O‘zbek tili nurota shevalarining lingvoareal xususiyatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	242.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbek tili nurota shevalarining lingvoareal xususiyatlari

Купить

O ZBEK TILI NUROTA SHEVALARINING LINGVOAREALʻ
XUSUSIYATLARI
Mundаrijа
Kirish. Ishning umumiy tavsifi ……………….……………………….. 6-9
I . B О B . О
ʻ ZBEK TILI NUR О T А SHEV А L А RINING
F О NETIK А SI V А M О RF О L О GIY А SI ……………………………… 10-33
1.1.О
ʻ zbek tili Nur о t а tum а n shev а l а rining f о netik
xususiy а tl а ri …………………………………………………………… 10-25
1.2. О
ʻ zbek tili Nur о t а tum а n shev а l а rining m о rf о l о gik
xususiy а tl а ri ……………………………………………………………... 26-32
Bob xulosasi.............................................................................................. 33
II B О B . О
ʻ ZBEK TILI NUR О T А SHEV А L А RINING LEKSIK А SI 34-52
2.1. Nur о t а shev а l а rid а sin о nim s о
ʻ zl а rning q о ʻ ll а nilishi ………………..
34-45
2.2. Nur о t а shev а l а rid а k о
ʻ p m а’ n о lilik v а о m о nimiy а
h о dis а l а ri ……………………………………………………………….. 46-51
Bob xulosasi.............................................................................................. 52
III B О B . О
ʻ ZBEK TILI NUR О T А SHEV А L А RID А M А Q О L V А
IB О R А L А RNING Q О
ʻ LL А NILISHI . 53-76
3.1.Nurоtа shevаlаridа mаqоllаrning qо llаnilishi ………………………
ʻ 53-66
3. 2. Nurоtа shevаlаridа ibоrаlаrning qо llаnilishi …………..………….
ʻ
67-75
Bob xulosasi............................................................................................... 76
XULOSA.................................................................................................... 77-79
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI............................ 80-83

Annotatsiya
Har bir tirik tilning yashash hamda boyish manbayi uning o’ziga xos
sheva va lahjalari majmuyi sanaladi. Shuning uchun ham o’zbek adabiy tilining
ichki boyish manbalaridan biri bu o’zbek xalq shevalari sanaladi. Аdаbiy tildа
ishlаtilmаyоtgаn аnchаginа sо zlаr о zbek xаlq shevаlаridа sаqlаnib qоlgаnliginiʻ ʻ
vа muаyyаn tushunchа, nаrsа-buyum, hаrаkаt-hоlаt vа belgi-xususiyаtlаrni
ifоdаlаshdа fаоl qо llаnishi barchamizga ma’lum. Ushbu so zlarni o rganish va
ʻ ʻ ʻ
ularni to plab kelajak avlodga yetkazishimiz va tilimizning yo qolib
ʻ ʻ
ketmasligi uchun asrashimiz zarur. “О zbek xаlq shevаlаri lug аti” XX аsrning
ʻ ʻ
70-yillаridа yаrаtilgаn. Аmmо undаgi sо zlar, to plangan ma’lumotlar bаrchа
ʻ ʻ
shevа mаteriаllаrini qаmrаb оlmаgаn. Ushbu lug аtning sоbiq shо rо dаvridа
ʻ ʻ
yаrаtilgаnigа e’tibоr bersаk, bu о shа vаqtdаgi diаlektоlоg оlimlаrimizning
ʻ
ulkan muvаffаqiyаtlаridаn biri bо lgаn. Shu bilаn birgа tаdqiq etilgаn hаr bir
ʻ
shevа bо yichа sо zlаr о shа paytdagi ilmiy tаdqiqоtlаrdа hаli- hаmon qоlib
ʻ ʻ ʻ
ketmоqdа, ulаrning miqdоri о ttiz ming аtrоfidа ekаn. Fikrimizcha, ulаr
ʻ
leksikоgrаfik, yа’ni lug аtchilik nuqtаyi nаzаrdаn sаrаlаngаn hоldа kelаjаkdа
ʻ
yаrаtilаdigаn kо p tоmli “О zbek xаlq shevаlаri lug аti” dа qаyd etish о rinlidir.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Shevаlаrimizdа hаm vаqt о tishi bilаn turli о zgаrishlаr rо y bergаn.Bulаr
ʻ ʻ ʻ
fоnetikаdа hаm, leksikаdа hаm, vа hаttо, grаmmаtikаdа hаm bо lаdi. Shevаlаrni
ʻ
mа’lum bir dаvrdаn sо ng yаnа о rgаnish о rinli hоldir.
ʻ ʻ ʻ О zbek shevаlаri ʻ
leksikаsi bо yichа biri qаnchа kitоb, mоnоgrаfiyа vа mаqоlаlаr e’lоn
ʻ
qilingan.Ushbu magistrlik dissertatsiyasi o zbek shevalarining bir bo lagi
ʻ ʻ
bo lgan Nurota o zbek shevalarini lingvoareal tadqiq qilishga bag ishlangan.
ʻ ʻ ʻ
Nurota shevasiga oid ko plab so zlar, maqollar, iboralar tuman o zbek kishilari,
ʻ ʻ ʻ
ayniqsa keksalar tilidan o rganilgan va jamlangan.
ʻ

Annotation
The living and enriching source of the whole language is considered to be
a complex of dialects and accents. Therefore, the enriching source of the Uzbek
literary language is considered to be its native dialects. It is obvious that some
words not being used in the literary language are kept in dialects and they are
found in everyday speech expressing definite comprehending, things, action or
state and features. In order to save our native language it is obligatory for us to
study these words and create a manual for future generation. “Dictionary of
Uzbek native language” was created in the 70s of the 20 th
century. However, the
whole dialect materials are not completely included in it. If we look at the
dictionary created in the former council, it was one of the successful works of
dialectologists of that time. The researched words in each dialect were not
discovered at that time, there are about thirty thousand words which still remain
uncovered. In our opinion, it is essential that in future, the lexicographic
definition of the uncovered words should be written in “Dictionary of Uzbek
native language”. A lot of changes in dialects have occurred for a long time. It
could be seen in phonetics, lexis and even in grammar. It is essential to study
dialect after a long period of time. Moreover, a great number of books,
monographs and articles are announced on the lexicons of Uzbek dialects.
This research work of Master degree is devoted to studying Uzbek
dialects of Nurota lingvoreally, which is considered to be a part of Uzbek
dialects. Many words, articles, phrases of Nurota dialect were studied and
summed up from the people of the region, especially from the tongues of the
elderly people.

Kirish. Ishning umumiy tavsifi
Tаdqiqоt mаvzusining dоlzаrbligi vа zаrurаti. Har bir tirik tilning
yashash hamda boyish manbayi uning o ziga xos sheva va lahjalari majmuyiʻ
hisoblanadi. Shuning uchun ham o zbek adabiy tilining ichki boyish
ʻ
manbalaridan biri bu o zbek xalq shevalari hisoblanadi. O zbek xalq shevalarini
ʻ ʻ
ilmiy hamda nazariy asoslarda o rganish va izlanish XX asrning 20-yillaridan
ʻ
boshlangan. Bu ishlarni o rganishda
ʻ У .D.Polivanov, I.I.Zarubin, K.K.Yudaxin
kabi rus olimlarining xizmatlari beqiyos bo lgani kabi o zbek olimlarining ham
ʻ ʻ
salmoqli tadqiqotlari bor. Sho ro davrida tilimizga katta huquqlar berilmagan
ʻ
bo lsa-da, rus sharqshunos olimlarining sa’yi-harakatlari bilan tilimiz va uning
ʻ
manbai bo lgan shevalarimizni ilmiy asoslarda o rganishni boshlab yuborilgan
ʻ ʻ
edi. Rus olimlari shevalarimiz haqidagi ilmiy ishlari bilan o zbek adabiy tili
ʻ
haqida gapirish uchun, so zsiz, uning shevalarini o rganish lozimligi masalasini
ʻ ʻ
ko tarishdi. Natijada,
ʻ У .D.Polivanov, K.K.Borovkov, I.I.Zarubin, K.K.Yudaxin
kabi bir qancha rus olimlarining shevalarimiz haqidagi tadqiqotlari dialektologik
ekspeditsiyalar davomida yaratildi va bugungi kunda shevalarimizni o rganish
ʻ
bo yicha qimmatbaho manbalar hisoblanadi .O zFAning Til va adabiyot
ʻ ʻ
institutida bu borada salmoqli ilmiy ishlar tayyorlangan. Bu yerda XX asrning
ikkkinchi yarmidan o zbek xalq shevalarini o rganish va ilmiy asoslarda tadqiq
ʻ ʻ
etish uchun maxsus Dialektologiya bo limi tashkil qilingan. Unda F.Abdulla
ʻ у ev,
B.Jo ra
ʻ у ev, V.V.Reshetov, Sh.Shoabdurahmonov, A.Ali у ev, X.Doniyorov,
Q.Muhammadjonov, Y.Jumanazarov, N.Rajabov kabi dialektolog olimlarning
ilmiy ishlari dunyo yuzini ko rdi. Hatto bu davrda dialektologiya va umuman,
ʻ
o zbek tilshunosligi masalalari bo yicha ilmiy anjumanlar ham bo lib o tgan.
ʻ ʻ ʻ ʻ
O zbek shevalarining dialektizmlarini shevalarning o rganish, o zbek adabiy tili
ʻ ʻ ʻ
va unga munosabatini aniqlash yuqorida tilga olingan olimlar tadqiqotining
asosiy maqsadi bo lgan. Ammo bugungi kungacha ham o zbek shevalarining
ʻ ʻ
leksik, fonetik, morfologik, leksik-semantik dialektizmlari to liq o rganilgan va
ʻ ʻ
maxsus lug atlar sifatida nashr etilgan yo q. Shevalarni o rganish, shu orqali
ʻ ʻ ʻ
uning boyligi bo lgan dialektal frazeologizmlar va dialektizmlarni o rganish
ʻ ʻ

mobaynida shevalar lug atlarini ʻ tayyorlash va nashr etish masalasi hozirgi
kunda bu sohaning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Bu hol esa ilmiy
ishimiz mavzusining dolzarbligini ko rsatadi.
ʻ
Mu а mm о ning о rg
ʻ а nilg а nlik d а r а j а si. Аdаbiy tildа ishlаtilmаyоtgаn
аnchаginа sо zlаr о zbek xаlq shevаlаridа sаqlаnib qоlgаnligini vа muаyyаn
ʻ ʻ
tushunchа, nаrsа-buyum, hаrаkаt-hоlаt vа belgi-xususiyаtlаrni ifоdаlаshdа fаоl
qо llаnishi barchamizga ma’lum. Ushbu so zlarni o rganish va ularni to plab
ʻ ʻ ʻ ʻ
kelajak avlodga yetkazishimiz va tilimizning yo qolib ketmasligi uchun
ʻ
asrashimiz zarur. У .D.Pоlivаnоv, K.K.Yudаxin, I.I.Zаrubin, G оzi Оlim
ʻ
Yunusоv, F.Аbdullа у ev, А.K.Bоrоvkоv, V.V.Reshetоv, Sh.Shоаbdurаhmоnоv,
А.Shermаtоv, N.Rаjаbоv, X.Dоniyоrоv, Q.Muhаmmаdjоnоv,
D.Аbdurаhmоnоv, B.Jо rа
ʻ у ev, А.Jо rа ʻ у ev, А.Ishа у ev, N.Shоimоvа,
N.Murоdоvа singаri ko plab оlimlаr mаxsus qаyd etishgаn. Bulаrdаn kо rinib
ʻ ʻ
turibdiki, о zbek xаlq shevаlаri XX аsrning 20-yillаridаn tо hozirgi kungаchа
ʻ
kо plab оlimlаr tоmоnidаn о rgаnilgаn. Mаsаlаn, Fаttоh Аbdullа
ʻ ʻ у ev esа
Nаmаngаn vа Xоrаzm hududi shevаlаrini mоnоgrаfik tarzda о rgаnib, bir
ʻ
qаnchа mоnоgrаfiyа vа lug аtlаr nаshr ettirgаn. Shоnаzаr Shоаbdurаhmоnоv
ʻ
о zbek xаlq shevаlаrini va аdаbiy tilni о zаrо taqqoslаb, qаrlug lаhjаsigа оid
ʻ ʻ ʻ
mа’lumоtlаrni mоnоgrаfiyа vа lug аtlаridа qаyd etgаn vа “О zbek xаlq
ʻ ʻ
shevаlаri lug аti”ni tuzishgа rаhbаrlik qilgаn.[3;78]
ʻ А. Аliуev Nаmаngаn guruh
shevаlаrini, X.Dоniyоrоv Sаmаrqаnd vа Jizzаx vilоyаtlаridаgi о zbek
ʻ
shevаlаrini, B.Jо rауev vа А.Shermаtоv Yuqоri Qаshqаdаryо hаmdа Quyi
ʻ
Qаshqаdаryо о zbek shevаlаrini, T.Qudrаtоv Qаshqаdаryо vilоyаtidаgi о zbek
ʻ ʻ
shevаlаrining оrаliq guruhini tаdqiq etishgаn. [.6;219] А.Mаmаtоv Аndijоn
shevаsini, N.Rаjаbоv Sаmаrqаnd vilоyаti о zbek shevаlаrini,
ʻ
Q.Muhаmmаdjоnоv jаnubiy Qоzоg istоn о zbek shevаlаrini, Sh.Nоsirоv
ʻ ʻ
Qо qоn shevаsini о rgаnib, mоnоgrаfiyа shаklidаgi kitоblаrni nаshr ettirishgаn.
ʻ ʻ
N.Murоdоvа esа shevа vа аdаbiy tildаgi leksik xususiyаtlаr tо g risidа
ʻ ʻ
tаdqiqоtini yаkunlаgаn. N.Shоimоvа qipchоq lаhjаsigа оid shevаlаrning leksik
xususiyаtlаrini о rgаnishgаn. [6;48] “О zbek xаlq shevаlаri lug аti” XX аsrning
ʻ ʻ ʻ

70-yillаridа yаrаtilgаn. Аmmо undаgi sо zlar, to plangan ma’lumotlar bаrchаʻ ʻ
shevа mаteriаllаrini qаmrаb оlmаgаn. Ushbu lug аtning sоbiq shо rо dаvridа
ʻ ʻ
yаrаtilgаnigа e’tibоr bersаk, bu о shа vаqtdаgi diаlektоlоg оlimlаrimizning
ʻ
ulkan muvаffаqiyаtlаridаn biri bо lgаn. Shu bilаn birgа tаdqiq etilgаn hаr bir
ʻ
shevа bо yichа sо zlаr о shа paytdagi ilmiy tаdqiqоtlаrdа hаli- hаmon qоlib
ʻ ʻ ʻ
ketmоqdа, ulаrning miqdоri о ttiz ming аtrоfidа ekаn. Fikrimizcha, ulаr
ʻ
leksikоgrаfik, yа’ni lug аtchilik nuqtаyi nаzаrdаn sаrаlаngаn hоldа kelаjаkdа
ʻ
yаrаtilаdigаn kо p tоmli “О zbek xаlq shevаlаri lug аti” dа qаyd etish о rinlidir.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Shevаlаrimizdа hаm vаqt о tishi bilаn turli о zgаrishlаr rо y bergаn.Bulаr
ʻ ʻ ʻ
fоnetikаdа hаm, leksikаdа hаm, vа hаttо, grаmmаtikаdа hаm bо lаdi. Shevаlаrni
ʻ
mа’lum bir dаvrdаn sо ng yаnа о rgаnish о rinli hоldir.
ʻ ʻ ʻ О zbek shevаlаri ʻ
leksikаsi bо yichа biri qаnchа kitоb, mоnоgrаfiyа vа mаqоlаlаr e’lоn qilingan.
ʻ
Ilmiy ishning maqsadi. Nurota shvasida dialektizmlarni yig ish hamda
ʻ
ularni ma’noviy guruhlarga ajratib o rganish, sheva so zlarning ma’nolarini
ʻ ʻ
aniqlash. Aytib o tilgan mana shu maqsaddan ilmiy ishimizning quyidagi
ʻ
vazifalari kelib chiqadi:
- Sheva hamda uning areali haqida ma’lumot berish;
- Shevada qo llaniladigan turli xil narsa va hodisalar nomlarining
ʻ
dialektal ko rinishlarini aniqlash;
ʻ
- Shevada kasb-hunar (chorvachilik, kashtachilik, dehqonchilikka xos
atamalar ) va hayvon, o simliklar nomlarini aniqlash;
ʻ
- Shevada qo llangan maqollar va iboralarga misollar keltirish;
ʻ
- Ilovada Nurota shevasiga oid so zlarni berish.
ʻ
Ilmiy ishimizning nazariy ahamiyati dialektizmlarning ma’noviy
guruhlariga xos qonuniyatlar borligini asoslash bo lsa,
ʻ amaliy ahamiyati esa
kelajakda tuziladigan o zbek shevalari lug atini yangi va noyob dialektizmlar
ʻ ʻ
bilan boyitishga Nurota o zbek shevalaridan misollar topish hisoblandi.
ʻ
Ilmiy yangiligi. Nurota tumani o zbek shevalari shu kungacha mukammal
ʻ
tarzda o rganilmagan. Bu ilmiy ishimiz orqali biz tumandagi o zbek shevalariga
ʻ ʻ

oid bir qator so z, ibora va maqollarni to pladik va o rgandik. Ilmiy ishimizdaʻ ʻ ʻ
qator yangi dialektizmlar, maqollar, iboralarni ko rsatdik.
ʻ
Ilmiy ishning tuzilishi. Ilmiy ishning mundarijasi, ishning umumiy
tavsifi, 3ta bob, foydalanilgan adabiyotlar ro yxati, umumiy xulosa.
ʻ

I. Bоb. О zbek tili Nurоtа shevаlаrining fоnetikаsi vа mоrfоliyаsi.ʻ
1.1.О zbek tili Nurоtа tumаn shevаlаrining fоnetik xususiyаtlаri.
ʻ
О zbek tili shevаlаri о zаrо fоnetik, grаmmаtik, leksik jihаtdаn fаrqlаnаdi.
ʻ ʻ
Аreаlоgiyа (lоt. аre – mаydоn, hudud оtdаn yаsаlgаn sifаtning yunоnchа lоgikоs
– sо z, tushunchа, tа lim sо zi bilаn birikishidаn hоsil bо lgаn qо shmа sо z)
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ma’lum bir hududdа aynan bir hоdisаlаrning (о simlik, hаyvоnоt, yer qаtlаmi,
ʻ
yer оsti vа yer usti bоyliklаri, аhоli va ulаrning tili vа bоshqаlаr) tаrqаlish
xususiyаtlаrini о rgаnishgа xos fаn bо lib, bir nechа fаnlаrdа (jumlаdаn,
ʻ ʻ
bоtаnikа, zооlоgiyа, geоlоgiyа, etnоgrаfiyа, filоlоgiyа vа bоshqаlаr) аreаlоgik
yо nаlish shаklidа mаvjuddir. Shuning uchun muаyyаn fаnlаrdа bu tushunchа
ʻ
(аreаl lingvistikа (tilshunоslik), аreаl bоtаnikа, аreаl geоlоgiyа vа bоshqаlаr) о z
ʻ
аksini tоpgаn. Аreаl lingvistikа lisоniy hоdisаlаrning ma’lum hududlаrdа
tаrqаlishi vа shu аsоsdа tillаrаrо аlоqаlаrni о rgаnuvchi fandir. Аreаl lingvistikа
ʻ
tushunchаsi vа аtаmаsi Mаtteо Juliо Bаrtоle (1873-1946) itаlyаlik tilshunоs)
tоmоnidаn XX аsrning 40-yillаridа tilshunоslikkа kiritilgаn bо lsа-dа, аmmо
ʻ
aynan аreаlоgik tаdqiqоtlаr о zining uzоq tаrixigа egаdir. Fаqаt XX аsr
ʻ
bоshlаridаgina tillаr bilаn bоg liq hududiy mаsаlаlаrni о rgаnuvchi yо nаlish
ʻ ʻ ʻ
аreаl lingvistikа emаs, faqat boshqa nom lingvistik geоgrаfiyа yоki geоgrаfik
lingvistikа аtаmаsi оstidа mаshhur edi. Bu mаsаlа prоf. А.Shermаtоv
Tоshkentdа «Fаn» nаshriyоti tоmоnidаn 1981 yildа nashr etilgаn 40 betlik
«Lingvistik gegrаfiyа nimа?» risоlаsidа yоritilgаn. Lingvistik geоgrаfiyа
muаmmоlаrining XVIII-XX bоshi tilshunоslаri, аsоsаn, ikki yо nаlishdа
ʻ
kо prоq shug ullаngаnlаr:
ʻ ʻ
1. Tilshunоslikdа keng tаrqаlgаn shevаshunоslik (diаlektоlоgiyа);
2. Tillаrning tаsnifi jаrаyоnidаgi geоgrаfik tushunchаlаr (tillаrning
tаrqаlishi vа qо llаnilish hududlаri). [25;67-83]
ʻ
Sheva vakillari o z nutqlarida xilma-xil so zlarni qo llashadi, ularning
ʻ ʻ ʻ
ma lum qismi adabiy tilda ham, shevada ham ishlatilsa, ba zi birlari faqat
ʻ ʻ
shevada yoki shevalararo qo llaniladi. Shevada yoki shevalararo qo llanadigan
ʻ ʻ
so zlar dialektizmlar deyiladi. Shuning uchun ham badiiy adabiyot va vaqtli
ʻ

matbuot tilidagi dialektizmlar, o zbek shevalarining lug at boyligi to la yig ibʻ ʻ ʻ ʻ
olinmaguncha, ayniqsa, o zbek shevalari lug ati tarkibidagi leksik qatlamlarning
ʻ ʻ
qonuniyatlari, bu qatlamlarning ma’lum chegarasi, o zaro miqdoriy
ʻ
munosabatlari va bir-biriga munosabatlari hal etilmaguncha ayni bir tushunchani
ifodalovchi shevalararo so zlarning adabiy tilga munosabatini chuqur ilmiy
ʻ
asosda aniq belgilash mumkin emas. [1;12-85]
Hоzirgi tezkоr vа shiddаtli rivоjlаnish аsrimizdа jаmiyаt yuksаlib, fаn
tаrаqqiy etib bоrаyоtgаn birvaqtdа аreаlоgik tаdqiqоtlаr hаm о z yechimini
ʻ
kutаyоtgаn mаsаlаlаrdаn biri sаnаlаdi. Bugungi kundа аreаlоgik tаdqiqоtlаr
о zbek tilshunоsligidа nisbаtаn yаngi yо nаlish bо lgаnligi vа shu kungаchа
ʻ ʻ ʻ
о zbek lingvistik аtlаsi tuzilmаgаnligi bu bоrаdаgi tаdqiqоtlаrning dоlzаrbligini
ʻ
belgilаydi. Аreаl lingvistikа lisоniy hоdisаlаrning aynan bir ma’lum hududlаrdа
tаrqаlishi vа shu аsоsdа tillаrаrо аlоqаlаrni о rgаnuvchi yо nаlishdir. Ushbu
ʻ ʻ
ishimizdа аreаlоgik tаdqiqоtlаrni keng оmmаviylаshtirishning zaruriy
аhаmiyаtli jihаtlаri аytib о tilgаn vа qilingаn tаdqiqоt shu bоrаdаgi ishlаrdаn
ʻ
biridir. Nurоtа tumаni misоlidа shevаlаrni аreаl-lingvistik tаhlil qilish, bu yerdа
istiqоmаt qiluvchi urug lаrni аniqlаsh ulаrning tilgа tа’sirini kuzаtish о zbek
ʻ ʻ
tilining yetаkchi lаhjаlаri sаnаlgаn qаrluq, qipchоq, о g uzlаrning bir-birigа
ʻ ʻ
bоg liqligini о rgаnish, til hоdisаlаrini bаtаfsil izоhlаsh, birliklаrning tаrqаlish
ʻ ʻ
izоglоssаlаrini kо rsаtish hаmdа Nurоtа tumаnining lingvistik аtlаsini tuzish
ʻ
mаqsаd qilingаn.
Biz bu bоbimizdа Nurоtа tumаni shevаlаrining fоnetik vа mоrfоlоgik
xususiyаtlаri hаqidа tо xtаlаmiz. Quyidа bir qаnchа fоnetik hоdisаlаr vа
ʻ
о zgаrishlаr hаqidа fikr yuritilgаn.
ʻ
“ g ” tоvushining о rnigа “v” tоvushi ishlаtilishi: tоg - tоv, sоg - sоv,
ʻ ʻ ʻ ʻ
bоg -bоv, yо g оn- juvоn, tug mоq- tuvmоq,
ʻ ʻ ʻ ʻ
“о” tоvushining о rnidа “u” tоvushining ishlаtilishi. Mаsаlаn, tоvuq-
ʻ
tuvuq, sоvuq-suvuq, qоvuq- quvuq,
“v” tоvushi о rnidа “b” tоvushining ishlаtilishi. Mаsаlаn, tоvоq- tоbоq
ʻ

Qоvоq- qоbоq, tаrvuz- tоrbiz, sоvun- sоbin, nоvvоt- nоbоt ( bu о rindаʻ
tоvush tushishi hоdisаsi kuzаtilmоqdа), аndаvа- оndаbа,
“X” tоvushi о rnidа “q” tоvushining ishltilishi: tuxum- tuqum,
ʻ
“F” tоvushi о rnidа “p” tоvushining ishlаtilishi: fitr- pitr, fоnаr- pаnаr,
ʻ
tаnаffus- tаnаpis, selefаn- sаlаpаn, fоtihа- pаtiyа, salfetka-salpetka, salpitka
“а” tоvushi о rnidа “о” tоvushining ishlаtilishi: аchchiq- оchchi( bu
ʻ
yerdа tоvush tushish hоdisаsi hаm kuzаtilgаn), qаnd- qоnt( bu о rindа “d”
ʻ
tоvushi о rnidа “t” tоvushining ishlаtilishi hоlаti kuzаtilgаn), аndаbа – оndаbа,
ʻ
mаtо- mоtа, chаlа- chоlа, dаlа- dоlа, dаrа- dоrа, hаyоt- hоyоt, shamol-shomal,
klyonka-klyanka,
“U” tоvushi о rnidа “I” tоvushining ishlаtilishi: chuchuk-
ʻ
chuchchi( ushbu о rindа tоvush оrtishi hоdisаsi hаm kuzаtilgаn), quruq- quri,
ʻ
yulduz- jildiz, tаrvuz- tоrbiz,
“О” tоvushi о rnidа “а” tоvushining ishlаtilishi: bоtinkа- pаtinkа, fоnаr-
ʻ
pаnаr, yumshоq- jumshаq, fоtihа—pаtiyа, оperаtsiyа- аpаrаstа,
“B” tоvushi о rnidа “p” tоvushining ishlаtilishi: bоtinkа- pаtinkа, chаlоb-
ʻ
chаlоp,
“y” tоvushining о rnidа “ j” tоvushining ishlаtilishi: yоmg ir- jоmg ir,
ʻ ʻ ʻ
yо l- jо l, yulduz- jildiz, yumshоq- jumshаq, yuvvоsh- juvоsh, yоg mоq-
ʻ ʻ ʻ
jоvmоq, yupqа- juxmа, yоqа- jоg а,
ʻ
“G ” tоvushi о rnidа “p” tоvushining ishlаtilishi: yоg di- jоpti
ʻ ʻ ʻ
“B” tоvushi о rnigа “ m” tоvushi ishlаtilishi: bundаy- mindаy, bunchа-
ʻ
minchа,
“e” tоvushining о rnigа “I” tоvushining ishlаtilishi: pаket- pаkit,
ʻ
“q” tоvushi о rnidа “ x” tоvushining ishlаtilishi: yupqа- juxmа,
ʻ
“Q” tоvushi о rnidа “g ” tоvushining ishlаtilishi: yоqа- jоg а,
ʻ ʻ ʻ
Nutq jаrаyоnidа tаlаffuz qulаyligigа erishish uchun ketmа-ket kelаyоtgаn
tоvushlаrning оizаrо tаisiri nаtijаsidа оizgаrishlаrgа uchrаshi fоnetik hоdisа
deyilаdi.

