O‘zbek tili gidronimlarining xronologik tasnifi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	256.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

O‘zbek tili gidronimlarining xronologik tasnifi

Купить

Mavzu:
O’zbek tili gidronimlarining
xronologik tasnifi:O’zbekiston
hududidagi gidronimlarni o’rganilish
darajasi,etimologiyasi.Amidaryo,Sirda
ryo,
Zarafshon,Qashqadaryo,Surxondaro
kabi gidronimlarning etimologiyasi.

Barcha suv obyektlarining nomlari
gidronimlar deyiladi (yunon cha
«hidro» — suv, «nom» — nom).
Okean, dengiz, ko‘l, soy, jilg‘a,
quduqning har biri suv obyektidir.
Suvsiz hayot yo‘q. Yer sharida
dastlabki hayot ham suvda,
okeanda paydo bo l gan degan fikr
bor.

Toponimikaning bo‘limi —
gidronimika suv obyektlarining nom
larini, k ulaming kelib chiqishini,
atalish qonuniyatlarini o'rganadi.
Toponimistlar gidronimlami eng
qadimiy toponimlar deb
baholashadi. Haqiqatan ham
shunday. Masalan, Amudaryo bilan
Sirdaryoning qadimiy nomlari har
qanday osori-atiqa yodgorliklarining
yoshi bilan bellasha oladi.

O’ rta Osiyodagi eng yirik daryo — Amudaryo
qadimgi yunon tarixchisi Gerodot (miloddan
awalgi V asr) asarlarida Araks deb, keyinroq
(miloddan awalgi I asr — milodning I asrida)
o‘tgan yunon tarixchilari asarlarida Oks
(yoki Oksos) deb atalgan. Olimlar ana shu
Oks (ba’zan Akes) Amudaryoning qadimiy
turkiy nomi — 0 ‘kuz «daryo» so‘zining
o‘zginasi deb hisoblaydi. Avesto va boshqa
tarixiy manbaalarda Amudaryoning Arang,
Raxa, Ranxa, Aranxa degan qadimiy nomlari
ham uchraydi. Arablar uni Jayxun «jo‘shqin
(daryo)» deb atashgan. Jayxun yahudiylaming
muqaddas kitobi «Tavrot»da tilga olin gan
Jixon daryosiga nisbat berib atalgan, degan
fikr ham bor.

Amudaryoning qadimiy eroniy nomi
Vaxsh (Vaxshob) bo'lgan.
Daryoning yirik irmoqlaridan biri
hozir ham Vaxsh deb ataladi. Abu
Rayhon Beruniy Vaxsh xorazmliklarda
suv parisi — malak nomi deb yozgan.
Professor H.Hasanov ma’lumotlariga
qaraganda, Pokistonda Amudaryoni
hozir ham Vakshu-nada deb atashar
ekan. 0 ‘rta Osiyoda Vaxsh, Vaxshivar,
Vaxshivardara degan bir nechta joy
lar bor.

Sirdaryo
Sirdaryo so'zining ma’nosi nima? Daryo
nomi sir, ya’ni «rang, bo'yoq», «Sariq daryo»
(loyqa suvli daiyo), «Serob» (Sersuv),
«Sirtdaryo» (tog‘ sirtlaridan, tepalaridan oqib
keladigan daryo) degan ma’noni bildiradi
deyuvchilaming fikri noto'g'ri ekanligini
professor H.Hasanov
aytib o‘tgan edi. Bu azim daryo shu atroflarda
yashagan Sar (silis — sir) qabilasi nomi bilan
atalgan deyish ancha haqiqatga yaqin.

Zarafshon
Zarafshon haqiqatan «Zar
sochuvchi» daryo. Daryo o'zanidagi
qumda oltin zarralari bo'lganidan
daryo shunday nom olgan. Po‘stak
yoki uzun patli gilam ustiga qum
to'kib, bosim bilan yuvganda, oltin
zarralari jun oralarida qolgan. Shu
yo'l bilan qumdan oltin ajratib
olishgan.

Lekin Zarafshon daryoning keyingi
asrlarda paydo bo'lgan
nomi. Miloddan oldingi yunon
tarixchilari asarlarida Politimet, o'rta
a s rlarda Obi Ko‘hak — Ko'hak suvi deb
atalgan.
Ко‘ ha к — Samarqand shahri yaqinidagi
Cho‘ponota tepaligining
tojikcha nomi (ko‘hak — tog'cha, qir). Bu
tepalik arab geograflaridan
Ibn Havqal (X asr) asarlarida Jabali
Ko‘hak deb atalgan (arabcha
jabal — «tog1»).

Qashqadaryo
Qashqadaryo gidronimi katta suv obyektlarining
nomlari qadimiy bo'ladi degan fikrning to'g'ri
ekanligini isbotlaydi. Bu daryo nomi ning kelib
chiqishi haqida qancha fikrlar bildiriigan bo ’ Isa
ham gidronim etimologiyasi to‘g‘ri aniqlangan deb
bo'lmaydi. Qashqa so'zining m a’nosi ko'p.
Akademik V.V.Bartoldning Qashqadaryo Kesh
(Shahri

sabz) shahri nomining fonetik o'zgarishi oqibatidir,
degan fikri to'g'riga o‘xshaydi. Kesh shahri nomi
asli Kash bo'lgan, chunki shahaming epiteti
«Kashi-dilkash» edi. Arab geograflari asrlarida
Qashqadaryo (X asr) Keshkiro‘d deb, Temur
davrida Xashqa (Xashqaro‘d) deb yuri
tilgan va
keyinchalik Qashqadaryo bo'lib ketgan.

Surxondaryo
Surxondaryo nomining etimologiyasi ham
hamon jumboqligicha qolayotir. Tojikcha
«Qizil suv» ma’nosida bo'lsa, surxob deyilishi
kerak
edi (daryoning bosh qismi — Denov
shahrigacha Qizilsuv ataladi). Surx yoki
surxi degan turkman urug'i ham bor. O'rta
asrlarda, Amir Temur tarixida ham
Chag'onrud deb atalgan. V.V.Bartold mo'g'ul
tilida chag'on «oq» ekanini aytgan (ro'd-
daryo).

Foydalanilgan adabiyotlar
ruyxati:
1)S.Qorayev “Toponimika” T.2006
[57-60]
2)N.Uluqov “O’zbek tili
gidronimlarining tarixiy-lisoniy
tadqiqi . Fan 2008

E’tiboringiz uchun tashakkur !

O‘zbek tili gidronimlarining xronologik tasnifi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish