O'zbek tili lug‘atining tashkil etilishi lug'aviy ma'nolari - Tilshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	10000UZS
Hajmi	55.6KB
Xaridlar	3
Yuklab olingan sana	05 Fevral 2024
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tilshunoslik

O'zbek tili lug‘atining tashkil etilishi lug'aviy ma'nolari

Sotib olish

Reja:
I. Kirish…………………………………………………………………2
1.1. O’zbek tili lug’ati tarkibini o’rganishning ahamiyati……………...4
II. “O’zbek tili lug’ati” ta’rifi va uning tarkibiy qismlari….……….5
1.1. O’zbek tili lug’atining izohi………………………….………..…6
1.2. Leksik yozuvlar……………………………………….…………7
1.3. So’z qo’llanishiga misollar……………………………………....9
III. O’zbek tili lug’atining tashkil etilishi va tuzilishi……………...10
1.1. So’z turkumlari va turkumlari………………………………..….11
1.2. O’zaro havolalar va tegishli so’zlar……………………………..12
IV. O’zbek tilida frazeologizmlarning ahamiyati…………….……14
1.1. Ko’p qo’llaniladigan o’zbek so’z birikmalari va
idiomalarga misollar………………………………………………….16
V. O’zbek frazeologiyasining xususiyatlari va xususiyatlari……..18
1.1. Frazeologik birliklarning lug’atga kiritilishi………….………….23
1.2. Tanlangan frazeologik birliklarning tuzilishi
va ma’nosini tushuntirish……………………………..…….………..24
VI. Xulosa……………………………………………….………..…28
Foydalanilgan adabiyotlar……………………………….……..….29
1

O'zbek tilining lug'at tarkibi. Frazeologiya haqida ma'lumot
I. Kirish
O’zbek tili nafaqat lug’at tarkibi, balki frazeologiyasi jihatidan ham
boy. Frazeologiya yoki iboralar va iboralarni o'rganish tilni o'rganish va
ishlatishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. O’zbek tilida frazeologizmlar o’zbek
xalqining madaniy-tarixiy o’tmishidan chuqur ildiz otgan turg’un iboralar,
idiomalar va maqollardan iborat. Bu iboralar ko'pincha o'z tarkibidagi
so'zlarning so'zma-so'z talqini asosida osonlik bilan tushunib bo'lmaydigan
o'ziga xos ma'no va ma'nolarni bildiradi. Tilshunos olim E. Petrashko
ta kidlaganidek, frazeologik birliklar “yagona semantik va grammatik birlikʼ
vazifasini bajaradigan ikki yoki undan ortiq so zlardan tashkil topgan leksik
ʻ
birliklardir” (Petrashko, 2014, 21-bet). Frazeologik birliklarni tushunish va
qo’llash o’zbek tilida ravon so’zlash va malakaga erishishning muhim
tarkibiy qismidir. Bu inshoda biz o’zbek tili lug’ati tarkibini o’rganib,
frazeologiya sohasiga alohida e’tibor qaratamiz. Biz o’zbek tilida
uchraydigan frazeologik birliklarning idioma, matal, qo’shma gap, to’plam
iboralari kabi turlarini ko’rib chiqamiz. Bundan tashqari, biz ushbu
frazeologik birliklarning madaniy-tarixiy ahamiyatini, ularning o’zbek
tilining umumiy tushunchasi va qo’llanilishiga ta’sirini ko’rib chiqamiz.
Ushbu tadqiqot orqali biz frazeologiyaning til o’rganishdagi ahamiyati va
uning o’zbek xalqining lingvistik o’ziga xosligini shakllantirishdagi rolini
yoritishni maqsad qilganmiz.
1.1. Muloqotda tilning ahamiyati
Til muloqotda muhim rol o'ynaydi, chunki u fikr, g'oyalar va his-
tuyg'ularni og'zaki yoki yozma so'zlar orqali etkazish qobiliyatini o'z ichiga
oladi. Muloqotda tilning ahamiyatini tushunish shaxsiy va professional
kontekstda juda muhimdir. Birinchidan, til odamlarga o'z fikrlari va his-
tuyg'ularini ifoda etish imkonini beradi, samarali muloqot va shaxslararo
2

munosabatlarni ta'minlaydi. Xollidey (1973) fikricha, til odamlarning o'z
tajribalari, fikrlari va his-tuyg'ularini etkazishning asosiy vositalaridan biridir.
U o’z g’oyalari va e’tiqodlarini yetkazish, boshqalar bilan aloqa o’rnatish,
ijtimoiy munosabatlarni kuchaytirish vositasi bo’lib xizmat qiladi.
Ikkinchidan, til samarali professional muloqot uchun zarurdir. Ish joyida
ma'lumotni etkazish, fikr bildirish va hamkasblar bilan hamkorlik qilish
uchun aniq va ravshan muloqot juda muhimdir. Widdowson (1998) fikriga
ko'ra, professional muhitda samarali muloqot odamlardan o'zlarining
maqsadli xabarlarini etkazish uchun tildan to'g'ri va to'g'ri foydalanishni talab
qiladi. Bundan tashqari, til madaniy va ijtimoiy o'ziga xoslikda muhim rol
o'ynaydi. Bu odamlarga o'zlarining madaniy qadriyatlari, e'tiqodlari va urf-
odatlarini ifoda etish, ularning merosi va jamiyati bilan aloqa o'rnatish
imkonini beradi. Kramsch (1998) fikriga ko'ra, til nafaqat muloqot tizimi,
balki u madaniy o'ziga xoslik bilan chambarchas bog'liq bo'lib, odamlarning
atrofdagi dunyoni qanday idrok etishi va sharhlashini shakllantiradi. Shu
sababli, til muloqotda muhim rol o'ynaydi, odamlarga o'z fikrlarini ifoda
etish, kasbiy hamkorlik qilish va madaniy va ijtimoiy aloqalarni
mustahkamlash imkonini beradi.
1.2. O’zbek tili lug’ati tarkibini o’rganishning ahamiyati
O’zbek tili lug’atining tuzilishini o’rganish katta ahamiyatga ega,
chunki u tilning lingvistik va madaniy jihatlari haqida qimmatli ma’lumotlar
beradi. Lug'at tuzilishini o'rganishning asosiy afzalliklaridan biri shundaki, u
tilni o'rganish va tushunishni kuchaytiradi. Lug'at tuzilishini tushunish va
tahlil qilish orqali o'quvchilar so'zlar va iboralar ichidagi asosiy naqshlarni
tushunishlari mumkin, bu ularga lug'at va til ko'nikmalarini samarali ravishda
kengaytirishga imkon beradi (Jones, 2017). Bundan tashqari, lug'at tuzilishini
o'rganish o'quvchilarga so'zlar va iboralarni tashkil qilish va tasniflash bilan
ko'proq tanishishga yordam beradi, bu esa ma'lumotni samarali qidirishga
3

yordam beradi (Braun, 2012). Lug'at tuzilishi bilan tanishish nafaqat til
o'rganuvchilarga, balki tadqiqotchilar va tilshunoslarga ularning ishlarida
yordam beradi. Lug’atning tuzilishini o’rganish orqali tadqiqotchilar tilning
morfologik va sintaktik xususiyatlari haqida ma’lumotga ega bo’ladilar va
shu orqali o’zbek tilining lingvistik tuzilishini har tomonlama o’rganish
imkonini beradi. Bundan tashqari, lug'at tuzilishini tushunish tilshunoslarga
tilga kiritilgan madaniy jihatlarni o'rganish imkonini beradi. Masalan,
lug’atga idioma va maqollarning kiritilishi o’zbek xalqining madaniy
qadriyatlari, e’tiqodlari va an’analariga oydinlik kiritishi mumkin (Smit,
2019). Umuman olganda, “O’zbek tili lug’ati” ning tuzilishini o’rganish
amaliy va ilmiy ahamiyatga ega bo’lib, bu tilni o’rganuvchilar, tadqiqotchilar
va tilshunoslar uchun til va uning madaniy kontekstini har tomonlama
tushunishga intiladigan muhim tadqiqot sohasiga aylanadi.
1.3. Insho mavzularining umumiy ko’rinishi
Insho mavzularining umumiy ko'rinishi
Ushbu insho o’zbek tili lug’atining tarkibi haqida umumiy ma’lumot
berishga, xususan, frazeologiya mavzusiga e’tibor qaratishga qaratilgan.
Insho frazeologiyani tildagi iboralar va idiomatik iboralarni o'rganadigan fan
sifatida ta'riflashdan boshlanadi. Til o’rganish va muloqotda frazeologiyaning
ahamiyati muhokama qilinadi, iboralarni bilish ravonlik va tushunishga
qanday hissa qo’shishi ta’kidlanadi. So’ngra insho o’zbek tili lug’atining
tuzilishini o’rganadi, so’z birikmalarining tasnifi va turkumlanishini
o’rganadi. Unda o’zbek tilida uchraydigan iboralar, qo’shma gaplar, maqollar
kabi turli turkumdagi so’z turkumlari o’rganilib, har biriga misol va
tushuntirishlar berilgan. Bundan tashqari, insho iboralarni tushunish va
4

ishlatishda kontekstning rolini muhokama qiladi, iboralarni sharhlashda
vaziyat omillarini hisobga olish muhimligini ta'kidlaydi. Bundan tashqari,
insho o’zbek frazeologiyasining kelib chiqishini o’rganib, uning ildizlarini
arab, fors va turkiy tillar ta’siriga borib taqaladi. Insho o’zbek tilining
madaniy merosi va til boyligini saqlashda frazeologizmlarning ahamiyatini
ko’rsatish bilan yakunlanadi. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, mazkur
ocherkda o’tilgan mavzular atroflicha ko’rib chiqilib, o’zbek tili lug’ati
tarkibi va uning tarkibidagi frazeologiyaning nozik jihatlarini yanada
chuqurroq o’rganish va tadqiq qilish uchun asos yaratiladi.
"O'zbek tilining lug'at tarkibi. Frazeologiya haqida ma'lumot"
maqolasida aytilishicha, frazeologiya deganda ma'lum bir tilda muayyan
ma'noga ega bo'lgan turg'un iboralar yoki iboralarni o'rganish tushuniladi. Bu
iboralar idiomatik bo'lishi mumkin, ya'ni ularning ma'nosini alohida
so'zlarning to'g'ridan-to'g'ri ma'nolaridan kelib chiqib bo'lmaydi. Bundan
tashqari, maqolada frazeologiya har qanday tilning muhim jihati ekanligi,
chunki u nutq va yozuvga nafaqat lazzat va boylik qo’shibgina qolmay, balki
jamiyatning madaniy va tarixiy merosini ham aks ettiradi. Muayyan tilda
idiomatik iboralardan foydalanish o'sha tilda so'zlashuvchilarning dunyoga
qarashlari, o'z fikrlari va his-tuyg'ularini ifodalash usullari haqida noyob
tushunchalarni berishi mumkin. Maqolada, shuningdek, til o’rganuvchilar
uchun frazeologiyani o’rganish muhimligi ta’kidlangan, chunki idiomatik
iboralarni o’zlashtirish chet tilida ravonlik va tabiiylikka erishishda muhim
ahamiyatga ega. Bundan tashqari, idiomatik iboralardan to'g'ri va to'g'ri
foydalanish insonning kommunikativ qobiliyatini va madaniy tushunchasini
sezilarli darajada oshirishi mumkin. Shunday ekan, frazeologiyani o’rganish
tilning ham lingvistik, ham madaniy jihatlari haqida qimmatli fikrlarni
keltirib, uni tilshunoslar, til o’qituvchilari va o’rganuvchilar uchun muhim
5

tadqiqot sohasiga aylantiradi (O’zbek tilining lug’at tarkibi. Frazeologiya
haqida ma’). lumot).
II. “O’zbek tili lug’ati” ta’rifi va uning tarkibiy qismlari
“O zbek tilining lug at tarkibi” nomi bilan mashhur bo lgan o zbek tiliʻ ʻ ʻ ʻ
lug ati o zbek tilidagi so z va iboralarning keng to plamini ta minlovchi keng
ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
qamrovli lingvistik manbadir (Ochilov, 2014). U o’zbek tilini tushunish va
samarali muloqot qilishga intilayotgan shaxslar, shuningdek, tilni
o’rganayotgan olimlar va tadqiqotchilar uchun ishonchli ma’lumot vositasi
bo’lib xizmat qiladi (Tursunova va Xasanova, 2017). Lug'at uning umumiy
tuzilishi va foydaliligiga hissa qo'shadigan turli komponentlardan iborat.
O’zbek tili lug’atining asosiy tarkibiy qismlaridan biri lug’at bo’limi
bo’lib, u keng doiradagi so’zlar va ularning ma’nolarini o’z ichiga oladi
(Ochilov, 2014). Ushbu bo'lim foydalanuvchilarga o'zbek tilida samarali
muloqot qilish uchun zarur bo'lgan zarur leksik bilimlarni beradi. U nafaqat
keng qo llaniladigan so zlarni o z ichiga oladi, balki fan, texnika va
ʻ ʻ ʻ
madaniyat kabi turli sohalarga oid maxsus atamalarni ham o z ichiga oladi
ʻ
(Tursunova va Xasanova, 2017).
Lug atning yana bir muhim tarkibiy qismi frazeologiya bo limi bo lib,
ʻ ʻ ʻ
unda ona tili o zbek tilida so zlashuvchilar ko p ishlatadigan idiomatik
ʻ ʻ ʻ
iboralar, matal va matallarga e tibor qaratilgan (Ochilov, 2014). Ushbu bo'lim
ʼ
foydalanuvchilarga tilning madaniy va lingvistik jihatlarini chuqurroq
tushunishni ta'minlash, ularga tabiiy va idiomatik muloqot qilish imkonini
berishni maqsad qilgan (Tursunova va Xasanova, 2017).
Bundan tashqari, lug atda grammatika va sintaksis bo limlari ham
ʻ ʻ
mavjud bo lib, ular foydalanuvchilarga o zbek tilining tuzilishi va
ʻ ʻ
qo llanilishi bo yicha muhim ma lumotlarni taqdim etadi (Tursunova va
ʻ ʻ ʼ
Xasanova, 2017). Bu bo’limlar, ayniqsa, til o’rganuvchilar va tadqiqotchilar
6

uchun foydalidir, chunki ular gap tuzish, so’z tartibi va grammatik qoidalar
bo’yicha ko’rsatmalar beradi (Ochilov, 2014).
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, o'zbek tili lug'ati o'zbek tilini o'rganish
yoki o'zbek tilida samarali muloqot qilish istagida bo'lgan shaxslar uchun
muhim manbadir. U o’zining keng qamrovli lug’ati, frazeologiyasi hamda
grammatika va sintaksis bo’limlari bilan foydalanuvchilarga tilni to’g’ri va
ravon tushunish va undan foydalanish uchun zarur vositalarni taqdim etadi.
1.1. O’zbek tili lug’atining izohi
“O’zbek tilining lug’at tarkibi” deb ham ataladigan “O’zbek tili
lug’ati”da o’zbek tilining lug’at tarkibi, grammatikasi va sintaksisi haqida
to’liq ma’lumot berilgan. Ushbu lug'at o'zbek tilida so'zlashuvchilar va
o'rganuvchilar uchun muhim manba bo'lib, ularning lingvistik qobiliyatlari va
tushunchalarini oshirish imkonini beradi. Lug’at tarkibiga kelsak, lug’at
nafaqat kundalik muloqotda ko’p qo’llaniladigan so’zlar, balki muayyan soha
yoki sohaga xos bo’lgan maxsus atamalarni ham o’z ichiga oladi. Masalan, u
texnologiya, fan, iqtisod va boshqa ko plab sohalarga oid atamalarni qamrabʻ
oladi (O zbekiston Fanlar akademiyasi, 2017). Bundan tashqari, lug'at
ʻ
batafsil tushuntirishlar va so'zlardan foydalanish misollarini taqdim etadi, bu
o'quvchilarga tilning konteksti va nuanslarini tushunishga yordam beradi.
Shuningdek, foydalanuvchilarga to’g’ri gaplar tuzish va o’z fikrini samarali
ifodalash imkonini beruvchi fe’l kelishiklari, ot kelishigi, gap tuzilishi
qoidalari kabi grammatik ma’lumotlarni taqdim etadi (O’zbekiston Fanlar
akademiyasi, 2017). Bundan tashqari, lug'at o'quvchilarga so'zlarni to'g'ri
talaffuz qilish va ularning fonetik naqshlarini tushunishga yordam beradigan
talaffuz qo'llanmasini o'z ichiga oladi. Umuman olganda, o’zbek tili lug’ati
o’zbek tilini asrab-avaylash va targ’ib qilishda muhim rol o’ynaydi, lingvistik
tadqiqotlar, ta’lim va muloqot uchun ishonchli vosita bo’lib xizmat qiladi.
7

1.2. Lug’atning tarkibiy qismlari
Lug'atning tarkibiy qismlarini ikkita asosiy toifaga bo'lish mumkin:
makrostruktura va mikrostruktura. Makrotuzilma lug'atning umumiy tashkil
etilishi va tartibini bildiradi. Bunga yozuvlarning alifbo tartibida joylashishi,
bosh so'zlarni yoki asosiy kirish so'zlarini kiritish, quyi yozuvlar va o'zaro
havolalardan foydalanish kabi elementlar kiradi. Masalan, o’zbek tili
lug’atida yozuvlar alifbo tartibida joylashtirilgan bo’lib, har bir yozuvga
talaffuz, gap bo’lagi, ta’riflar, misollar kabi tegishli ma’lumotlar ilova
qilinadi (Alimov, 2017). Boshqa tomondan, mikro tuzilma har bir yozuvdagi
o'ziga xos tafsilotlar bilan bog'liq. U ta'riflarni taqdim etish, tasviriy
misollardan foydalanish va etimologik ma'lumotlarni kiritish kabi jihatlarni
o'z ichiga oladi. Ushbu komponentlar lug'at foydalanuvchilariga to'liq va aniq
ma'lumot berishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Chunonchi, “O’zbekcha
lug’at”dagi ta’riflar ixcham va aniq bo’lib, so’z ma’nosining to’g’ri tavsifini
beradi (Alimov, 2017). Bundan tashqari, illyustrativ misollarning kiritilishi
foydalanuvchilarga so'z kontekstda qanday ishlatilishini tushunishga yordam
beradi. Lug’atda keltirilgan etimologik ma’lumotlar ham ayrim so’zlarning
tarixiy rivojlanishi va kelib chiqishi haqida tushuncha beradi. Umuman
olganda, lug'atning makro va mikro tuzilmalari tilni tushunish va undan
foydalanishda yordam beradigan qimmatli manba yaratish uchun birgalikda
ishlaydi.
1. Leksik yozuvlar
Lug'atdagi leksik yozuvlar so'zlar va ularning ma'nolari haqida
ma'lumot beruvchi asosiy komponentlardir. Ushbu yozuvlar bosh so'zlar yoki
lemma, nutqning bir qismi, talaffuz, ta'riflar, misol jumlalari va ba'zan
etimologik ma'lumotlar kabi turli elementlardan iborat. Sarlavhali so'zlar
lug'atning asosiy kirish nuqtasi bo'lib xizmat qiladi va odatda ularning iqtibos
shaklida yoki asosiy shaklida beriladi. Nutq qismi so'zning grammatik
8

kategoriyasini yoki vazifasini ko'rsatadi, foydalanuvchilarga uning sintaktik
rollarini va jumlalarda ishlatilishini tushunishga yordam beradi. Talaffuz
belgilari so'zning tovushlarini ifodalash va uning to'g'ri talaffuziga yordam
berish uchun ishlatiladi. Ta'riflar so'zning ma'nosini (ma'nolarini) tavsiflovchi
yozma tushuntirishlar bo'lib, foydalanuvchilarga undan to'g'ri foydalanish
uchun zarur tushunchalarni beradi. Misol jumlalari so'zlarni kontekstda
qanday ishlatish mumkinligini ko'rsatadi va foydalanuvchilarning ulardan
foydalanish haqidagi bilimlarini boyitadi. So'zlarning tarixiy rivojlanishi va
kelib chiqishini yoritish uchun etimologik ma'lumotlar ham kiritilishi
mumkin. Bu elementlar til o rganuvchilar va ma ruzachilarga o z so zʻ ʼ ʻ ʻ
boyligini kengaytirishga va ma lum bir tildagi so zlarning nozik tomonlarini
ʼ ʻ
tushunishga yordam beradigan keng qamrovli va foydalanuvchilarga qulay
yozuv yaratish uchun birgalikda ishlaydi (Usmonov, 2017).
2. Ta'riflar
Ta'riflar so'z boyligini kengaytirish va tushunishni kuchaytirishda hal
qiluvchi rol o'ynaydi. Blokh (2018) ga ko ra, ta riflar so z yoki iboraning
ʻ ʼ ʻ
ma nosi, qo llanilishi va kontekstini aniq tushuntirib beradi, bu esa
ʼ ʻ
o quvchilarga uning mohiyatini yanada samaraliroq tushunish imkonini
ʻ
beradi. Ular tilni o'zlashtirish uchun qurilish bloklari bo'lib xizmat qiladi va
lug'atlar tuzilishida muhim rol o'ynaydi. Yaxshi ishlab chiqilgan ta'rif so'z
yoki iboraning denotativ va konnotativ ma'nolarini qamrab olgan holda
ixchamlik va keng qamrovlilikni muvozanatlashtiradi. Bundan tashqari,
ta'riflar millatning madaniy va lingvistik o'ziga xosligini shakllantirish va
rivojlantirishga yordam beradi. “O’zbek tilining lug’at tarkibi” (2019) da
ta’kidlanganidek, lug’atlarga idioma, maqol va frazeologiyaning boshqa
shakllarining kiritilishi foydalanuvchilarning lingvistik bilimini boyitibgina
qolmay, uning tub madaniy qadriyatlari va e’tiqodlari haqida tushuncha
beradi. jamiyat. Til va madaniyat o’rtasidagi bunday simbiotik munosabat
9

tilni to’liq tushunishni ta’minlash uchun frazeologik birliklarni lug’atlarga
kiritishni taqozo etadi. Ta'riflar va frazeologik birliklarning keng qamrovli
to'plamini taqdim etish orqali lug'atlar tilni o'rganuvchilar va tilning
murakkabliklari va nuanslarini o'rganishga intilayotgan tadqiqotchilar uchun
bebaho vositaga aylanadi. Shuning uchun ta'riflar tilni o'rganish va
tushunishda muhim tarkibiy qismlar bo'lib xizmat qiladi, so'z boyligini,
madaniy tushunchani va lingvistik o'ziga xoslikni egallashga hissa qo'shadi.
3. Talaffuzlar
Talaffuzga kelsak, o zbek tili bir qancha o ziga xos xususiyatlarga ega.ʻ ʻ
E'tiborga molik xususiyat - unli tovush uzunligi, bu so'zning umumiy
ma'nosiga katta ta'sir qiladi. Masalan, “yuz” (“yuz” ma’nosi) so’zi unli
cho’zilganda “yuz” (“yuz” ma’nosi) bo’ladi. O’zbek tilidagi talaffuzning
yana bir qiziq jihati – ayrim undosh tovushlarning o’zlashtirilishi. O’zbek
tilida burun undoshlari (masalan, /n/ va /m/) keyingi undosh bilan
o’zlashtiriladi, natijada bitta burunli tovush hosil bo’ladi. Buni "qanday"
("qanday" ma'nosi) kabi so'zlarda ko'rish mumkin, bunda burun /n/
quyidagi /d/ tovushi bilan assimilyatsiyalanib, burunli /nd/ tovushini hosil
qiladi. Qolaversa, o zbek tilida boshqa turkiy tillarda uchramaydigan ayrim
ʻ
tovushlar ham bor. Shunday tovushlardan biri ovozsiz velar frikativ /x/ bo'lib,
og'iz orqasidagi tor yo'lak orqali havoni majburan o'tkazish natijasida hosil
bo'ladi. Bu tovush boshqa til tizimlarida mavjud bo’lmagani uchun ona tili
bo’lmaganlar uchun to’g’ri talaffuz qilish qiyin bo’lishi mumkin. Bu
talaffuzning o’ziga xos xususiyatlariga qaramay, o’zbek tili nisbatan izchil va
to’g’ri talaffuz tizimiga ega bo’lib, uni o’quvchilar uchun qulay qiladi.
Muallif Abdurashitov (2020) ta kidlaganidek, o zbek tilining o ziga xos
ʼ ʻ ʻ
talaffuz qoidalari va xususiyatlarini tushunish tilda ravonlik va aniqlikka
erishish uchun muhim ahamiyatga ega.
10

4. Etimologiyalar
Etimologiya so'zlarning kelib chiqishi va tarixiy rivojlanishini
o'rganadi. Bu tilshunoslikning hal qiluvchi sohasi bo lib, turli tillarʻ
o rtasidagi aloqalarni va vaqt o tishi bilan so zlarning evolyutsiyasini
ʻ ʻ ʻ
yaxshiroq tushunishga imkon beradi. O’zbek tili kontekstida uning lug’at
tarkibi va tarkibini tahlil qilishda etimologiya muhim o’rin tutadi. Avval
aytib o’tganimizdek, o’zbek lug’ati asosan turkiy tillar, fors, arab, rus va
boshqa manbalardan olingan (Muhammadjonov, 2017). Etimologik tahlil
ushbu so'zlarning ildizlari va ta'sirini ochishga yordam beradi. Jumladan,
diniy matnlar va islomiy madaniy o zaro ta sirlar orqali arab kelib chiqishi
ʻ ʼ
ko p o zbek so zlari kirib kelgan (Muhammadjonov, 2017). Bu so’zlarning
ʻ ʻ ʻ
etimologiyasini tushunish ularning o’zbek lug’atiga kirib kelgan tarixiy va
madaniy sharoiti haqida tushuncha beradi. Xuddi shunday siyosat, fan va
texnikaga oid so’zlarni o’zlashtirishda rus tilining ta’sirini kuzatish mumkin
(Muhammadjonov, 2017). O’zbek tilini etimologik o’rganish bu so’zlarning
lug’at tarkibiga qanday yo’llar orqali kirib kelganini, vaqt o’tishi bilan ma’no
va qo’llanish jihatdan qanday rivojlanganligini kuzatish imkonini beradi.
Umuman olganda, etimologiya o’zbek lug’atining tarixiy qatlamlarini
o’rganish va tilni shakllantirgan lingvistik ta’sirlarni tushunish uchun
qimmatli vosita bo’lib xizmat qiladi.
5. So’z qo’llanishiga misollar
So'zlardan foydalanish misollari til o'rganishning muhim tarkibiy
qismidir, chunki ular o'quvchilarga so'zlarning ma'nosi va ishlatilishi haqida
amaliy va kontekstli tushunchalar beradi. Jumladan, o’zbek tilidagi “hayot
do’koni” (hayot do’koni) iborasi kundalik suhbatlarda turli kechinmalar va
11

qiyinchiliklarni o’z ichiga olgan dunyo yoki mavjudotga nisbatan
qo’llaniladi. Yana bir misol, “qo’lichqa tushish” (quloqqa tushish) iborasi
ko’pincha biror kishining yoqimsiz yoki haqoratli gapni eshitib, g’azablanishi
yoki bezovtalanishini tasvirlash uchun qo’llaniladi. Bu misollar o’zbek
tilidagi so’z birikmalari va idiomatik iboralar til va madaniyatni yanada
nozikroq tushunish imkonini beradi. So'z birikmalaridan tashqari, so'z
birikmalari ham so'z boyligini kengaytirish va ravonlikni yaxshilashda
qimmatlidir. Rasmiy yoki norasmiy kontekstda kimdandir rozilik yoki ruxsat
so'rashda tez-tez qo'llaniladigan "ruxsat so'rash" (ruxsat so'rash) birikmasi
diqqatga sazovor misoldir. Til o’rganuvchilarga bunday so’zlardan
foydalanish misollarini ko’rsatish orqali ular nafaqat lug’at va idiomalarni
chuqurroq o’zlashtirib oladilar, balki o’zbek tilida o’z fikrini to’g’ri va
ishonchli ifodalash ko’nikmasini ham rivojlantiradilar. Shu sababli, til
o’qitishda so’zlardan foydalanish misollarini kiritish til o’rganishda asosiy
yondashuv hisoblanadi, chunki u o’quvchilarning lingvistik kompetensiyasini
oshiradi, ularning madaniy xabardorligini oshiradi va umumiy til bilimlarini
mustahkamlaydi (Julius, 2019).
"O'zbek tilining lug'at tarkibi" sarlavhali inshoga ko'ra. Frazeologiya
haqida ma'lumot', o'zbek tilidagi frazeologizmlarning tarkibi bir necha
komponentlardan tashkil topgan (Shadiye, nd). Birinchidan, frazeologik
birliklar mavjud bo’lib, ular ko’chma ma’noga ega leksik birikmalar bo’lib,
ularni alohida so’zlarni izohlash bilan anglab bo’lmaydi (Shadiye, nd). Bu
birliklar ko pincha madaniy, tarixiy va ijtimoiy sharoit orqali shakllanadi vaʻ
ular o ziga xos ma no va his-tuyg ularni bildirish orqali muloqotda muhim
ʻ ʼ ʻ
rol o ynaydi (Shadiye, nd).
ʻ
Ikkinchidan, frazeologik birikmalar o’zbek frazeologiyasining yana bir
muhim jihatini tashkil etadi (Shadiye, nd). Bu birikmalar ikki yoki undan
ortiq so zdan iborat bo lib, ular o zaro qo shma munosabatga ega bo lib,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
12

birgalikda muayyan ma no hosil qiladi (Shadiye, nd). Ular o’zbek tiliningʼ
ijodkorligi va boyligini namoyon etadi, chunki so’zlovchilar o’z fikrlarini
aniqroq ifodalashda ana shu birikmalarga tayanadilar (Shadiye, nd).
Qolaversa, frazeologik idiomalar o’zbek frazeologiyasining tarkibiy
qismidir (Shadiye, nd). Bu idiomatik iboralar tilda tez-tez qo llanilishi tufayli
ʻ
ko chma ma no kasb etgan so zlarning turg un birikmasidir (Shadiye, nd).
ʻ ʼ ʻ ʻ
Ularni ko pincha so zma-so z tarjima qilib bo lmaydi va ularning ma nosini
ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
faqat madaniy va lingvistik ma lumot orqali tushunish mumkin (Shadiye,
ʼ
nd).
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, “O’zbek tilining lug’at tarkibi – O’zbek
tilining frazeologik tarkibi” atamasi o’zbek tilidagi frazeologik birliklar,
birikmalar, idiomatik iboralarning murakkab tuzilishini bildiradi. Bu
komponentlar o’ziga xos ma’nolar, his-tuyg’ular va madaniy nuanslarni
etkazishda muhim rol o’ynaydi va ularni o’zbek tilida samarali muloqot
qilish uchun zarur qiladi (Shadiye, nd).
III. O’zbek tili lug’atining tashkil etilishi va tuzilishi
O’zbek tili lug’atining tashkil etilishi va tuzilishi taqdim etilayotgan
ma’lumotlardan qulay foydalanishni ta’minlash uchun tizimli yondashuvga
amal qiladi. Lug'at turli bo'limlarga bo'lingan bo'lib, ularning har biri ma'lum
bir maqsadga xizmat qiladi. Birinchi bo'lim alifboni o'z ichiga oladi, u
foydalanuvchilarga aniq so'zlarni topish uchun qo'llanma bo'lib xizmat qiladi.
U o zbek yozuv tizimi haqida aniq tushuncha beradi, foydalanuvchilarga turli
ʻ
harflar va ularga mos keladigan tovushlarni farqlashda yordam beradi.
Ikkinchi bo'lim alifbo tartibida tartiblangan umumiy so'zlardan tashkil topgan
asosiy lug'atni o'z ichiga oladi. Ushbu bo'lim o'quvchilarga til bo'yicha
fundamental bilimlarini shakllantirishga yordam berishdan iborat (O'zbek
tilining lug'at tarkibi, 2021). Keyingi bo'limlar ixtisoslashtirilgan
terminologiya va texnik tilni o'z ichiga olgan yanada rivojlangan lug'atni
13

taqdim etadi. Bu bo limlar sohaga oid maxsus bilimlarga muhtoj bo lganʻ ʻ
mutaxassislar, tadqiqotchilar va shaxslarning ehtiyojlarini qondiradi (O zbek
ʻ
tilining lug at tarkibi, 2021). Bundan tashqari, lug’at iboralar va idiomatik
ʼ
iboralarga bag’ishlangan bo’limni o’z ichiga olgan bo’lib, foydalanuvchilarga
o’zbek tilining madaniy noz-ne’matlarini chuqurroq o’rganish imkonini
beradi. Bundan tashqari, foydalanuvchilarni o zaro bog liq so zlarga
ʻ ʻ ʻ
yo naltirish yoki so zning muqobil ma nolarini ko rsatish uchun lug at
ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ
bo ylab o zaro havolalar berilgan (O zbek tilining lug at tarkibi, 2021). Bu
ʻ ʻ ʻ ʻ
xususiyat lug'atdan foydalanish qulayligini oshiradi va foydalanuvchilarning
so'z boyligini kengaytirishga yordam beradi. Umuman olganda, o’zbek tili
lug’atining tashkil etilishi va tuzilishi axborotdan samarali foydalanishni
osonlashtiradi va foydalanuvchilarning turli til ehtiyojlarini qondiradi.
1.1. Alifbo tartibida
Alifbo tartibi tilshunoslikning asosiy tushunchasidir. Bu alifbodagi
harflar tartibiga qarab ma'lum bir tildagi so'z yoki iboralarning joylashishini
anglatadi. So’zlarni tartibga solishning bu usuli turli tillarda, jumladan,
o’zbek tilida ham keng qo’llanilgan. O zbek tilida alifbo tartibi o zbek kirill
ʻ ʻ
alifbosidagi 33 ta harfning ketma-ketligiga qarab belgilanadi. Birinchi harf
"A" boshlang'ich nuqtasi bo'lib xizmat qiladi, undan keyin "B", "V", "G" va
hokazo (Abdukarimov, 2015). Alfavit tartibi lug'atlar va bibliografiyalarda
hal qiluvchi rol o'ynaydi, chunki u ma'lumotni osongina olish imkonini
beradi. Bundan tashqari, u tadqiqotchilar, o'qituvchilar, talabalar va matn
ichidagi aniq so'zlarni tartibga solish yoki topishga intilayotgan shaxslar
uchun lingvistik vosita bo'lib xizmat qiladi. Masalan, lug’atshunoslik
sohasida so’z ma’nolarini tez va tizimli izlashni osonlashtirish uchun
lug’atlar alifbo tartibida joylashtirilgan. Xuddi shunday, bibliografiyalar
ko'pincha o'quvchilarga tadqiqot uchun tegishli manbalarni topishning
samarali usulini taqdim etish uchun alifbo tartibida tashkil etiladi
14

(Leydesdorff, 2018). Bundan tashqari, alifbo tartibida tilshunoslikdan
tashqari amaliy qo'llanmalar mavjud. Misol uchun, fayl tizimlari, telefon
ma'lumotnomalari va indekslar samarali tashkil etish va ma'lumotlarga
kirishni ta'minlash uchun ko'p jihatdan alifbo tartibiga tayanadi. Ushbu
kontseptsiya kundalik hayotimizning ajralmas qismiga aylanib, muloqot,
bilim olish va axborotni boshqarishni osonlashtirishga yordam beradi.
1.2. So’z turkumlari va turkumlari
Tilni o'rganishda so'z turkumlari va tasniflari muhim ahamiyatga ega.
Ular bizga til tizimidagi so'zlarning tuzilishi va tuzilishini tushunishga
yordam beradi. So'zlarni tasniflashning keng tarqalgan usullaridan biri
ularning grammatik funktsiyalariga asoslanadi. Jumladan, o’zbek tilida
so’zlarni ot, fe’l, sifat, ergash gap, olmosh, yuklama, bog’lovchi, kesim kabi
turkumlarga bo’lish mumkin (Xadjarova, 2016). Ismlar shaxsni, joyni, narsa
yoki fikrni bildiruvchi so'zlar bo'lib, ularni umumiy yoki tegishli otlar deb
tasniflash mumkin. Fe'llar harakat, holat yoki hodisalarni ifodalovchi so'zlar
bo'lib, ularni o'tish yoki o'tishsiz deb tasniflash mumkin. Sifatlar otlarni
tavsiflovchi yoki o'zgartiruvchi so'zlar, qo'shimchalar esa fe'l, sifat va boshqa
qo'shimchalarni o'zgartiradi. Olmoshlar ot o’rnini bosuvchi so’zlar bo’lib,
ular o’z navbatida shaxs, ega, ko’rsatish, so’roq, nisbiy va noaniq
olmoshlarga bo’linadi. Predloglar gapdagi ot yoki olmosh bilan boshqa
so’zlar o’rtasida munosabat o’rnatuvchi so’zlar, bog’lovchilar esa so’z, ibora
yoki gaplarni birlashtiradi. Nihoyat, undovlar kuchli his-tuyg'ularni yoki
reaktsiyalarni ifodalash uchun ishlatiladigan so'zlar yoki iboralardir. Ushbu
so'z turkumlari va tasniflarini tushunish bizga gaplarni tahlil qilish, nutq
qismlarini aniqlash, turli kontekstlarda so'zlarning ma'nosi va vazifasini
tushunish imkonini beradi. Bundan tashqari, u yanada rivojlangan lingvistik
tahlil uchun asos yaratadi va til tuzilishi va ishlatilishini umumiy o'rganishga
hissa qo'shadi.
15

1.3. O’zaro havolalar va tegishli so’zlar
O'zaro havolalar va tegishli so'zlar lug'atlarda muhim rol o'ynaydi,
chunki ular foydalanuvchilarga til ichidagi ma'nolar va ulanishlarning
murakkab tarmog'ida harakat qilish va tushunishga yordam beradi. O'zaro
havolalar foydalanuvchilarni lug'atdagi ular qidirayotgan so'z bilan bog'liq
boshqa yozuvlarga yo'naltiradigan ko'rsatkichlardir. Bu murojaatlar
sinonimlar, antonimlar va boshqa leksik munosabatlar orqali amalga
oshirilishi mumkin. Misol uchun, Oksford ingliz lug'atida "mushuk" so'zi
uchun "mushuk" va "mushukcha" kabi tegishli yozuvlarga o'zaro havolalar
kiradi. Xuddi shunday, o'zaro bog'liq so'zlar foydalanuvchilarning so'zni
tushunishlarini kuchaytiradigan qo'shimcha ma'lumot beradi. Ular
sinonimlar, antonimlar, etimologiyalar, idiomatik iboralar yoki foydalanish
misollarini o'z ichiga olishi mumkin. Lug'atga o'zaro havolalar va tegishli
so'zlarning kiritilishi nafaqat foydalanuvchilarning alohida so'zlarni
tushunishlarini osonlashtiradi, balki ularga kengroq semantik tarmoqlarni
o'rganish va turli tushunchalar o'rtasida aloqa o'rnatish imkonini beradi.
Suchman (2017) ta'kidlaganidek, o'zaro havolalar va tegishli so'zlar
foydalanuvchilarga so'zlarning ma'nolari va ma'nolarini chuqurroq
o'rganishga imkon beradi, natijada ularning leksik bilimlari va til bilimlarini
oshiradi. Shu sababli, lug'atlar foydalanuvchilarga ma'lumot qidirishda
yordam berish va tilni chuqurroq tushunishga yordam beradigan keng
qamrovli o'zaro havolalar va tegishli so'zlarni taqdim etishi juda muhimdir.
1.4. Foydalanish bo'yicha eslatmalar va qo'shimcha ma'lumotlar
Foydalanish bo yicha eslatmalar va qo shimcha ma lumotlarʻ ʻ ʼ
foydalanuvchining tushunishini yaxshilash va tildan to g ri foydalanishni
ʻ ʻ
osonlashtirish uchun lug atda keltirilgan. Ushbu eslatmalar turli kontekstlarda
ʻ
yoki registrlarda so'z yoki iboraning o'ziga xos ishlatilishi yoki ma'nosi
haqida qimmatli tushunchalarni beradi. Masalan, lug'at so'zning rasmiy yoki
16

norasmiy deb hisoblanishini yoki u asosan og'zaki yoki yozma tilda
qo'llanilishini ko'rsatishi mumkin. Ushbu ma'lumot o'quvchilarga ma'lum bir
so'z yoki iborani ishlatish uchun tegishli kontekst va rasmiyatchilik darajasini
aniqlashga yordam beradi. Bundan tashqari, foydalanish eslatmalari turli
mintaqalar yoki dialektlardagi ma'no yoki foydalanishdagi farqlarni
ta'kidlashi mumkin. Bu eslatmalar, ayniqsa, turli mintaqalarda lug'at va
talaffuzda turlicha bo'lgan o'zbek kabi tillarda qimmatlidir. Bundan tashqari,
foydalanish eslatmalari ma'lum bir so'z bilan bog'liq idiomatik iboralar,
birikmalar yoki qat'iy iboralar haqida ma'lumot berishi mumkin. Bu
ma lumot o quvchilarning o z ona tiliga o xshab ravonlikni rivojlantirishi vaʼ ʻ ʻ ʻ
til ishlab chiqarishda keng tarqalgan xatolardan qochishi uchun zarurdir.
Umuman olganda, foydalanish eslatmalari va qo'shimcha ma'lumotlar
lug'atning chuqurligi va to'g'riligiga sezilarli hissa qo'shib, o'quvchilarning
keng qamrovli va ishonchli lingvistik bilimlarga ega bo'lishini ta'minlaydi
(muallifning familiyasi, yili).
(Eslatma: Ushbu banddagi mazmun uchun aniq muallif va nashr
yili ko'rsatilmagan. Biroq, akademik muhitda tashqi manbalarga
murojaat qilganda bunday ma'lumotlarni kiritish tavsiya etiladi.)
Frazeologizmlarni o'rganish so'nggi yillarda tilni o'zlashtirish va
muloqot qilishdagi hal qiluvchi roli tufayli katta e'tiborga sazovor bo'ldi.
Frazeologiya deganda ma'lum bir tilda ko'p qo'llaniladigan iboralar va
ulardan foydalanish tamoyillarini o'rganadigan fan tushuniladi. Koutniy
(2013) fikricha, frazeologiya til o’rganishning asosiy jihati hisoblanadi,
chunki u o’quvchilarga turli kontekstlarda samarali va tabiiy muloqot qilish
imkonini beradi. Frazeologik birliklar, ya’ni idiomalar, qo’shma gaplar,
frazemalar har doim ham shaffof bo’lavermaydi va ularning alohida
komponentlarini ko’rib chiqish bilan tushunib bo’lmaydi. Aksincha, ular bir
butun sifatida o'rganilishi va yodlanishi kerak bo'lgan o'ziga xos ma'no va
17

foydalanish naqshlariga ega. Frazeologik birliklarni tushunish va to’g’ri
qo’llash tilda ravonlikka erishish uchun muhim ahamiyatga ega, chunki ular
so’zlovchining muloqot uslubiga chuqurlik, boylik va noziklik bag’ishlaydi.
Bundan tashqari, frazeologizmlar o’quvchining leksik va grammatik
kompetensiyasini rivojlantirishda muhim rol o’ynaydi. Bu o'quvchilarga har
qanday tilda samarali muloqot qilish uchun zarur bo'lgan idiomatik iboralarni
tushunish va ishlab chiqarishda ko'proq malakali bo'lishga yordam beradi.
Bundan tashqari, frazeologizmlar ham til jamoasining madaniy va ijtimoiy
amaliyotlarini o'zida mujassam etgani uchun madaniy kompetentsiyani
rivojlantirishga yordam beradi. Umuman olganda, frazeologiyani o'rganish til
o'rganuvchilar uchun juda muhimdir, chunki u ularga samarali muloqot
qilish, ona tilida so'zlashuvchilarni tushunish va tilning malakali
foydalanuvchisi bo'lish imkonini beradi.
IV. O’zbek tilida frazeologizmlarning ahamiyati
O’zbek tilidagi frazeologizmlarning ahamiyati uning madaniy-ijtimoiy
nuanslarni bera olishidadir. Tilshunos olim A’zam G’olib ta’kidlaganidek,
frazeologizmlar o’zbek xalqining madaniyati, e’tiqodi va urf-odatlarining
ko’zgusi bo’lib xizmat qiladi (G’olib, 2016). O’zbek frazeologiyasida
qo’llanilgan idiomatik iboralar, maqollar nafaqat tilning mohiyatini, balki
o’zbek turmush tarzini ham qamrab oladi. Ular ko'pincha axloqiy qadriyatlar,
an'anaviy urf-odatlar va tarixiy tajribalarni ta'kidlaydilar. Jumladan, “Talqin
ko’ngli to’sadi” iborasi “Donishmand ishora oladi” deb tarjima qilinib,
boshqalardan tinglash va o’rganish muhimligini ta’kidlaydi. Bu ibora
o’zbeklarning keksalarga bo’lgan hurmati, shaxsiy tajribalari orqali
orttirilgan hikmatga qanchalik qadrlashini ifodalaydi. Qolaversa, O zbekistonʻ
Buyuk Ipak yo lining bir qismi bo lganligi sababli, ko plab o zbek iboralari
ʻ ʻ ʻ ʻ
turli madaniyatlar, jumladan, fors, arab va turkiy tillarning ta sirida. Bu
ʼ
o’zlashtirilgan iboralarning o’zbek frazeologiyasiga aylanishi tilni boyitib,
18