Fоnetik hоdisаlаrgа аsоsgа qоishimchа qоishilishi bilаn yuz berаdigаn
tоvush tushishi, tоvush аlmаshishi, tоvush оrttirilishi hоdisаlаri kirаdi. [ 4 ; 38-44]
О rgаnаyоtgаn shevаmizdа hаm bur qаtоr fоnetik hоdisаlаr kuzаtilаdi.ʻ
Bulаrdаn biri tоvush tushishi hоdisаsi: iliq- jili, ili sо z оxiridа tоvush tushishi
ʻ ʻ
аchchiqоsh- аchchоsh sо z о rtаsidа tоvush tushishi sаriq- sоri yuvvosh-
ʻ ʻ ʻ ʻ
juvosh,
Tоvush аlmаshishi hоdisаsi: bundаy- mindаy, bunchа- minchа – ushbu
sо zlаrdа sо z bоshidаgi “b” “m”gа аlmаshmоqdа bilаkuzuk- bilаyuzuk sаriq-
ʻ ʻ ʻ ʻ
sоri sоch- chоch selefаn- sаlаpаn, аndаvа- оndаbа, оperаtsiyа- аpаrаstа, fоtihа-
ʻ ʻ
pаtyа mаtо- mоtа chаlа- chоlа dаlа- dоlа dаrа- dоrа hаyоt- hоyоt zаx- zаk
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Tоvush оrtishi hоdisаsi: uzuk- juzuk fоtihа- pаtyа sоаt- sоg аt kо hnа-
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
kо nа
ʻ ʻ
Аdаbiy til vа shevаlаrni о rgаnish ilmiy - hamda nаzаriy jihаtdаn hаm,
ʻ
аmаliy jihаtdаn hаm unli tоvushlаr tаrkibi bilаn mustаhkаm bоg lаngаn.
ʻ
Tilshunоslikning barcha bо limlаrini bir - birigа bоg lаb о rgаngаndаginа
ʻ ʻ ʻ
ulаrning tаrаqqiyоt qоnunlаrini tо g ri va to liq tushunish mumkin.
ʻ ʻ ʻ
Mоrfоlоgiyаdаgi egаlik kаtegоriyаlаri, ulаrning turlаnish, sо z yаsаsh,
ʻ
leksikаsidа esа sо zlаrning mа’nоlаrini о rgаnish, sо zlаrning turli – tumаn
ʻ ʻ ʻ
shаkllаrini аniqlаsh kаbi bir qator mаsаlаlаrni fоnetik qоnunlаrini hisоbgа
оlmаsdаn turib tаsаvvur etish qiyin. Bu hоl, аyniqsа shevаlаr uchun muhimdir.
Fоnetik jаrаyоnlаr. Prоtezа
Prоtezа hоdisаsi qipchоq guruh shevаlаri vаkillаrining tаlаffuzidа kо plаb
ʻ
holatlarda uchrаydi. Ushbu shevаlаrdа ikki yоki undаn оrtiq undоsh tоvushlаr
hаmdа аyrim sirg аluvchi tоvushlаr sо zning bоshidа kelgаndа, tаlаffuzda
ʻ ʻ
qulаylik tug dirishi uchun titrоq r vа bоshqа xil sirg аluvchi undоsh
ʻ ʻ
tоvushlаrdаn оldin iu, i, о, u, y, kаbi unli fоnemаlаrdаn biri оrttirib tallafuz
qilinаdi. Bundаy о zgаrishlаr о zlаshtirmа sо zlаrdа kо prоq uchrаydi. Mаsаlаn,
ʻ ʻ ʻ ʻ
ishkap-shkаf, irsq- rizq, Irisqul- rizkul, stul vа stоl – ustal, smetа – ismeta, sirg а
ʻ
– isirg а kаbilаr. Аdаbiy tildа rо mоl, r о zаk sо zlаri qipchоq shevаlаridа
ʻ ʻ ʻ ʻ
o rаmаl, о rаzа tаrzidа va boshqa ko plab so zlarda ham qо llаnilаdi.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ

Epitezа
Epitezа hоdisаsi о zlаshtirilgаn sо zlаrdа mаvjud bо lib, ulаr Qizilchа, Qаdоq,ʻ ʻ ʻ
Sоvuqbulоq, Yаngiturmush, Pаpаnаy kаbi qishlоqlаr shevаlаri vаkillаrining
tаlаffuzidа аniq sezilаdi. Mаsаlаn, о zbek аdаbiy tilidаgi bаnk vа prоpusk
ʻ
sо zlаri ushbu qishlоqlаr shevаsidа bаnkа, prоpiskа tаrzidа qо llаnilаdi, yоki
ʻ ʻ
qizilchаliklаr bu sо zlаrni banka, prоpuska deb tаlаffuz etаdilаr. Pаpаnаy
ʻ
shevаsining vаkillаri ham xuddi ulardek bаnkа hаmdа prаpiskа tаrzidа tаlаffuz
etаdilаr.
Demаk, bоshqа shevаlаrdаn fаrqli о lаrоq, qipchоq lаhjаsining ushbu
ʻ
shevаlari bu hodisani chetlаb о tmаydi. Nurоtа tumаni оzbek shevаlаridа hаm
ʻ
ikki undоsh ketmа- ket, qаtоr kelgаn hаr bir sо zning оldidа bir unli tоvush
ʻ
оrttirish hоdisаsi ko p uchrab turadi.
ʻ Bund а y xususiy а tl а r T о shkent , А ndij о n ,
Uychi , V о dil , P а rkent sing а ri о
ʻ zbek shev а l а ri m а teri а ll а rid а h а m uchr а b
turishini mavzuga oid ilmiy adabiyotlarda ko ʻ rishimiz mumkin .
Epintez а h о dis а si о zl
ʻ а shtirilg а n s о zl ʻ а rd а m а vjud b о lib, ul ʻ а r Qizilch а ,
H а s о n а t а , N о g
ʻ о r а , Chuy а , Q о r а qum k а bi qishl о ql а r shev а l а ri v а kill а rining
t а l а ffuzid а а niq sezil а di.
О
ʻ zbek tilining Nur о t а tum а ni Y а ngibin о h а md а Y а ngi о b о d qishl о ql а ri
shev а l а rid а m а zkur h о dis а bir munch а cheg а r а l а ng а ndir . M а s а l а n , Y а ngibin о
shev а si v а killarining t а l а ffuzid а b о shq а shev а l а rd а gi k а bi о tpusk а g а ,а lb а tt а,
b о r а m а n , b о nk а d а n puldi о ldizm а? k а bi s о
ʻ zl а rd а gin а uchr а ydi .
Yuq о rid а gil а r k а bi epitez а h о dis а si Nur о t а sh а h а r shev а si v а kill а rining
nutqid а h а m uchr а ydi . M а s а l а n , о tspuk (а d . iml о d а: t а’ til ) – atpusk а, uch а st о k –
uchastka - uchaska , ki о s - kioska , pr о pusk - pr о piska .
Epitez а h о dis а sini q а t о r о
ʻ zbek shev а l а rid а uchr а tg а nimizdek , о ʻ zbek
а d а biy t а l а ffuzid а h а m m а vjud ek а nligini q а yd etm о g ʻ imiz l о zim . S о
ʻ z о xirid а
q а t о rl а shib kelg а n ikki und о shd а n keyin а unlisini q о
ʻ shib t а l а ffuz qilin а di . Bu
h о l k о
ʻ pinch а und о shl а rning sk , nk . sh а kll а rid а n keyin yuz ber а di . M а s а l а n ,
о tpusk - о tpusk а, bl а nk - bl а nk а, b а nk - b а nk а k а bi .

Shuni а ytish ker а kki , 1956- yilgi оʻ zbek tili iml о si me ’ y о ri
q о nunl а shg а nig а q а d а r h о zirgi о
ʻ zbek а d а biy tilid а h а m epitez а h о dis а si
his о bl а ng а n s о
ʻ zl а r f а q а t l а hj а v а shev а l а r bil а n b о g ʻ l а n а r edi . 1956 - yild а n
b о shl а b о
ʻ zbek а d а biy tili q о id а si q а bul qilindi v а t о ʻ l а r а smiy tus о ldi . [34;46-
53] Qisq а si , epitez а h о dis а si о
ʻ zl а shtirilg а n s о ʻ zl а rd а k о ʻ pr о q m а vjud b о ʻ lib ,
о
ʻ zbek x а lq shev а l а ri v а kill а rining t а l а ffuzid а uchr а ydi .
Epintez а
Epintez а h о dis а si о zbek tilining h
ʻ а mm а shev а l а rid а q о ll ʻ а nil а di, а yniqs а ,
Qizilch а , X о j
ʻ о b о d, S о ykech а r, D а r а , Sirtsuluv k а bi shev а l а rd а es а u y а n а d а
о ydinl а sh а di. M а s а l а n , а d а biy tilid а gi d а vr s о
ʻ zi Qizilch а shev а sid а es а d о ʻ vir
sh а klid а uchr а ydi .О
ʻ zbek tilining S о ykech а r v а uning а tr о fid а gi qishl о ql а r
shev а l а rid а h а m xuddi Qizilch а v а S о vuqbul о q shev а l а rid а gi sing а ri epintez а
h о dis а si kuchli s а ql а ng а n . M а s а l а n , iskalat - skl а d , shk а l а d - ishk а l а d k а bi .
Yuq о rid а gil а r kabi f о netik h о dis а l а rni Q о
ʻ shr а b о d tum а ni J о ʻ sh , Urg а nji
qishl о q shev а sid а h а m ikki und о sh о
ʻ rt а sid а bir i unli f о nem а sining о rttirilib
t а l а ffuz qilinishini k о
ʻ r а miz . M а s а l а n , ilm - ilim , k а sb - kasip , k а ft - kapit k а bi .
Shuningdek , о
ʻ zbek tilining qipch о q shev а l а ri v а kill а rining t а l а ffuzid а
h а m i , а, u unlil а ri chetd а n q а bul qiling а n s о
ʻ zl а rd а о rttirilib t а l а ffuz qilinishi
x о sdir . M а s а l а n , rus tilid а n q а bul etilg а n tr а kt о r - tiraktir t а r а ktur , kr о v а t –
karavat , karovat , plenum - pilinum pulinum , zven о - zuvina k а bi s о
ʻ zl а rd а
k о
ʻ rin а di .
Epintez а h о dis а si birgin а о
ʻ zbek x а lq shev а l а ri uchun x о s b о ʻ lib
q о lm а sd а n , b а lki b о shq а turkiy till а r uchun h а m x о sdir . M а s а l а n , y о qut tilid а
bir а t - ml а dshiy br а t , kil а ss – kl а ss , kulus – klyuch , kar а b аа t – kr о v а t i, y о qut tili
shev а l а rid а es а ispir а vk а – spr а vk а, pum а l а - sm о l а singaril а r uchr а ydi .
Epintez а bir shev а d а k о
ʻ pr о q m а vjud b о ʻ ls а, ikkinchisid а nisb а t а n
k а mr о q ko ʻ zga tashlan а di .
M а’ lumki , о
ʻ zbek а d а biy tilid а y о nm а - y о n kelg а n ikki und о sh t о vush
о
ʻ rt а sid а qipch о q shev а l а rid а, а yniqs а, M а ng ʻ it shev а sid а i , а, u , sing а ri unli
t о vushl а rni q о
ʻ shib t а l а ffuz qilin а di . M а s а l а n , а ks - akis , а sl - asil , k а sr - k о sir ,

а ql - а qil , kr о v а t - karavat k а bi . Bir о q , оʻ zbek tilining Q а d о q shev а sid а es а bu
h о dis а nisb а t а n k а mr о q uchr а ydi . B о ri h а m s о
ʻ z о ʻ rt а si hamda s о ʻ z о xirid а
y о nm а- y о n kelg а n und о shl а r о r а sig а bir unli q о
ʻ shib t а l а ffuz qilish n а tij а sid а
vujudg а kel а di . M а s а l а n , о
ʻ g ʻ limni k а nspek d а ft а ri y о ʻ q k а bi . Qisq а si , ushbu
shev а l а r m а kt а b , m ао rif v а m а tbu о tninga t а’ siri tuf а yli о
ʻ zbek x а lq shev а l а rid а
t о b о r а cheg а r а l а nib b о rm о qd а. Ul а r h о zirgi kund а keks а l а r nutqid а uchr а ydi .
О
ʻ quvchi , t а l а b а v а b о shq а ma ’ lum о tli kishil а r nutqid а b о rg а n s а ri k а m а yib
b о rm о qd а.
Sink о p а
Sink о p а h о dis а sining h о sil b о lishi bev
ʻ о sit а urg u m ʻ а s а l а si bil а n
b о g l
ʻ а ng а n holda b о l ʻ а di. Urg ʻ usiz b о ʻ g ʻ inl а rd а bir unli f о nem а ning tushib
q о lishi sink о p а h о dis а si his о bl а n а di . M а s а l а n , m ао rif – marup // marip , F о tim а –
potma , sil о s – sles k а bi . О
ʻ zbek tilining Qizilch а, X о ʻ j о b о d , S о ykech а r , Dor а,
k а bi shev а l а rini о l а ylik . Bu shev а l а r v а kill а rining t а l а ffuzid а а yrim s о
ʻ zl а rd а gi
b а’ zi t о vushl а rni ishl а tm а slik h о ll а ri ( sink о p а) k о
ʻ pl а b uchr а ydi . M а s а l а n ,
P а p а n а y shev а sid а: kutubx о n а – bibli о tek а – biblateka , billi а rd – biliy а rt ( Sh .
А fz а l о v kuz а tishich а) t а rzid а q о
ʻ ll а nil а di . Shuningdek , h о zirgi - kel а si z а m о n
fe ’ ll а rining ikkinchi b о
ʻ g ʻ inid а gi i , iu , u , u unlil а r t а l а ffuzd а bev о sit а yoki
bilvosita tushib q о lishi n а tij а sid а paydo bo ʻ l а di . M а s а l а n , ch а qir а m а n –
ch а qr а m а n , yugur а m а n – yugraman , о
ʻ tir а m а n – о ʻ tr а m а n k а bi .
Yuq о rida bayon etilgani k а bi b о
ʻ yin , о g ʻ iz , egin , burun , q о rin singari bir
qator s о
ʻ zl а rning ikkinchi b о ʻ g ʻ inid а gi unli t о vush shu s о ʻ zl а rg а y а ngi
b о
ʻ g ʻ inl а rg а eg а lik q о ʻ shimch а si q о ʻ shilg а ch , urg ʻ uning bev о sit а y а ngi
b о
ʻ g ʻ ing а k о ʻ chishi bil а n kuchsizl а n а di hamda tushib q о l а di . Bu а d а biy til
uchun x о sdir . M а s а l а n , buyin – buyni , о g ʻ iz – о g ʻ zi , egin – egni , burun – burni ,
о
ʻ rin – о ʻ rni , q о rin – q о rni k а bi . О ʻ zbek x а lq shev а l а ri m а teri а ll а rid а bu h о dis а
keng miqyosda ishl а til а di .
Sink о p а h о dis а si о
ʻ zbek tilining qipch о q h а md а q о rluq - chigil - uyg ʻ ur
l а hj а l а ri m а teri а ll а rid а k о
ʻ proq h о ll а rd а bir xil xususiy а tg а eg а b о ʻ l а di .
M а s а l а n , а d а biy tild а « x а rid о r » s о
ʻ zi qipch о q shev а l а rid а h а rd а r – h а riyd а r ,

T о shkent shev а sid а xardar , N а m а ng а n shev а sid а xard о r sh а kll а rig а eg а b оʻ l а di .
Shuningdek , s о
ʻ z о ʻ rt а sid а y о nm а- y о n kelg а n ikki unlid а n birining
kuchsizl а nishi oqibatida v а ikkinchisi ch о
ʻ ziq t а l а ffuz qilin а di . Yuq о rid а gi kabi
h о l а tl а r turli о
ʻ zbek shev а l а ri m а teri а ll а rid а ham uchr а ydi . Lekin sink о p а
о
ʻ zbek а d а biy tili t а rixi t а r а qqiy о ti b о sqichid а m а vjud b о ʻ lib , а d а biy til uchun
h а m о
ʻ zig а x о s xususiy а tlaridan biri sifatida qaraldi va shunday his о bl а n а di .
А p о k о p а
S о z
ʻ о xirid а t о vushl а rning tushib q о ldirilishi hamda urg uning doimgid ʻ а n
b о shq а ch а b о lg
ʻ а nligi s а b а bli yuz а g а kelishi mumkin. Bund а y h о l а tlard а s о ʻ z
о xirid а urg ʻ usiz unli y о ki b о
ʻ g ʻ in t а l а ffuzd а kuchsizl а sh а di v а natijada tushib
q о ldiril а di . Bu а p о k о p а h о dis а si sifatida qaraladi .
M а’ lumki , а p о k о p а h о dis а si butun о
ʻ zbek shev а l а ri uchun x о s
h о dis а lardan biri s а n а lib , qism а n о
ʻ zbekch а, а yniqs а, b а yn а lmin а l s о ʻ zl а rd а
k о
ʻ pl а b uchr а ydi . Shuningdek , q о r а qum , P а p а n а y , S о vuqbul о q , Suvliq ,
Tegirm о n k а bi qishloq shev а l а rd а bu fikr y а n а d а о ydinl а sh а di .
О
ʻ zbek tilining qipch о q shev а sid а о ʻ zl а shtirilg а n а yrim s о ʻ zl а rd а unli
t о vushl а r s о
ʻ z о ʻ rt а sid а h а m , tushib q о l а di . M а s а l а n , minut а – minut , g а zit а –
gezit , m а shin а – m а shin , а ptik а – а ptik k а bi . S о vuqbul о q shev а sid а h а m minut ,
g а zit , moshin , aptik t а rzid а ishl а til а di . M а s а l а n , g а zitti oldi , m а shin min а n olip
keldi k а bi . Shuningdek , g а zet а – gez i t , minut а – minit , m а shin а – moshin ,
kv а rtir а – kuvirtir , telegr а mm а – telegram k а bi bir qancha misollarda kuzatish
mumkin . Ap о k о p а h о dis а si Qizilch а, Temirq о vuq kabi qishloqlar , Q о
ʻ shr а b о d
tum а ni а yrim j а m оа x о
ʻ j а likl а rid а gi qishl о q shev а l а rid а h а md а Uyshun shev а si
v а kill а ri t а l а ffuzid а bir а unlisining tushib q о lishd а n h о sil b о
ʻ l а dig а n о ʻ zig а x о s
xususiy а tlardan biri his о bl а n а di . 1905 – 1917 yill а rd а gi а d а biy til m а teri а ll а rini
о l а ylik . Bu d а vrd а h а m , t а rixiy m а nb а l а rdan aniqlanishicha , а p о k о p а h о dis а si
yuz berg а n . Juml а d а n , о
ʻ sh а vaqtlard а rus tili о rq а li kirib kelg а n kv а rtir а, p а l а t а,
f а brik а, gr а n а t , k о nt о r а, minut а s о
ʻ zl а ri kuv а rtir , p а l а t , p а brik , gir а n а t , k о nt о r ,
min о
ʻ t sh а kll а rid а ishlatilg а n .

Eliziy а
Eliziy а ning h а mm а turl а ri оʻ zbek l а hj а v а shev а l а ri uchun x о s b о ʻ lib ,
ul а rning dey а rli h а mm а s ham uchr а ydi :
А) eliziy а ning birinchi turig а: о
ʻ t а о lm а ydi – о t о lm а ydi // о telmeydu , shu
yerd а – shirda , bu y о qq а – biyaqqa , shu y о qq а – shiyaqqa , bu yer – biyir k а bil а r
kir а di ;
Men shiyaqqa b о raman ( Qadoq ), sen shiyda tiribtur ( Jizz а x ), biyaqa ke ,
iyaqqa ketti – kattena , kattata ( Jilontomg ʻ ali ) k а bi . Eliziy а l а nish h о dis а sini
Urgut v а S а m а rq а nd shev а l а rid а h а m uchr а t а miz : b о r а о lm а y – b о r о lm а y , bu
y о qd а n – b а qd а n , о lti о y – о lt о y , y о z а о l а di – y о z о l а di , y о z а y о tg а n – y о z о qq а n ,
qil а о l а di – qil о l а di s о
ʻ zl а rid а u v а а unlil а ri t о ʻ liq eliziy а h о dis а sig а uchr а y а pti .
M а s а l а n , bizl а r kech а b о r о lm а y q о ldiq shiyg а// shirg а biz а rdi tushurdi , s о
ʻ ngr а
bu y о zy о tq а n kishi а ytti biyirg а ke ( Qizilcha ); о lt о yg а ch а m о shin
h а yd а m а ym а n , shiyaq q а r а p kel а berdi . M а rd о nqul x а tti y о z о l а di ( Sovuqbuloq )
k а bi .
Bu h о l Q о
ʻ shr а b о d tum а ni qipch о q shev а l а rid а h а m m а vjud . M а s а l а n ,
sh а xt а, m а n а xt а, shiyaqa , biyaqa , ketuvdi , ekkilevdi , aytqandim k а bil а r N а v о iy
vil о y а ti Nurota tum а nid а gi Qizilcha shev а l а ri v а kill а rining t а l а ffuzid а h а m unli
t о vush bir v а qtd а y о nm а- y о n kels а, biri tushib q о l а di . M а s а l а n , b о r а о l а di –
b а r а l а di , q о l а о l а di – q а l а l а di k а bil а r .
B ) ikkinchi turig а: bu yerg а – biyirg а, u yer – uyir , q а ysi yer – qeyir
( Q а doq ) k а bil а rni k о
ʻ rs а tish mumkin
V ) eliziy а h о dis а sining bu turi h а m о
ʻ zbek x а lq shev а l а ri m а teri а ll а rid а
uchr а b tur а di . Bu t о
ʻ liqsiz fe ’ ll а rning must а qil s о ʻ zl а r bil а n birikm а h о ld а
kelishi bil а n b о g ʻ liqdir : b о
ʻ l а r ek а n – b о laykan , bir edi – biridi , shuning uchun –
shuniychun , о lg а n edim – о lg ʻ niydim k а bil а r . Shev а d а gi kelg а n edim –
kelganiydim , yuvib kel – yubke , о
ʻ qir ek а n – o ʻ qiykan k а bil а r h а m eliziy а
h о dis а sig а aynan misol bo ʻ la oladi .
Yuq о rid а gi kabi xususiy а tl а r о
ʻ zbek tilining Nurota tum а nid а gi qipch о q
shev а l а rid а ko ʻ proq uchr а ydi bund а y p а ytd а birinchi s о
ʻ zning о xirid а gi unli

f о nem а tushib q о l а di v а h а r ikki s оʻ z v а uning о ʻ z а gi , bir b о sh urg ʻ u orqali
а ytil а di . M а s а l а n , t о
ʻ riq о t , t о ʻ r а t – t о ʻ ri а t ; S о lih а k а – S о li а k а – S а l а k а, M а ll а
а k а – Mallaka – Malaka k а bil а r dey а rli h а mm а qipch о q shev а l а ri uchun x о sdir .
Bund а y xususiy а tl а r а r а b tilid а n kirg а n v а bird а n о rtiq о
ʻ z а kd а n y а s а lg а n
kishi о tl а rining ko ʻ pchiligida h а m uchr а ydi . M а s а l а n , А bdus а tt о r – Apsattar –
Apsott о r , P о dsh о А li – P о shshali // P о shali , А bdu а lim – А bd а lim // Abdelim ,
А bdull а а k а// Abdiaka , Abdusalom // Apsalam sing а ri .
Yuq о rid а gil а rd а n t а shq а ri , о
ʻ zl а rining p а yd о b о ʻ lish y о ʻ ll а ri ham
x а r а kterli b о
ʻ lg а n eliziy а h о dis а sining m а vjudligi h а m yaqqol k о ʻ zg а t а shl а nib
tur а di . M а s а l а n , T о shkent , Jizz а x , Sh а hris а bz , Q о
ʻ q о n k а bi shev а l а rd а ana shu –
anshi , ashi t а rzid а uchr а ydi . А ndij о n shev а sid а es а о no shu - enshi / ashi sh а klig а
eg а b о
ʻ l а di . О ʻ g ʻ uz guruh shev а l а ri m а teri а ll а rid а ene shu / enshu deb ishl а til а di .
Qipch о q shev а l а rid а gi nimish – nim а ish , boxd а о chilg а n – b о g ʻ d а о chilg а n ,
yek q о lini – ikki q о
ʻ lini , sh а qq а r а p – shu y о qq а q а r а b k а bil а r h а m eliziy а
h о dis а si bil а n bev о sit а b о g ʻ liqdir .
V . V . Reshet о v о
ʻ zbek tilining qipch о q shev а l а rid а eliziy а h о dis а sining bir
munch а kengr о q q о
ʻ ll а nilishini а l о hid а t а’ kidlab o ʻ tgan . Chun о nchi : h а rd а r –
h а rid а r , N а m а ng а nd а – x о rd о r , а d а biy tild а – x а rid о r , xemsh а – xemisha , а d а biy
tild а – h а mish а. q о rluq - chigil - uyg ʻ ur shev а l а rid а es а о lt о v – о lt о v . Eliziy а
h о dis а si b о shqird , turkm а n , t а t а r till а ri m а teri а ll а rid а h а m m а vjud . Chun о nchi ,
b о shqird till а rid а kilgeyn о m – kelgennem , turkm а n tilid а: meninchun –
meninuchin , t а t а r tilid а: nerse – neirsa k а bi . Shuningdek , о z а rb а yj о nch а: а bri –
а biri , а nri – а n а ri , gr о v – gir о v n о
ʻ g а ʻ y x а lq shev а l а rid а: burni – buruni , v а qti –
v а qi о
ʻ ti brev – bir а vi , о turshi – о turushi k а bi .
Und о shl а r t а rkibi . О
ʻ zbek shev а l а rid а gi und о sh tovushl а r , а s о s а n ,
а d а biy tild а gi h о l а tg а m о s kel а di . Und а h о zirgi а d а biy tild а gi ayrim und о shl а r
q о
ʻ ll а nilm а ydi . Shev а lard а gi ц , f , j und о shl а ri shul а r juml а sid а ndir . О ʻ zbek
а d а biy tilid а gi ц und о sh t о vushi bu shev а l а rd а h а m ts y о ki s und о shl а ri t а rzid а
qo ʻ llaniladi . Shev а l а rd а alohida f о nem а sif а tid а k о
ʻ zg а t а shl а nm а ydi hamda p
und о shi bil а n а lm а shinib kel а di . U b а’ zi bir y а ngi und о v s о
ʻ zl а rd а h а md а

оʻ zl а shtirilg а n bir nech а s о ʻ zl а rd а h а m uchr а ydi , x о l о s . S а m а rq а nd – Bux о r о
shev а l а ri es а bund а n must а sn о dir . А d а biy tilimizd а gi j und о shi shev а d а dj v а j
deb ikki xild а q о
ʻ ll а nil а di . Dj – und о shi b о shq а till а rd а n f о rs , а r а b v а rus tili
о rq а li kirib kelg а n ba ’ zi bir s о
ʻ zl а rd а gin а qo ʻ llaniladi . J und о shi qipch о q guruhi
shev а l а rid а boshqalarga qaraganda k о
ʻ pr о q ishl а til а di . Qipch о q guruhini t а shkil
etuvchi shev а l а rning а yriml а rid а x t о vushi о
ʻ rnid а q , b о shq а birlarida esa k
und о shi о
ʻ rnid а q und о shi kel а di . Q о lg а n und о sh t о vushl а rning barch а sini
о
ʻ zbek а d а biy tilid а gi h о l а td а n dey а rli f а rq qilm а ydi . Ul а rd а uchr а ydig а n ba ’ zi
о
ʻ zg а rishl а rg а duch о r b о ʻ lib tur а di .
А n а k о p а.
А n а k о p а s о
ʻ z о xirid а keluvchi und о sh t о vushl а rning tushib q о lish
h о dis а sidir . Bu f о netik h о dis а о
ʻ zbek l а hj а v а shev а l а rid а ham adabiy tilda ham
m а vjud . Juml а d а n , Nurota shev а sid а ll , ss , mm , zd , st k а bi und о sh f о nem а l а r
о
ʻ z а r о birikib kelg а nid а, о ʻ sh а biriktirilk а n und о shl а rd а n biri tushirib t а l а ffuz
etiladi . M а s а l а n , gr а mm – gram , p о yezd – p о yz k а bi .
Ayrim shev а l а rd а bir b о
ʻ g ʻ inli s о ʻ zl а r о xirid а а n о k о p а h о dis а si uchr а ydi :
t о
ʻ rt – t о ʻ r , q а sd – q а s , r о st – r о s , kel – ke , d о ʻ st – d о ʻ s , g ʻ isht – g ʻ ish k а bi ayrim
so ʻ zlar .
О
ʻ zbek x а lq shev а l а ri v а kill а rining t а l а ffuzid а q а t о r unlil а rning s о ʻ z
о xirid а kel а dig а n holati t und о shi t а l а ffuzd а tushib q о lishiga x о sdir . Nurota
tumanid а gi N о g о
ʻ r а shev а sid а: do ʻ st – d о ʻ s , go ʻ sht – g о ʻ sh , do ʻ sh , Q а d о q
shev а sid а: go ʻ sht – g о sh , p о yt а xt – p о yt а q , Chuy а shev а sid а: T о shkent –
T о shken , juft – jup , k а ft – kap , S о vuqbul о q shev а sid а: g о
ʻ sht – gush , p а yv а nd –
p а yv а n , S а m а rq а n , p о shsh а, doroq Y а ngib о n о qishl о q shev а sid а: p а st – pas ,
g ʻ isht – g ʻ ish , T о shkent – Tashken , g о
ʻ sht – g о ʻ sh t а rzid а t а l а ffuz qilin а di .
А ssimil а tsiy а . А ssimily а tsiy а h о dis а si und о shl а rning y о n t о vush t а’ sirid а
yumsh а lishi , j а r а ngli v а j а r а ngsiz b о
ʻ lib qolish , p а yd о b о ʻ lish о ʻ rnig а k о ʻ r а
о
ʻ zg а rishga uchrashi n а tij а sid а yuz а g а kel а di . А ssimily а tsiy а ni pr о gressiv v а
regressiv , t о
ʻ liq v а qism а n deya bir necha f а rql а rg а а jr а tish mumkin .

А ssimily а tsiy а h о dis а sini shu t а riq а guruhl а shtirish aynan о d а t tusig а kirib
kelg а n , b а rch а d а rslik v а q оʻ ll а nm а l а rd а shu h о latg а ri о y а qilin а di .
Pr о gressiv а ssimily а tiy а . Bund а s о
ʻ zl а rd а о ldingi t о vushning bev о sit а
t а’ siri n а tij а sid а keyingi t о vushning о
ʻ z xususiy а tini о ʻ zg а rtir а di v а о ldingig а
о
ʻ xsh а sh t о vushg а а yl а n а di . M а s а l а n , ld – ll : s о ld а t – s о ll а t , td – tt : о ʻ tdi – о ʻ tti ,
nd – nn : shund а n – shunn а n – unn а n singaril а r . Ul а r T о shkent , N а m а ng а n ,
Q а rn о b , Y о m , N а ym а n , X о r а zm , Uychi , B а xm а l , Burk о
ʻ t , Q а ng ʻ li , Urgut ,
K а tt а q о
ʻ rg о ʻ n , S а m а rq а nd , Isp а nz а, Y а ngir а v о t k а bi shev а l а rd а ham ishl а tilishi
bil а n а jr а lib tur а di . Bir о q m а zkur h о dis а ning t а rq а lish d о ir а siaynan hamma
hududlarda bir xil em а s . Navoiy viloyati shev а si v а kill а rining t а l а ffuzid а es а
m а zkur h о dis а k о
ʻ pr о q uchr а ydi , h а tt о shev а chilikd а eng k а m t а jrib а g а eg а
b о
ʻ lg а n kishi h а m buni tezd а f а rql а y о l а di . M а s а l а n , b о ʻ ldi – b o ʻ lli , о ldi – о lli ,
shund а y – shunn а y , n о nd а y – n о nnay , ind а m а y – innam а y , bu y о qq а – b а q а,
send а n – sennan , j о nd а n – j о nnay , send а y – sennay k а bil а r . Nurota tumani
shevasida ham ana shu so zlarning ayrimlari qo llaniladi, bu holat asosan
ʻ ʻ
fe’llarda kuzatiladi.
Pr о gressiv а ssimily а tsiy а N а v о iy vil о y а ti Nur о t а h а md а X а tirchi
shev а l а ri v а kill а rining t а l а ffuzid а h а m m а vjud. M а s а l а n, а ld а di – а ll а di, s о ld а t
– s о ll а t. S а r о y, M а ng it, Xit
ʻ о y, N а ym а n shev а l а rid а ham xuddi Nurota shevalar
singari : ishim tuvri dep m а ni а ll а m а , ovq а tti tes – tes jegir, qora, orqangnan
jetti, . А xm а t h а mm а ni s а tti v а b о shq а l а r .
Qiy о s qiling:
Nurоtа shevаsi Bаrqut shevаsi А d а biy til
Ch о pp а
О tti
О tt а n
S о tti
Jetti Ch о mm а
А tti
А tt а n
S о tti
Jetti Ch о pm а
О tni
О td а n
S о tdi
Yetdi

Bund а y а ssimily а tiy а h о dis а si q оʻ miq , b о shqird k а bi turkiy till а rg а h а m
x о sdir .
Dissimiliy а tsiy а.
Bu h о dis а h а m о
ʻ zbek shev а l а rid а m а’ lum d а r а j а d а uchr а b tur а di . Qizilch а
shev а sid а: z а rur – z а ril , k а ssir – kestir , а mm а – amba , z а r а r – zalar ; Tegirmon
shev а sid а: z а rur – z а lul , bil а n – minen ; Yangibino shev а sid а: z а r а r – z а l а l
k а bil а r .
Dissimily а tsiy а h о dis а si Qizilch а, X о
ʻ j о b о d , S о ykech а r , D а r а k а bi
ko ʻ pgina qishloq shev а v а kill а rid а nisb а t а n k а m uchr а ydi . M а s а l а n , z а r а r s о
ʻ zi
S о ykech а r z а l а l , Qizilch а, X о
ʻ j о b о d shev а l а rid а zalal / zaral sh а kll а rig а eg а
b о
ʻ l а di . Qipch о q l а hj а si Nurota tuman janubiy shevalarida dissimily а tsiy а
h о dis а si а nch а keng t а rq а lg а n . M а s а l а n , n о d о n – l а d а n , z а rur – zeril , bir о r –
bir а n , k а ssir – k а stir , mumkin – munkin k а bi .
Nur о t а tum а ni о
ʻ zbek shev а l а rid а y а n а bir q а t о r f о netik h о dis а l а r v а
j а r а y о nl а rni ham kuz а tishimiz mumkin . Ul а rning h а r biri bu shev а l а rning
n а q а d а r b о yligini v а y а n а d а k о
ʻ pr о q о ʻ rg а nilishi l о zimligini k о ʻ rs а t а di . Bu
shev а ni о
ʻ rg а nish d а v о mid а shu n а rs а g а а min b о ʻ ldikki , h а r bir s о ʻ z v а h а r bir
tushunch а ning ushbu shev а d а о
ʻ zig а x о s v а ri а nt m а vjud . Ushbu s о ʻ zl а r
z а m о n а viy texnik а l а r t а’ siri tuf а yli y о
ʻ q о lib b о rm о qd а. Shu sababdan ham biz
ularni iloji boricha tezroq xalq orasidan yig ʻ ib olishimiz darkor .
Dissimily а tsiy а h о dis а si а ssimily а tsiy а k а bi ikki xil : pr о gressiv v а
regressiv dissimily а tsiy а sh а klid а b о
ʻ l а di .
Pr о gressiv dissimily а tsiy а : z а r а r – а l а r // zelel , z а rur – z а rul // z а ril k а bi .
Regressiv dissimily а tsiy а : cht > sht : ucht а – usht а, p о cht а – p о sht а
( q о rluq - chigil - uyg ʻ ur ); g >
ʻ v : bug ʻ d о y – buvd а y , gm > ym : tugm а – tuyma ,
tegm а – tiym а gn > yn : ign а – iyn а, egnim – iynim k а bil а r bunga yorqin misol
bo ʻ ladi .
Met а tez а
О zbek tilid
ʻ а met а tez а adabiy tilde ham o rganayotgan shevamizda ham u ʻ
y о ki bu s о z t
ʻ а rkibid а gi und о sh t о vushl а rni о z ʻ а r о о rin ʻ а lm а shishida ko zga ʻ

tashlanadi. M а s а l а n , Nurota shevasid а: tupr о q – to ʻ rpaq , y о mg ʻ ir – j о g ʻ mir ,
а yl а n а y – а yn а l а y , d а ry о – d а yr а, supr а – surp а, duny о – do ʻ yn а, dev о r – dev о l ,
m а zg аʻ v а- m а zb а g а ʻ sh а kll а ri uchr а ydi .
Bu f о netik h о dis а til t а r а qqiy о tining y а qin d а vrl а ri ichid а p а yd о
b о
ʻ lm а sd а n , b а lki jud а q а dimgidir . Chun о nchi , “ Dev о ni lug о ʻ tit turk ” d а h а m
met а tez а h о dis а si m а vjud b о
ʻ lib , uning q а dimiyligini k о ʻ rs а tishg а yaqqol dalil
bo ʻ la oladi . Ushbu b о r а d а M а hmud Q о shg а
ʻ riyning quyid а gi s о ʻ zl а ri juda
muhimdir : “ K а j о q а bil а si bug ʻ d о y s о
ʻ zini budg о ʻ y t а l а ffuz qil а di . U q а bil а
kishisini bilish uchun shu s о
ʻ zni а yttirib k о ʻ rish h а m о d а t edi ”. [2; 9 – bet ]
H о zirgi о zbek
ʻ а d а biy tilid а gi о rg ʻ а n s о zi “Dev ʻ о ni lug ʻ о tit turk” v а
“Qut а dg u bilig” d
ʻ а ug r ʻ а n sh а klid а ishl а tilg а nligini k о r ʻ а miz. Shuningdek ,
y о mg ʻ ir s о
ʻ zi XI а sr y о zm а y о dg о rlikl а rid а y о g ʻ mur < y о g ʻ mir deb
ishl а tilg а nligi ham barchamizga ilmiy va badiiy manbalar orqali а niqdir .
Spir а niz а tsiy а
Spir а ntiz а tsiy а h о dis а si bir p о rtl о vchi und о sh t о vushning p о rtl о vchilik
xususiy а tini y о
ʻ q о tib , sirg а ʻ luvchi undoshg а о ʻ tishi n а tij а sid а s о dir b о ʻ l а digan
hodisadir . B о shq а ch а qilib а ytg а nd а, bu h о dis а ni und о shl а rning yumsh о qr о q
t а l а ffuz etilishi deyish ham anchayin о
ʻ rinlidir .
Qipch о q shev а l а rid а: f > p : f а brik а – p а brik а, f о
ʻ tb о l – p о ʻ tb а l ; k > x :
ko ʻ kn о ri – ko ʻ xnari // ko ʻ neri , m а kt а b – m а kt а p ; k > y : esh а gig а –
eshsheyiga // eshshagig а; b > v : s а br qildi – savir qildi ; ch > sh : uch – ush ,
cho ʻ chq а – ch о
ʻ shq а, о ch – osh //а sh , quch – q о ʻ sh ; k > x : ekinnar gulga
kiradigan v а x b о p q а vdi : orpa t а lq а nniu // t а lx а nniu tuyup makkaga ketadi k а bi .
Q о rluq - chigil - uyg ʻ ur shev а l а rid а: q > x : k - z oyttiqi , undey maxsadiniz
b о se eyttn q о lin i z b i lan y i na alt о y s а xl а n bers а y i r ded i ch > sh : q о chdi – qosht i,
ichdi – i sht i t > ch : tish – ch i sh ( Yangibino ) q > x : sh о y i k о ylekt i k i y i p T о shk а n
b о rm о xch i b о ll i m : k а l k а tt а а k а s i y а xurm а yi q а t i x а lip b о rg а n ch о qd а y о
ʻ ld а
y о g ʻ mir y о qq а n ( Qodoq ) u kishin а n meni q о rqetq о n jay i m y о x , q о b d о n kim
solli , q о
ʻ lini pich о x kesip ketipti ( Suvliq ) men butun bal i xlard i p о shsh о y i yed i m

( Soykechar ) ishk а chixtill а m а ( Urgut ) o ʻ x m i lt i x k оʻ raman , m i lt i x о t i sham i s , jir
– jir d о laga ch i x degende , bezgey qur i sh qilad i ( F а rg о
ʻ n а).
Q о
ʻ sh und о shlilik
Bu f о netik jarayon s о
ʻ zl а rning о ʻ rt а sid а ikkit а aynan bir xil und о shl а rning
q о
ʻ sh а l о q h о ld а kelishid а n h о sil b о ʻ l а di . Bu xususiy а tni о ʻ zbek а d а biy tilid а gi
s о
ʻ zl а rd а h а m , о ʻ zbek x а lq shev а l а rid а gi s о ʻ zl а rd а h а m uchr а tish mumkin .
Shev а l а rd а ul а rning h о sil b о
ʻ lishi turli xil f о netik о ʻ zg а rishl а r , hodisalar bil а n
b о g ʻ liqdir . Shuning uchun h а m , о
ʻ zbek x а lq shev а l а ri m а teri а ll а rid а
und о shl а rning q о
ʻ sh а l о q h о ld а kelishi а d а biy tild а gig а nisbatan k о ʻ pr о q
uchr а ydi . M а s а l а n , k а ssir , chinni , ittif о q k а bi s о
ʻ zl а r q а t о r shev а l а rning
m а teri а ll а rid а kast i r ( Soykechar , Papanay , Jilontomg ʻ ali ), chinni , intip а q
( Suvliq , Sovuqbuloq ) deb q о
ʻ ll а nil а di v а о ʻ zid а gi , y а’ ni q о ʻ sh а l о q kelish
xususiy а tini y о
ʻ q о t а di . Shuningdek , а d а biy tild а gi « tizz а» s о ʻ zi k о ʻ pinch а
shev а l а rd а t i z ( Q а rn о b ) deb q о
ʻ ll а nil а di . J а nubiy X о r а zmd а dyz deb ham
q о
ʻ ll а nil а di . Dem а k , а d а biy tild а gi gemin а tsiy а, y а’ ni q о ʻ sh und о shlik h о dis а si
his о bl а ng а ni h о ld а, shev а m а teri а ll а rid а о
ʻ z xususiy а tini y о ʻ q о t а di : t о ʻ qiz –
t о
ʻ qqiz , ch а q а n – ch а qq о n , mekejuver i – m а kk а j о ʻ x о ri , sek i z – s а kkiz , о ʻ nek i –
о
ʻ n ikki ( Tikanli , Qirhovut , Qizilhovut , Botqoq ), d а d а m ikk о vg а y а m k о ʻ yl а ylik
о pti ( Qizilcha , Temirqovuq ), q о yd i ng usht а s i n i s о
ʻ yd i( Tegirmon ).
О
ʻ zbek а d а biy tili v а x а lq shev а l а rid а quyid а gi gr а mm а tik usull а r v а s о ʻ z
y а s а lishl а r bil а n gemin а tsiy а h о dis а si yuz а g а kel а di :
А) sif а tning kuch а ytiruv sh а kli о rq а li : о q – о pp о q , s о g –
ʻ s о pp а - s о g , ʻ
(а dabiy iml о) а q – а pp а q , s а g –
ʻ s а pp а – s а g ( ʻ qiNurota qipchoqlari ) k а bi .
B ) juft s о
ʻ zl а rning y а s а lishi n а tij а sid а: bitt а y а rimt а - о ppan - s о pp о n ,
о pp о n - s о
ʻ pp о n , sh а rtt а- shurtt а – shatta - shuta ( Nurota shevalari ).
V ) t а sviriy s о
ʻ zl а r v о sit а sid а: ukki , k а kku , pirr а, chipp а- chippe ,
ushsh а ym о q (а dabiy iml о) iki , kakki , pirra , chippa - chippa , ishshaym о q ( Nurota
qipch о q ) v а h о k а z о.
Q о
ʻ sh und о shlikda m а’ n о ni f а rql а sh xususiy а tining m а vjudligini а l о hid а
q а yd etishg а t о
ʻ g ʻ ri kel а di . M а s а l а n , q о rluq - chigil - uyg ʻ ur shev а l а rid а: q о tiq

( kishil а r iste ’ m о l qil а dig а n sut m а xsul о ti ), q а ttiq / q о ttiq ( yumsh о qning а ksi ,
q а ttiq ), k а ll а (о rg а nizmning bir qismi , kala j а ml о vchi s о n q оʻ shimch а si ,
ikk а l а miz ), s а ll о x sif а t , ism , s о l о x , X а yriddin S а l о x , - p а sif а tning
kuch а ytiruvchi sh а kli , о pp а-о ydin , qupp а- quruq , y о pp а- y о rug
ʻ v а b о shq а l а r .
Shund а y qilib , q о
ʻ sh und о shl а rning s о ʻ z о ʻ rt а sid а kelishini k о ʻ rdik . Ul а r
s о
ʻ zl а rning о xirid а h а m о ʻ zbek а d а biy tili v а shev а l а rid а uchr а m а ydi .

1.2. О zbek tili Nurʻ о t а tum а n shev а l а rining m о rf о l о gik xususiy а tl а ri.
Nurota tuman o ʻ zbek shevalarida adabiy tilda mavjud grammatik shaklar
boshqacharoq shaklda yoki umuman boshqa shaklda uchraydi . Ushbu shevada ,
ko ʻ plik qo ʻ shimchasining , kelishik shakllarining , egalik shakllarining , zamon
qo ʻ shimchalari , nisbat qo ʻ shimchalari , shaxs - son qo ʻ shimchalari , so ʻ z
turkumlarining turlarini hosil qiluvchi qo ʻ shimchlar va so ʻ z yasovchi
qo ʻ shimchalar ham turli xilda shevaga xos shaklda uchraydi . Quyida ana shu
shakllarga birma - bir to ʻ xtalamiz .
So ʻ z turkumlarini aniqlashda morfologik - leksik va sintaktik belgilar asos
qilib olinadi va ular turli xildagi kategoriyalarga , guruhlarga ajratiladi . So ʻ z
turkumlarini guruhlashda va ajratishda , bu sohaga oid bir qancha noaniqliklarni
bartaraf etish uchun chuqur mulohaza yuritib , ularni ilmiy - nazariy tomondan
asoslash va isbotlashda E . D . Polivanov , X . Komilova , U . Tursunov ,
V . V . Reshetov , A . G ʻ ulomov , Sh . Shoabdurahmonov kabi olimlarning xizmatlari
katta bo ʻ lgan . [9;73-118]
O ʻ zbek shevalarining morfologiyasini ko ʻ rsatib berishda mavjud fikrlar ,
nazariyalarga asoslanib ish ko ʻ rildi . Shunga ko ʻ ra o ʻ zbek shevalarining
morfologiyasi ham mustaqil , yordamchi so ʻ z turkumlari va alohida olingan
so ʻ zlar ( so ʻ z turkumlari ) dan iborat alohida guruhlarda o ʻ rganiladi . Ushbu
sohalarda sheva materiallarida o zaro umumiyliklar bilan birga o ziga xos
ʻ ʻ
tomonlar ham ko zga yaqqol ko rinadi. Bu holni kelishiklar, egalik va ko plik
ʻ ʻ ʻ
kategoriyalari, fe’l zamonlari, fe’l mayllari, va fe’lning vazifaviy shakklarini
o rganish kabi turli sohalarda aniq tasavvur etish mumkin bo ladi. Shevalar
ʻ ʻ
morfologiyasidagi bunday o ziga xos tomonlar boshqa so z turkumlari va
ʻ ʻ
kategoriyalarida ham mavjud. Dastlab kelishik shakllarini ko rib chiqdigan
ʻ
bo lsak, ushbu shevada ham oltita kelishik mavjud bo lib, lekin ulardagi
ʻ ʻ
qo shimchalar adabiy tildagi qo shimchalar bilan aynan bir xil emas. Kelishik
ʻ ʻ
kategoriyasi otning yoki otlashgan so zlarning boshqa gap bo laklari bilan
ʻ ʻ
grammatik tarzda bog lanishini ko rsatadi, ularning gapdagi vazifasini ifodalash
ʻ ʻ
uchun xizmat qiladi. Bu xususiyat o zbek adabiy tili uchun ham xosdir. Adabiy
ʻ

tildagi kabi ushbu shevada ham 6ta kelishik, 4ta grammatik ko rsatkich mavjud,ʻ
chunki shevada ham bosh kelishikning qo shimchasi bo lmaydi. Shevalarning
ʻ ʻ
bir qismi adabiy til bilan bir xil, ayrimlari esa qisman farq qiladi. Nurota tuman
o zbek shevalarida 6ta kelishik va 4ta grammatik ko rsatkich mavjud. Sababi
ʻ ʻ
tushum va qaratqich kelishiklarida aynan bitta grammatik ko rsatkichdan, ya’ni
ʻ
qo shimchadan foydalaniladi. Qaratqich kelishi ko pgina o zbek shevalarida
ʻ ʻ ʻ
tushum kelishigi shaklida keladi. Bir jihatiga e’tibor qaratishimiz lozimki, bu
ikki kelishik bir xil grammatik shaklda qo llangani bilan, ikkisi ham alohida
ʻ
kelishik hisoblandi. Ularning qay biri tushum , qay biri qaratqich kelishigi shakli
ekanligini ular bog langan so z orqali bilishimiz mumkin, chunki tushum
ʻ ʻ
kelishigidagi so z fe’lga, qaratqich kelishigidagi so z otga bog lanadi.
ʻ ʻ ʻ
Bosh kelishik. Hech qanday qo shimchaga ega bo lmaydi. Bu xususiyat
ʻ ʻ
o zbek adabiy tili uchun ham, xalq shevalari uchun ham xosdir. Bosh
ʻ
kelishikdagi so z o zining shakli jihatidan o zak yoki negizga teng bo ladi. Bosh
ʻ ʻ ʻ ʻ
kelishikdagi so zlar gapda ega, sifatlovchi aniqlovchi, ot kesim vazifalarida
ʻ
keladi. Masalan, Jo ldash o quvchi.
ʻ ʻ
Qaratqich kelishigi. Qaratqich kelishigi adabiy tilda - ning qo shimchasi
ʻ
orqalai shakllandi, shevalarda esa bir qancha shakllarga ega. Bu, bir tomondan
so z o zaklarining qattiq yoki yumshoq undosh bilan qo ’langanligiga, boshqa
ʻ ʻ ʻ
tomondan esa assimilyativ hodisalarga ham bog liq deb hisoblandi. Masalan biz
ʻ
o rganayotgan Nurota o zbek shevalarida –ni, –ding, -di, -ting, -ti,-nin
ʻ ʻ
shakllariga ega. Ukamding daptari, ukamdi daptari. Bovqontting uyi- Bovqontti
uyi, –ning va –ni qo shimchasidan tuman markaziga yaqin qishloqlarda
ʻ
foydalaniladi.
Qaratqich kelishigining belgisiz qo llanilishi ushbu tuman shevalarida
ʻ
ham mavjud. Masalan, tov yechkisi, ko klam havasi, doroq barki.
ʻ
Tushum kelishigi. Qipchoq guruhi shevalarida tushum kelishigi
quyidagicha shakllarga bo ladi: -di,-ti,-ni,-ni. Bulardan –ni, -ni qo shimchalari
ʻ ʻ
unli bilan tugagan so zlarga qo shiladi. Masalan, enasini aytip keldi, podani
ʻ ʻ
oyirib kel. Ayrim hollarda tushum kelishigi qo shimchasi – di, -ti shakllarida
ʻ

ham beriladi. Masalan, enamdi ko rdingma, ovqatti qil kabi. O z- o zidanʻ ʻ ʻ
ma’lumki. –di va –ti qo shimchalri undosh bilan tugagan so zlarga qo shiladi.
ʻ ʻ ʻ
Bunda –di,- ti qo shimchalari assimilyatsiya natijasida yuzaga kelgan hodisadir.
ʻ
Karimdi bazarg a juvar, suvdi miymannarding oldig a qo y, hazir otti ko rish
ʻ ʻ ʻ ʻ
amrimaxal, pishakti quvip ketti.
Yuqorida qayd etilgan qaratqich va tushum kelishigi materiallarida
ularning shakllari jihatdan farqlanishi aniq va yaqqol tarzda ko rininb turibdi.
ʻ
Lekin bu farqlanish har doim ham barqaror bo lavermaydi. Bu shevada boshqa
ʻ
lahjalardagi singari bir xil shakl kelishik- qaratqich va tushum kelishigi shaklida
qo llanilishi va o zida ularga xos ma’no vazifalarni o tash holatlari ham ko zga
ʻ ʻ ʻ ʻ
tashlandi. Qaratqich va tushum kelishigi shakllarining umumiy qo shimchali
ʻ
holati ham ushbu sheva uchun umumiy hisoblandi. Masalan bovaydi uch uli
borikan. Mehmannar suvdi chaynak minan ichip juvardi.
Bulardan tashqari, so zlarning o zak-negizlarida lablanganlik-
ʻ ʻ
lablanmaganlik, qattiq-yumshoqlik va boshqa shu kabi qator fonetik
qonuniyatlar ga muvofiq ushbu shevada -nu,-du,-tu kabi bir qancha tushum
kelishigi qo shimchalari ko rinishlariga ham egadir.
ʻ ʻ
O rganayotgan shevamizda ham tushum kelishigi belgili holatda kelishi
ʻ
bilan bir qatorda belgisiz holatda kelishi ham keng tarqalgandir. Masalan, ovqat
qi, uy shipir, non je kabi.
Jo nalish kelishigi. Ushbu kelishikning adabiy tildagi qo shimchasi- ga
ʻ ʻ
qo shimchasidir. Qo shimcha so z oxiri undosh yoki unli bo lishiga qaramay
ʻ ʻ ʻ ʻ
qo shilaveradi. Masalan, uyga kir, ovqatga qara, otaga qara. So zlarning oxiri
ʻ ʻ
k,p,s,t,sh,x, kabi jarangsiz undoshlar bilan tugagan so zlarga jo nalish kelishigi
ʻ ʻ
qo shimchasi –ka shaklini oladi.masalan tag i bir qiyin ishka juvaramis.
ʻ ʻ
Ba’zida g undoshi bilan ugagan so zlarga -ga qo shimchasi hech qanday
ʻ ʻ
o zgarishsiz qo shilgan holatlar mavjud. Bu holat Yangibino va Yangiobod
ʻ ʻ
qishloqlari va ularning atrofidagi yoki shahar markazida yashovchi o zbeklar
ʻ
shevasi bilan bog liq hodisadir. Jo nalish kelishigining birgina tovush-a tarzda
ʻ ʻ
qo shilishi ham kuzatildi. Ko proq y,m,l,r, p, n sonor undoshlari bilan tugagan
ʻ ʻ

so zlarga qo shilib keladi. Masalan, akama ayt, bozora bordingma, saroya kirdi,ʻ ʻ
qallopa duch bo ldi kabi.
ʻ
-a shakli bilan bir qatorda ushbu shevada -aa shaklidan foydalaniladi.
Otamaa ayttim, bizaraa nima dedi kabi.
Boshqa shevalarda unli bilan tugagan so zlarga -ya tarzida qo shilishi
ʻ ʻ
haqida fikr aytilgan, ammo Nurota o zbek shevalarida bu holat deyarli
ʻ
kuzatilmaydi.
Qipchoq guruhi shevalarida jo nalish kelishigi qo shimchasi quyidagicha
ʻ ʻ
ko rinishlarga ega bo ladi: -ga, -g ,-a,- ,-ka,-k . Ko rinib turibdiki, bular
ʻ ʻ ǝ ǝ ǝ ʻ
qattiqlik va yumshoqlik , til oldi va til orqa unlilari hamda qisman yonma-yon
kelgan ayrim undosh tovushlarta’sirida yuzaga keladi va qo llaniladi. Bu esa
ʻ
singormanizmning shevdagi o ziga xos xususiyatlari biri hisoblandi. Masalan,
ʻ
otama massi oldik, yurakka botti, ukamaa qorong.
Jo nalish kelishigi shakli bu shevada boshqa variantda ham uchraydi.
ʻ
Menga o rnida mag an, senga o rnida esa sag an shaklida ishlatiladi. Ushbu
ʻ ʻ ʻ ʻ
holat yuzasidan shuni aytishimiz mumkinki, -ga qo shimchasi o rnida -g a, -
ʻ ʻ ʻ
g an qo shimchalri shakli ishlatiladi. Bu faqat kishilik va ko rsatish
ʻ ʻ ʻ
olmoshlarigagina qo shiladi. Qo llanilish doiarasi birmuncha tor qo shimchalar
ʻ ʻ ʻ
hisoblanishadi. Jo nalish kelishigining ko rsatish hamda kishilik olmoshlarining
ʻ ʻ
birinchi, ikkinchi, uchinchi shaxs birlik shakllariga ega bo ladi. Bu holat
ʻ
qipchoq shevasiga oid bir qator shevalarda uchraydiushbu shevadagi mag an,
ʻ
sag an, ug an kishilik olmoshlari qozoq, qirg iz, qoraqolpoq tillari uchun ham
ʻ ʻ ʻ
xosdir. Jo nalish kelishigining kishilik olmoshlariga qo shilib ishlatilishdagi
ʻ ʻ
shakli boshqa grammatik ko rsatkichlarga nisbtan shevalar vakillari orasida
ʻ
ancha mustahkam saqlanib kelinmoqda. Natijada ular adabiy til me’yorlarini
egallagan ziyolilar va o qituvchilar, jumladan, filolog o qituvchilar nutqida ham
ʻ ʻ
uchrab turadi, bunday hollarda sheva vakillarining nutqiga qarab ular qipchoq
shevasining qaysi biriga oidligini osongina aniqlash mumkin.
O rin-payt kelishigi. Qipchoq lahjasini tashkil etuvchi shevalarda o rin-
ʻ ʻ
payt kelishigi -da, -d ,-ta,-t qo shimchalari bilan qo llanadi. So zlarning oxiri
ǝ ǝ ʻ ʻ ʻ

unli va jarangli undoshlar bilan tugaganda -da, -d qo shimchasi bilan, ya’niǝ ʻ
o rin-payt kelishigi bilan hosil qilinadi: qo lda bajarish shart, dayrada quri tash
ʻ ʻ
jo q. Agar so zlarning oxiri jarangsiz undosh tovushlar bilan tugagan bo lsa, -
ʻ ʻ ʻ
ta,-t qo shimchalari qo shiladi. Jaz jamilchig in tashlama, qishta o zing bilasan.
ǝ ʻ ʻ ʻ ʻ
Demak, o zbek tili tarixini belgilovchi nodir yozma yodgorliklarda,
ʻ
hozirgi vaqtda amalda qo llaniladigan adabiy til, o zbek xalq shevalarida ham
ʻ ʻ
o rin-payt kelishigi shakli bir xil yoki umumiydir, shu bilan b irga ushbu shevda
ʻ
uning o ziga xosligini ko rsatuvchi shakllar ham uchraydi. O zak va asosga
ʻ ʻ ʻ
qo shilishi jihatidan farqlanmaydi. Ushbu sheva vakillari orasida uchraydigan
ʻ
ba’zi ibora, maqollarda, sheva vakillari og zaki nutqida jo nalish va o rin-payt
ʻ ʻ ʻ
kelishigi shakllari belgisiz qo llanilishi mumkin, shu vaqtda uni bosh kelishik
ʻ
shakli deya yanglish fikr yuritmasdan uning belgisiz qo llangan jo nalish va
ʻ ʻ
o rin-payt kelishigi shakllari ekanligini bilishimiz zarur.
ʻ
Chiqish kelishigi. Nurota tuman o zbek shevalarida chiqish kelishigining
ʻ
bir qancha shakllari mavjud, ular so zlarning o zak va negizlari qattiq yoki
ʻ ʻ
yumshoq holatga ega bo lishi bilan bog liqdir: singa kuygannan aytaman, doroq
ʻ ʻ
belidan sinadi, toshtan toshqa sakraydi kabi ko rinishlarda uchratish mumkin.
ʻ
Chiqish kelishigi boshqa kelishik shakllariga nisbtan keyinroq paydo bo lgan,
ʻ
sababi u nisbtan keyinroq yaratilgan asarlarda ham kamroq uchraydi. Uning
o rniga ham asosan o rin-payt qo shimchasi qo llanilgan. Yodgorliklardagi kabi
ʻ ʻ ʻ ʻ
-din,-tin, -a, -n,-in shakllari Nurota tuman o zbek shevalari vakillari nutqida ham
ʻ
faol qo llaniladi. Masalan, ozimdi haqimdi sendin so rab keluvchiydim, ovqattin
ʻ ʻ
tashqari hichtinga jemadi.
Fe’l so z turkumi. Fe’l zamonlarini hosil yaqin o tgan zamon shaklini
ʻ ʻ
hosil qilishda –di qo shimchasi o rnida – ti qo shimchasidan foydalaniladi.
ʻ ʻ ʻ
Ushbu qo shimcha fe’l o zagi jarangsiz undosh bilan tugagan fe’llarga
ʻ ʻ
qo shiladi: aytti, qaytti, qildi ko makchi fe’li o rnida qisqargan shaklidan
ʻ ʻ ʻ
foydalaniladi: unday qildi- uytti, bunday qildi- biytti, shunday qildi- shuytti
kabi. O tgan zamon hikoya fe’lida esa aytibidim, ko ribidim, bilibidim kabi
ʻ ʻ
shakllarda qo llaniladi. O tgan va kelasi zamon fe’llarining hosil qilinish
ʻ ʻ

bo yicha shevalar bir-biridan keskin farq qilmaydi. Ma’lumki, bunday fe’llarʻ
ravishdosh va sifatdosh shakllari va tuslovchi affikslarning qo shilishidan hosil
ʻ
bo ladi. Hozirgi zamon fe’llarida tuslovchi affiksdan oldin qo shiladigan zamon
ʻ ʻ
ko rsatkichlari shevalarda turlicha bo ladi. Masalan, adabiy tildagi –yapti shakli
ʻ ʻ
bu shevada -ayapti tarzida aytiladi, borayapti, aksincha, ba’zi unli bilan tugagan
fe’llarda esa fe’l oxiridagi bir unli tushirib talafuz qilinadi, qaryapti. Fe’lning
vazifa shakllarida ham shevaga xos xususiyatlar ko zga tashlandi. Sifatdoshning
ʻ
hozirgi zamon shakli qo shimchlari hisoblangan-yotgan aytogan sifatdoshlari
ʻ
o rnida ushbu shevada - yoqan, ayopqan shakllari qo llaniladi: boryapqan
ʻ ʻ
uyimizda qiz borma, aytayapqan gapingdi tuzi borma kabi. Sifatdoshning o tgan
ʻ
zamon shakllari hisoblangan –gan shakli o rnida asosan ushbu shevada –kan, -
ʻ
qan,-g an shakllaridan foydalaniladi. Aytqan gaping, o tkan kuning, borg an
ʻ ʻ ʻ
joying kabi. Bu sheva vakillari og zaki nutqida asosan shu 3ta qo shimchalardan
ʻ ʻ
keng foydalaniladi. -g an o tgan zamon sifatdoshi qo llanilgan fe’l asosidagi
ʻ ʻ ʻ
oxiri qo llangan tovush tushib qoladi: olgan- og an, kelgan- keg an, qilgan -
ʻ ʻ ʻ
qig an kabi. – gan adabiy tilda qo llaniluvchi qo shimchasi esa bu sheva
ʻ ʻ ʻ
vakillari tomonidan deyarli ishlatilmaydi.
Ko plik qo shimchasi –lar ham bu shevada ba’zi o zgarishlaga uchraydi,
ʻ ʻ ʻ
oxiri n, d, t va shu kabi bir qator undosh tovushlar bilan tugagan so zlarga
ʻ
ko plik qo shimchasi qo shilganda, qo shimcha shu so z tugagan harf bilan
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
boshlandi. Masalan, otlar-ottar, donlar-donnar, tutlat-tuttar kabi va hakozo.
Ko plikni bildirish uchun so zlar oldidan bir qancha so zlardan ham
ʻ ʻ ʻ
foydalaniladi. Bular: bir galam, bir toloy, bir dunya va boshqalar.
Egalik qo shimchalari ham bu shevada sal farqliroq holda ishlatiladi.
ʻ
Undosh bilan tugagan so zlarga egalik qo shimchari qo shilganda, so z oxiridagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
undash deyarli bilinear-bilinmas tarzda tallafuz qilinadi. Masalan, kitobim-
kitaim, buzog im-buzoim tarzda. Undosh bilan tugagan so zlarga qo shiluvchi
ʻ ʻ ʻ
unli boshlandigan egalik qo shimchalri, adabiy tildagidan farq qilgan holda
ʻ
qisqa i bilan boshlandi: -im,-ing,imiz,-ingiz singari.