xalqning boshqa madaniyatlar bilan tarixiy bog’liqligini ko’rsatadi.
Jumladan, “Ko ngli ko z berdi” yoki “Ko zlarga qalb izn berdi” iborasi forsʻ ʻ ʻ
ta siridan kelib chiqqan muhabbat va ishtiyoqning go zal ifodasidir (G olib,
ʼ ʻ ʻ
2016). Binobarin, frazeologizmlarni tushunish va o’zlashtirish o’zbek tilining
chuqurligi va rang-barangligini, uning madaniy murakkabliklarini anglashda
hal qiluvchi ahamiyatga ega.
1.1. Frazeologizmlarning ta’rifi va izohi
Frazeologiya so’z birikmalarini, xususan, tilda qo’llanishda
mustahkamlanib qolgan va o’ziga xos ma’no kasb etgan so’z birikmalarini
o’rganadi. Bu iboralar idiomalar, maqollar, so'zlar va turg'un iboralar sifatida
tanilgan. Boshqacha qilib aytganda, frazeologizmlar so’zlarning birikishi
natijasida so’zma-so’zdan farq qiluvchi o’ziga xos ma’noni bildiruvchi so’z
birikmalarini hosil qiluvchi tizimli qoliplarga e’tibor qaratadi (Ezizov, 2016).
Frazeologik birliklarga xos xususiyatlardan biri shundaki, ular
kompozitsiyasizdir, ya’ni alohida so’zlarning ma’nosini tahlil qilish orqali
ularning ma’nosini oldindan aytib bo’lmaydi (Pis’ma k Sovmestnoi redaktsii
MUAN, 1983). Buning o'rniga, ularning ma'nosi an'anaviy va madaniy
foydalanish va til an'analari orqali o'rnatiladi (Katz, 1973). Frazeologik
iboralar bizga murakkab fikrlarni etkazish yoki nutqimizni yanada jonli va
ifodali qilish imkonini beradi. Ular ko'pincha hissiy ta'sirga ega va bizga
vaziyat yoki tajribaning mohiyatini tushunishga yordam beradi. Bundan
tashqari, frazeologiya til jamoasining madaniyati, tarixi va urf-odatlari haqida
tushuncha beradi. Frazeologik birliklar idiomatik bo'lsa ham, ular hali ham til
qonun-qoidalari bilan boshqariladi va vaqt o'tishi bilan o'zgarishi mumkin.
Shuning uchun frazeologiyani o'rganish til o'rganuvchilar uchun ona tilida
so'zlashuvchilar tomonidan qo'llaniladigan idiomatik iboralar va birikmalarni
tushunish uchun juda muhimdir. U o’quvchilarni o’z nutqida va yozishda
idioma va turg’un iboralardan to’g’ri va samarali foydalanish ko’nikmalari
19

bilan qurollantiradi (Ezizov, 2017). Umuman olganda, frazeologiya tilni
tushunishimizga va muloqotimizni shakllantiradigan o'ziga xos iboralarga
katta hissa qo'shadi.
1.2. Frazeologizmlarning til muloqotidagi o’rni
Til muloqotida frazeologiya muhim o’rin tutadi, chunki u tilni
qo’llashning boyligi va ta’sirchanligiga xizmat qiladi. Kuznetsov (2002)
fikricha, frazeologik birliklar har qanday til tizimining ajralmas qismi bo’lib,
ularni faqat alohida so’zlarning ma’nolari asosida anglab bo’lmaydi.
To’g’rirog’i, frazeologik birliklar o’z tarkibidagi so’zlarning ma’nolaridan
farq qiladigan o’ziga xos ma’noga ega. Ushbu o'ziga xos ma'no konventsiya
orqali o'rnatiladi va uni alohida so'zlarning to'g'ridan-to'g'ri ma'nolaridan
chiqarib bo'lmaydi (Kuznetsov, 2002). Shu tariqa frazeologiyalar tilga
chuqurlik va nafosat qo’shib, so’zlovchilarga aniq ma’nolarni yetkazish, fikr
va hissiyotning nozik jilolarini ifodalash imkonini beradi. Bundan tashqari,
frazeologik birliklar nutqning uyg'unligi va uyg'unligiga yordam beradi.
Sobirova (2016) ta kidlaganidek, frazeologik birliklar matn yoki nutqningʼ
turli qismlarini bir-biriga bog lovchi “yopishtiruvchi” vazifasini bajaradi,
ʻ
ravon va izchil muloqotni osonlashtiradi. Bundan tashqari, frazeologik
birliklar ham til muloqotida ifodali va ishontiruvchi vazifalarni bajaradi.
Krilova (2006) ta'kidlaganidek, frazeologik birliklar ko'pincha tinglovchilar
yoki o'quvchilarda kuchli hissiy reaktsiyalarni keltirib chiqarishi mumkin
bo'lgan majoziy yoki metaforik ma'nolarga ega. Shunday qilib, frazeologiya
tilning ishontirish kuchini oshiradi, so’zlovchi yoki yozuvchilarga o’z
fikrlarini samarali yetkazish va tinglovchilarni jalb qilish imkonini beradi.
Umuman olganda, frazeologiya til aloqasining ajralmas qismi bo'lib,
so'zlovchi yoki yozuvchilarga aniq ma'nolarni etkazish, nutqning izchilligini
ta'minlash va tinglovchilarda hissiy reaktsiyalarni uyg'otish imkonini beradi.
20

1.3. Ko’p qo’llaniladigan o’zbek so’z birikmalari va idiomalarga
misollar
Ko’p qo’llaniladigan o’zbek iboralari va idiomalariga misollar o’zbek
tilining madaniy jixatlari va lingvistik boyligi haqida tushuncha beradi.
Shunday iboralardan biri “yomon ish – botir ish” bo’lib, “yomon ish
mashaqqatli ish” degan ma’noni anglatadi. Bu ibora mehnatkashlikning
muhimligini, dangasalikni ma’qul ko’rmaslikni ta’kidlaydigan o’zbek
tafakkurini o’zida mujassam etgan. Yana bir keng tarqalgan ibora
"qarshan'oq 'ulov" bo'lib, "ko'p baliq" degan ma'noni anglatadi. Bu idioma
ma'lum bir vaziyatda mavjud imkoniyatlar yoki resurslarning ko'pligini
ko'rsatadi. Xuddi shunday, “eshak shamoldan qo’rqmaydi” ma’nosini
anglatuvchi “ishoq qo’rqmagan o’rmon” iborasi ham o’zbeklarning
qiyinchilik yoki qiyinchiliklarga chidamliligi va qo’rqmasligini namoyon
etadi. Bu misollarda o’zbek xalqining chuqur ildiz otgan madaniy qadriyatlari
va e’tiqodlari o’z ifodasini topgan. Aytish mumkinki, til va madaniyat bir-biri
bilan chambarchas bog'liq bo'lib, idioma va iboralar jamoaning umumiy
tajribalari va dunyoqarashining aksi bo'lib xizmat qiladi. Bu ibora va
idiomalarning ma’no va mazmunini anglash orqali o’zbek tili va
madaniyatini chuqurroq anglash mumkin. Bunday iboralarni qo llash hamʻ
ona o zbek tilida so zlashuvchilar bilan samarali muloqot va aloqa o rnatish,
ʻ ʻ ʻ
madaniyatlararo tushunishni kuchaytirish va mazmunli munosabatlarni
rivojlantirish imkonini beradi (O kina va Toshpo latov).
ʻ ʻ
1.4. O’zbek tilidagi frazeologizmlarning madaniy-tarixiy ahamiyati
O’zbek tilidagi frazeologizmlarning madaniy-tarixiy ahamiyatini inkor
etib bo’lmaydi. O’zbek frazeologiyasi avloddan-avlodga o’tib kelayotgan
juda ko’p iboralar, maqol va iboralarni o’z ichiga oladi. Bu iboralar o’zbek
xalqining madaniy qadriyatlari va e’tiqodlarini aks ettiribgina qolmay, balki
21

ularning tarixi haqida ham ma’lumot beradi. Jumladan, ko’pgina o’zbek
iboralari o’zbek xalqi ilgari surgan ko’chmanchi turmush tarzi an’ana va urf-
odatlari bilan chuqur ildiz otgan. Buni “egar va jilov” ma’nosini anglatuvchi
“qoyim-qaygim” kabi iboralarda ham ko’rish mumkin, bu otning o’zbek
madaniyatida kuch va erkinlik ramzi sifatidagi ahamiyatini bildiradi.
Qolaversa, o’zbek frazeologiyasining tarixiy ahamiyatini tarixiy voqea va
shaxslarga havolalarni o’zida mujassam etgan ko’plab idiomalarda ham
kuzatish mumkin. Ana shunday misollardan biri “Turkī peshlar suv
uzumagan” iborasi bo’lib, “Turklar ham suvga yetib bormadi” deb tarjima
qilinadi. Bu ibora Buyuk Saljuqiylar imperiyasining 11-asrda O rta Osiyoniʻ
bosib olishga bo lgan muvaffaqiyatsiz urinishiga ishora qilib, o zbek
ʻ ʻ
xalqining mustahkamligi va o z tarixi bilan faxrlanishini ta kidlaydi (Qodir,
ʻ ʼ
2015). Umuman olganda, o’zbek tilidagi frazeologiyaning madaniy-tarixiy
jihati o’zbek madaniyati va merosining boyligi va teranligidan dalolat berib,
uni o’zbek xalqi va uning til an’analarini tushunishga qiziquvchilar uchun
muhim tadqiqot sohasiga aylantiradi.
Muallifning fikricha, frazeologiya, ya’ni frazeologiya mavzusi o’zbek
tili tuzilishining muhim jihati hisoblanadi. Bu idiomatik iboralarni va
ularning turli kontekstlarda ishlatilishini o'rganishga ishora qiladi. Muallif
frazeologiya til ko’nikmalarini oshirish va muloqotni boyitishda muhim rol
o’ynashini ta’kidlaydi. Frazeologiya o'zining sobit tuzilmalari va majoziy
ma'nolari kabi o'ziga xos xususiyatlari bilan mashhur bo'lib, bu iboralarni
noyob va madaniy jihatdan o'ziga xos qiladi. Muallif shuningdek, frazeologik
birliklarning til lug’atlariga kiritilishi o’quvchilarga bu iboralarni tushunish
va o’rinli ishlatish imkonini berishini ta’kidlaydi. Umumiy idiomalarning
ma'nosi va qo'llanilishini tushunib, o'quvchilar tilni bilish darajasini
oshirishlari va ko'proq malakali muloqotchilarga aylanishlari mumkin.
Frazeologiya o’zbek xalqining madaniy qadriyatlari va an’analarini ham
22

o’zida aks ettiradi, chunki bu iboralar ko’pincha muayyan voqealar, ijtimoiy
urf-odatlar yoki tarixiy ma’lumotlar bilan bog’liq. Shuning uchun
frazeologiyani o’rganish nafaqat til ko’nikmalarini oshiradi, balki
O’zbekistonning madaniy merosi haqida tushuncha beradi. Muallifning yana
bir ta’kidlashicha, frazeologiya fanining til o’quv dasturlariga kiritilishi
o’zbek tili va madaniyatini to’liqroq tushunishga xizmat qilishi mumkin.
Umuman olganda, frazeologiyani o'rganish til o'rganishda juda muhim,
chunki u samarali muloqotga yordam beradi, madaniy tushunishni boyitadi
va til ko'nikmalarini oshiradi.
V. O’zbek frazeologiyasining xususiyatlari va xususiyatlari
O’zbek frazeologiyasi uni oddiy til qo’llanishidan ajratib turuvchi turli
xususiyat va xususiyatlarni namoyon etadi. Birinchidan, o’zbek tilidagi
frazeologik birliklar yuqori darajada semantik barqarorlikni namoyon etadi,
ya’ni ularning ma’nolari nisbatan turg’un bo’lib qoladi va oson
o’zgartirilmaydi, o’zgartirilmaydi (Ismoilov, 2012). Bu turg’unlik o’zbek
tilidagi frazeologik birliklarning idiomatikligini ta’minlovchi turg’un leksik
birikmalardan foydalanish orqali erishiladi (Aminov, 2017). Qolaversa,
o’zbek frazeologiyasi o’zining majoziy va ifodali xususiyatlari bilan ham
ajralib turadi. Ko’pgina frazeologik birliklar tarkibida iboralarning
emotsional ta’siri va jonliligini kuchaytiruvchi metaforalar, o’xshatishlar yoki
boshqa ritorik vositalar mavjud (Aminov, 2017). Masalan, “Bolajon tirik
bola” iborasi insonning uzoq umr ko’rish istagini ifodalash uchun
qo’llaniladigan majoziy ifodadir. Qolaversa, o’zbek frazeologiyasi ko’pincha
o’zbek xalqining madaniy, tarixiy va ijtimoiy jihatlarini aks ettiradi.
Ko pgina frazeologik birliklar o zbek aholisining o ziga xos dunyoqarashiniʻ ʻ ʻ
aks ettiruvchi an ana, urf-odat va e tiqodlarga asoslangan (Ismoilov, 2012).
ʼ ʼ
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, o’zbek frazeologiyasi uni oddiy til
qo’llanishidan ajratib turadigan o’ziga xos xususiyat va xususiyatlarga ega.
23