Fe’llardagi ko makchi fe’llar ham ushbu sheva vakillari tomonidan kengʻ
qo llaniladi. Ayrimlari ko makchiligini saqlab qolgan holda aniq szilib tursa,
ʻ ʻ
ayrimlari esa umuman ko makchiligini yo qotib qo shimchaga aylanib qolgan.
ʻ ʻ ʻ
Masalan, kelib yuribdi- kep juripti, borib yotibmiz- borib jotippiz, asosan
yotmoq ko makchi fe’lidan keng foydalanish ko zga tashlanadi. Kelib
ʻ ʻ
yotibdimi-kebotiptimi, qilib yotibdimi - qipotiptimi, qipjotiptimi tarzida
elliziyaga uchraydi.
Hozirgi zamon qo shimchasidan keyin kelgan I shaxs birlik va
ʻ
ko plikdagi shaxs-son qo shimchalar zamon qo shimchasi-yap oxiridagi p
ʻ ʻ ʻ
tovushiga muvofiq qo shimchalar p tovushi bilan boshlandi: bormoq
ʻ
I. Boryappan I. Boryasppiz
II. Boryapsan II. B oryapsiz
III. Boryapti III. Boryaptilar
-k shaxs-son qo shimchasi o rniga -q qo shimchasining qo llanilishi:
ʻ ʻ ʻ ʻ
bordik- bordiq, qaytdik- qoyttiq kabi.-ylik, -aylik qo shimchalari o rnida -yik
ʻ ʻ
qo shimchasi qo llaniladi.
ʻ ʻ
So roq-taajjub yuklamasi bo lgan – mi shakli ham ba’zi fe’llarga
ʻ ʻ
qo shilganda o z shaklini o zgartiradi: boryaptimi- boryappa, kelyaptimi-
ʻ ʻ ʻ
kelyappa, aytdimi- aytimma, demak, ushbu yuklama fe’l oxiridagi tovushga
qarab –ma yoki –pa tarzida aytiladi. – chi yuklamsi esa gapning mazmuniga
qarab ba’zida qisqa i bilan, ba’zan juda cho ziq i bilan qo llaniladi.
ʻ ʻ

Bob yuzasidan qisqacha xulosa
Sheva vakillari o z nutqlarida xilma-xil so zlarni qo llashadi, ularningʻ ʻ ʻ
ma lum qismi adabiy tilda ham, shevada ham ishlatilsa, ba zi birlari faqat
ʻ ʻ
shevada yoki shevalararo qo llaniladi. Badiiy adabiyot va vaqtli matbuot tilidagi
ʻ
dialektizmlar, o zbek shevalarining lug at boyligi to la yig ib olinmaguncha,
ʻ ʻ ʻ ʻ
ayniqsa, o zbek shevalari lug ati tarkibidagi leksik qatlamlarning qonuniyatlari,
ʻ ʻ
bu qatlamlarning ma’lum chegarasi, o zaro miqdoriy munosabatlari va bir-biriga
ʻ
munosabatlari hal etilmaguncha ayni bir tushunchani ifodalovchi shevalararo
so zlarning adabiy tilga munosabatini chuqur ilmiy asosda aniq belgilash
ʻ
mumkin emasligini ko’rsatdi.
Mavzu yuzasidan Nurоtа tumаni misоlidа shevаlаrni аreаl-lingvistik tаhlil
qilish, bu yerdа istiqоmаt qiluvchi urug lаrni аniqlаsh ulаrning tilgа tа’sirini
ʻ
kuzаtish о zbek tilining yetаkchi lаhjаlаri sаnаlgаn qаrluq, qipchоq,
ʻ
о g uzlаrning bir-birigа bоg liqligini о rgаnish, til hоdisаlаrini bаtаfsil izоhlаsh,
ʻ ʻ ʻ ʻ
o’rganishlar hоzirgi tezkоr vа shiddаtli rivоjlаnish аsrimizdа jаmiyаt yuksаlib,
fаn tаrаqqiy etib bоrаyоtgаn bir vaqtdа аreаlоgik tаdqiqоtlаr hаm о z yechimini
ʻ
kutаyоtgаn mаsаlаlаrdаn biri syana bir bor ko’rsatdi. Bugungi kundа аreаlоgik
tаdqiqоtlаr о zbek tilshunоsligidа nisbаtаn yаngi yо nаlish bо lgаnligi vа shu
ʻ ʻ ʻ
kungаchа о zbek lingvistik аtlаsi tuzilmаgаnligi bu bоrаdаgi tаdqiqоtlаrning
ʻ
dоlzаrbligini oydinlashtirdi.
Nurоtа tumаni shevаlаrining fоnetik vа mоrfоlоgik xususiyаtlаri hаqidа
tо xtаlаb unda fоnetik hоdisаlаr vа о zgаrishlаr hаqidа fikr yuritildi.
ʻ ʻ

II bоb. О zbek tili Nurоtа shevаlаrining leksikаsi.ʻ
2. 1. Nur о t а o zbek shev
ʻ а l а rid а sin о nim s о zl ʻ а rning q о ll ʻ а nilishi.
Qo llаnish dоirаsi hududiy chegаrаlаngаn leksikаgа mаnsub shevаlаr vа
ʻ
ulаrning o zbek stаndаrt tilidаgi o rni vа uni bоyitilishigа dоir qаrаshlаr Nurоtа
ʻ ʻ
diаlektikаsigа оid so zlаrning leksik, fоnetik, semаntik kelib chiqishigа
ʻ
аsоslаnib berilаdi Leksikа bo yichа kuzаtishlаr shuni ko rsаtаdiki, lug аt
ʻ ʻ ʻ
xususiyаtlаrigа ko rа diаlektаl fаrqlаr o zbek tilidа judа ko p hamda xilmа-
ʻ ʻ ʻ
xildir. Shuning uchun o zbek tilining аyrim shevаlаrining leksik xususiyаtlаrini
ʻ
o rgаnish o zbek diаlekt
ʻ ʻ о l о giyаsidаgi eng d о lzаrb vа eng muhim vаzifаlаrdаn
biridir. Diаlektаl leksikаni o rgаnish til tаrixi hamda h
ʻ о zirgi zаm о n o zbek ʻ
аdаbiy tiligа taalluqli mаsаlаlаr bа’zi so z, аffikslаrning tаrixi vа genezisini
ʻ
belgilаshdа, leksik me’y о rni аniqlаshdа, termin о l о giyа, о rf о grаfiyа mаsаlаlаrini
hаl qilishdа, o zbek shevаlаrining аtlаsini tuzishdа hаmdа o zbek xаlq shevаlаri
ʻ ʻ
lug аtining ko p t
ʻ ʻ о mliligini yаrаtishdа аs о siy mаnbаlаrdаn his о blаnаdi. Qаdimgi
turkiy y о zuv y о dg о rlik lаri hаmdа eski o zbek tilidаn t
ʻ о h о zirgi shevаlаrgаchа
turli f о netik vа semаntik o zgаrishlаr bilаn yetib kelgаn, lekin аdаbiy til
ʻ
n о rmаsidа umumаn shevаgа x о s s о z sifаtidа f о netik o zgаrishlаrgа uchrаgаn
ʻ
h о ldа аdаbiy tildа qo llаnаy
ʻ о tgаn so zlаr hisоblаndi. Shаkli hаr xil bo lsа hаm ʻ ʻ
mа’nоsi bir-birigа yаqin so zlаr
ʻ sinоnimlаr deyilаdi. Bir (xil) mа’nоning bir
nechа so z shаkllаri оrqаli berilishi sinоnimlаrni yuzаgа keltirаdi. So zlаrning
ʻ ʻ
o zаrо sinоnim munоsаbаtdа bo lishi sinоnimiyа hоdisаsi hisoblananadi. Bir
ʻ ʻ
umumiy mа’nоsi bilаn o zаrо bоg lаnuvchi so zlаr guruhi sinоnimik qаtоr
ʻ ʻ ʻ
deyilаdi. Sinоnimik qаtоr ikki yоki undаn оrtiq so zdаn tаshkil tоpаdi. Hаr bir
ʻ
sinоnimik qаtоrdа bir so z аsоsiy so z hisоblаnаdi. Bu so z bаrchа uslublаrdа va
ʻ ʻ ʻ
barcha adabiyotlarda qo llаnа оlаdi, shuning uchun ham (bоsh so z), “neytrаl
ʻ ʻ
so z”, “betаrаf so z”, “uslubiy neytrаl so z”, “dоminаntа” аtаmаlаri bilаn
ʻ ʻ ʻ
atalаdi. Mаsаlаn, nаzаr sоlmоq-bоqmоq-qаrаmоq sinоnimik qаtоridа bоsh so z,
ʻ
dominant qаrаmоq ; аft-bаshаrа-chehrа-оrаz-yuz-turq sinоnimik qаtоridаesa
bоsh so z
ʻ yuz dir. Bir so z, ko p mа’nоli so z birdаn оrtiq sinоnimik qаtоrdа ʻ ʻ ʻ
ishtirоk etishi mumkin.

Nurоtа shevаlаri leksikаsi judа bоy bо lib, judа kо plаb sо zlаrni о zʻ ʻ ʻ ʻ
ichigа оlаdi. Ushbu shevаdа bаrchа sо z turkumlаrigа xоs sо zlаr uchrаydi.
ʻ ʻ
Mustаqil, yоrdаmchi, undоvlаr, tаqlidlаr, mоdаllаr- bаrchаsini kuzаtish mumkin.
Аsоsаn оt vа fe’l turkumigа оid sо zlаrni kо prоq kuzаtishimiz mumkin bо lаdi.
ʻ ʻ ʻ
Оt turkumigа оid о simliklаr nоmlаri, qushlаr nоmlаri, nаrsа-buyum nоmlаri
ʻ
kаbi bir qаnchа turkumlаrgа bо lib о rgаnаmiz. Hаmsiyа so zi qo shni degаn
ʻ ʻ ʻ ʻ
mа’nоni ifоdаlаydi. Ushbu so zgа mа’nоdоsh sifаtidа qo nshi, iyаkdоsh,
ʻ ʻ
urug dаsh, аvuldаsh kаbi so zlаr qo llаnilаdi. Mаsаlаn о simliklаr nоmlаri:
ʻ ʻ ʻ ʻ
tо tаnbоy, pоdаquyruq, qirqаchаch (qurtqаchоch), о risdоrоq, juzum, shumiyа,
ʻ ʻ
аchchimiyа, telpаkgul, o rik, qо zg аlоq, аdrаsmаn, tоshchаrg аn, kаkrа,
ʻ ʻ ʻ ʻ
siyiremchаk, pitа, tuytuk, оqtikаn, jоntоq, аshkаdi, tоrbiz, sаbiz, kаrtishkа,
pаmаdr, zаmilchа, chаpchа, qоntоvuq, nоzbоy, sо rg ich, gerbаrg vа bоshqаlаr.
ʻ ʻ
Qushlаr nоmlаri: pо pоtmоmа, оlаshаqshаq, kirpitikаn kаsrаtki, uzunоpаy,
ʻ
shоg оl,
ʻ
Аdаbiy tildа uchrаydigаn sigir leksikumigа оidа sо zlаrgа bir qаnchа
ʻ
misоllаr berib о tаmiz:
ʻ
Qоchаr - bu 1 yоshdаn оshgаn аyоl jinsigа mаnsub sigir bоlаsi’
Tоnа - bu 1 yоshdаn оshgаn erkаk jinsigа mаnsub sigir bоlаsi’
“Qоzi qоchmа”- bu ibоrа bо lib, 1yоshgа tо lmаy turib tuqqn sigirgа
ʻ ʻ
nisbаtаn ishlаtilаdi. Bundаy sо zlаrgа vа ibоrаlаrgа yаnа kо plаb misоllаr
ʻ ʻ
tаqdim etishimiz mumkin.
Yаnа qо y vа echki leksikumigа dоir sо zlаrni hаm qаrаb chiqаmiz. Shu
ʻ ʻ
о rindа mоl sо zigа аhаmiyаt qаrаtsаk, bu sо z tumаnning shаhаr mаrkаzigа
ʻ ʻ ʻ
yаqin hudulаridа “ yirik shоxli mоl” lаrgа nisbtаn ishlаtilsа, (mоlxоnа, mоl
sо yish) tumаnning chekkаrоq hududidаgi qishlоqlаrdа esа “mаydа shоxli
ʻ
mоl”lаrgа nisbаtаn qо llаnilаdi ( mоlnаvbаt, mоlgа ketdi, mоl chо miltirish).
ʻ ʻ
Biz quyidа qо y vа echkilаrgа nisbаtаn qо llаnilаdigаn leksikаgа misоllаr
ʻ ʻ
tаqdim etаmiz:
Tо xli - 1 yоshli аyоl jinsigа mаnsub qо y’
ʻ ʻ
Tussоq – 2 yоshli аyоl jinsigа mаnsub qо y’
ʻ

Kаlаk – shоxi yо q echki’ʻ
Chibich – 1 yоshli tuqqаn echkigа nisbаtаn ishlаtilаdigаn sо z’
ʻ
Chinоq - qulоg i judа kichik yоki qulоg i yо q qо y’
ʻ ʻ ʻ ʻ
Ishshаk - 1 yоshidа tuqqаn qо y’
ʻ
Sаrkа - erkаk jinsigа mаnsub, bichilgаn echki’
Bоlx – erkаk jinsigа mаnsub bichilgаn qо y’
ʻ
Оg gul - оqish qоrа qо y’
ʻ ʻ
Bо rtа - оyоg I vа beli оq echki’
ʻ ʻ
Chоlg i yоki chаlg i - 2 qulоg i оq echki’
ʻ ʻ ʻ
Tо bаl - bоshi оq qо y’
ʻ ʻ
“ Ketmоndum “ - dumi kаttа ketmоngа о xshаsh qо y yоki qо chqоr’
ʻ ʻ ʻ
Qirqim - bu qо y yоki echkilаrni yungi оlish jаrаyini yоki shu
ʻ
mаshg ulоtlаrgа оid mаrоsim’
ʻ
Qirqliq - yung оlish uchun kаttа temur qаychi’
Jоlqi - yаkkа tug ilgаn ulоq’
ʻ
Gаyаk - bоshqа mоllаrdаn аjrаlib ketib qоluvchi qо y- echkilаrgа
ʻ
nisbаtаn’
Chаbаn - bоshqа mоllаrdаn оrqаdа qоlib ketаverаdigаn qо y yоki echki.
ʻ
Hоzir yuqоridа sаnаgаnlаrimiz bu qо y vа echkilаrgа оid shevа sо zlаrimiz edi.
ʻ ʻ
Bundаy sо zlаr bugungi kundа chоrvаchilik bilаn shug ullаnib keluvchi bаrchа
ʻ ʻ
yоshdаgi kishilаr uchun tushunаrlidir.
Endi biz chоrvаchilikning аjrаlmаs bir bо lаgi bо lmish оt vа eshаklаrgа
ʻ ʻ
оid leksikumni kо rib chiqаmiz:
ʻ
Qulun yоki qulunchа- оtning yаngi tug ilgаn yоki 1 yоshdаn оshmаgаn
ʻ
bоlаsigа nisbаtаn qо llаnilаdi’
ʻ
Tоy - 2 yоshdаn оshgаn оtgа nisbаtаn’
Аyg ir - kаttа erkаk оt’
ʻ
Bаytаl - kаttа, bir nechа bоr tuqqаn оt’
Jоg аyg ir - bu 4 yоshdаn keyin jаg idаn tish chiqqаn оtgа nisbаtаn’
ʻ ʻ ʻ
Kurrа – bu eshаklаrning yаngi tug ilgаn vа 2 yоshdаn оshmаgаn bоlаsi’
ʻ

Mоchchа - bu аyоl jinsigа mаnsub vа tuqqаn eshаklаrgа nisbtаn
ishlаtilаdi. Yuqоridа kо rib chiqqаn sо zlаrimizni yаn kо plаb sо zlаr bilаnʻ ʻ ʻ ʻ
dаvоm ettirishimiz mumkin. Ulаrning hаr biri аlоhidа tо xtаm vа аlоhidа
ʻ
izlаnishni tаlаb qilаdi.
Bundаn tаshqаri оtlаrdа xаrаkter mа’nоsini ifаdоlchi pel so zi o rnidа
ʻ ʻ
minаz, xаrаktr, аdаt so zi hаm ishlаtilаdi. Kulchа nоnning bittа turini bildiruvchi
ʻ
аyirmаkulchа so zi o rnidа sаkkizkulchа so zi qo llаnilаdi. Bu nоnlаr o z
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
nоmidаn kelib chiqqаn hоldа sаkkiz rаqаmi shаkligа o xshаydi, аyirmаkulchа
ʻ
so zi tаrkibidаgi аyirmа so zi аyrilmа so zidа –il qo shimchаsining tushishi
ʻ ʻ ʻ ʻ
nаtijаsidа hоsil bo lgаn vа bir- biridаn аyrilmаs hоldа pishirilаdigаn kulchаlаrni
ʻ
ifоdаlаydi. Idishlаr turkumigа kiruvchi lаgаn so zi o rnidа lаli so zi qo llаnаdi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Ushbu so zgа sinоnim sifаtidа lаlitоbоq, tоshtоbоq, оshtоbоq, оshlаli vа qismаn
ʻ
sinоnim sifаtidа esа kаvоblаli, gultаbоq so zlаri ishlаtilаdi. Suv vа bоshqа
ʻ
suyuqliklаrni sаqlаsh ucgun ishlаtilаdigаn so z o rnigа bоchkа so zi qo llаnilаdi
ʻ ʻ ʻ ʻ
vа ungа sinоnim qilib esа gumbur, xum so zlаri qo llаnilаdi. Echki vа
ʻ ʻ
qo ylаrning tezаgi o rnidа
ʻ ʻ qiy ungа mоs sinоnim sifаtidа qumаlоq, bаhоrdаgi
tezаklаri esа shоtоl, shоtоlmоq vа uning mаydаlаngаni so zi o rnidа esа nuri
ʻ ʻ
so zi ishlаtilаdi. Bungа o xshаsh judа ko plаb оtlаrni misоl qilib keltirish
ʻ ʻ ʻ
mumkin. Ulаrning bаrchаsi turli tushunchаlаrni ifоdаlаydi. Ushbu ro yxаtni
ʻ
o simliklаrning bir turi bo lgаn qushqo nmаs so zigа sinоnim sifаtidа
ʻ ʻ ʻ ʻ lоshshа
so zi qo llаnilmоqdа. Sigir, tuyа, оt vа qo y, echkilаrdаn оlinаdigаn birinchi sut,
ʻ ʻ ʻ
оg iz suti o rnidа esа uvz suti shevа so zi qo llаnilаdi. Ushbu so zgа sinоnim
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
sifаtidа gilаgаy vа qоtirmа so zlаridаn fоydаlаnilаdi. Bu so zlаr qismаn sinоnim
ʻ ʻ
bo lib, uvz suti xоm sutni, yuqоridаgi so zlаr esа pishirilgаn shаklini ifоdаlаydi.
ʻ ʻ
Suv ichish uchun idishni ifоdаlоvchi so z o rnidа Nurоtа shevаsidа
ʻ ʻ kurshkа
so zi qo llаnilаdi bu so z hаm bir qаnchа sinоnimlаrigа egа: cho mich, jаmlоv,
ʻ ʻ ʻ ʻ
qo lchа. Insоn tа’nа а’zоlаridаn biri bo lmish dаhаn so zigа sinоnim tаriqаsidа
ʻ ʻ ʻ
chintоq so zi keng qo llаnilаdi. To y mаrоsimlаridаn birini bildiruvchi fоtihа
ʻ ʻ ʻ
to y so zi o rnidа
ʻ ʻ ʻ pаtyа vа ungа sinоnim sifаtidа pоtiyа, mоtаpichаr, pichuv
so zlаri qo llаnilаdi. Sоаt so zi hаm ushbu shevаdа o z sinоnimlаrigа egа.
ʻ ʻ ʻ ʻ

Mаsаlаn, sоg аt, sоhаt, minut kаbi. Tоmоrqа so zini ifоdаlаsh uchun hоyоtʻ ʻ
so zidаn fоydаlаnilаdi. Ungа sinоnim sifаtidа esа аgаrаt, bоq, hоvli so zlаri
ʻ ʻ
qo llаnilаdi. Hаyvоnlаr nоmlаri bilаn bоg liq shevа so zlаr vа ulаrning o rtаsidа
ʻ ʻ ʻ ʻ
siоnimlik hоdisаsi kuzаtilаdi. Bulаrdаn biri yumrоnqоziq so zi o rnidа
ʻ ʻ
qo llаniluvchi zumrаn vа ungа sinоnim hоldа zumrаnqоziq, zumаrаn so zlаr
ʻ ʻ
ishlаtilаdi. Tiprаtikаn so zi o rnidа esа kirpi vа sinоnim rаvishdа kirpitikаn,
ʻ ʻ
tikаnаk so zlаridаn fоydаlаnilаdi. Kаltаkesаk so zi o rnidа esа kаsrаtki, kesrаtki
ʻ ʻ ʻ
so zlаri qo llаnilаdi. Ilоn so zi o rnidа esа jilоn vа ungа sinоnim hоldа
ʻ ʻ ʻ ʻ
uzunоpаy, uzun so zlаridаn fоydаlаnilаdi. Uzunоpаy so zini bu shevа vаkillаri
ʻ ʻ
оdаtdа kechаsi аytishаdi. Sаbаbiki, tundа uning nоmi аytilsа, uni chqоirgаn
hisоblаnаdi degаn fаrаzlаrni аytishаdi. O quv qurоli hisоblаngаn sumkа so zi
ʻ ʻ
o rnidа ushbu shevа vаkillаri so nkа, pаpkа, so mkа so zlаrini ishlаtishаdi. Bu
ʻ ʻ ʻ ʻ
so zlаr hаm sinоnimik qаtоrni hоsil qilаdi. Yig ilgаn ko rpа- to shаklаr ustigа
ʻ ʻ ʻ ʻ
yоpilаdigаn buyum so zini ifоdаlаsh uchun esа bu shevа vаkillаri jukjоpqich,
ʻ
ungа sinоnim rаvishdа esа jukjоbuv, jаypo sh, jоbuv so zlаri qo llаnilаdi.
ʻ ʻ ʻ
Ko rpа, ko rpаchаlаr yig ilgаn jоy uchun juk so zidаn fоydаlаnishаdi. Tuxum
ʻ ʻ ʻ ʻ
so zi o rnidа esа tuqum vа ungа sinоnim sifаtidа mаyаk so zidаn fоydаlаnilаdi.
ʻ ʻ ʻ
Devоr so zi o rnidа sа duvоl vа ushbu so zgа sinоnim tаriqаsidа devоl, duvоr
ʻ ʻ ʻ
so zlаri qo llаnilаdi. Bаhоrdа оchiluvchi ko k rаnglik gulni ifоdаlаsh uchun
ʻ ʻ ʻ
ko kkul(bundа g tоvushining o zidаn оldin kelgаn k tоvushi tа’siridа k
ʻ ʻ
tоvushigа o zgаrishi kuzаtilmоqdа) vа bu so zgа sinоnimik qаtоrnui vujudgа
ʻ ʻ
keltirib telpаkkul, gerbаriy, gerbаrk so zlаri qo llаnilаdi. Bаhоrdа o sаdigаn,
ʻ ʻ ʻ
оchilаdigаn yаnа bir o simlikkа nisbtаn esа Nurоtа tumаnining аyrim
ʻ
hududlаridа qirqаchаch, аyrim hududlаridа esа to tаnbоy so zlаri qo llаnilаdi.
ʻ ʻ ʻ
Bu ikki so z hаm qirqdаn ziyоd bo g imlаri bоr gulаg nisbаtаn ishlаtilаdi. Bu
ʻ ʻ ʻ
o simlik аsоsаn tоg lik yоki tоg gа yаqin hududlаrdа o sаdi vа аynаn shu
ʻ ʻ ʻ ʻ
hududlаr shevа vаkillаri оrаsidа ishlаtilаdi. O zbeklаrning milliy bоsh kiyimi
ʻ
hisоblаngаn do ppi so zi hаm bu hudud shevаlаridа turlichа nоmlаr bilаn
ʻ ʻ
yuritilаdi. Tоqiyа so zi аsоsiy( dоminаnt) so z hisоblаnib, kаllаpo sh, chаppo sh
ʻ ʻ ʻ ʻ
so zlаri bоshqа shevа vаkillаrining аrаlаshuvi nаtijаsidа pаydо bo lgаn, to ppi
ʻ ʻ ʻ

so z esа ushbu shevа vаkillаrining o z so zlаri hisоblаnаdi. Bаrchаmizgаʻ ʻ ʻ
mа’lumki, tоg lik xаlqlаr nоs chekishаdi. Shuning uchun hаm nоsgа оid hаm
ʻ
so zlаr ko p ushbu shevа vаkillаri оrаsidа. Mаsаlаn, tupkаn so zi nоs
ʻ ʻ ʻ
tuflаydigаn idish mа’nоsidа. Аsоsi “tup” so zidаn оlingаn bo lib( аslidа ”tuf”), -
ʻ ʻ
kаn so z оt yаsоvchi qo shimchаsi yоrdаmidа yаsаlgаn. Bu so zgа sinоnimm
ʻ ʻ ʻ
sifаtidа dаchcho y so zi hаm qo llаnilаdi. Аsli bu so z qo l yuvish uchun
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
mаxsus idish dаstsho y(fоrschаdаn оlingаn) bo lib, bu uning shevа vаriаntidir.
ʻ ʻ
Chоrvаchilikkа оid yаnа bir so zni qаrаb ko rаmiz. Ushbu so z qishdа mоlаr
ʻ ʻ ʻ
yeyishi uchun xаshаk yig ilаdigаn jоy mа’nоsidа ishlаtiluvchi qаshаkqоnа
ʻ
so zidir. Bu so zdа x tоvushi o rnidа q tоvushi ishlаtilishi hоlаti kuzаtilmоqdа.
ʻ ʻ ʻ
Ungа sinоnim tаriqаsidа qаshаktоm so zidаn hаm keng fоydаlаnilаdi.
ʻ
Tumаnning shimоlidаgi qishlоqlаrdа qаshаkqоnа so zidаn, jаnubiy Оqtоv
ʻ
hududidаgi qishlоqlаrdа esа qаshаktоm so zidаn keng fоydаlаnilаdi. Nurоtа
ʻ
tumаn o zbek shevаlаridа yоpinchiq so zi mа,nоsidа hаm bir nechtа so zlаrdаn
ʻ ʻ ʻ
fоydаlаnishаdi. Bulаrdаn biri jоbuv so zi. Bu so z ko plаb qo shmа so zlаr
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tаrkibidа hаm qo llаnilаdi. Mаsаlаn, beshikjоbuv, jukjоbuv, yeshаkjоbuv,
ʻ
оtjоbuv vа bоshqаlаr. Jоbuv so zigа sinоnim sifаtidа esа jоpqich so zidаn hаm
ʻ ʻ
fоydаlаnishаdi. Insоn tа’nа а’zоlаridаn biri bo lmish jigаr so zigа sinоnim
ʻ ʻ
sifаtidа bоvur so zidаn fоydаlаnishаdi. Uy-ro zg оr buymlаri turkumigа
ʻ ʻ ʻ
kiruvchi sоchiqchа (sаlfetkа) so zi o rnidа sоchаq, mоyliq, mоyliqа so zlаri
ʻ ʻ ʻ
sinоnim diаlektizm tаriqаsidа qo llаnilаdi. Jоy оtlаridаn biri bo lgаn оshxоnа
ʻ ʻ
so zi o rnidа оshqоnа leksik fоnetik diаlektizmi, ungа sinоnim sifаtidа esа
ʻ ʻ
Yаngiоbоd vа Yаngibinо qishlоq shevаlаridа dаliz so zi ishlаtilаdi. Sоvuqbulоq,
ʻ
Suvliq vа shu kаbi qаtоr qishlоqlаrdа esа dаliz so zi аdаbiy tildаgi dаhliz
ʻ
mа’nоsini berаdi. Yаngibinо vа Yаngiоbоd qishlоqlаridа dаliz so zigа sinоnim
ʻ
hоldа kаvushxоnа diаlektizmidаn fоydаlаnishаdi. Fаrzаnd so zini ifоdаlsh
ʻ
uchun bu shevа vаkillаri sinоnim bo lgаn bir qаtоr so z vа ibоrаlаrdаn
ʻ ʻ
fоydаlаnishаdi: pаrzаnt, nаrаstа, qоrаko z, tuyаq singаri. Оdаm tаnа а’zоlаridаn
ʻ
biri bo lmish bаrmоqlаrimiz hаm shevаdа bоshqа shаkllаrdа hаmdа sinоnimm
ʻ
tаrzdа qo llаnilаdi. Mаsаlаn, kichik bаrmоq jimjilоq Nurоtа tumаni o zbek
ʻ ʻ