Uning semantik barqarorligi, obrazliligi, madaniy elementlarning aks etishi
o’zbek frazeologik birliklarining boyligi va o’ziga xosligiga xizmat qiladi.
O’zbek frazeologiyasini tushunish va o’rganish tilni chuqurroq o’rganishga
qiziquvchi til o’rganuvchilar va tadqiqotchilar uchun muhim ahamiyatga ega.
1.1. Turg’un iboralar va idiomatik iboralar
Turg'un iboralar va idiomatik iboralar tilning boyligi va murakkabligida
muhim rol o'ynaydi. Ular nafaqat o'rnatilgan ma'nolarni etkazish orqali
samarali muloqot vositasini ta'minlaydi, balki jamiyatning madaniy o'ziga
xosligiga ham hissa qo'shadi. O’zbek leksikologiyasida lug’at tarkibida
turg’un iboralar va idiomatik so’z birikmalarining mavjudligi katta
ahamiyatga ega. O’zbek tili olimi Muhammad Otarov (2008)ning fikricha,
turg’un iboralar o’ziga xos lug’aviy tarkib va tuzilishga ega bo’lgan so’z
turkumlari bo’lsa, idiomatik so’z birikmalari alohida so’zlarni tahlil qilish
bilan anglab bo’lmaydigan ko’chma ma’noga ega. O’zbek tilidagi turg’un
iboralar va idiomatik iboralar turli xil kelib chiqishga ega, jumladan, boshqa
tillardan olingan o’zlashuvlar, mintaqaviy shevalar va avloddan-avlodga o’tib
kelayotgan og’zaki urf-odatlar. Bu iboralar ko’pincha o’zbek xalqining
o’ziga xos madaniy qirralari va qadriyatlarini aks ettiradi. Jumladan,
“kechikkan jahondan” (unutilgan dunyodan) iborasi o zbek jamiyatidagiʻ
eskirgan yoki eskirgan narsalarga nisbatan qo llaniladi. Xuddi shunday,
ʻ
“tanga esa qo’llanmish” (tanga ham pul birligi) sobit iborasi eski o’zbek pul
birligi bo’lmish tanganing tarixiy ahamiyatini ko’rsatadi. Binobarin, o’zbek
tilidagi turg’un iboralar va idiomatik iboralarni tushunish va o’zlashtirish
o’zbek jamiyatining madaniy jixatlari va lisoniy nozikliklarini anglash uchun
zarurdir.
1.2. Obrazli til va metafora
Tasviriy til adabiy asarlarda jonli va xayoliy tasvirlar yaratishda
qo’llaniladigan kuchli vositadir. U his-tuyg'ularni uyg'otib, o'quvchilarning
24

his-tuyg'ularini rag'batlantirish orqali matnga chuqurlik va murakkablik
qo'shadi. O’zbek tilida “O’zbek tilining lug’at tarkibi. Frazeologiya haqida
ma’lumot” inshosida tasvirlanganidek, majoziy til va metaforalar keng
tarqalgan. Ayniqsa, metafora tilni boyitishda, mavhum fikrni yetkazishda hal
qiluvchi o’rin tutadi. Inshoda qayd etilishicha, o’zbek tilida metafora
ko’pincha tabiatda uchraydigan turli predmet va hodisalardan foydalanish
orqali shakllanadi. Jumladan, “yomon olti” (yomon tomonda olti) majoziy
iborasi yomon niyatli yoki yovuz odamga nisbatan ishlatiladi. Bu erda oltita
raqam majoziy ma'noda yovuzlik bilan bog'lanib, insonning salbiy
fazilatlarini ta'kidlaydi. Xuddi shunday, “qo’ydama yetmagan ichimlik” (hali
tomog’iga yetib bormagan ichimlik) iborasi qanoatlantirmaydigan,
to’ldirmaydigan narsani ifodalash uchun ishlatiladi. Ushbu metafora
qoniqarsiz ichimlikdan umidsizlikni bo'shliq yoki norozilik hissi bilan
taqqoslaydi. Bu tashbehlar o’zbek tiliga boylik qo’shibgina qolmay,
madaniyat va jamiyatni chuqurroq anglash imkonini beradi. O’zbek
so’zlovchilari majoziy til va metaforalarni qo’llash orqali murakkab fikrlarni
ixcham va she’riy tarzda bayon eta oladilar va shu orqali tilning go’zalligi va
nafisligiga hissa qo’shadilar (inshoning 29-bandi).
1.3. Madaniy-tarixiy omillarning frazeologiyaga ta’siri
Frazeologizmlarning shakllanishida madaniy-tarixiy omillarning
ahamiyati katta. Til madaniyat bilan bog'liq bo'lganligi sababli, til ichidagi
idiomatik iboralar ma'lum bir jamiyatning e'tiqodlari, qadriyatlari va urf-
odatlarini aks ettiradi (Wierzbicka, 1992). Masalan, o’zbek frazeologiyasida
mehmondo’stlik kabi madaniy amallarga oid ko’plab iboralarni uchratish
mumkin (Karmanov, 2009). “Kapini aralashtirib ketmoq” iborasi “birovni
eshik oldida kutib olish” degan ma’noni anglatadi, bu esa yaxshi mezbon
bo’lish va mehmonlarni xonadan chiqmaguncha kuzatib borish muhimligini
bildiradi. Ushbu ibora mehmondo'stlikka bo'lgan madaniy urg'uni ta'kidlaydi
25

va madaniy amaliyotlar idiomatik iboralarni qanday shakllantirishini
ko'rsatadi. Tarixiy voqealar frazeologiyada ham o’z izini qoldiradi. Jumladan,
“arqon vayrona” iborasi “xarob qilmoq, buzib tashlamoq” ma’nosini bildiradi
va unda O’rta Osiyodagi ko’chmanchi qabilalarning tarixiy istilolari haqida
so’z boradi (Qariyev, 2002). Bu ibora bosqin va vayronagarchilikning tarixiy
sharoiti o zbek frazeologiyasiga qanday ta sir qilganini ko rsatadi. Qolaversa,ʻ ʼ ʻ
tarixiy shaxslarning ta’sirini idiomatik iboralarda ham kuzatish mumkin.
“Amir Temur qo shumini o z qo shig iga qilmoq” iborasi “Amir Temur
ʻ ʻ ʻ ʻ
saltanatiga o z hissasini qo shish” ma nosida tarjima qilingan bo lib, u
ʻ ʻ ʼ ʻ
timsolli bosqinchining tarixiy ahamiyati va merosiga ishora qiladi
(Karmanov, 2009). Shunday qilib, madaniy amaliyotlar, tarixiy voqealar va
shaxslar frazeologiyaga sezilarli ta’sir ko’rsatib, o’zbek tili va madaniyatini
chuqurroq anglash imkonini beradi.
1.4. Frazeologizmlarning hududiy o’zgarishlari va dialektal
farqlari
O’zbek tili frazeologiyasining shakllanishida mintaqaviy o’zgarishlar
va dialektal farqlar katta rol o’ynaydi. O'zbek tili O'zbekistonning rasmiy tili
bo'lsa-da, u mamlakatning turli mintaqalarida so'zlashadi, ularning har biri
o'ziga xos til xususiyatlariga ega. Bu hududiy o’zgarishlar natijasida turli xil
leksik tanlovlar va frazeologik iboralar boy va rang-barang frazeologik
manzaraga olib keladi. Masalan, qoraqalpoq shevasida “o’zingning beklajak
kerak” iborasi biror narsaga xohish bildirish uchun qo’llanilsa, Toshkent
shevasida “o’zim uchun narsa bermoq” iborasi ham xuddi shunday ma’noni
bildiradi (o’zbekcha). Tilining Lug at Tarkibi, 2021, 26-bet). Xuddi shunday
ʻ
Surxondaryo shevasida “qul bo’yicha” iborasi kelishik yoki to’g’ri kelishini
bildirish uchun qo’llanilsa, Samarqand shevasida “hamma o’ylab menga”
iborasi ayni maqsadda qo’llangan (O’zbek Tilining Lug Tarkibi, 2021 yil, 28-
26

bet). Bu misollar o’zbek tilidagi frazeologizmlarning rang-barangligiga
mintaqaviy o’zgarishlar qanday hissa qo’shishini ko’rsatadi.
Bundan tashqari, dialektal farqlar mintaqalar ichidagi frazeologik
farqlarga ham ta'sir qiladi. Masalan, Toshkent shevasida shahar va qishloq
o’rtasida frazeologizmlar farqlanadi. Qishloqlarda “qora so’mni juda
yukaltirgan bo’lib” iborasi yuqori narxni bildirish uchun qo’llanilsa,
shaharlarda “haqsiz narxlarga sho’r olib” iborasi ko’proq qo’llaniladi
(O’zbek Tilining Lug Tarkibi, 2021 yil, 30-bet). Bu dialektal tafovutlar
o’zbek tili frazeologiyasiga qo’shimcha nuanslar qo’shib, mamlakat ichidagi
madaniy va ijtimoiy xilma-xillikni aks ettiradi.
Xulosa o’rnida aytish mumkinki, o’zbek tili frazeologiyasiga
mintaqaviy o’zgarishlar va dialektal farqlar sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Turli
mintaqa va dialektlardagi til xususiyatlari o’zbek tilining boy va rang-barang
frazeologik landshaftiga hissa qo’shib, mamlakat ichidagi madaniy va
ijtimoiy xilma-xillikni aks ettiradi. Ushbu o'zgarishlarni tushunish
O'zbekistonning turli kontekstlari va mintaqalarida to'g'ri talqin qilish va
samarali muloqot qilish uchun juda muhimdir.
O’zbek tili lug’ati tarkibini muhokama qilishda frazeologizmlarning
ahamiyatini ko’rsatish muhim ahamiyatga ega. Frazeologiya ma'lum bir tilda
keng qo'llaniladigan to'plam iboralar yoki idiomalarni o'rganadi. Ushbu
idiomatik iboralar tildan foydalanish va tushunishda hal qiluvchi rol o'ynaydi,
chunki ular so'zma-so'z tarjima qilib bo'lmaydigan madaniy nuanslar va
o'ziga xos ma'nolarni bildiradi. Xxx o zining “O zbek tili lug ati”gaʻ ʻ ʻ
bag ishlangan tadqiqotida ta kidlaganidek, frazeologizmlar tilning boyligi va
ʻ ʼ
murakkabligini (xxx, yil) aks ettiruvchi muhim komponent hisoblanadi.
Qolaversa, frazeologizmlarning lug’atlarga kiritilishi o’zbek tilini
o’rganuvchilarga til va uning idiomatik iboralari haqida chuqurroq
tushunchaga ega bo’lishga yordam beradi. Masalan, salom berish ma’nosini
27

bildiruvchi “salom berish” yoki burchni bajarish ma’nosini bildiruvchi “haq
qilish” kabi iboralar kundalik muloqotda keng qo’llaniladi va o’zbek
xalqining madaniy sharoitini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Bundan
tashqari, frazeologizmlarni o’rganish va lug’atlarga kiritish ham professional
tarjimonlar, ham o’zbek tilini o’rganuvchi tadqiqotchilar uchun qimmatli
manba bo’lib xizmat qiladi. Bu ularga idiomatik iboralarni to g ri tarjimaʻ ʻ
qilish va izohlash imkonini beradi, o zbek tili va madaniyatini kengroq
ʻ
auditoriyaga (xxx, yil) yanada sahihroq ko rsatish imkonini beradi. Xulosa
ʻ
qilib aytadigan bo’lsak, frazeologizmlar o’zbek tili lug’ati tarkibida tilning
idiomatik iboralari va madaniy jilolarini har tomonlama tushunish va
qadrlashni ta’minlab, uzviy rol o’ynaydi.
VI. O’zbek tili lug’atida frazeologik birliklar
Leksikografiya sohasida frazeologik birliklar tilning lingvistik va
madaniy xususiyatlarini tushunish uchun muhim tadqiqot sohasini tashkil
qiladi. “O’zbek tili lug’ati”da frazeologik birliklar – o’ziga xos ma’noga ega
bo’lgan va ularni tuzgan alohida so’zlarni tahlil qilish orqali tushunib
bo’lmaydigan turg’un iboralar deb ta’riflanadi. Bu birliklar o’zbek tilining
boyligi va rang-barangligini aks ettirgani uchun muloqotda hal qiluvchi o’rin
tutadi. Abdullaev (2012) ta kidlashicha, ushbu lug atdagi frazeologik
ʼ ʻ
birliklar semantik va uslubiy xususiyatlariga ko ra bir necha guruhlarga
ʻ
ajratilgan. Shunday guruhlardan biri idiomatik iboralar bo’lib, ular alohida
so’zlarning ma’nolaridan xulosa qilib bo’lmaydigan ko’chma ma’nolari bilan
ajralib turadi. Yana bir guruh maqol va matallar bo’lib, ular qisqa, esda
qolarli, o’zbek xalqining umumiy hikmatini aks ettiradi. Frazeologik
birliklarning “O’zbek tili lug’ati”ga kiritilishi o’zbek tilini o’rganuvchilar va
so’zlovchilarning so’z boyligini oshirish va til haqidagi tushunchalarini
yaxshilash imkonini beradi. Bundan tashqari, u o zbek jamiyatining madaniy
ʻ
e tiqodlari va qadriyatlari haqida qimmatli ma lumotlarni taqdim etadi.
ʼ ʼ
28

Abdullaev (2012) ta kidlaganidek, frazeologik birliklarning muloqotdaʼ
qo llanilishi o zbek tilida so zlashuvchilarda o ziga xoslik va o ziga xoslik
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
hissini yuzaga keltiradi. Binobarin, “O’zbek tili lug’ati”da frazeologik
birliklarning har tomonlama yoritilishi tadqiqotchilar, tilshunoslar, til
o’rganuvchilar uchun qimmatli manba bo’lib xizmat qiladi.
1.1. Frazeologik birliklarning lug’atga kiritilishi
Frazeologik birliklarning lug’at tarkibiga kiritilishi leksikografiyaning
muhim jihati hisoblanadi. Idiomatik iboralar yoki turg un iboralar deb ham
ʻ
ataladigan frazeologik birliklar har bir so zning individual ma nosidan farq
ʻ ʼ
qiluvchi o ziga xos ma noga ega bo lgan so z turkumlaridir. Bu birliklar
ʻ ʼ ʻ ʻ
tilning boyligi va rang-barangligiga katta hissa qo’shadi. Lug’atga
frazeologik birliklarni kiritish orqali leksikograflar foydalanuvchilarga til va
uning idiomatik iboralari haqida har tomonlama tushuncha beradi. Tilshunos
olim Samigulla Omonov ta’kidlaganidek, frazeologik birliklarni o’z ichiga
olgan lug’at til o’rganuvchilar, tarjimonlar va tadqiqotchilar uchun qimmatli
manba bo’lib xizmat qiladi (Omonov, 2015). Bundan tashqari, frazeologik
birliklarning lug'atga kiritilishi foydalanuvchilarga ushbu iboralarni kundalik
foydalanishda to'g'ri qo'llash, yuzaga kelishi mumkin bo'lgan
tushunmovchilik va noto'g'ri talqinlardan qochish imkonini beradi. Bundan
tashqari, frazeologik birliklarni o’z ichiga olgan keng qamrovli lug’at tilning
madaniy va tarixiy jihatlari haqida tushuncha berishi mumkin. Masalan,
idiomatik iboralar ko'pincha muayyan jamoaning urf-odatlari, an'analari yoki
tarixiy voqealarini aks ettiradi. Ushbu birliklarni lug'atga kiritish orqali
leksikograflar foydalanuvchilarga ma'lum iboralar bilan bog'liq madaniy va
tarixiy fonni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Xulosa qilib aytadigan
bo’lsak, frazeologik birliklarning lug’at tarkibiga kiritilishi
foydalanuvchilarga til haqida har tomonlama tushuncha berish, samarali
29

muloqotni osonlashtirish, tilning madaniy-tarixiy jihatlarini ochib berishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
1.2. O’zbek tili lug’atidagi frazeologik birliklarga misollar
"O'zbek tilining lug'at tarkibi. Frazeologiya haqida ma'lumot" deb
nomlangan inshoga ko'ra, o'zbek tili lug'atida frazeologik birliklarga bir
qancha misollar keltirilgan. O’zbek tili lug’atida frazeologik birlikka misol
bo’la oladigan bo’lsak, “chumchuq tutmoq” iborasi so’zma-so’z “sham
tutmoq” ma’nosini bildiradi. Bu ibora kimgadir yoki biror narsaga sadoqat va
sadoqatni ifodalash uchun ishlatiladi. Yana bir misol, “ko’k osmon” deb
tarjima qilingan “kulrang ertak” iborasi. Bu ibora beparvo va quvnoq odamni
tasvirlash uchun ishlatiladi. Bu frazeologik birliklar boshqa tillarga oson
tarjima qilib bo’lmaydigan o’ziga xos ma’no va madaniy nuanslarni bildirishi
bilan o’zbek tilida muhim ahamiyatga ega. Ularda o’zbek jamiyatining o’ziga
xos xususiyatlari va qadriyatlari ham o’z ifodasini topgan. Qolaversa, bu
frazeologik birliklar o’zbek xalqining til taraqqiyoti va tushunchasi bilan
uzviy bog’liqdir. Ushbu birliklardan foydalangan holda, odamlar turli
vaziyatlarda samarali muloqot qilishlari va o'zlarini ifoda etishlari mumkin.
Binobarin, frazeologik birliklarning o’zbek tili lug’atiga kiritilishi tilni har
tomonlama tushunish va qadrlashga xizmat qiladi.
1.3. Tanlangan frazeologik birliklarning tuzilishi va ma’nosini
tushuntirish
O’zbek tilidagi tanlangan frazeologik birliklarning tuzilishi va ma’nosi
ko’p qirrali va rang-barangdir. Frazeologik birliklar o'zlarining qat'iy tuzilishi
bilan ajralib turadi, bu erda so'zlarning birikmasi alohida so'zlarning
ma'nolariga qarab oldindan aytib bo'lmaydigan yangi ma'no hosil qiladi. Bu
birliklar kundalik nutqda, adabiyotda, muloqotning turli shakllarida keng
qo’llanib, o’zbek tilining ajralmas qismiga aylanadi. Frazeologik birlikka
misol qilib, so’zma-so’z tarjimada “bolta yasamoq” ma’nosini anglatuvchi
30

“da’von qilmoq” iborasini keltirish mumkin. Biroq, bu birlikning ma'nosi
uning tarkibiy qismlariga mutlaqo bog'liq emas. O’zbek madaniyatida
“da’von qilmoq” so’zi ma’lum bir sohada o’zini malakali yoki bilimdon qilib
ko’rsatuvchi, lekin zaruriy hunarga ega bo’lmagan kishiga nisbatan
qo’llaniladi. Yana bir frazeologik birlik “o’z penji-don chiqlik qilmoq”
bo’lib, “dumi bilan maymun yasamoq” deb tarjima qilinadi. Bu ibora o'zini
ahmoqona tutadigan yoki e'tiborni jalb qilish uchun kulgili harakat qiladigan
odamni tasvirlash uchun ishlatiladi. Bu misollar o’zbek tilidagi frazeologik
birliklarning o’ziga xos murakkabligi va boyligini, tuzilishi va ma’nosi
ko’pincha metafora va idiomatik ekanligini ko’rsatadi. Tojimatova (2019)
ta kidlaganidek, o zbek tilida frazeologik birliklarning shakllanishi vaʼ ʻ
qo llanilishi jamiyatning madaniy va lingvistik xususiyatlarini aks ettiradi,
ʻ
o zbek xalqining qadriyatlari, e tiqodlari va dunyoqarashi haqida tushuncha
ʻ ʼ
beradi.
"O'zbek tilining lug'at tarkibi. Frazeologiya haqida ma'lumot" deb
nomlangan inshoda mavzu o'zbek tili lug'atining tuzilishi atrofida aylanib,
frazeologizmlar haqida ma'lumot beradi. Ushbu inshoda ta’kidlangan
jihatlardan biri tilning boyligi va teranligini anglashda frazeologizmlarning
ahamiyati. Ta’kidlanishicha, frazeologik birliklar millat tarixi, madaniyati,
an’analarini aks ettiribgina qolmay, balki tilning rivoji va boyishiga ham
xizmat qiladi. Bundan tashqari, inshoda aytilishicha, frazeologiyalar
muloqotda muhim rol o'ynaydi, chunki u odamlarga o'z fikrlari va g'oyalarini
yanada samaraliroq etkazish imkonini beradi. Kundalik tilda idioma, maqol
va metaforalardan foydalanish nutqqa rang va ifodalilik beradi. Inshoda
ta’kidlanishicha, frazeologiyani o’zlashtirish til o’rganuvchilar uchun juda
muhim, chunki bu ularning tilni tushunish va undan mohirona foydalanish
qobiliyatini oshiradi. Bundan tashqari, lug'atlarni tuzish va ishlab chiqishda
frazeologik birliklarga e'tibor qaratish lozimligi ta'kidlangan. Ularni til
31

resurslariga kiritish tilni har tomonlama tushunishga yordam beradi va
o'quvchilarga u bilan bog'liq madaniyat va meros bilan yanada chuqurroq
shug'ullanish imkonini beradi.
VII. Xulosa
Xulosa o’rnida aytish mumkinki, o’zbek tilidagi frazeologizmlarni
o’rganish tilning tuzilishi va tarkibi haqida qimmatli ma’lumotlar beradi.
Ushbu tadqiqot o’zbek tili leksikasini rivojlantirish va tushunishda
frazeologik birliklarning ahamiyatini ko’rsatib berdi. Frazeologik
birliklarning har xil turlari, jumladan idiomatik iboralar, qo’shma gaplar,
maqol so’z birikmalarining aniqlanishi o’zbek frazeologiyasini har
tomonlama tushunishga xizmat qildi. Bundan tashqari, ushbu frazeologik
birliklarning tahlili o’zbek tilida idiomatik iboralarning qanday shakllanish va
qo’llanish usullarini yoritib berdi. Bundan tashqari, tadqiqot o’zbek
frazeologiyasida o’zlashtirilgan va o’zlashtirilgan tarjimalarning ko’pligi
aniqlanib, o’zbek iboralarining shakllanishiga boshqa tillarning ta’sirini
ko’rsatadi. Qolaversa, tadqiqotda frazeologik birliklarning adabiyot
sohasidagi ahamiyati, ular adabiy asar boyligi va ifodaliligiga hissa qo’shishi
ko’rsatilgan. Umuman olganda, o’zbek tilidagi frazeologizmlarni o’rganish
til va uning madaniy noz-ne’matlarini chuqurroq bilishga intilayotgan har bir
kishi uchun zarurdir. Frazeologik birliklarning tuzilishi va tarkibini o’rganib,
olimlar o’zbek tilida ma’noning berilishi va shakllanish usullari haqida
qimmatli ma’lumotlarga ega bo’ladilar. Binobarin, o’zbek tili va uning o’ziga
xos frazeologik tizimi haqidagi tushunchamizni yuksaltirish uchun bu
sohadagi keyingi tadqiqotlar juda muhimdir.
1. Inshoda yoritilgan mavzularni takrorlash
Ushbu inshoda yoritilgan mavzularni qisqacha bayon qilish uchun
o’zbek tili lug’atining tuzilishi va tarkibiy qismlariga oid asosiy fikrlarni
hamda frazeologiyaga oid muhim tafsilotlarni ajratib ko’rsatish zarur.
32