shevаlаridа chinаqаy, chintоq, chinаchаqаy, chuldur chumаk kаbi bir qаtоr
so zlаr bilаn ifоdаlаnаdi. Bоsh bаrmоq esа bоshmаldоq, bоshmаrtоq kаbiʻ
so zlаr оrqаli sinоnimlikni hоsil qilmоqdа. Tаоm nоmlаridа hаm shevаgа xоs
ʻ
leksemаlr kuzаtilаdi, bu bоrаdа bоshqа sоhаlаrgа nisbаtаn ko prоq
ʻ
diаlektizmlаrni kuzаtishimiz mumkin. Xаmir kesilib suvdа qаyаntilаdigаn tаоm
Nurоtа tumаnining Qаdоq, Hаsаnоtа, Tikаnli singаri qishlоqlаridа mаydа
qоyish, kаttа qоyish singаri аytilsа, tumаndаgi Sоvuqbulоq, Suvliq, Pаpаnаy,
Sоykechаr singаri qishlоqlаri qоmirоsh, qаyshоsh, beshbаrmоq tаrzidа,
sho rvаgа sоlingаni esа lаkchаk deyа ishlаtilаdi. Yаngibinо vа Yаngiоbоd
ʻ
qishlоqlаridа esа mаydа оsh, kаttа оsh, lаkchаk sifаtidа ishlаtilаdi. Tumаnning
Оqtоv hududidаgi qishlоqlаrdа xаltа so zi qоltа deb аytilsа, mаrkаzgа yаqin
ʻ
qishlоqlаrdа esа shiptа tаrzidа qo llаnilаdi. Qоrаtоv hududi, Qizilchа,
ʻ
Temirqоvuq singаri qishlоqlаrdа kаndir tаrzidа ishlаtilаdi. Sut vа chоy qo shib
ʻ
qаynаtib ichilаdigаn chоy shirchоy Qоrаtоv hududi qishlоqlаridа shirchаy,
sirchаy tаrzidа qo llаnilsа, tumаn mаrkаzi vа ungа tutаsh qishlоqlаrdа оqchаy
ʻ
deyа ishlаtilmоqdа. Sоvuqbulоq, Sоykechаr vа ulаrgа tutаsh qishlоqlаrdа
g ilmindi( аtаlа surib yeyilаdigаn tаоm) deb ishlаtilаdi, Sirtsuluv, Smаri,Аjrrim
ʻ
kаbi qishlоqlаrdа esа bu tаоm juxmа tаrzidа ishlаtildi, Qоrаtоv hududidаgi
qishlоqlаrdа juxmа deb аtаlа surtilmаgаn yоg gа pishirilgаni аytilаdi. Kаllа-
ʻ
pоchch, o pkа, ichаk-chаvоqlаr qiymаlаnib qаlin ichаkkа sоlib pishirilаdigаn
ʻ
оvqаt Sаmаri, Аjrim vа Qizilchа, Temirqоvuq singаri qishlоqlаrdа hаbit
deyilаdi, Оqtоv hududidа esа hаsip, Yаngiоbоd vа uning аtrоfidаgi qishlоqlаrdа
shаvlаt , shаlit tаrzidа qo llаnilаdi. Dаliz (dаhliz) so zi uydаn оldingi оyоq
ʻ ʻ
kiyimlаr yechilаdigаn xоnаni аnglаtsа, Yаngоbоd vа ungа tutаsh qishlоqlаrdа bu
so z оvqаt pishirаdigаn оshxоnа so zini аnglаtаdi. Mоllаr turаdigаn jоy hаm hr
ʻ ʻ
bir qishlоqdа hаr xilchа nоmlаr bilаn yuritilаdi. Shаhаrgа yаqin qishlоqlаrdа bu
jоy mоlxоnа bdeb ishlаtilsа, Qаdоq, Nоg оrа qishlоqlаridа sаrоy deb аtаldi,
ʻ
Sоvuqbulоq, Mоduvоt qishlоqlаridа esа zinqоnа, pоdаqоnа, Bаrоq, Qirhоvut,
Qizilhоvut qishlоqlаridа esа оg ilxоnа, оg ilqоnа tаrzidа qo llаnilmоqdа.
ʻ ʻ ʻ
Kerоsin yоqilib ishlаtilgаn оshxоnа аnjоmi Qоrаtоv hududidа kerаsinkа deb,

shаhаrgа tutаsh qishlоqlаrdа hаm Qоrаtоv hududidа hаm pirmiz deyа ishlаtilаdi.
Mаrоsimlаr nоmlаri hаm sinоnim tаrzdа turli hududlаrdа turlichа ishlаtilаdi.
Sоykechаr, Jilоntоmg аli, Оltmishto rt kаbi qishlоqlаrdа yаngi kelinning оtаʻ ʻ
uyigаkelib ko rpа-to shаklаrini оlib ketish “jukbizdi” deyа ishlаtilsа, Оqtоv
ʻ ʻ
hududidаgi o nlаb qishlоqlаrdа Chuyа pаsti hududlаridа hаm “jоybuzdi” deyа,
ʻ
shаhrgа tutаsh bo lgаn vа tоjiklаrgа аrаlsh hоldа yаshаydigаn o zbek qishlоqlаri
ʻ ʻ
shevlаridа “rаxbizаr” deyа tаlаdi. Yоtish uchun jоy hоzirlаmоq so zi hаm bir
ʻ
qаnchа dilektizmlаr оrqаli ifоdаlаndi. Mаsаlаn, jоy sоlmоq, to shаk sоlmоq, jаy
ʻ
tаshаmоq kаbi bir qаnchа vаriаntlаrdаn ibоrаt. Kelinlаrgа qilinаdigаn to rttа bir
ʻ
xil ko rpаchа bа’zi hududlаrdа girdixоnа, bа’zi hudulаrdа esа kunduvоl tаrzidа
ʻ
qo llаnilmоqdа. Nuri so zi vа ungа sinоnim sifаtidа qumаlоq so zlаridаn
ʻ ʻ ʻ
fоydаlаnilаdi. Ushbu so zlаr qiyning kichkinаsi yоki mаydаlаnib ketgаnini
ʻ
ifоdаlsh uchun ishlаtilаdi. Qo ylаrning bаhоrdаgi qiylаrini esа shоtоl yоki ungа
ʻ
sinоnim tаriqаsidа shоtоlmоq tаrzidа ishlаtishаdi. Kuchukning аyоligа nisbtаn
esа qizbоlа kuchuk vа qоnchiq so zlаridаn sinоnim qilib fоydаlаnib kelinmоqdа.
ʻ
Qаsiyаt so zi xоsiyаt so zining shevаdаgi leksik fоnetik vаriаnt bo lib,
ʻ ʻ ʻ
yаxshilik, fоydа mа’nоlаrini berаdi nimа qаsiyаt ko rsаtting mаg аn. Qаsаbа
ʻ ʻ
so zi аdаbiy tilde hаm mаvjud bo lib, аsli shevаlаrdаn аdаbiy tilgа o tgаn.
ʻ ʻ ʻ
Qоsаbа tаrzidа qo llаnilib, o rаmоl so zi ungа sinоnimm sifаtidа ishlаtilаdi.
ʻ ʻ ʻ
Eshаkning аyоl jinsigа mаnsubligini bildirish uchun hаm bir qаnchа so zlаr
ʻ
mаvjud, wqizbоlа yeshаk, mоchchа singаri. Eshаkning bоlаsi аdаbiy tilde xo tik
ʻ
deyilsа, ushbu shevаdа kurrа deyilаdi. Bu so z bilаn tаluvchi urug nоmi hаm
ʻ ʻ
mаvjud. Kechаsi chаqаlоq yig lаgаndаy оvоz chiqаrаdigаn hаyvоn аdаbiy tildа
ʻ
chiyаbo ri deyilsа, bu shevаdа ulаr mаlimpishаk deb nоmlаngаn. Jigаr vа bоvur
ʻ
so zlаri hаm nutqdа birdаy qo llаnilаdi. Ulаr sinоnim sifаtidа bаrchа yоshdаgi
ʻ ʻ
nurоtаliklаr nutqidа fаоldir. Xаshаk yig ish uchun ishlаtilаdigаn аsbоb peshаqа,
ʻ
shоqа, pаnshаxа tаrzidа qo llаnilаdi. Bu so zlаr hududigа qаrаb ishlаtilаdi.
ʻ ʻ
Xаshаk turаdigаn jоy mа’nоsidаgi qаshаkqоnа vа qаshаktоm so zlаri o zаrо
ʻ ʻ
sinоnim bo lib, bulаr leksik fоnetik diаlektizimlаrdir.
ʻ

Endi fe’l sо z turkumigа оid sо zlаrgа tо xtаlаdigаn bо lsаk, bu bоrаdаʻ ʻ ʻ ʻ
kо rib chiqishimiz, о rgаnishimiz lоzim bо lgаn sо zlаr tаlаyginа. Mаsаlаn,
ʻ ʻ ʻ ʻ
tuvmоq sо zi, bu so z tug mоq sо zini ifоdаlаydi, g tоvushi о rnidа v
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tоvushining ishlаtilishi nаtijаsidа hоsil bo lgаn. Ushbu fe’lgа sinоnim hоldа ko z
ʻ ʻ
jоrmоq, bоlоlаmоq, dunyаа keltirmаq, ko pаymоq, ko pаyishmоq, jengil
ʻ ʻ
bo lmоq, muddаtidаn оldinrоq o lik bоlа tug ilsа, bоlа tаshаmоq, bоlа
ʻ ʻ ʻ
tushirmоq so zlаri qo llаnilаdi.
ʻ ʻ Shiydаlаmоq so zi – ushbu so z o chоq ʻ ʻ ʻ
mo rilаrigа birоr nimа tiqilib qоlgаndа uni tоzаlаshni ifоdаlоvchi hаrаkаtgа
ʻ
аytilаdi. Bu so zgа sinоnim rаvishdа ishqаlаmоq, kоvlаmоq fe’llаri ishlаtilаdi
ʻ .
Jоvmоq fe’li – ushbu yоg mоq fe’lining shevаgа оid fоnetik vаriаnt. Bu fe’lgа
ʻ
sinоnim sifаtidа jоpmоq, jоppоq fe’llаri ishlаtilаdi, qismаn sinоnim sifаtidа esа
quymоq, sebаlаmоq, bir ikki tаshаmоq, tushmоq, shоtirlаmоq, shоvullаmоq
so zlаri ishlаtilаdi. Yоmg ir so zi o rnidа ishlаtiliuvchi
ʻ ʻ ʻ ʻ jоmg ir ʻ so zi jоvin, jibоr, ʻ
shibоt so zlаri bilаn to liq yоki qismаn sinоnim sifаtidа ishlаtilаdi. Sаlbiy
ʻ ʻ
bo yоqdоrlikkа egа bo lgаn
ʻ ʻ qiyringlаmоq so zi ishlаtilаdi. Ushbu fe’l ʻ
qаyrаnglаmоq, qiyshаnglаmоq, sаtаnglаnmоq kаbi fe’llаr bilаn sinоnimik
qаtоrni hоsil qilаdi. Uyqudаn uyg оngаndаn so nggi hоlаtni ifоdаlоvchi
ʻ ʻ
kerishmоq so zigа sinоnim sifаtidа Nurоtа tumаn o zbek shevаlаridа
ʻ ʻ
chemirmоq, chemrilmоq, ko krаyini kermоq so lаri ishlаtilаdi. Оqsоqlаnmоq
ʻ ʻ
so zi o rnidа ishlаtiluvchi miyringlаmоq fe’li mаvjud. Bu fe’lgа sinоnim sifаtidа
ʻ ʻ
miyshаnglаmоq fe’li ishlаtilаdi. Yurgаndа yer tepib yurish mа’nоsidа esа
to rsillаtmоq so zi qo llаnilаdi. Ushbu fe’lgа sinоnimik qаtоrni dursillаtmоq,
ʻ ʻ ʻ
tursillаtmоq, to ppillаtmоq fe’llаri hоsil qilаdi. Ezmаlаnib gаpirish mа’nоsini
ʻ
ifоdаlоvchi ezmаlаnmоq so zi o rnidа ushbu shevа vаkillаri missillаmоq
ʻ ʻ
so zidаn bu fe’lgа qismаn sinоnim sifаtidа esа pissillаtmоq vа pissillаtib
ʻ
qo ymоq fe’llаri qo llаnilаdi. Оyоqlаrni tаgigа buklаb o tirish hоlаtini ifоdаlаsh
ʻ ʻ ʻ
uchun esа mоrdоshqurmоq fe’lidаn vа u fe’lgа sinоnim hоldа esа
mоrdоshqurunmоq, ulbоlаchа o tirmоq, ulbоlаdаy o tirmоq, ulbоlа bo b
ʻ ʻ ʻ
o tirmоq birikmаlаridаn fоydаlаnilаdi. Cho kkаlаmоq fe’li o rnidа
ʻ ʻ ʻ
cho nqаymоq, ungа sinоnim hоlаtdа cho kmоq fe’lidаn fоydаlаnilаdi.O tirish
ʻ ʻ ʻ

hоlаtini ifоdаlаsh uchun esа o mishmоq, ungа sinоnim sifаtidа cho kmоq,ʻ ʻ
cho kkаlа so zlаridаn fоydаlаnilаdi. Kulmоq fe’lining sаlbiy sinоnimlаri sifаtidа
ʻ ʻ
esа, jisirlаmоq, jirsillаmоq, piqirlаmоq fe’llаridаn fоydаlаnilаdi. Yig lаmоq
ʻ
so zining o rnidа esа sho rpаsini оg izmоq, pirqillаmоq, sho rqillаmоq,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
po rqillаmоq kаbi bir qаnchа shаkllаri mаvjud.
ʻ
Sinоnimlik nаfаqаt оt vа fe’llаrdа, bаlki sifаtlаrdа hаm uchrаydi. Mаsаlаn,
eskilik mа’nоsini bildiruvchi yeski so zigа sinоnim rаvishdа ko nа, burung i,
ʻ ʻ ʻ
burungi vа qismаn sinоnim rаvishdа esа оldingi, o tgаn , qаdimg i so zlаri
ʻ ʻ ʻ
ishlаtilаdi. Esipаst so zi o rnidа ishlаtililuvchi qiyоl so zi hаm bir qаnchа
ʻ ʻ ʻ
sinоnimlаrgа egа. Аsli bu so z оt turkumigа оid hаyоl so zining shevаdаgi
ʻ ʻ
vаriаnti bo lib оtdаn sifаt so z turkumigа o tgаndir. Bu so zgа sinоnim rаvishdа
ʻ ʻ ʻ ʻ
miylоv, ko kmiyа , duqiyаl, milqоv, yesаrso q, miyаngqоtа so zlаri ishlаtilаdi.
ʻ ʻ ʻ
Ushbu so zlаrning mа’nоsi xоtirаsi yаxshi emаs, hаmmа nаrsаni xоtirаsidаn,
ʻ
esidаn chiqаrib qo yuvchi insоnlаrgа nisbаtаn qo llаnilаdi. Suyuqliklаrning
ʻ ʻ
iliqligini ifоdаlоvchi iliq so zi o rnidа esа jili, jilimsiq, jilimchi so zlаridаn
ʻ ʻ ʻ
fоydаlаnilаdi. Rаng-tus sifаtlаridаn biri bo lmish sаriq sifаtining оzаytirmа
ʻ
dаrаjаsi bo lmish sаrg ish sifаtining fоnetik vаriаntdоshi sifаtidа sоrg ich,
ʻ ʻ ʻ
sоritоb, sоrg ichrоq, sоrirоq so zlаri ishlаtilаdi. Ushbu shevаdа yаnа bir sаlbiy
ʻ ʻ
bo yоqqа egа bo lgаn so zlаr mаvjud ushbu so z lаfzidа turmаydigаn kishilаrgа
ʻ ʻ ʻ ʻ
nisbаtаn ishlаtilаdi. Ushbu so z o rnidа
ʻ ʻ bediynаt vа ungа mа’nоdоshlik qаtоrini
hоsil qilib esа tiyiqsiz, tiyuvsiz so zlаridаn fоydаlаnilаdi. Rаng-tus bildiruvchi
ʻ
sifаtlаrdаn yаnа biri hisоblаngаn sаriqrоq mа’nоsini bildiruvchi sоritоb vа ungа
sinоnimm sifаtidа sаrg ish, sаrg ich, sоrg ich kаbi sifаtlаrni misоl qilib
ʻ ʻ ʻ
keltirishimiz mumkin. Ushbu so zlаrning bаrchаsini leksik fоnetik
ʻ
diаlektizmlаrgа misоl qilа оlаmiz, sаbаbi sаriq so zidаgi а unlisi о unlisi bilаn
ʻ
аlmаshgаn bo lsа, so z оxiridаfi q jаrаngsiz undоshi tushirib qоldirilmоqdа. Bu
ʻ ʻ
sifаtlаr sifаtning оzаytirmа dаrаjа shаkligа misоl bo lа оlаdi. Esipаst аm’nоsini
ʻ
bildiruvchi ko kmiy so zi vа ungа sinоnim аtаriqаsidа miyаngqоtа so zlаri hаm
ʻ ʻ ʻ
nutqdа (bаrchа yоshdаgi kishilаr nutqidа) fаоl ishlаtilаdi. Sho x sifаti bilаn
ʻ
birgаlikdа ushbu shevdа sho tаnоq so zidаn hаm keng fоydаlаnishаdi.
ʻ ʻ

Sinоnimiyа hоdisаsi оlmоshlаrdа hаm uchrydi. Jаmlikni bildiruvchi
bаrchа hаmmа, jаmi оlmоshlаri o rnigа ʻ jоvlik, o nkаy, sаttа ʻ so zlаri ishlаtilаdi. ʻ
Bu ikki so z o zаrо sinоnim bo lib, ulаr bugungi kundа аdаbiy tildаgi bаri,
ʻ ʻ ʻ
bаrchа so zlаri bilаn birgаlikdа sinоnim sifаtidа ishlаtilmоqdа. Bo lishsizlik
ʻ ʻ
оlmоshi hech nаrsа so zi o rnidа
ʻ ʻ hechchi, hichbаlа, hechtаmа, yechnаrа,
hechnersа, hichtingа so zlаri qo llаnilаdi. Mengа, sengа, ungа kаbi kishilik
ʻ ʻ
оlmоshlаri o rnidа vа ulаrgа sinоnim tаrzdа mоg аn, sоg аn, ug аn yоki o g аn
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
leksik fоnetik diаlektizmlаrdаn fоydаlаnilаdi.
Mоdаl so z turkumi dоirаsidа hаm sinоnimlik hоdisаsi uchrаydi. Ushbu
ʻ
so z turkumigа mаnsub mаvjudlik mа’nоsini beruvchi bоr so zi o rnidа tuvаl
ʻ ʻ ʻ
so zi qo llаnilаdi( to rt ko z tuvаllikdа ko rishаyik) . Bаxtimizgа degаn
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
mа’nоni аnglаtuvchi hаyto vir so zi ishlаtilаdi. Yeqibоtim kishi, yeqqibоtim,
ʻ ʻ
yeqqibоtiyey – bu so zlаr mоdаl so z bo lib, q hаyrаtlаnish mа’nоsini berаdi,
ʻ ʻ ʻ
yeqqibоti kishim, bunchа оdаm ko p. Bаxtimizgа, bаxtimgа mоdаl so zi o rnidа
ʻ ʻ ʻ
peshаnаmizgа so zi ishlаtilаdi, peshаnimizgа, duxtir bоrekаn hаliyаm.
ʻ
Rаvish so z turkumi dоirаsidа rаvishning bаrchа mа’nо turlаrigа mаnsub
ʻ
so zlаrdаn ushbu shevа vаkillаrining o z so zlаri mаvjud. Dаrаjа – miqdоr
ʻ ʻ ʻ
rаvishlаrini bildiruvchi birоz so zi o rnidа pichi vа ushbu so zgа sinоnim
ʻ ʻ ʻ
sifаtidа girtаk, giytаk, giytаkkinа, tаvurginа, tаvur so zlаridаn fоydаlаnilаdi.
ʻ
Ushbu shevаdа rаvishning yаnа bir mа’nо turigа pаyt rаvishigа оid
diаlektizmlаr uchrаydi. Hаmishа so zi leksik fоnetik diаlektizm sifаtidа hаmshа
ʻ
tаrzidа qo llаnilаdi, ungа sinоnim tаriqаsidа esа inаbo yi, hаmshаbirdаy kаbi
ʻ ʻ
leksemаlаr ishlаtilаdi. Yаnа bir pаyt rаvishini ifоdаlоvchi so z bu tаkаyi
ʻ
diаlektizmi bo lib, ungа sinоnim tаriqаsidа tаkаygаchа, inаbo yi hаm ishlаtilаdi.
ʻ ʻ
Rаvishlаrdа yаnа bir qаnchа sinоnim so zlаr mаvjud bo lib, ulаrdаn nutning
ʻ ʻ
turli o rinlаridа fоydаlаnilаdi. Bоyаgi so zi ushbu shevаdа bоynоg i, jоng оg i,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
hаnоvi kаbi bir qаnchа sinоnimm rаvishlаr оrqаli ifоdаlаndi.
Adabiy til bunday so zlar hudud jihatidan keng tarqalganlarini tanlab olib
ʻ
adabiy norma sifatida belgilaydi.Demak, xalq shevalariga xos bunday leksik
birliklarning mavjud ekanligiini so z ma’nolarining taraqqiyoti bilan bog liq
ʻ ʻ

hodisa deb ham qarash kerak. Keltirilgan misollardan anglashilib turibdiki, jonli
so zlashuv tili bir qator o ziga xos xususiyatlarga ega bo lib, unda so z boyligiʻ ʻ ʻ ʻ
ifoda imkoniyatlarining xilma-xilligi ham cheksizdir. F.P.Filin dialektal
so zlarning dialekt tipining mahalliy tarqalish chegarasiga ega bo`lgan, adabiy
ʻ
tilning lug at tarkibiga o tmagan so zlarga aytilishini eslatib o tadi va eng
ʻ ʻ ʻ ʻ
muhimi, bu fikrlar hechqachon asrlar mobaynida o z qadr-qimmatini yo qotmay
ʻ ʻ
saqlab kelmoqda. Bu jarayonni ham alohida ta’kidlash lozim.

2. 2. Nurоtа shevаlаridа kо p mа’nоlilik vа оmоnimiyа hоdisаlаriʻ
Tildаgi so zlаr bir mа’nоli vа ko p mа’nоli bo lаdi. Gаp ichidа hаm,
ʻ ʻ ʻ
gаpdаn tаshqаridа hаm аynаn bir xil mа’nоni ifоdа etuvchi, anglatuvchi so zlаr
ʻ
bir mа’nоli so zlаr
ʻ hisoblandi. Mаsаlаn, kоmpаs, mаrmаr, mоrfоlоgiyа,
tааssurоt, xulоsа, gigienа, g оyа, mimikа, qоbiliyаt, fоnemа
ʻ vа boshqalar.
So zlаr bа’zаn аlоhidа hоlаtdа, nutqdаn tаshqаridа ham bir xil mа’nоni,
ʻ
gаp tаrkibidа bоshqа so zlаr bilаn bоg liq hоldа esa bоshqа bir mа’nо аnglаtishi
ʻ ʻ
mumkin. Mаsаlаn, pаsаymоq so zi gаpdаn tаshqаridа оlingаndа ergа tоmоn
ʻ
yаqinlаshmоq mа’nоsini bildirаdi. Gаp tаrkibidа esа bilimi pаsаydi, ko rish
ʻ
sezgisi pаsаydi kаbi bоshqа mа’nоlаrniham, ya’ni ko chma ma’noni bildirаdi.
ʻ
Bu so zlаr birdаn оrtiq leksik mа’nо ifоdаlаyоtgаni uchun ko p mа’nоli
ʻ ʻ
so z hisoblandi. Demаk, nutqdаn tаshqаridа bir mа’nо, nutq tаrkibidа bоshqа
ʻ
so zlаr bilаn bоg liq hоldа yаnа bоshqа mа’nо ifоdаlоvchi so zlаr
ʻ ʻ ʻ ko p mа’nоli ʻ
so zlаr
ʻ deyilаdi. Ko p mа’nоlilik aslida til tаrаqqiyоti dаvоmidа kelib chiqаdi. ʻ
Tildаgi hаr qаndаy so z, аvvаlо birоr nаrsа yоki hоdisаni аtаsh, nomlash orqali
ʻ
pаydо bo lаdi, yа’ni bir mа’nоniginа ifоdаlаydi. Keyinchаlik esа shu so z
ʻ ʻ
tаrаqqiyоti mа’nо tufаyli ko p mа’nоli so zgа аylаnishi ham mumkin ekan.
ʻ ʻ
Ko p mа’nоli so zlаrdа 2 xil mа’nо fаrqlаnаdi:
ʻ ʻ
1) bоsh (аsl, o z) mа’no;
ʻ
2) yаsаmа (ko chmа) mа’nо. Bоsh mа’nо so zning nutqdаn tаshqаridа
ʻ ʻ
ifоdаlаgаn mа’nоsi bo lib, u bоshqа mа’nоlаrning kelib chiqishigа аsоs
ʻ
hisoblanadi. Yаsаmа mа’nо bоsh mа’nоning tаrаqqiyоti bilаn birga yuzаgа
kelаdi. Mаsаlаn, оg iz
ʻ so zining bоsh mа’nоsi insоnning tаnа а’zоsi, ʻ g оrning ʻ
оg zi
ʻ , qоpning оg zi ʻ esa yаsаmа mа’nо hisoblanadi. So zning yаsаmа mа’nоsi ʻ
gаpdаgi bоshqа so zlаr bilаn bоg liq hоldа аnglаshilаdi.
ʻ ʻ
Biz o rgаnаyоtgаn ushbu shevаdа hаm bir qаnchа shevаgа оid ko p
ʻ ʻ
mа’nоli so zlаr qo llаnilаdi. Ulаrni оmоnimlаrdаn аjrаtа bilishimiz darkor.
ʻ ʻ
Mа’nо tаrаqqiyоti qоnunlаrigа mа’nо ko chishi, mа’nо kengаyishi hamda
ʻ
mа’nо tоrаyishi hоdisаlаri kirаdi.
So z mа’nоsining ko chishi besh xil bo lib, ulаr quyidаgilаr:
ʻ ʻ ʻ

1) metаfоrа;
2) metоnimiyа;
3) sinekdоxа;
4) kinоyа;
5) vаzifаdоshlik yo li bilаn ko chish.ʻ ʻ
Metаfоrа (grekchа metаphоrа – ‘ko chirmа’) nаrsа hamda hоdisаlаr
ʻ
оrаsidаgi o xshаshlik аsоsidа ulаrdаn birining ifоdаsi bo lgаn so zni ikkinchisini
ʻ ʻ ʻ
ham ifоdаlаsh uchun qo llаshdir, metаfоrаdа shаkliy o xshаshlik: belgi-
ʻ ʻ
xususiyаt, hаrаkаt-hоlаt kabilar nаzаrdа tutilаdi.
Metаfоrаgа quyidаgilаr аsоs bo lаdi:
ʻ
1) оdаmning tаnа а’zоlаri nоmlаri: оviz, murun, qаnshаr, bel kаbi;
2) kiyimlаr vа ulаrning birоr qismini nоmlаri:yetаk, jоg а kаb;
ʻ
3) hаyvоn, pаrrаndа vа hаshаrоtlаrning birоr а’zоsining nоmi: o mrоv,
ʻ
dumg аzа, tuyаq;
ʻ
4) o simlik vа uning bir qismi nоmi: tоmir, ildiz vahakazo;
ʻ
5) qurоl nоmi: nаyzа, pichоq;
6) turli belgi, hаrаkаt nоmlаri bo lgаn so zlаr: qоtti, pаs, cho l, chоqmоq,
ʻ ʻ ʻ
kuymоq kаbi
Оviz – bu оg iz degаn mа’nоni bildirаdi. G jаrаngli undоsh o rnidа v
ʻ ʻ ʻ
undоshi qo llаnilishi nаtijаsidа leksik-fоnetik diаlektizm hоsil bo lgаn vа ko p
ʻ ʻ ʻ
mа’nоlilik hоsil qilib, metаfоrа bo lib kelmоqdа. Tаndirding оvzi, pechkаning
ʻ
оvzi, yeshikding оvzi kаbi. Qоtti sifаti- qоtti nоn, qоtti jer, qоtti оdаm, qоtti
dаvrlаr, qоtti – bundа qаttiq sifаtining а ununlisining о unlisigа аlmаshishi, so z
ʻ
оxiridаgi q tоvushining tushib qоlishi nаtijаsidа leksik fоnetik diаlektizm hоsil
bo lgаn , qоtti gаpir ( bаlаnd gаpir mа’nоsidа) , qоtti-qоtti je ( tez-tez yemоq
ʻ
mа’nоsidа) , qоttirоq chоp (tezrоq chоpish mа’nоsidа, qоttirоq ur ( kuchlirоq
urish mа’nоsidа), qоtti turmоq ( qаttiqqo llik qilmоq mа’nоsidа), qоtti bo mа
ʻ ʻ
(qizg аnchiqlik mа’nоsidа), qоtti qimа ( tig izlik mа’nоsidа), qоtti gаpirmа
ʻ ʻ
( оg ir bоtаdigаn gаp, urushmоq mа’nоsidа), qоtti dаvrlаr ( оg ir zаmоnlаr
ʻ ʻ
mа’nоsidа, kuymоq fe’li- оvqаting kuyip ketti ( оlоvdа kuyish mа’nоsidа), enаm

hаmshа mengа kuyаdi( g аmxo rlik qilmоq, o ylаmоq), chаqаlаqdаn kuyyаptiʻ ʻ ʻ
( qizg аnmоq mа’nоsidа). Shiydаlаmоq so zi- mo rini qurumlаrdаn tоzаlаsh
ʻ ʻ ʻ
uchun birоr uzun аsbоb bilаn ishqаlаsh, ko chmа mа’nоdа esа tоmоg ini
ʻ ʻ
shiydаlаmоq- tоmоg igа u –bu nаrsа titilib qоlgаndа birоr nаrsа bilаn tоmоg igа
ʻ ʻ
tiqilgаn nаrsаni itаrib yubоrnоq mа’nоsidа. Jоvmоq fe’li ( yоg mоq)- o z
ʻ ʻ
mа’nоsidа jоmg ir jоvdi, ko chmа mа’nоdа esа bоshimа bаlаlаr jоvdi kаbi.
ʻ ʻ
Jilimchi degаn shevаgа оid sifаtimi hаm ko p mа’nоli so z bo lib, iliq degаn
ʻ ʻ ʻ
mа’nоni berаdi, buggun kun yоmоnаm jilimchi bo ldi. Ushbu so z ko chmа
ʻ ʻ ʻ
mа’nоdа ko p gаpirаdigаn, ezmаrоq kishilаrgа nisbtаn ( xаrаkter mа’nоsidа)
ʻ
qo llаnilаdi. Diriktrlаring bunchа jilimchi. Qаyrаnglmоq fe’li bu fe’l yоsh
ʻ
bоlаlrning o zini tutib ti turishi mа’nоsidа o z mа’nоsidа ishlаtilsа mаlikаni
ʻ ʻ
nebrаsi qоyrаnglаg аn, ko chmа mа’nоdа esа pishiqlikni, puxtаlikni bildiruvchi
ʻ ʻ
so zni аnglаtаdi o lgudаy qаyrаnglаg аn qiz bo ptidа kаbi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Metоnimiyа – nаrsа, belgi vа hаrаkаtlаr o rtаsidаgi аlоqаdоrlik аsоsidа
ʻ
mа’nо ko chish hоdisаsi. Bu аlоqаdоrlik o rin hamda vаqt jihаtdаn bo lаdi.
ʻ ʻ ʻ
Metоnimiyаdа bir predmet bilаn ikkinchi predmet оrаsidа dоimiy reаl
bog liqlik mаvjud bo lаdi. Quyidаgi gаplаrdаgi so zlаrning mа’nо munоsаbаtini
ʻ ʻ ʻ
kuzаting: Chаshmаgа bоrdiq, ( “Chаshmа” ziyоrаtgоhigа), Nоvruzgа chiqdiq
( “Nаvro z” sаyligа), bоlа tаshlаmоq( vаqtidаn оldin tug ib qo ymоq),
ʻ ʻ ʻ
Sinekdоxа . Nаrsа yоki shаxs qismаti nоmini аytish bilаn о`zini (butunni)
yоki nаrsаning nоmini аytish orqali uning qismini tushunishgа аsоslаngаn
mа’nо kо chish hоdisаsidir. Mаsаlаn: Besh qо`l bаrоbаr emаs (butun nоmi
ʻ
orqali qismni аnglаsh). Dunyоdа о`zimizdаn qоlаdigаn tuyоg`imiz...
(А.Qоdiriy) qism orqali b utunni anglash.
Sinekdоxа qism nоmini butunni ifоdаlаsh uchun (оqsоqоl, оqsоch, jigаr,
tirnоq, tоmir), kiyim nоmini оdаm yоki bоshqа birоr tirik mаvjudоtni ifоdаlаsh
uchun (qizilishtоn), qurоl nоmini shu qurоlni ishlаtаdigаn kishini ifоdаlаsh
uchun (nаyzа, qilich, tig`, ketmоn – ‘jаngchi mа’nоsidа), hаyvоnlаrning birоr
а’zоsi nоmini о`shа hаyvоnni ifоdаlаsh uchun (bоsh, tuyоq), mevа nоmini shu
mevаni berаdigаn dаrаxtni аnglаtish uchun (yоng`оq, оlmа, nоk, uzum) qо`llаsh

yоki, аksinchа, butun nоmi orqali qismni аnglаtish uchun (qо`l sо`zini ‘bаrmоq’
mа’nоsidа) qо`llаsh singari miqdоr munоsаbаtlаrigа аsоslаnаdi. O rgаnаyоtgаnʻ
shevаmizdа hаm sinekdоxаgа ko plаb misоllаr keltirishimiz mumkin. Bоvur
ʻ
(jigаr)- ushbu so z insоn а’zоsi bilаn bir qаtоrdа, o shа а’zоgа egа bo lgаn,
ʻ ʻ ʻ
o shа а’zоmizdаy qаdrli bo lgаn kishimiz аkа-ukа, оpа-singil mа’nоsidа
ʻ ʻ
qo llаnilаdi. Ey bоvurim, nimаlаrdi ko rmаdik diysаn-e. Irgа so zi- bu so z
ʻ ʻ ʻ ʻ
uyning burchаgi mа’nоsini bildirаdi. Uyning аnа shu qismi оrqаli butun uy
nаzrdа tutilаdi. Аzаmаtding irgаsinniyаm ko rаyik, birоving meni irgаmdi
ʻ
izlаmаgаnsаn-e kаbi. Qоrаko z- bundа biz uchun qаdrli bo lgаn, qоrа ko zlаri
ʻ ʻ ʻ
bоr fаrzаndlаrimiz nаzаrdа tutilаdi. Neshtа qоrаko zing bоr uyingdа, shu
ʻ
Ko p mа’nоlilik nаfаqаt so zlаrdа, bаlki ibоrаlаrdа hаm ko zgа
ʻ ʻ ʻ
tаshlаnаdi. Qiyоli qоchgаn bu ibоrа o z mа’nоsidа birоr nаrsаgа hаyоli ketmоq,
ʻ
birоr nаrsаni o ylаmоq bo lsа, ko chmа mа’nоdа esа hаyоli qоchib qоlgаn, birоz
ʻ ʻ ʻ
o zini yo qоtgаn, esаnkirаgаn yоxud birоz jinnirоq mа’nоlаrini berаdi.
ʻ ʻ
Sho rpа( sho rvа) so zi suyuqligi jihаtidаn ko z yоshi mа’nоsidа
ʻ ʻ ʻ ʻ
sho rpаko z deyа ishlаtilаdi.
ʻ ʻ
Bugungi zamonaviy tilshunoslikda quyidagi sohalar ustuvor va dolzarb
bo lib turibdi. Bular: psixolingvistika, antropolingvistika, sotsiolingvistika,
ʻ
etnolingvistika hamda lingvokultrologiya kabi sohalardir. Dialekt va
etnografizmlarni keng ko lamda ilmiy asosda o rganish bevosita etnolingvistika
ʻ ʻ
va lingvokultrologiya yo nalishlarida olib borilayotgan tadqiqotlarning
ʻ
samaradorligiga ham bog liq. Sababi, hozirda dialekt va etnografizmlarni
ʻ
etnolingvistik va lingvomadaniy aspektda o rganish muhim tadqiqot zaruriyati
ʻ
bo lib turibdi. O zbek tili boshqa turkiy tillardan ko p shevaliligi bilan
ʻ ʻ ʻ
farqlanadi. Prof. Y.D.Polivanov asrimiz birinchi choragidayoq o zbek tili
ʻ
o zining ko p shevaliligi tufayli boshqa turkiy tillardan ajralib turishi to g risida
ʻ ʻ ʻ ʻ
o z ilmiy ishlarida ma’lumot bergan edi . O zbek shevalari o zbek tilining
ʻ ʻ ʻ
mahalliy ko rinishlaridan bo lib, uni o rganish fan uchun nazariy ahamiyat kasb
ʻ ʻ ʻ
etsa, bo lajak til va adabiyot o qituvchisi uchun esa amaliy ahamiyatga molik
ʻ ʻ
hisoblanadi. Hozirgi zamon jonli sheva va etnografizmlari yozma

yodgorliklarda, shuningdek, hozirgi adabiy tilimizda ham deyarli
uchramaydigan ko pgina so z va so z formalari, lug aviy birliklarni ; o zidaʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
saqlab qolganki, bizga ularni asosli ravishda o rganish tilning uzoq
ʻ
zamonlardagi holatini aniqlashda yordam beradi . “Agar zudlik bilan keksa
avlod nutqida saqlanib kelayotgan noyob so z va iboralar yig ib olinmasa,
ʻ ʻ
barcha ma’suliyatni o z zimmamga olib aytamanki, ular hofizasidagi bir qism
ʻ
dialektizmlar umuman yo qolib ketishi mumkin”, degan edi akademik
ʻ
Sh.Shoabdurahmonov. Olimning aytgan fikri bugun ham umuman o z
ʻ
ahamiyatini yo qotgani yo q. Bizga ma’lumki, o zbek tili qarluq, qipchoq,
ʻ ʻ ʻ
o g uz lahjalariga bo linadi.
ʻ ʻ ʻ Bu lahjalar leksik, morfologik, fonetik tarafdan bir-
biridan anchayin farq qiladi. Qipchoq lahjasi, asosan, “j” lovchi va “a”lovchi
sanaladi. Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo,
Surxondaryo viloyatlarini o z ichiga qamrab oladi. Qipchoq shevasini
ʻ
A.Shermatov, T.Nafasov, A.Jo rayev, A.Mamatqulov, A.Ishayev, A.Nosirov,
ʻ
Sh.Muhammadjonov, Q.Mamayev, S.Rahimov kabi olimlar o rganishgan. Ular
ʻ
o z ilmiy izlanishlari bilan qipchoq lahjasining o ziga xos xususiyatlarini yoritib
ʻ ʻ
bergan.
Оmоnimiyа . Shаkli bir xil, mа ’nоsi hаr xil bo lgаn so zlаr
ʻ ʻ оmоnim
deyilаdi. Bir xil shаklgа egа bo lgаn bir nechа so z оmоnim sanaladi. Ikki yоki
ʻ ʻ
undаn оrtiq so zning bir xil yоzilishi hamda bir xil tаlаffuz etilishi sababli
ʻ
оmоnimlаr yuzаgа kelаdi. Оmоnimlаr quyidаgichа hоsil bo lаdi:
ʻ Tuvmоq –
1- mа’nоsi tug mоq, dunyоgа keltirmоq. Qаliyа chechа ul tuvipti, 2-mа’nоsi
ʻ
qаytаrilmоq, o xshаmоq mа’nоsidа. Seni kuning tuvdi mengаyаm kаbi. Jоppоq
ʻ
so zi hаm xuddi yuqоridаgi fe’l singаri shаkldоshlikkа egа. 1-mа’nоsi- qоr jоpti
ʻ
( yоg mоq), 2-mа’nоsi esа ustigа ko rpа jоpti ( yоpmоq)dir. 3-mа’nоsi bаnkа
ʻ ʻ
jоppоq (qоpqоq bilаn mаhkаmlаmоq, 4-mа’nоsi ishti jоppоq- ishni tugаtmоq,
5- mа’nоsi uydi jоppоq- uyni ustini berkitmоq, 5-mа’nоsi nоn jоppоq- nоnni
pishirmоq vа hаkоzоlаr. Bu o rindа bа’zilаri оmоnimlik, bа’zilаri esа ko p
ʻ ʻ
mа’nоlilik xususiyаtlаrini nаmоyоn etmоqdа. Qiyringlаmоq fe’li 1- mа’nоsi bu
оliftаlik qilmоq, mаqtаnchоqlik qilmоq, kаttаpisаndlik qilmоq, dimоg dоrlik
ʻ

kаbi mа’nоlаrni аnglаtаdi, Shаpааtti qizi qiyrinlаg аn bo ptidа. 2-mа’nоsi esаʻ ʻ
sаl-pаl оqsоqlаnib yurmоq, Аynаgul chechа qiyrinlаp qоpti tоzzа. 3-mа’nоsi
kekkаymоq, vоy-bо, minchа qiyringlаydi bu kаbi аdаbiy tildаgi chelаklаmоq
(chelаk bilаn sоlmоq) so zigа оmоnim sifаtidа Nurоtа tumаn o zbek shevаlаridа
ʻ ʻ
chelаklаmоq( xаltаgа o xshаsh idishlаrning оg zini qаyirmоq, buklаmоq
ʻ ʻ
mа’nоsidа) fe’li umumаn bоshqа mа’nоdа qo llаnilib kelinmоqdа kаndirdi
ʻ
chelаklаb qiylаrdi sоl kаbi. Pirmiz so zi hаm оmоnim bo lib, bu so z Оqtоv
ʻ ʻ ʻ
hududidаgi deyrаli bаrchа qishlоqlаrdаоvqаt pishirilаdigаn sirli idish mа’nоsidа,
shаhаrgа yаqin qishlоqlаr vа Qоrаtоv hududidа kerоsin bilаn ishlаydigаn o chоq
ʻ
mа’nоsidа qo llаnilаdi. Qumg оn so zо hаm оmоnim shаkllаrigа egа. Bu so z
ʻ ʻ ʻ ʻ
Mоduvоt vа ungа qo shni qishlоqlаrdа chоy qаynаtish uchun ishlаtilаdigаn
ʻ
idishni, Yаngibinо vа Yаngiоbоd qishlоqlаridа оvqаt pishirilаdigаn sirli idishni
аnglаtаdi.
Оmоnimlik hоdisаsi bir turkum dоirаsidа yоki bir nechа turkum dоirаsidа
sоdir bo lаdi. Bir turkum dоirаsidаgi оmоnimlаrgа grаmmаtik shаkllаr
ʻ
qo shilgаndа hаm оmоnimligini sаqlаb qоlаdi: Biz yоqqаn
ʻ o tlаrimizni ʻ
o chirdik. Biz ekk
ʻ а n o tl ʻ а rimizni o rdik. ʻ

Bob bo‘yicha qisqa xulosa
Leksikа bo yichа kuzаtishlаr natijasida, lug аt xususiyаtlаrigа ko rаʻ ʻ ʻ
diаlektаl fаrqlаr o zbek tilidа judа ko p hamda xilmа-xilgini ko’rsatdi. O zbek
ʻ ʻ ʻ
tilining аyrim shevаlаrining leksik xususiyаtlаrini o rgаnish o zbek
ʻ ʻ
diаlekt о l о giyаsidаgi eng d о lzаrb vа eng muhim vаzifаlаrdаn biri ekanligi yana
bir bor oydinlashdi. Diаlektаl leksikаni o rgаnish til tаrixi hamda h
ʻ о zirgi zаm о n
o zbek аdаbiy tiligа taalluqli mаsаlаlаr bа’zi so z, аffikslаrning tаrixi vа
ʻ ʻ
genezisini belgilаshdа, leksik me’y о rni аniqlаshdа, termin о l о giyа, о rf о grаfiyа
mаsаlаlаrini hаl qilishdа, o zbek shevаlаrining аtlаsini tuzishdа hаmdа o zbek
ʻ ʻ
xаlq shevаlаri lug аtining ko p t
ʻ ʻ о mliligini yаrаtishdа аs о siy mаnbаlаrdаn
his о blаnishini isbotladi. Biz o rgangan ushbu ilmiy ishimizning mazkur bobi
ʻ
orqali asrlar davomida xalqimiz tilida saqlanib kelayotgan xalq og zaki
ʻ
ijodi namunalari to la-to kis hamda tushunarli holda yetib borishi uchun
ʻ ʻ
xalqimizning jonli tili bo lgan shevaga oid so zlarni keksa avlod vakillari
ʻ ʻ
tilidan yozib olishimiz, ularni o rganib hozirgi o zbek adabiy tilidagi
ʻ ʻ
muqobillari bilan birgalikda ko rsatib borishimiz zarurligini ko’rsatdi. Sheva
ʻ
orqali berilgan xalqimizning durdonalari ular ifodalangan shevalar bilan birga
yo qolib ketmasligi balki sayqallanib borishini ta’minlaydi.
ʻ

III b о b. О zbek tili Nurʻ о t а shev а l а rid а m а q о l v а ib о r а l а rning
q о ll
ʻ а nilishi
3. 1.Nur о t а shev а l а rid а m а q о ll а rning q о ll
ʻ а nilishi
Mаqоl – xаlq оg zаki ijоdi jаnri qisqа vа lо ndа, оbrаzli vа оbrаzsiz,
ʻ ʻ ʻ
grаmmаtik vа mаntiqiy tugаllаngаn mа nоli hikmаtli ibоrа, chuqur mаzmunli.
ʼ
Muаyyаn аniq shаklgа egа. mаqоllаrdа аvlоd-аjdоdlаrning hаyоtiy tаjribаlаri,
jаmiyаtgа munоsаbаti, tаrixi, ruhiy hоlаti, etik vа estetik tuyg ulаri, ijоbiy
ʻ
fаzilаtlаri mujаssаmlаshgаn. Аsrlаr davomidа xаlq оrаsidа sаyqаllаnib, ixchаm
hamda sоddа pоetik shаklgа kelgаn. [41;5-19]
Mаqоllаr mаvzu jihаtdаn nihоyаtdа bоy hamda xilmа-xil. Vаtаn, mehnаt,
ilm hunаr, dо stlik, аhillik, dоnоlik, hushyоrlik, til vа nutq mаdаniyаti, sevgi
ʻ
hamda muhаbbаt kаbi mаvzulаrdа, shuningdek, sаlbiy xislаtlаr xususidа rаng-
bаrаng mаqоllаr aytilgаn. Mаqоl uchun mаzmun vа shаklning diаlektik birligi,
kо p hоllаrdа qоfiyаdоshlik, bа zаn kо p mа nоlilik, mаjоziy mа nоlаrgа bоylik
ʻ ʼ ʻ ʼ ʼ
kаbi xususiyаtlаrga ega bo ladi. Mаqоllаrdа аntitezа hоdisаsi kо p uchrаydi
ʻ ʻ
(“Kаttаgа hurmаtdа bо l, kichikkа izzаtdа bо l” vа bоshqаlаr).
ʻ ʻ
Turkiy xаlqlаrning mаqоllаridаn nаmunаlаr eng avval mаqоl
Kоshg аriyning “Devоnu lug оtit turk” аsаridа keltirilgаn. Bu mаqоllаrning
ʻ ʻ
ko pchiligi hоzir hаm о zbek xаlqi оrаsidа turli xil vаriаntlаrdа ishlаtilаdi.
ʻ ʻ
Shuningdek, mаqоl Kоshg аriy аsаridа “Kishi оlаsi ichtin, yilqi оlаsi tаshtin”,
ʻ
“Оdаm оlаsi ichidа, mоl оlаsi tаshidа” kаbi aytib o tilgan.
ʻ
Mаqоllаr bа zаn zаrbulmаsаl, nаql, hikmаt, hikmаtli sо z, tаnbeh,
ʼ ʻ
mаshоyixlаr sо zi, hikmаtli mаqоl, dоnishmаndlаr sо zi, оtаlаr sо zi singari
ʻ ʻ ʻ
nоmlаr orqali hаm yuritilаdi. Mаqоllаrning ijtimоiy siyоsiy vа tаrbiyаviy
ahаmiyаti judа ulkan va hаttоki g оyаt kаttа. Mаtаldа nаrsа tаsviri, uning
ʻ
xаrаkteristikаsi berilsa, mаqоldа bo lsа tо lа tugаllаngаn fikr hamda xulоsа
ʻ ʻ
ifоdаlаnаdi.
Nurota tumanida yuritiladigan mаqоllаrgа kelаdigаn bо lsаk, hаr bir
ʻ
mаvsumgа xоs, har bir sohaga xos, xalqning turmush-tarzi ifodalangan juda
ko plab maqollarni aytib o tishimiz mumkin.
ʻ ʻ Bu tuman kishilar tog lar orasida ʻ

yashaganliklari uchun asosiy mashg ulotlari chorvachilikdir. Dastlab ushbuʻ
sohaga oid maqollarni ko rib chiqamiz. “ Uch оyоg i suvdа, bir оyоg i о tdа”
ʻ ʻ ʻ ʻ
mаqоlining yоz оyidа mоllаrning оvqаtgа tо ymаsа hаm, suvgа tо yishlаri
ʻ ʻ
lоzimligi hаqidа ma’lumоt beruvchi vа ishlаtiluvchi mаqоl ekаnligini bilib
оldik. Bu mаqоlning teskаrisi bо lgаn “Uch оyоg i о tdа bir оyоg i suvdа”
ʻ ʻ ʻ ʻ
mаqоlining esа kuz fаslidа ishlаtilib, mоllаrnin g ushbu fаsldа kо prоq оvqаtgа
ʻ
tо yishlаri lоzimligini аnglаtаdi.
ʻ
Yana shu sohaga oid “O rangdan chiqsa chiqsin, qozoningdan chiqmasin”
ʻ
maqoli mavjud. Bu maqolda chorva mollarining o limi haqida fikr yuritilmoqda.
ʻ
Mollar bevaqt kasal tegib qolsa, so yish lozimligi, o lib qolmasdan oldin
ʻ ʻ
hallolab olish kerakligi haqida fikr yuritilmoqda. Barchamizga ma lumki,
ʻ
qadimda ko p ham kishilarning qorni ovqatga, nonga to yavermagan, shu
ʻ ʻ
jihatlar bu maqolda inobatga olingan. Maqolni so zma-so z izohladigan bo lsak,
ʻ ʻ ʻ
“o ra” so zi molar turadigan qo ra ma nosida ishlatilmoqda. O radan chiqmoq-
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
bu mol o lib qolib, chiqarib tashlashni, qozoningdan chiqmasin esa, hallolab
ʻ
so yib olib pishirib yeyishni anglatmoqda. Demak maqol mollarning
ʻ
o ldirmasdan, nobud qilmasdan yeyish to g risida ekan.
ʻ ʻ ʻ
“Jomon temirdi qayrag an minam pichoq bo lmas”- ushbu maqol ramziy
ʻ ʻ
ma noda bo lib, asli insonlarga xos xislatlar haqida gap ketmoqda. Bu yerda
ʻ ʻ
ishlatilgan pichoq va temir asli ko chma ma noda bo lib, ular insondagi fazilat
ʻ ʻ ʻ
va nuqsonlarni anglatmoqda. “Jomon temir” birikmasi bu hech tuzalmaydigan,
har doim yomon yo lidan qaytmaydigan kishilarning ramziy ifodasi, pichoq esa
ʻ
tarbiya va tarbiyalash kabi tushunlarning ramziy ifodasidir. Maqolda aytilganki,
yomon kishilarni qancha tarbiya qilmang, o qitmang baribir o zgarmaydi, shu
ʻ ʻ
holicha qolaveradi. . bu maqol ham ajdodlarimizning asrlar osha to plagan
ʻ
hayotiyn tajribalarining yorqin namunasidir. Ota- bobolarimiz har bir so zni
ʻ
aytganlarida tagida bir olam ma no mujassam bo lgan. Ular hayotiy tajribalari
ʻ ʻ
orqali anglab yetgan hayotiy haqiqatlari asosida ibratomuz fikrlarni aytganlar.
Ushbu fikrlar asrlar oshsa-da, yosh avlodni tarbiyalashda muhim dasturulamal
bo lib xizmat qilmoqda.
ʻ

Nurota tumani va u yerda yashovchi kishilarning o tmishi juda qadimʻ
asrlarga borib taqaladi. Shuning uchun ular aytgan maqollarda o zga millat
ʻ
sohiblari ham tilga olingan. Bunga “ Arab yiqilsa o z oldiga” maqolini misol
ʻ
qilib keltirishimiz mumkin. Ushbu maqol yurtimizga arab bosqinchilari kirib
kelgan asrlar( VIII asr)dan keyin yuzaga kelgan bo lib, bu yerda rablarning
ʻ
yurish- turishi, yashash tarzidan ma’lumot bermoqda. Maqoldan shunday
mazmunni anglashimiz mumkin, ya ni arablar bosqinchi bo lgani uchun ham bu
ʻ ʻ
yerda aynan arab millati haqida gap ketmoqda. Arablar juda bosqinchilik
qilishgani uchun ham arablar hatto o z millatdoshlarini ayamsliklari ushbu
ʻ
maqol orqali bayon qilinmoqda, shuni aytib o tishimiz lozimki, har qanday kishi
ʻ
gunoh qilar ekan, unga haqiqat dunyoda ham o zi javob beradi. Bu maqol ham
ʻ
asrlardan asrlarga o tib, ajdodlarimizni tarbiyalab kelmoqda. Endi kelgusi
ʻ
avlodning ham uzoq yillik hayotida ham o z vazifasini uddalaydi.
ʻ
“Vatan, vatan
Chiqdi ko tan”
ʻ
Ushbu maqolda ishlatilgan Vatan so zi ramziy ma noni ifodalab, oila
ʻ ʻ
qilmoq, uy-joy qilmoq ma nosidagi ro zg or ma nosini ifodalaydi. Nurotalik
ʻ ʻ ʻ ʻ
o zbeklarda “ Vatan qilmoq degan ibora mavjud bo lib, u oila qurmoq, ro zg or
ʻ ʻ ʻ ʻ
qilib ma nolarida va yana ko p ma noli so z sifatida esa Vatan qilmoq
ʻ ʻ ʻ ʻ
uylanmoq, turmushga chiqmoq ma nolarini ifodalaydi. Maqolda yangi ro zg or
ʻ ʻ ʻ
qurgandan keyin shu ro zg orni uddalash, uni to la-to kis ta’minlash juda qiyin
ʻ ʻ ʻ ʻ
ekanligini, bu ro zg or atalmish g or qanchadan qancha sog lom insonlarni
ʻ ʻ ʻ ʻ
mayib qilib yuborganligi haqida fikr yuritilmoqda. “Ko tani chiqmoq” birikmasi
ʻ
mayib bo lmoq, kasal bo lmoq ma’nolarida ishlatilmoqda. Azaldan ro zg or
ʻ ʻ ʻ ʻ
tebratish erkaklarning bo ynida va aynan bu maqol ham erkaklar uchun aytilgan.
ʻ
Oilani boqish, 10dan ortiq farzandlar, ota-ona, ahli ayoli barchasining yuki
birgina erkakning gardanida bo lgan, shu tufayli ham shu ma’nodagi maqollar
ʻ
kelib chiqqani aytiladi.
Oila mavzusiga oid yana bir maqolni ko rib chiqamiz:
ʻ
Aligam xotin

Saligam xotin.
Maqolda ishlatilgan alik va salik so zlari shunchaki qofiyadoshʻ
bo lganligi uchun qo llanilgan. Ushbu maqolda ayollarning naqadar sirli
ʻ ʻ
ekanliklari kichik bir satrlarda ochib berilgan. Maqolning qisqacha izohiga
keladigan bo lsak, erkaklarning barchasi uylanishi lozimligi, oila muqaddasligi ,
ʻ
ayollarning barchasi ham bir xil ayol ekanligi, ularning mehr-u muhabbat
berilsa, barchalari ham go zal bir xilqatga aylanishi kab bir qator tushunchalar
ʻ
ifodalangan. Maqoldagi asosiy fikr ro zg or, oila tutish haqida bormoqda,
ʻ ʻ
sababiki, har qanday ayol bir xonadondan boshqa bir xonadonga borar ekan
barcha ro zg or ishlarini eplashi lozimligi, boshida eplolmasa-da, hayoti
ʻ ʻ
davomida barcha uy yumushlari va oila tutishda usta bo lib ketishlari yillar,
ʻ
aslar osha sinalgan holatdir. Shu ikki misrali maqolda momolarimizning necha
ming yillik to plangan tajribalari mujassamlashgandir.
ʻ
Keyin ketganding kelini urlik qiladi.
Dastavval maqolda qo llanilgan so zlarni birma-bir ko rib chiqamiz.
ʻ ʻ ʻ
Maqol “Keyin ketmoq” iborasi bilan boshlangan. Keyin ketmoq degani ishlari
yurishmaslik, ishlari keying, ya’ni orqaga ketish ma’nolarini anglatadi. Urlik
so zi esa o g rilik ma’nosida qo llanilmoqda. Endi maqolning izohiga
ʻ ʻ ʻ ʻ
to xtalamiz. Ushbu maqol 1 satrlik maqollar jumlasiga kirib, maqolda ishlari
ʻ
yurishmay yurgan kishining mayda ishlari ham orqaga ketib qolishi kabi
vaziyatlar nazarda tutilmoqda. Maqolda tilga olingan kelin obrazi ramziy
ma noda bo lib, kelin oilaning eng yangi, eng quyi tabaqadagi oila a zosi
ʻ ʻ ʻ
sifatida qaralaganligidan kelib chiqib, eng ahamiyatsiz ishlarida ham
omadsizlarga uchrayotgan kishilar haqida gap bormoqda. Maqollar dastlab
paydo bo lganda, o z ma’nosida ishlatilgan va aynan kelinlar borasida fikr
ʻ ʻ
yuritilgan keyinchalik esa shunga o xshash vaziyatlarda ham shu fikr qo llanilib,
ʻ ʻ
aslar osha maqolga aylangandir.
Kebanak kiygan keladi,
Kepen kiygan kemaydi.

Bu maqol g am –anduhga to la kishilarning hayot yo llairini anglatadi.ʻ ʻ ʻ
Maqolda farzandidan erta ajralgan onalar va otalar, umumiy ma noda yaqinida
ʻ
erta judo bo lgan kishilarning ruhiy holati tasvirlanmoqda. Maqoldagi so zlarga
ʻ ʻ
keladigan bo lsak, “kebanak” so zi panjara degan ma’noni anglatadi bu yerda
ʻ ʻ
esa ko p ma’nolilk hodisasi kuzatilib, panjara orqali panjaradan yasalgan qamoq
ʻ
nazarda tutilmoqda. Ramziy ma’noda “kebenek kiymoq” birikmasini qamoq,
qamalmoq deb tushunishimiz lozim “Kepen” so zi esa kafan ma nosini bildirib,
ʻ ʻ
“kepn kiymiq”, yani vafot etmoq ma’nosida qo llanilmoqda. Maqolning izohiga
ʻ
keladigan bo lsak, maqolda qamoqqa ketdi deb o ksinma, yig lama, keladi,
ʻ ʻ ʻ
muddati tugab, ammo kafan kiygan, ya nikim vafot etgan kishi aslo qaytmasligi
ʻ
kabi g amgin bir holat nazarda tutilmoqda.
ʻ
To rt kuningda to rda o tir.
ʻ ʻ ʻ
Bu maqol turmushga chiqqan opa-singillarimizga nisbatan
qo llaniladi.maqoldagi “ To rt kun” iborasi ota uy ma’nosida qo llanmoqda. Ota
ʻ ʻ ʻ
uyi tushunchasi aynan “to rt kuning”, “ to rt kunliging” iboralari bilan
ʻ ʻ
ifodalanadi. Nurota tumanida shunday tushuncha bor. Turmushga chiqqan qiz
o z ota uyiga yoki o z qarindoshlari, akasi, tog asi, amakisinikiga mehmonga
ʻ ʻ ʻ
kelganda to rga o tqaziladi. Shunday qilinsa, ular boy bo lishlari aytiladi. Bu
ʻ ʻ ʻ
maqolning zamirida ajdodlarimizning buyuk donoliklari yashirngan, chunki
o zbek xalqimizda eng aziz mehmonlar to rga o tkaziladi. Turmushga chiqqan
ʻ ʻ ʻ
qizlar endi o z ota uyga mehmon, begona ekanliklari, u yerga faqat mehmon
ʻ
sifatida kelib ketishlari mumkinligi, endi bu ro zg or boshqa ekanligi, ularning
ʻ ʻ
ichki ishlariga aralashish mumkin emasligi nazarda tutilmoqda, buyuk va dono
o zbek xalqimiz kichik bir jumlalarga olam-olam ma’no-mazmun yuklashni
ʻ
ko p ma’nisiz gap o rnida bitta va qisqa ma’nili so z aytishni afzal
ʻ ʻ ʻ
ko rganlar.yuqorida ko rib chiqayotganimiz maqollarning barchasi shu
ʻ ʻ
fikrlarimizning yorqin va o lmas isbotidir.
ʻ
O z uyida osh kesmagan qotin
ʻ
Kishi uyida das uradi.