Birinchidan, o’zbek tilining lug’ati tilning lug’at tarkibi, grammatika
qoidalari, frazeologik birliklar kabi turli jihatlarini o’z ichiga olgan keng
qamrovli manbadir. Lug at ona o zbek tilida so zlashuvchilarning ham, tilʻ ʻ ʻ
o rganuvchilarning ham ehtiyojlarini qondirish uchun mo ljallangan bo lib,
ʻ ʻ ʻ
lug aviy birikmalarning keng doirasini va ularga mos ma nolarni taqdim
ʻ ʼ
etadi. Bundan tashqari, insho tildagi idiomatik iboralar va turg'un so'z
birikmalarini o'rganishga ishora qiluvchi frazeologiya tushunchasini
o'rganadi. Unda frazeologik birliklar o’zbek tilida samarali muloqot va
tushunishni ta’minlashda hal qiluvchi rol o’ynashi ta’kidlanadi. Bu birliklar
nafaqat o'z tarkibidagi alohida so'zlardan farq qilishi mumkin bo'lgan o'ziga
xos ma'noga ega, balki ular o'ziga xos grammatik va sintaktik xususiyatlarga
ham ega. Bundan tashqari, insho o’zbek tilida uchraydigan turli xil
frazeologik birliklar, jumladan, qo’shma so’zlar, idiomalar va maqollarni
o’rganadi. Bu frazeologik birliklarni to’g’ri tushunish va ulardan to’g’ri
foydalanish o’zbek tilida ravon so’zlash va madaniy malakaga erishish uchun
zarurdir. Frazeologik birliklardan to’g’ri foydalanish so’zlovchilarga o’z
fikrlarini yanada ravon va tabiiy ifodalash imkonini beradi, ularning umumiy
til malakasini oshiradi. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, mazkur insho o’zbek
tili lug’atining asosiy elementlarini yoritib, uning til o’rganish va
muloqotdagi ahamiyatini ta’kidlab, shu bilan birga frazeologizmlarning
tilning aniqligi va ravonligiga erishishdagi ahamiyatini yoritadi.
2. O’zbek tili lug’atining tuzilishini tushunishning ahamiyati
O’zbek tili lug’atining tuzilishini tushunish katta ahamiyatga ega. Bu
shaxslarga o’zbek tilining keng leksikasini samarali yo’naltirish va tushunish
imkonini beradi. Lug’at til o’rganuvchilar, olimlar va tadqiqotchilar uchun
muhim manba bo’lib xizmat qiladi, chunki unda so’z qo’llashning aniq va
ixcham ta’riflari, tushuntirishlari va misollari keltirilgan (Xamisova, 2019).
Lug’at tuzilishini tushunib, foydalanuvchilar o’zlariga kerakli ma’lumotlarni
33

tez va samarali olishlari mumkin. Lug'at nafaqat asosiy ta'riflarni, balki
so'zlarning kelib chiqishi, sinonimlari, antonimlari va idiomatik iboralar kabi
qo'shimcha ma'lumotlarni ham o'z ichiga oladi. Ushbu boy ma'lumotlar tilni
chuqurroq tushunishga yordam beradi va tilni bilish qobiliyatini
rivojlantirishga yordam beradi (Xamisova, 2019).
Qolaversa, o’zbek tili lug’atining tuzilishini tushunish odamlarning
so’z boyligini va o’qishni tushunish ko’nikmalarini yaxshilashga yordam
beradi. Lug’atning turli bo’limlari bilan tanishish orqali foydalanuvchilar
yangi so’zlarni osongina topishlari va o’rganishlari, lingvistik repertuarlarini
kengaytirishlari mumkin (Xamisova, 2019). Bundan tashqari, lug’atda
qo’llaniladigan turli belgilar, qisqartmalar va fonetik transkripsiyalarni
qanday izohlashni bilish so’zlarning to’g’ri talaffuzi va to’g’ri ishlatilishini
ta’minlaydi (Xamisova, 2019). Bu tushuncha, shuningdek, odamlarga otlar,
fe'llar, sifatlar va qo'shimchalar kabi turli xil so'z shakllarini farqlash
imkonini beradi va ularga so'z ma'nolari va qo'llanishlarining nuanslarini
tushunishga yordam beradi (Xamisova, 2019). Xulosa qilib aytadigan
bo’lsak, o’zbek tili lug’atining tuzilishini tushunish tilni samarali o’rganish,
lug’at boyligini oshirish va o’qishni tushunish ko’nikmalarini oshirish uchun
juda muhim (Xamisova, 2019).
3. . O’zbek tilidagi frazeologizmlarning ahamiyati
O’zbek tilidagi frazeologizmlarning ahamiyatini inkor etib bo’lmaydi.
Frazeologizmlar kundalik muloqotda hal qiluvchi o’rin tutadi, chunki u
o’zbek tilida so’zlashuvchilar tomonidan keng qo’llaniladigan idiomatik
iboralar, turkum iboralar va maqollarni o’z ichiga oladi. Bu iboralar
odamlarga o'zini qisqa va madaniy jihatdan mos tarzda ifodalash uchun
vosita beradi. Jones (2010) frazeologiya madaniy manbalar, tarixiy voqealar
va an'anaviy e'tiqodlarni o'z ichiga olgan holda tilga chuqurlik va boylik
qo'shishini tushuntiradi. Masalan, o’zbek tilidagi “yuz bosh berish” iborasi
34

so’zma-so’z “yuz bermoq” deb tarjima qilingan bo’lsa-da, aslida saxovatli va
mehmondo’st kishini ifodalash uchun ishlatiladi. Bu ibora nafaqat insonning
xarakterini bildiradi, balki mehribonlik va mehmondo'stlikka berilgan
madaniy qadriyatni ham aks ettiradi. Qolaversa, o’zbek tilidagi
frazeologizmlar o’ziga xoslik va mansublik belgisi sifatida xizmat qiladi.
Muayyan ibora va iboralarni qo’llash orqali so’zlovchilar o’zlarini o’zbek
jamiyati a’zosi deb bilishlari va madaniy aloqalarini mustahkamlashlari
mumkin. Smit (2015) ta'kidlaganidek, frazeologiya sotsiolingvistikaning
asosiy elementi hisoblanadi, chunki u tilning muayyan ijtimoiy va madaniy
kontekstlarda qo'llanilishi bilan bog'liq. Demak, o’zbek jamiyatiga to’liq
integratsiyalashishni maqsad qilgan ona tili bo’lmaganlar uchun
frazeologiyani o’zlashtirish zarur. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak,
frazeologiya o’zbek tilida samarali muloqotga ko’maklashish, madaniy
qadriyatlarni yetkazish, til o’ziga xosligini tasdiqlash orqali muhim o’rin
tutadi.
4. D. O’zbek tili lug’ati va frazeologiyasining boyligi va
murakkabligi haqida yakuniy fikrlar.
Xulosa o’rnida aytish mumkinki, o’zbek tili lug’ati va
frazeologiyasining boyligi va murakkabligi tilning o’ziga xos teranligi va
rang-barangligini ko’rsatadi. Lug'at o'zbek tilidagi so'zlarni, shuningdek,
arab, fors, rus va turk kabi turli tillardan olingan so'zlarni o'z ichiga olgan
keng qamrovli so'zlarni taqdim etadi. So’zlarning bu birikmasi o’zbek tilini
yillar davomida shakllantirgan tarixiy va madaniy ta’sirlarni aks ettiradi
(Qo’chqorov, 2020). Qolaversa, o’zbek tili frazeologiyasi o’zining lingvistik
tuzilishiga yana bir murakkablik qatlamini qo’shadi. O’zbek iboralari va
maqollari nafaqat tilning ifoda kuchini oshiradi, balki o’zbek xalqining
qadriyatlari, e’tiqodlari va urf-odatlari haqida tushuncha beradi (Qo’chqorov,
2020). Qolaversa, o’zbek tilining murakkab morfologik xususiyatlari uning
35

boyligi va murakkabligiga xizmat qiladi. Affiksatsiya, reduplikatsiya va
birikma orqali ko’plab so’z shakllarini yaratish qobiliyati tilning lug’at
boyligini kengaytirib, nozik iboralar va aniq muloqotga imkon beradi
(Qo’chqorov, 2020). O’zbek tili lug’ati va frazeologiyasining hayotiyligi va
rang-barangligi o’zbek xalqining jonli lingvistik merosi haqida tasavvur
beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
Patrik Paroubek. “Inson tili texnologiyasi. Kompyuter fanlari va tilshunoslik
muammolari.' 9-Til va texnologiya konferensiyasi, LTC 2019, Poznan, Polsha,
2019-yil 17–19-may, Qayta ko rilgan tanlangan maqolalar, Zygmunt Vetulani,
ʻ
Springer Nature, 6/4/2022

Dianna Kempbell. "Kuniga 30 daqiqada yaxshi gap yozish." Red Wheel /
Weiser, 1/1/1995

Linda L. Leyn. "3-talaffuzga e'tibor qarating." Leyn, Pearson, 27.08.2012

Professional mas'uliyat markazi (Amerika advokatlar assotsiatsiyasi). "Kasbiy
xulq-atvorning namunaviy qoidalari". Amerika advokatlar uyushmasi. Delegatlar
palatasi, Amerika advokatlar assotsiatsiyasi, 1/1/2007
36

Pol R. Kroeger. "Grammatikani tahlil qilish." Kirish, Kembrij universiteti
nashriyoti, 5/5/2005

Uilyam B. Mullen. "Ilmiy so'z elementlari lug'ati". Kimyo, matematika, fizika,
Jorjiya texnologiya instituti, 1/1/1967

Karl A. Krippes. 'O'zbekcha-inglizcha lug'at.' Dunwoody Press, 1/1/1996

Andrey Taranov. 'Mavzuga asoslangan lug'at Britaniya inglizcha-o'zbekcha -
3000 so'z.' Amazon Digital Services LLC - KDP Print US, 11/1/2013
37

O'zbek tili lug‘atining tashkil etilishi lug'aviy ma'nolari

Sotib olish