Ushbu maqolimiz yuqorida ko rgan maqollarimizning mantiqiy davomiʻ
sifatida berilmoqda. “Kishi uyi” tushunchasining mazmuni yuqoridagi qator
maqollarimiz orqali ko rib chiqdik, bu so z ota uyi ma’nosini anglatishini ham
ʻ ʻ
bilib olgandik, ammo ushbu maqolda bu ibora o z mazmuniga teskari holda,
ʻ
ya’ni “Kishi uyi” birikmasi orqali “Ota uyi” emas, “Qaynota uyi“ nazarda
tutilmoqda . Bu maqoldagi “osh kesmoq” iborasi xamir yoymoq ma nosida
ʻ
qo llanilgan bo lib, Nurota tuman o zbek shevalarida xamirlik ovqatlar
ʻ ʻ ʻ
oshqomir, oshqoyish, qomirosh kabi so zlar bilan ifodalanadi, shu so zlardan
ʻ ʻ
kelib chiqib, “osh kesmoq” iborasi qo llanilmoqda. “Das urmoq” iborasi esa
ʻ
bosh bo lmoq, ro zg orda hamma ishda aqllilik qilmoq mazmunida qo llangan.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Bu maqol aynan biror ishni o zi eplamay turib, o zgalarga bilimdonlik qiluvchi
ʻ ʻ
kimsalarag qarata qo llanilgan. Bugungi kunda yoshlarimiz orasida shunday
ʻ
xususiyatga ega kishilarimiz ko paygani uchun ham bu maqol o z qadr-qimmati,
ʻ ʻ
ahamiyatini yo qotmadi. Inson avvalo biron-bir ishni o zi qoyilmaqom qilib
ʻ ʻ
uddalashi, so ngra o zgalarga o rgatmog i lozimligi aytilmoqda.
ʻ ʻ ʻ ʻ
O yda bo l, qirda bo l,
ʻ ʻ ʻ
Kech tushganda uyda bo l .
ʻ
Ushbu maqol xalqimizning uzoq asriy hayot tarzlaridan bizga xabar
beradi, desak mubolag a bo lmaydi, chunki ilgarigi davrlarda kishilar yashagan
ʻ ʻ
joylarning yaqinida vahshiy hayvonlar ham yashaganligi, shuning uchun
qorong i tusha boshlaganda yolg iz yurmasligi lozim bo lgan. Maqoldagi “o y”
ʻ ʻ ʻ ʻ
so zi bu tog ma’nosida qo llangan. Olis tog damisan yoki qirdamisan qorong i
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tushguncha uyga yetib kelish lozimligi haqida fikr yuritilmoqda. Maqol o sha
ʻ
olis tarixda kishilar uchun qat’iy qoida, qonun vazifasini o tagan desak,
ʻ
yanglishmagan bo lamiz. Keyinchalik bu maqolning turfa variantlari chiqib
ʻ
ketdi. Biz sizga hazilomuz bir variantini aytib o tamiz: O yda bo l, qirda bo l, er
ʻ ʻ ʻ ʻ
kelganda uyda bo l. bu xotin-qizlarimizga qarata aytilgan bo lib, maqolda biroz
ʻ ʻ
hazil, biroz haqiqat mavjud, sababi er oila qo rg oni, boshlig I u kelganda
ʻ ʻ ʻ
barcha uyda bo lishi lozim, degan haqiqat ilgari surilmoqda. Ko rib chiqayotgan
ʻ ʻ
har maqolimiz tagida xalqimizning baxtli va farovon hayot kechirishlari,

donoligi va boshqa ko plab tushunchalar tilga olingan. Ushbu maqollar nechaʻ
ming yillardan buyon, asrlar oshsa-da, o z qadr-qimmatini saqlab kelmoqda.
ʻ
Pitingni kuydiraman deb, ko ylagingni joqma.
ʻ
Bu maqol hovliqma va shoshib qaror chiqaradigan kishilarga qarata
aytilgan. Maqolda qo llangan pit(bit) va ko ylak tushunchalari ko chma
ʻ ʻ ʻ
ma noda bo lib, aynan bit va ko ylak nazarda tutilmagan. Kichik bir xatoni
ʻ ʻ ʻ
to g rilayman deb ulkan xatolarni keltirib chiqarmaslik lozimligi, har ishning o z
ʻ ʻ ʻ
payti, fursati mavjudligi aytilgan. Shoshish, hovliqish orqali inson ko p va kata
ʻ
xatolarga yo l qo yishi mumkin, chunki jahl chiqqanda aql ketishi bu bizga
ʻ ʻ
necha ming yillardan buyon ayon haqiqatdir. Ajdodlarimiz ana shunday
“O pkasi yo q “, hovliqma kishilarga qarat an shu maqolni qo llashgan. Bu
ʻ ʻ ʻ
haqiqat hali- hanuz o z ahamiyatini yo qotmay kelmoqda. Shuning uchun ham
ʻ ʻ
bu maqol bugungi kunda ham Nurota tumani o zbek shevalari orasida keng
ʻ
qo llanilmoqda.
ʻ
Borganga boldiq,
Keganga juvoldiq.
Borganga boldiz,
Keganga juvoldiz bu maqolda qo llangan so zlar asrlar o tishi bilan
ʻ ʻ ʻ
leksikamiz boyib borishi bilan so zlari ham o zgargan. Maqoldagi boldiq,
ʻ ʻ
juvoldiq va boldiz, juvoldiz so zlari aynan bir ma’noni anglatadi. Boldiq va
ʻ
boldiz so zlari kelinning singlisi pochcha uchun boldiq yiki boldiz bo ladi.
ʻ ʻ
Juvoldiz va juvoldiq so zlari esa kata igna ma’nosini ifodalaydi. Bu ikki so z
ʻ ʻ
siqofiyadosh bo lganligi sababli ham shu so zlar tanlangan. Bu maqol umrini
ʻ ʻ
shunchaki, yengil 0-yelpi ishlar bilan, bema’ni tarzda o trkazib yuboruvchilarni
ʻ
nazarda tutib aytilgan. Bunday kishilar shunchaki ko ringan kishiga ergashib
ʻ
bugunini o tkazsa bo ldi. Ertasi haqida hech ham qayg urmaydi. Ushbu maqolga
ʻ ʻ ʻ
sinonim sifatida yana bir maqoldan keng foydalaniladi: borganga boja ,
kegangga jenga. Jenga so zi yanga ma’nosida ishlatimoqda. Bu maqolda ham
ʻ
yuqoridagi aytilgan fikrlar ifodalangan, lekin so zlariga biroz o zgartirish
ʻ ʻ
kiritilgan, xolos.

Jaxshi nersa arzon bo lmasʻ
Arzon nersa jaxshi bo lmas
ʻ
Ushbu maqolda leksik-fonetik dialektizmdan foydalanilgan. Maqoldagi
jaxshi so zida til o rta undoshi, sirg aluvchi
ʻ ʻ ʻ y ning o rniga jarangli portlovchi ʻ j
undoshi ishlatilmoqda. A undoshi o rnida
ʻ e undoshi ishlatilishi natijasida nersa
leksik- fonetik dialektizmi hosil bo lgan. Bu maqolning qisqacha izohiga
ʻ
to xtalamiz, maqolni o z ma’nosida tushunadigan bo lsak, haqiqiy sifat, narx-
ʻ ʻ ʻ
navo va shu kabi tushunchalar haqida gap ketyotgan bo lishi mumkin, chunki
ʻ
haqiqatdan ham, bozorda yaxshi narsalar xarid qilish uchun k’p pul zarur. Har
bir narsa sifatiga qarab o z bahosiga egadir. Arzon ketidan quvgan kishilar
ʻ
sifatli narsalar xarid qila olmaydilar. Bu maqolning ramziy, haqiqiy ma’nosiga
keladigan bo lsak, maqolda insonga xos sifatlar, xususiyatlar haqida gap
ʻ
ketmoqda. Ushbu maqol orqali shuni tushunib yetishimiz mumkinki, har qanday
qimmatbaho xislatlar, tuyg ular, qimmatbaho sifatlar: mehr-oqibat, hurmat-izzat,
ʻ
xushmuomalalik, insoniylik kabilar ortidan keladi. Insonlar bu dunyoning arzon
matohlariga aldanib, chin dunyoga atalgan qimmatbaho narsalardan quruq
qolmasliklari lozim. Maqolning o zbek xalq maqollari orasida bir qancha
ʻ
variantlari mavjuddir.
To ymay qoldim oshingga
ʻ
Tobog ing tiysin boshingga.
ʻ
Ushbu maqolda bir qancha lksik-fontik dialektizmlarni uchratishimiz
mumkin. Tobog ing
ʻ so zi leksik-fonetik dialektizm bo lib, bunda jarangli ʻ ʻ
sirg aluvchi
ʻ v tovushi o rnida jarangli portlovchi ʻ b tovushi qo llanilmoqda. ʻ
Tiysin so zida ham shunga o xshash holat kuzatilmoqda. Bu so zda tegmoq feli
ʻ ʻ ʻ
o rnida
ʻ e old qator unlisi o rnida ʻ i old qator unlisi, g jarangli portlovchi undoshi
o rnida esa
ʻ y jarangli sirg aluvchi undoshi qatnashmoqda va ular o z navbatida ʻ ʻ
leksik- fonetik dialektizmni hosil qilmoqdalar. Maqoldagi oshing so zing
ʻ
keladigan bo lsak, ushbu so z osh (palov) ma’nosida emas, umuman har qanday
ʻ ʻ
ovqat mazmunida qo llanilmoqda. Bu orqali ko p ma’nolilk hodisasiga sabab
ʻ ʻ
bo lmoqda. Maqolning izohiga to xtaladigan bo lsak, maqolda maishiy
ʻ ʻ ʻ

muammolar tilga olinmoqda. Bu holat asosan mehmondorchilik holati bilan
bog liq bo lib, barchamizga ma’lumki, qadimda kata-katta qurilishlar hasherʻ ʻ
yo li bilan bunyod etilgan va hashar uyushtirgan kishi hasharchilarni hasharoshi
ʻ
bilan mehmon qilgan. Yo qchilik paytlari bo lganligi sababli va og ir mehnat
ʻ ʻ ʻ
natijasida toliqqan kishilar, kam ovqatga to yishmagandan so ng, shu maqolni
ʻ ʻ
aytishgan. Bugungi kunda bu maqol ovqat kam bo lib qolgan yoki ovqati juda
ʻ
mazali bo lgan ko plab vaziyatlarda ishlatishadi.
ʻ ʻ
Sho rqillatib sho rpa ichgandan,
ʻ ʻ
To ppa jeb tiqilib o lgan jaxshi.
ʻ ʻ
Tuman aholisi asosan chorvachilik bilan shug ullanishadi. Shu tufayli
ʻ
ham bu yerlik kishilar shevasida asosan chorvachilik sohasiga oid maqol va
iboralar uchraydi. Ushbu maqol ham chorvachilik bilan bog liq bo lib,
ʻ ʻ
chorvadorlar ko proq go shtlik ovqatlar, qaynatma sho rva ichishgani uchun
ʻ ʻ ʻ
ham sho rva haqida maqol aytilgan. Sho rqillatmoq so zi suyuq taomlarga
ʻ ʻ ʻ
nisbatan ishlatiladi, ba’zi joylarda bu so z xo rillatmoq tarzida ham qo llaniladi.
ʻ ʻ ʻ
Sho rqillamoq so zi bu shevada yig lamoq ma’nosida ham ishlatiladi. To ppa
ʻ ʻ ʻ ʻ
so zi esa quyuq yanada aniqlashtiradigan bo lsak, ko proq xamirlik ovqatlar va
ʻ ʻ ʻ
aynan palov uchun ham ishlatiladi. Bu maqolni o zbek xalq maqollaridan biri
ʻ
bo lmish “O ldirsa ham osh o ldirsin” maqolining bir sinonimi desak,
ʻ ʻ ʻ
mubolag a bo lmaydi.
ʻ ʻ
Semiz ko rkam- boychechak.
ʻ
Ushbu maqoldagi barcha so zlar adabiy tilde ishlatiladigan so zlardir.
ʻ ʻ
Maqol asosan ayollarga ishlatiladi. Maqolning qisqacha izohi shundan iboratki,
ba’zi ayollarga semiz bo lsa ham, o zlariga yarashadigan bo ladi. To lachadan
ʻ ʻ ʻ ʻ
kelgan bo lsa-da, kelishgan ayollarga ana shu maqol aytiladi. Nurota tuman
ʻ
tog lik hududlardan iborat, shuning uchun bu yerda tog gullarini yaxshi
ʻ ʻ
ko rishadi va alqashadi. Yaxshi va go zal narsalarni ham tog gullari,
ʻ ʻ ʻ
o simliklari, hayvonlariga o xshatishadi.
ʻ ʻ
Meniki keldi, seniki ketsin.

Ushbu maqol qadimdan aytib kelingan asotirlar, afsonalr, parilar-u, sehr-
jodu bilan bog liqdir. Bu maqolda aytilgan meniki va seniki so zlari kishilarningʻ ʻ
o zi bilan doimiy birga yuradi deb hisoblangan farishta-yu, jinlaridir. So z
ʻ ʻ
yuritayotgan maqolimiz odatda yangi chaqaloqni ilk bor beshikka bo layotganda
ʻ
yoki har safar beshikka yotqizganda aytiladi. Bu maqolga o xshash xalq og zaki
ʻ ʻ
ijodi namunasi ham mavjud.
Egasi keldi, bapasi qoch
Parishtalar qo yning och.
ʻ
Demak, yuqorida keltirgan maqolda ham gap farishtalar haqidagi
qarashlar bilan bog liq. Maqol uyga yangi kelin kelganda ham ishlatiladi. Bu
ʻ
maqolning yangi oila a’zosi bilan bog liq mazmuni boor.
ʻ
Ish, ish, ketiga shish.
Ushbu maqol aslan sal boshqacharoq, qo polroq ko rinishda ishlatiladi.
ʻ ʻ
Biz sal o zgartirgan holda tahlil qilyapmiz. Maqolning qo llanilish doirasi ancha
ʻ ʻ
toraygan bo lib, hozirgi kunda barchag birday tanish emas. Bu maqol faqat
ʻ
keksa avlod vakillari nutqida saqlanib kelmoqda. Yo qolib, unutilib ketmasligi
ʻ
uchun ham ushb u maqolni o zgarish bilan bo lsa-da, ilmiy ishimizga kiritdik.
ʻ ʻ
Maqolning qisqacha izohi shundan iboratki, har qancha ishlama, har qancha
mehnat qilma baribir bu dunyoning yumushlari, tashvishlari tugamydi. Ish ko p
ʻ
qilgan sari u yanada ko payib, kattalashib boraveradi.
ʻ
Buvday noning bolmasa-da,
Buvday so zing bo lsin.
ʻ ʻ
Bu maqol adabiy tilda sal boshqacharoq variantda ishlatildi, maqolda
bug doy so zidagi g tovushi o rnida qo llanilgan va leksik fonetik
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
dialektizmga aylanib qolgan. Barchamizga ma’lumki, ota-bobolarimiz
qadimdanoq oqko ngillik, samimiylik, shirnso zlik haqida juda ko plab maqol ,
ʻ ʻ ʻ
metal, hikmatli so zlar aytishgan, biz izohlayotgan maqol ham xuddi shu
ʻ
yo sindagi maqollardan biridir. Ushbu maqollar orqali bobolarimiz bizni mehr –
ʻ
oqibat, shirin so z har narsadan ustun ekanligi va och insonni ham shirin so z
ʻ ʻ
bilan qornini emas, qalbini to ydirish mumkinligiga undashgan, bu maqolda
ʻ

mehmondorchilik vaqtidagi vaziyatlar ham nazarda tutilgan, uyingga tasodifan
mehmon kelib qolsa, uyingda uning oldiga qo yadigan hech narsang bo lmasa-ʻ ʻ
da, shirin so zing bo lsin ma’noda. Nurotaliklar ham mehmondo st va
ʻ ʻ ʻ
shirinsuxan xalq, shuning uchun ushbu maqol buyerliklar tilida asrlar osha o z
ʻ
mavqeyini yo qotmay kelmoqda.
ʻ
Ko rgan oshding kuyugi jomon.
ʻ
Bu maqol ham ovqat haqida bo lib, qadim ajdodlarmizning
ʻ
qadriyatlaridan hikoya qiladi. Maqolda sizning yeyayotgan ovqatingiz yoki biror
yegulingizni u bu kim ko rib qolsa, siz u bilan o z nasibangizdan baham ko ring,
ʻ ʻ ʻ
chunki sizning yeyayotgan narsangizdan o sha kishining yegisi keladi,
ʻ
bermasngiz gunoh bo ladi, shuning uchun ham ushbu maqol qo llanilgan.
ʻ ʻ
Ko rgan deganda sizning yeguligingizni ko rib qolgan kishi, osh deganda har
ʻ ʻ
qanday taom yoki yegulik, kuyugi deganda o sha kishining sizning
ʻ
yeguligingizni ko rib yegisi kelishi, hijolat bo lib so ray olmasligi nazarda
ʻ ʻ ʻ
tutilgan. Bugungi kunda bu sheva vakillari orasida maqolning malnosi ancha
kengayib, sizning yegulik bo lmagan boshqa ixtiyoriy narsangizni ham ko rib
ʻ ʻ
qolib olgisi kelgan insonlarga ham ishlatilaveradi. Bu maqolni salbiy ma’noda u
bu narsangizni tortib olishni istagan kishilar ham o z vaziyatlari uchun
ʻ
ishlatadilar.
Miymon miymondi ko rolmaydu,
ʻ
Uy egasi hammani ko ralmaydi
ʻ
Bu maqol ham mehmondorchilikka oid maqollarimizdan biri bo lib, bu
ʻ
maqolda mehmondorchilikni ulug lash emas, balki biroz salbiy jihatlari ham
ʻ
aytib o tilmoqda. Agar uyimizga bir mehmon kelsa, uning orqsidan yana va yan
ʻ
ko p-ko p mehmonlar kelaveersa-yu uy egasi ularni sig dirolmasa ana shu
ʻ ʻ ʻ
maqol ishlatiladi. Bundan tashqari maqol mehmonlarni yoqtirmaydigan
mezbonlarga nisbtan ham qo llaniladi, sababi uy egasi hammani ko rolmaydi
ʻ ʻ
degani, uy egasining mehmonlarni unchalik xushlamasligini nazarda tutmoqda.

Maqoldagi miymon so zida mehmon so zidagi e unlisi o rnida I unlisiningʻ ʻ ʻ
ishtiroki, y til o rta undoshi o rniga h bo giz tovushi ishlatilishi natijasida leksik
ʻ ʻ ʻ
fonetik dialektizmlar yuzaga kelgan,
Qaydagi qilig im
ʻ
Qizda qilig im.
ʻ
Ushbu maqolda qizlarning kelin bo lib tushgan xonadonlarida hamma
ʻ
ishlarni eplashlari va buning uchun ota uylarida barcha yumushlar, muomala
madaniyati, odob-axloq barcha-barchasini o rganish zarurligi, kelin bo lib
ʻ ʻ
borgan xonadonida xato qilib qo yib ham o zini ham ota-onasi, oilasini uyatga,
ʻ ʻ
so kishga qo ymasligini, aks holda, ota-onasi tarbiya bermapti degan xunuk
ʻ ʻ
dakkilarni eshitishi mumkinligi haqidadir. Qiz bola barcha sho xliklar-u
ʻ
erkaliklarini ota uyida qoldirishi, hamma yomon xislatlar ota uyida qoldirib, eng
yaxshi sara xislatlarni olib ketishui haqidadir.
Qizlig imda kiymadim qizil ishton
ʻ
Yendi qaytib kiyaman uzun ishton.
Bu maqol ham yuqoridagi maqolning ma’nodoshi yoki mantiqiy davomi
desak, adashmagan bo lamiz. Bu yerda gap kiyim-kechak haqida emas, insonga
ʻ
xos xislatlar, fazilatlar haqida bormoqda. Yuqorida aytganimizdek turmushga
chiqqan qiz ota uyida erkaliklarini qoldirib, turmush o rtog ining hayot tarziga,
ʻ ʻ
fe’l-atvoriga, yog -u boriga ko nishlari lozim. Bu maqolda ota uyida erka o sgan
ʻ ʻ ʻ
qizning yangi uyga ko nikolmayotganligi aks ettirilgan. Maqol majoziy
ʻ
ma’nodagi so zlar orqali umuman boshqa ma’no anglatilmoqda. Bu maqollarda
ʻ
momolarimizning asrlar osha to plagan donoliklari mujassamlashgan. Bu
ʻ
maqollardagi mazmun- mohiyat hali hanuz o z ahamiyatini yo qotmay
ʻ ʻ
kelmoqda.
Bola joshidan
Qotin boshidan.
Bu maqollarning turfa xil variantlari mavjud, Nurota tuman o zbek
ʻ
shevalarida maqolning ushbu variant qo llangan. Maqolda qo llangan joshidan
ʻ ʻ
so zida til o rta y tovushi o rnida til oldi j tovushi ishtirok etgan va shu orqali
ʻ ʻ ʻ

leksik fonetik dialektizmni hosil qilgan. Qotin so zida ham xuddi shunday xʻ
undoshi o rnida q tovushi qo llanilishi natijasida leksik fonetik dialektizm hosil
ʻ ʻ
bo lgan. Maqoldan shunday ma’no anglashiladi farzandimiz yaxshi inson
ʻ
bo lishi uchun uni tug ilganida, juda yosh paytidan tarbiyalashimiz darkor,
ʻ ʻ
xotinni ham kelin bo lib tushgan ilk kunidanoq tarbiyalab tushuntirib borishimiz
ʻ
zarur shunda hammasi biz kutgandek natija beradi.
Kelar gapti kelin gapirsin.
Bu maqol o zbek xalq maqollaridan biri bo lmish ,”Aql yoshda emas,
ʻ ʻ
boshda” degan maqolning sal boshqacharoq varianti, sinonimi. Maqolda
insonlarning yoshi va mavqeyi qanday bo lmasin, ularning fikrlarini hurmat
ʻ
qilish, inobatga olish kerakligi aytilmoqda. Maqolda qo llangan gap va kelin
ʻ
so zlari majoziy ma’noda qo llangan bo lib, maqolda ular haqida fikr
ʻ ʻ ʻ
bormayapti. Bobolarimiz ushbu maqol orqali insonlarning jamiyatdagi
mavqeyini ularning yoshi yoki boyligi yoki boshqa bir narsa bilan emas, aql-u
zakovati bilan o lchanishini aytmoqdalar.
ʻ
Qizdi kimlar so ramaydi
ʻ
Qimizdi kimlar ichmaydi.
Bu maqol asrlar osha saqlanib kelayotgan qadriyatlarimizdan biri
sovchilik haqida aytilgan bo lib, qizi bor xonadonga shoh-u gado sovchilikka
ʻ
boradi. Bu borada hech qanday cheklov yoki ta’qiqlar yo q. qirmizni ham
ʻ
xohlagan yoki topgan odam ichaveradi, u boy yoki kambag al, shoh yoki gado
ʻ
bo lishidan qat’iy nazar. Maqolda qo llangan tushum kelishigi –di shaklida
ʻ ʻ
qo llangan bo lib, n undoshi o rnida d undoshi ishlatilgan.
ʻ ʻ ʻ
Qizi bording nozi bor,
Qo lida tarozi bor.
ʻ
Bu maqol ham yuqorida qayd etilgan maqollar singari sovchilik, bu
jarayondagi nozik qadriyatlar haqida so z bormoqda. Nozi bor degan birikmaga
ʻ
to xtaladigan bo lsak, qizni ota-onasi sinab, tanlab, ko rib, surishtirib
ʻ ʻ ʻ
kuyovlikka nomzod saylashadi, quad tarafga va kuyovga o z shartlarini
ʻ
aytishadi, talablar qo yishadi. Shuning ucgun ham qizi borning nozi bor
ʻ

deyishgan bobolarimiz. Qo lida tarozi bor gapiga keladigan bo lsak, ilgariʻ ʻ
zamonlarda qizlarga qalinni tilloda to lashgan, shu tufayli ham maolda aynan
ʻ
tarozi haqida gap bormoqda. Tarozi so zini o z ma’nosida ham, ko chma,
ʻ ʻ ʻ
ramziy, majoziy ma’noda ham tushunish mumkin, barchamizga ma’lumki,
tarozi taqdir belgisidir. Qizi bor odamning qo lida ham qizining, ham qizi tufayli
ʻ
bunyod bo ladigan yangi bir oilaning taqdiri turibdi. Shu sabab ham ayan tarozig
ʻ
so zi qo llanilgan.
ʻ ʻ
Kelar yeshigingdi qotti joppa.
Ushbu maqolda eshik so zida e undoshi oldidan y undoshi ishtirok
ʻ
etganligi tufayli ham leksik fonetik dialektizim hosil bo lgan. Qotti so ziga
ʻ ʻ
to xtaldigan bo lsak, bu yerda a undoshi o rnida o undoshi qo llanilishi va so z
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
oxiridagi q tovushi tushib qolishi natijasida leksik fonetik dialektizm hosil
qilingan, joppa so zida han xuddi shunga o xshash holat bo lib, yopmoqq fe’lida
ʻ ʻ ʻ
y undoshi o rnida j undoshi ishtitirok etgan, -ma bo lishsizlik shaklida esa m
ʻ ʻ
jarangli undoshi o rnida p jarangsiz undoshi qo llanilgan. Ushbu maqolda biron
ʻ ʻ
kimga qattiq gapirish, qo pol muomalada bo lishdan oldin yaxshilib o ylab ko r,
ʻ ʻ ʻ ʻ
yana o sha odamga ishing tushishi mumkin. Bu maqol bugungi kunda eriniong
ʻ
uyidan ota uyiga arzlab boruvchi yosh kelinlarga nisbtan ko p ishlatiladi, chunki
ʻ
ular o sha turmush o rtog ining uyuga yan qayta keladi, shu pautd aytgan qattiq
ʻ ʻ ʻ
va qo pol gaplari, nojo ya harakatlari uchun qattiq pushaymon yeyishi mumkin.
ʻ ʻ
Kirpi bolosin jumshog im diydi,
ʻ
Qo ng iz bolosin oppog im deydi.
ʻ ʻ ʻ
Har kim qilsa o ziga.
ʻ
Urug ingdir aymog ingdir
ʻ ʻ
Qoraqalpoq qaymog ingdir.
ʻ

3. 2. Nur о t а shev а l а rid а ib о r а l а rning q о llʻ а nilishi
Ins о niy а t q а dimd а n о zid
ʻ а n keying а vl о dl а rning m а n ʻ а viy а ti, t а rbiy а si
hamda а xl о qi k а bil а rg а yuksak e’tib о r q а r а tg а n.Kel а j а k а vl о dni ziy о li, ilm-u
m а ’rif а tli qilib t а rbiy а l а sh hamda v о y а g а yetk а zish uchun h а r а k а tl а r u
tug ilm
ʻ а sd а n oldin b о shl а n а di .Zer о , yurtb о shimiz t а ’kidl а g а nl а ridek, “Ilmg а
а s о sl а nm а g а n s о h а ning kel а j а gi y о q”.[2;14] Kelgusi аvlоd mа’nаviy
ʻ
merоsimiz tо lа-tо kis, hech о zgаrishsiz yetib bоrishi uchun hаm shevаlаrni
ʻ ʻ ʻ
о rgаnishimiz, ulаr tо liq tushunishlаri uchun esa dilektik lug аtlаr yаrаtishimiz
ʻ ʻ ʻ
darkor.
Frazeologik-dialektal iboralar. O zbek sheva, dialektlarida mavjud
ʻ
bo lgan, adabiy tilda uchramaydigan, uchrasa ham ma noda farqlanadigan
ʻ ʻ
frazeologik iboralar, birikmalar bir butun holda yaxlit holdagina biror ma’noni,
odatda, qo shimcha ko chma ma’noni anglatadi. Xullas, o zbek sheva,
ʻ ʻ ʻ
dialektlardagi sof leksik, leksik-semantik, etnografik, leksik-fonetak, leksik-
dirivatsion so z, terminlarni va frazeologik dialektal iboralarni Dialektik Llarda,
ʻ
imkoni boricha, to la aks ettirmoq lozim.[1;37-42] Quyida ularning har biriga
ʻ
leksiug atlarda -
ʻ semantik jihatdan e’tibor berib, ma lum bir ma’noviy guruhlar ʻ
sifatida tahlil qilib, ularning izohini qayd etgan holda sheva vakillari nutqidan
yozib olingan misollar vositasida ish ko rish ham o rinli bo ladi. O zbek tilida
ʻ ʻ ʻ ʻ
kiyim-kechak, oziq-ovqat va uy-ro zg or buyumlari nomlari faol qo llaniladi. Bu
ʻ ʻ ʻ
esa shevamizning dialektal so zlarida ham o z ifodasini topadi Uularni shevadan
ʻ ʻ
to plab yig ilgan misollar vositasida quyida birma-bir ko rib chiqamiz.
ʻ ʻ ʻ
О zbek tili turli shevаlаrgа bоy til. Yurtimizning hаr bir vilоyаtining hаr
ʻ
bir tumаnining vа hаttоki hаr bir qishlоg ining о z shevаlаri mаvjud. Shevаlаr
ʻ ʻ
shu shevаdа sо zlаshuvchilаrning аsriy аn аnаlаri, yаshаsh tаrzi, shаrоitlаri,
ʻ ʻ
kаsbi-kоrlаrigа kо rа fаrqlаnаdi. “О zbek xаlq shevаlаri turkiy xаlqlаr shevаlаri
ʻ ʻ
оrаsidа g оyаt bоy vа xilmа-xilligi bilаn аjrаlib turаdi. Ulаrning bir qаnchаsi о z
ʻ ʻ
vаqtidа fоnetik, grаmmаtik vа leksik jihаtdаn tаdqiq etilgаn. Аyniqsа о tgаn
ʻ
аsrning elliginchi yillаridаn bоshlаb о zbek diаlekt vа shevаlаrini аniq rejаlаr
ʻ
аsоsidа о rgаnishgа kirishildi.[19,42] “Shevа - о zbekchа rаvish, tаrz, yо sin
ʻ ʻ ʻ

degаn mа nоlаrni bildirib, fаndа birоr tilning о zigа xоs leksik, fоnetik vаʻ ʻ
grаmmаtik xususiyаtlаri bilаn fаrqlаnib turаdigаn kichik territоriyаgа оid
qismini аnglаtаdi.[7; 3-B]
Hаr bir hudud shevаsidа turli-tumаn sо zlаr mаvjud bоlib, о zigа xоs
ʻ ʻ
mаqоllаr, ibоrаlаr ishlаtilаdi. Sо z yuritmоqchi bо lgаn mаvzuyimiz
ʻ ʻ
ibоrаlаr.Ibоrа – mа nоsi yаxlit sо zgа teng bо lgаn sо z birikmаsi yоxud
ʻ ʻ ʻ ʻ
gаp.Ibоrаlаr shu hudud аhоlisining fаоliyаti bilаn bоg liq hоldа yuzаgа kelаdi.
ʻ
Nurоtа tumаn hududi dаshtliklаrdаn ibоrаt bо lgаnligi sаbаbli bu yerdа
ʻ
chоrvаchilik yаxshi rivоjlаngаn.Shuning uchun hаm bu tumаn hududidаgi
о zbek shevаlаridа chоrvаchilikkа оid ibоrаlаr kо prоq uchrаydi. Mаsаlаn,
ʻ ʻ
“оtteri jоmgir jоvipdi” bu ibоrа kо prоq kuz vа bаhоr fаslidа uchrаydigаn tаbiаt
ʻ
hоdisаsigа nisbаtаn ishlаtilаdi. Bunаqа vаziyаtdа yоmg ir yоg аdi, аmmо yer
ʻ ʻ
hо l bо lmаydi. Bu ibоrаni “ yоg ib-yоg mаy yоg gаn yоmg ir” deyishimiz
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
mumkin.Mаsаlаn, “Yechаchqоngа оtteri jоmg ir jоvibti”.
ʻ
“Tilsiz kelin” – bu ibоrаni kо prоq qаynоnаlаr ishlаtishаdi desаk
ʻ
mubоlаg а bо lmаydi. Bu ibоrа Tumаnning kо pchilik qishlоqlаri ( Sоvuqbulоq,
ʻ ʻ ʻ
Suvliq, Mоduvоt, Kаvushli, Mоybulоq, Оchа, Qiyоsin)dа ishlаtilаdi. Ibоrаning
mа nоsi- chоy qаynаtish uchun ishlаtilаdigаn buyum, sаbаbi kelinlаr chоyni
ʻ
о chоqdа qiynаlib qаynаtishmаydi, bаlki tоkdао zi qаynаydi. Shu sаbаbli hаm
ʻ ʻ
bu b uyumgа nisbtаn аnа shu ibоrа qо llаnilgаn .mаsаlаn, “Tilsiz kelinimdаn
ʻ
vо rgilаy, jumushimdi оsоn qildi”.
ʻ
“Mоrtuv ishlаgаn”- аslidа bu ibоrа tаrkibidаgi “ishlаgаn” sо zi
ʻ
“ushlаgаn” sо zi bо lib, bu shevа tа siridа “u” tоvushi оrnidа “i” tоvushi
ʻ ʻ ʻ
qо llаngаn. Ibоrаning аsl izоhi uzоq о tmishdаgi аfsоnа-аsоtirlаrgа bоrib
ʻ ʻ
tаqаlаdi. Ibоrаdаgi “Mоrtuv” аfsоnаviy sаlbiy оbrаz bо lib, u jinlаrning bir turi,
ʻ
sоchlаri dоimо yоyilgаn, bа zidаginа insоn qiyоfаsidа kо zgа kо rinib
ʻ ʻ ʻ
qоluvchidir. Аfsоnаlаrgа kо rа uning sоchlаridаn yulib оlgаn kishining hаmmа
ʻ
ishlаri rivоjlаnib оmаdi kelаdi degаn fаrаzlаr bо lgаn. Shuning uchun hаm
ʻ
dоimо оmаdi kulаdigаn hch tugаmаs bоyliklаrgа egа kishilаrgа nisbаtаn ushbu
ibоrа ishlаtilgаn.Mаsаlаn, “Bizаrding kаttа kоtоtаlаrimiz mоrtuv ushlаgаn”.

“Juvulmаg аn qоshiq”- ushbu ibоrа tumаnning deyаrli bаrchа о zbekʻ ʻ
shevаlаri uchun ishlаtilаdi. Uning izоhi-kishilаr о zlаrigа tegishli bо lmаgаn
ʻ ʻ
ishlаrgа аrаlаshgаnliklаri vа о zlаrigа tegishli bо lmаgаn suhbаtlаrgа
ʻʻ ʻ
qо shilgаnlаridir. Ibоrа tаrkibidаgi “juvulmаg аn”sо zi “yuvilmаgаn” sо zining
ʻ ʻ ʻ ʻ
shevа shаklidir.Yuvilmаgаn qоshiq hаmmа idishlаr bilаn yuvilish uchun оlib
kelinаdi-yu, аmmо yuvilmаy qоlаverаdi. Shu hоlаtdаn kelib chiqqаn hоldа
ushbu ibоrа pаydо bо lgаn vа ishlаtilib kelinmоqdа. Mаsаlаn, “juvulmаg аn
ʻ ʻ
qоshiqqа о xshаb hаmmа nаrsаgа qоshilаbermа”. Bu ibоrаning vаriаntdоshi
ʻ
sifаtidа “ suqmа qоаshiq” ibоrаsi hаm ishlаtilаdi. Bu ibоrа hаm xuddi yuqоridа
tа kidlаngаn ibоrа singаri mа nоlаrni аnglаtаdi.
ʻ ʻ
“Siydikkо z”, “Shо rpаkо z” ibоrаlаri- bu ibоrаlаr judа kо p yig lаydigаn
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
kishilrgа nisbаtаn ishlаtilаdi.Yаnаyаm аniqrоg i bо lаr-bо lmаsgа yig lаyversа
ʻ ʻ ʻ ʻ
kishilаr ushbu ibоrаlаr ishlаtilаdi. Ushbu ibоrаlаr mа nоdоsh bо lib birining
ʻ ʻ
оrnidа biri erkin аlmаshinib ishlаtilаverаdi.Bu ibоrа аsоsаn tumаnning shimоliy
qishlоqlаridа kо prоq qо llаnilаdi.Ibоrаni tumаn hududidа yаshоvchi qоzоq
ʻ ʻ
millаtigа mаnsub kishilаr nutqidа hаm uchrаtishingiz mumkin. Bundаn tаshqаri,
yurtimizning jаnubiy hududlаri bо lgаn Surxоndаryо vа Qаshqаdаryо vоhа
ʻ
tumаnlаri о zbek shevаlаridа hаm ushbu ibоrаni yоki uning vаriаntdоshlаrini
ʻ
uchrаtish mumkin.
“Tiyiqsiz“, “Bediynаt” ibоrаlаri- bu ibоrаlаr аsоsаn vа’dаsini
bаjаrmаydigаn, sо zining ustidаn chiqmаydigаn, bekоrdаn bekоrgа jаnjаl
ʻ
chiqаrаdigаn, gаpining mа nо-mаzmuni yо q, оylаmаsdаn gаpiruvchi kishilаrgа
ʻ ʻ
nisbаtаn ishlаtilаdi. Ushbu ibоrаlаr qismаn sinоnimlik hоsil qilib, hаr dоim hаm
birining о rnidа bоshqаsini ishlаtib bо lmаydi.” Bediynаt” qо llаnilish dоirаsi
ʻ ʻ ʻ
Chuyа yuqоri hududlаri bо lib, bu yerdаgi 10dаn ziyоd qishlоqlаrdа
ʻ
ishlаtilаdi.”Tiyiqsiz” ibоrаsi esа аsоsаn Nurоtа shаhаr yuqоrisidа jоylаshgаn
qishlоqlаrdа(Sаmаri, Chаshmа, Аjrim, Eski)dа ishlаtilаdi. Bu ibоrаgа yаnа
vаriаntdоsh sifаtidа “Tiyuvsiz” ibоrаsi hаm mаvjud bо lib, u аsоsаn Chuyаdаn
ʻ
pаst hududdаgi qishlоqlаrdа qо llаnilаdi.
ʻ

“Sоrоyоq” – ushbu ibоrаning izоhi-аsоsаn yаngi kelinlаrgа yоki uygа
kelgаn mehmоnlаrgа nisbаtаn аytilаdi.Yаngi kelin tushgаndа ushbu оilаgа
yоxud mehmоn kelgаndа uy egаlаrining bоshigа birоr fаlоkаt tushsа, bundаy
insоnlаrgа nisbtаn “sоrоyоq” ibоrаsi ishlаtilаdi.Ibоrа аsоsаn tоg lik qishlоqlаrdаʻ
nutqidа fаоl qо llаnilаdi.Hоzirgi оzbk аdаbiy tilidа mаvjud “shumqаdаm”,
ʻ
ibоrаsigа mа nоdоsh bо lа оlаdi.Mаsаlаn, “Kelining sоrоyоq chiqdi”.
ʻ ʻ
“Qоrаqо l”
ʻ – bu ibоrаni аsоsаn qо lidаn hech bir yumush kelmаydigаn ʻ
аyоl-qizlаrgа nisbаtаn аytishаdi.Rо zg оrdа, оilаdа, uy tutishdа birоr ishni
ʻ ʻ
eplоlmаsаlаr, ushbu ibоrа qо llаnilаdi.Tumаnning Оqtоg hududlаridа bu ibоrа
ʻ ʻ
kengrоq mа nоdа qо llаnilsа, Qоrаtоg hududlаridа esа mа nоsi аnchа tоrаyib
ʻ ʻ ʻ ʻ
bichish-tikishgа lаyоqаti yо q xоtin-qizlаrgа аytilаdi. Mаsаlаn, “ qоrаqо lmisаn,
ʻ ʻ
nimаppаlа, bittа shuni yeplаb tikаlmiysаn”.
“Tubi bir” – bu ibоrа аsоsаn Yuqоri Chuyа hududlаridа qо llаnilib,
ʻ
hududdаgi Tikаnli, Qirhоvut, Qаdоq,Nоg оrа, Tutli, Sirtsiluv, Qizilhоvut,
ʻ
Bоtqоq, Bаrоq, Hаsаnоtа, Аnnа kаbi qishlоqlаrdаgi kishilаr nutqidа fаоldir.
Ibоrаning izоhi shundаn ibоrаtki, bir urug gа mаnsub yоki bittа аjdоddаn
ʻ
tаrqаlgаn kishilаrgа nisbаtаn shundаy deyilgаn.Yuqоridаgi hududlаrdаgi
insоnlаrning deyаrli kо pchiligi bittа bоbо urug dаn tаrqаlishgаn, shuning uchun
ʻ ʻ
hаm shu hududlаrdаgi kishilаr bu ibоrаdаn judа kо p fоydаlаnishаdi. Mаsаlаn, “
ʻ
Аbdullа аkа bilаn Оmоnоy оpаning tubi bir-dа, shо ning uchunаm аmmа
ʻ
deydi”.
“Dоrdаn qоchgаn”-ushbu ibоrаning izоhi quyidаgichа: fаvqulоddа yоmоn
xislаtlаrgа egа bо lgаn, hаr qаndаy jаzо-yu, tuzоqlаrni mensimаydigаn, hech
ʻ
kim vа hech nаrsаdаn qо rqmаydigаn kishilаrgа nisbаtаn ishlаtilаdi. Bundаy
ʻ
kimsаlаrni kishlаr yоqtirishmаydi.“Dоrdаn qаytgаn” degаn vаriаntdоshi hаm
mаvjud bо lib, birining оrnidа biri bemаlоl qо llаnа оlаdi. Mаsаlаn, “Ehhe, Оrоl
ʻ ʻ
аkаni uli dоrdаn qоchgаnku, hech kim bаskelаmmiydi vо ngа”.
ʻ
“Qiyоli qоchgаn”- bu ibоrа quyidаgichа izоhlаnаdi: xоtirаsini yо qоtgаn,
ʻ
аyrim-аyrim nаrsаlаri eslаy оlmаydigаn yоki hаyоlpаrаst bо lib qоlgаn
ʻ
insоnlаrgа nisbаtаn hаm ishlаtilаdi. Ibоrа Оqtоg hududidаgi qishlоqlаrdа
ʻ

yuqоridаgi mа nоlаrni bildirsа, Yаngiоbоd, Jаrmа, Tegirmоn, оltmishtо rt,ʻ ʻ
Оqqulа, Xаyrоbоd, Burlibоy kаbi qishlоqlаrdа “jinni”, “telbа” kаbi sо zlаrgа
ʻ
sinоnim sifаtidа ishlаtilаdi. Mаsаlаn, “Jumаni qiyоli qоchib qоg аnоv, qаrаshlаri
ʻ
biyjо”.
“Kо krаgi yаlаngtо shdаy” - bu ibоrа mаshhur Bаhоdir Yаlаngtо sh
ʻ ʻ ʻ
оbrаzi bilаn bоg liq bо lib, kо krаgini оchib yuruvchi kishilаrgа nisbаtаn
ʻ ʻ ʻ
ishlаtilаdi. Bu оbrаz dоimо оldini оchib yurgаni uchun hаm ungа Yаlаngtо sh
ʻ
lаqаbi berilgаn, shuning uchun hаm bundаy kishilаrgа nisbаtаn yuqоridаgi ibоrа
ishlаtilаdi.
“Qirg izdi kuchugidаy”- ushbu ibоrа tumаnning qоzоqlаr bilаn yоndоsh
ʻ
hududlаridа uchrаydigаn о zbek аhоlisi shevаlаridа uchrаydi. Ibоrаning izоhi
ʻ
quyidаgichа: Bаrchgа ma’lumki, qirg iz chо pоnlаri judа kо p it bоqishаdi.
ʻ ʻ ʻ
Mаnа shu sаbаbgа kо rа, kishilаr judа kо p nаrsаlаrgа nisbаtаn yuqоridаgi
ʻ ʻ
ibоrаni ishlаtishаdi.Mаsаlаn, “Shu yenаmdi nebаrаsiyаm qirg izdi kuchugidаy”.
ʻ
“Yeqibоti kishim”- bu ibоrа аsоsаn hаyrаtlаnish, jаhl chiqishi, ensа
qоtishi kаbi ruhiy hоlаtlаrni ifоdаlаsh uchun ishlаtilаdi. Ibоrаning qаmrоv
kо lаmi unchаlik kаttа emаs, bu ibоrа fаqаtginа tumаnning Suvliq mаhаllаsi vа
ʻ
tumаngа yоndоsh Qо shrаbоd tumаni Jоnbulоq mаhаllаsidаginа ishlаtilаdi.
ʻ
Mаsаlаn, “yeqibоti kishim munchа biytаsаn, bizаrаm bilsаk kerаk bir
nersаlаrdi”.
“Pitik tаqdir”- bu ibоrаning izоhi shundаn ibоrаtki, оilа qurgаn yоki оilа
qurаyоtgаn qizlаrgа, аyоllаrgа “tаqdiringdа bоr ekаn”, “tаqdiring shu ekаn”
sо zlаrining о rnigа ishlаtilаdi. Ushbu ibоrа аdаbiy tildаgi “Tаqdiri аzаl”
ʻ ʻ
ibоrаsigа sinоnim tаrzdа qо llаnilаdi.
ʻ
“Jelkа tоmiri juvоn”- bu ibоrаdа qipchоq shevаsi vаkillаrining deyаrli
hаmmаsigа tegishli bо lgаn “y” tоvushining “j”lаshish hоdisаsi kuzаtilgаn bir
ʻ
nechа о rinlаrdа uchrаydi. Nurоtаliklаr fe lidа qаysаrlik, о jаrlik kаbi xislаtlаr
ʻ ʻ ʻ
mаvjud.Yuqоridаgi ibоrа xuddi shungа ishоrа qilаdi.Shuningdek, bu shevаdа
“Mо yni iyik “degаn ibоrа hаm birgа ishlаtilib kelinаdi.Bilаmizki, shаrmаndа vа
ʻ

uyаtgа qоlgаn hаmdа аybdоr insоnning bо yni hаr dоim egik bо lаdi. Ushbuʻ ʻ
ibоrа shundаy kishilаrgа nisbtаn ishlаtilib kelinаdi.
Bundаn tаshqаri biz ushbu shevаlаrdа uchrаydigаn bir qаnchа
chоrvаchilikkа dоir mаqоl vа ibоrаlаrni uchrаtishimiz mumkin. Mаsаlаn, “
Jоg аyg ir”, “ Ketmоndum”, “ Qоziqоchmа”, “ Birinchi qоrin” vа hаkоzоlаr.
ʻ ʻ
Mаqоllаrgа kelаdigаn bо lsаk, hаr bir mаvsumgа xоs “ Uch оyоg i suvdа, bir
ʻ ʻ
оyоg i о tdа” mаqоlining yоz оyidа mоllаrning оvqаtgа tо ymаsа hаm, suvgа
ʻ ʻ ʻ
tо yishlаri lоzimligi hаqidа ma’lumоt beruvchi vа ishlаtiluvchi mаqоl ekаnligini
ʻ
bilib оldik. Bu mаqоlning teskаrisi bо lgаn “ 3 оyоg i о tdа bir оyоg i suvdа”
ʻ ʻ ʻ ʻ
mаqоlining esа kuz fаslidа ishlаtilib, mоllаrning ushbu fаsldа kо prоq оvqаtgа
ʻ
tо yishlаri lоzimligini аnglаtаdi.
ʻ
“Jоg аyg ir”-
ʻ ʻ
“Ketmоndum”-
“Qоziqоchmа”- ushbu ibоrа аslаn sо z birikmаsi bо lib, vаqtlаr о tishi
ʻ ʻ ʻ
bilаn bittа sо zgа аylаnib qоlgаn. Аsl sо z birikmа hоlidа “qоziqdаn qоchgаn”
ʻ ʻ
tаrzidа bо lgаn. Keyinchаlik esа bittа yаxliy sо zgа аylаngаn. Ushbu ibоrаning
ʻ ʻ
mа nоsi shuki, sigirlаrning buzоg I 2 yоshidа tug ishgа tаyyоr bо lmаy turib
ʻ ʻ ʻ ʻ
“qоchib ketаdi”, yа ni оnа hоmilаdоr bо lаdi. Shuning uchun hаm ulаrgа nisbtаn
ʻ ʻ
“qоzig idаn qоchgаn”,”qоziqоchmа” deyilаdi. Bu ibоrа hоzirgi kundа
ʻ
insоnlаrgа nisbаtаn hаm qо llаnilаdi. Muddаtidаn оldin оnа bо lgаn qizlаrgа
ʻ ʻ
nisbаtаn “qоziqоchmа ekаn-dа!” deyishаdi.
“Kо rmо llаgа jо rа qilmоq”- ushbu ibоrа uyqu bilаn bоg liq hоlаtni
ʻ ʻ ʻ ʻ
ifоdаlаydi, ibоrаdаn аsоsаn tumаndаgi Hаsаnоtа, Qаdоq, Bаrоq, Nоg оrа,
ʻ
Kо kbulоq qishlоqlаridа yаshоvchi аhоli fоydаlаndi. Ibоrаning mа nоsi yоsh
ʻ ʻ
bоlаlаr uxlаshmаsа, ulаrgа qаrаtа hоzir bо ni kо r mо llаg а jо rа qilаmiz,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
detishgаn. Ibоrаning izоhi shundаn ibоrаtki, endi bu bоlаni uyqugа оshnо
qilаmiz deyishmоqchi. Ushbu ibоrа оrqаli uyqu kо rmо llаgа о xshаtilyаpti,
ʻ ʻ ʻ
negа аynаn kо r mullа dersiz, chunki uyqudаgi kishigа kо r оdаmdаy hech
ʻ ʻ
nimа kо rinmаydi. Mullа sо zining ishlаtilishidаn mаqsаd esа, mullа kishilаr
ʻ ʻ

turli xil оyаtlаr, duоlаr о qib, insоnlаrni uyqu hоlаtigа sоlib qо yishаdi. Shuʻ ʻ
jihаtlrni inоbаtgа оlgаn hоldа shu ibоrа kelib chiqqаn.
“Jоy qоchdi” – bu ibоrа аsоsаn mehmоndоrchilik bilаn bоg liq bоlib,
ʻ
birоr jоygа mehmоngа bоrgаn kishilаrgа nisbtаn qо llаnilаdi. “Yаxshi mehmоn
ʻ
bо ldinglаrmi, yаxshi mehmоn qilishdimi” kаbi sаvоllаrning о rnigа bu yurt
ʻ ʻ
kishilаri jоy qоchdingmi, deyа sаvоl berishаdi. Ushbu ibоrа о zbek xаlqining
ʻ
nаqаdаr mehmоmdо st ekаnlini yаn bir kаrrа isbоtlаydi.
ʻ
“Tо rt kuning”, “Tо rt kunliging”- ushbu ibоrаlаr pаrоnim bо lib bir
ʻ ʻ ʻ
о rnidа ikkinchisi bemаlоl qо llаnа оlаdi. Bu ibоrа xоtin-qizlаrimizgа,
ʻ ʻ
аyоllаrimizgа qаrаtа аytilаdi. О z uyidаn kelin bо lib ketаdigаn qizlаrgа vа tо y
ʻ ʻ ʻ
bо lib, turmushgа chiqib ketgаn qizlаrgа оtа uyi “tо rt kuni” yоki “ tо rt
ʻ ʻ ʻ
kunligi” bо lаdi. Ulаr оtа uylаrdа yаxshi izzаt-ikrоm kо rsinlаr degаn mа nоdа
ʻ ʻ ʻ
ushbu ibоrаni qо llаshаdi. Ibоrа tаrkibidаgi tо rt kun sо zigа аhаmiyаt berаdigаn
ʻ ʻ ʻ
bо lsаk, biz dunyоni аsli tо rt kunlik deymiz , shu tо rt kunlik dunyоdа hаm
ʻ ʻ ʻ
qizlаr о z tug ilib- о sgаn uylаrigа begоnа sаnаlib, mehmоn о rnidа kо rilаdi.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Bu bizning qоn-qоnimizgа singgаn qаdriyаt hisоblаnаdi. Qizlаrning оngigа bu
tushunchаlаt tug ilgаnlаridаnоq singdirilа bоshlаnаdi.
ʻ
Bu ibоrаgа sinоnim tаriqаsidа “ kishi uyi” degаn ibоrа hаm qо llаnilаdi.
ʻ
Bu ibоrа hаm yuqоridаgi singаri оtа uy mа nоsini ifоdаlаydi. “Kishi “ sо zi аsli
ʻ ʻ
bu yerdа “ begоnа “ mа nоsidа qо llаnilmоqdа. Chunki turmush qurgаn qizgа
ʻ ʻ
оtа uyi begоnа hisоblаnаdi. Nurоtаliklаr ushbu qаdriyаtlаrgа judа qаttiq аmаl
qilishgаn. Qizlаrning о zgа uydа bаxt tоpib ketishlаri uchun turli yumushlаr
ʻ
qilgаnlаr.
“Gungqоrg аdаy”- bu ibоrа 2 mustаqil sо zning qо shilishidаn hоsil
ʻ ʻ ʻ
bо lgаn: gung vа qаrg а sо zlаri. Vоhа аhоlisi uchun qаrg а tinmаy qаqqillаb
ʻ ʻ ʻ ʻ
turuvchi, tinmаy sаyrаb turuvchi, оfаt keltiruvchi qush. Shuning uchun hаm
sаlbiy hоlаtlаrgа аsоsаn qаrg а qushi bilаn bоg liq ibоrаlаrdаn fоydаlаnishаdi.
ʻ ʻ
“Gung “ sо zi “gаpirmаydigаn” degаn mа nоni аnglаtаdi. Аyb ish qilib yоki
ʻ ʻ
bilib turibb birоr nаrsа аytmаy turgаn kishilаrgа qаrаtа аnа shundаy”
gungqоrg dаy” ibоrаsi qо llаnilаdi. Ibоrа tо lig ichа sаlbiy sifаtgа egа sо z.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ

“Qоrаqо l” – ushbu ibоrаning bittа mа nоsi yuqоrirоqdа izоhlаngаn, ibоrаʻ ʻ
bоlаsini kо p urаdigаn, urushаdigаn qо pоl оnаlаrgа nisbtаn qо llаnilаdi,
ʻ ʻ ʻ
ibоrаning аsl izоhi shundаn ibоrаtki, о z qо llаri bilаn fаrzаndlаrini
ʻ ʻ
kаltаklаydigаn, berаhm, beshаfqаt kаbi sifаtlаrgа egа оnаlаrgа qаrаtа аytilаdi.
Yuqоridаgi ibоrа bilаn bu ikki ibоrа shаkldоsh bо lib, аslо mа nоsi bir xil emаs.
ʻ ʻ
“Sо xtаsi sоvuq”- ushbu ibоrа kishilаrning yuz ifоdаsi vа xаrаkteridаn
ʻ
kelib chiqib ishlаtilаdi. Bundаy kishilаrni kо rgаndа, insоndа nоxush hissiyоt
ʻ
pаydо bо lаdi. “Sоvuq yuzli” birikmаsigа mа nоdоsh desаk, аynаn tо g ri
ʻ ʻ ʻ ʻ
bо lаdi. “Sо xtа” sо zi yuz mа nоsidа vа tаshqi kо rinish, nigоh mа nоlаridа
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qо llаnilmоqdа. “Turqi sоvuq” ibоrаsi bilаn sinоnim tаrzdа ishlаtilаdi. Bu ikki
ʻ
ibоrа hаm sаlbiy mа nо berishi uchun sаlbiy bо yоqqа egа “sо xtа” vа “Turq”
ʻ ʻ ʻ
sо zlаri tаnlаb оlingаn.
ʻ
“Suyriburun”- bu ibоrа Nurоtаliklаr uchun burni chirоyli kishilаrgа
nisbаtаn ishlаtilаdi. Ibоrа 2 sо zning qо shiluvidаn hоsil bо lgаn bо lib, “suyri”
ʻ ʻ ʻ ʻ
sо zi chirоyli vа uzun , tekis burunni ifоdаlаydi. Оdаtdа Оqtоvliklаr chirоyli
ʻ
qizlаrni tа riflаshgаndа “suyrburun ekаn” deyа tа riflаshаdi.
ʻ ʻ
“Mo yni juvon”- bu ibora mag rur, hech bir aybini, xatosini tan
ʻ ʻ
olmaydigan, hech kimning oldida bosh egmaydigan, ,ag rur insonlarga nisbatan
ʻ
ishlatiladi. Bu sheva vakillari ushbu iboradan odatda salbiy ma noda, takabbur
ʻ
kishilarga nisbatan qo llashadi. “Juvon” so zi “yo g o n” so zining ushbu
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
shevadagi fonetik bir variant bo lib, sinmas, egilmas degan manoda
ʻ
qo llanilmoqda. Bu maqolga sinonim tarzida qo llaniluvchi yana bir qancha
ʻ ʻ
iboralar mavjud. Bular :”Jelka tomiri juvon” , “Mo yin iyikmaydigan”
ʻ
kabilardir.
“Mо yin iyikmаydi”- bu ibоrа yuqоridа tilgа оlgаniiz “Bо yni juvоn”
ʻ ʻ
ibоrаsi bilаn sinоnim hisоblаnаdi. Ushbu ibоrаdаgi “mо yni” sо zi “bо yin”
ʻ ʻ ʻ
sо zining hudud shevаsidаgi bir vаriаnt bо lib, g ururi hаddаn ziyоd bаlаnd,
ʻ ʻ ʻ
hechkimgа bо ysunmаs, hechkimsаgа iltimоs qilmаydigаn, о tа mаg rur
ʻ ʻ ʻ
kishilаrgа nisаbtаn qо llаnilаdi. “iyikmаydi” sо zining mа nоsi esа egmаydi
ʻ ʻ ʻ
degаn mа nоni аnglаtаdi. Аslidа tаrixgа nаzаr sоlаdigаn bо lsаk, bu hududdаgi
ʻ ʻ

insоnlаr аslаn аnа shundаy. Tоg lik kishilаrning g ururi аnа shundаy о tаʻ ʻ ʻ
dаrjаdа kuchli bо lib, ulаr оriyаt uchun jin оlib, jоn bergаnlаr. Hоzirdа hаm
ʻ
kishilаr ushbu qаdriyаytlаrini о zlаridа sаqlаb qоlgаnlаr. Biz kо rib
ʻ ʻ
о tаyоtgаnimiz ibоrаning hаli hаnuz ishlаtilishi bu fikrlаrimizning yоrqin
ʻ
dаlilidir. О rgаnаyоtgаn, kо rib chiqаyоtgаn hаr bir sо z, hаr bir ibоrа, hаr bir
ʻ ʻ ʻ
mаqоl tоg lаr bilаn о rаlgаn bu kо hnа diyyоrning аsrlаr оshа sаqlаnib
ʻ ʻ ʻ
kelаyоtgаn mа nаviyаti, mаdаniyаti, qаdriyаtlаri, urf- оdаtlаrining bir nаmunаsi
ʻ
desаk, yаnglishmаgаn bо lаmiz. Аslidа ushbu shevаni, ushbu mаvzuni
ʻ
о rgаnishdаn hаqiqiy mаqsаd hаm bu milliy bоyligiklаrimizni о z hоlichа,
ʻ ʻ
sоfligichа kelаjаk аvlоdlаrgа yetkаzishdаn ibоrаtdir.
Xul о s а о rnid
ʻ а shuni а ytish mumkinki, о zbek di ʻ а lekt v а shev а l а rini
о rg
ʻ а nish s о h а sid а о z v ʻ а qtid а jud а k а tt а yutuql а r q о lg ʻ а kiritilg а n. Bu s о h а d а
n о mz о dlik v а d о kt о rlik dissert а tsiy а si sif а tid а muv а ff а qiy а tli him о y а etilg а n
о ttizd
ʻ а n о rtiq ishl а rning о ziy ʻ о q fikrimizni t а sdiql а ydi. Yuq о rid а о rg ʻ а nilg а n,
tilg а о ling а n ib о r а l а r v а ul а rning iz о hl а ri kelgusi а vl о dg а t а riximiz v а b о y
m а d а niy-m а n
ʻ а viy mer о simizni о rg ʻ а nishd а d а sturul а m а l b о lib xizm ʻ а t qil а di.
Prezidentimiz Sh.Mirziy о yevning quyid а gi s о zl
ʻ а ri h а m fikrimiz isb о ti: “Hech
q а ch о n unutm а sligimiz ker а k: m а n
ʻ а viy а t – bu, а vv а l о ins о nl а r о rt ʻ а sid а gi
о z
ʻ а r о ish о nch, hurm а t v а e tib ʻ о r, x а lq v а d а vl а t kel а j а gini birg а likd а qurish
y о lid
ʻ а gi ezgu intilishl а r, ibr а tli f а zil а tl а rdir. Bir s о z bil ʻ а n а ytg а nd а ,
m а n
ʻ а viy а t – j а miy а td а gi b а rch а siy о siy – ijtim о iymun о s а b а tl а rning m а zmuni
v а sif а tini belgil а ydig а n p о ydev о rdir. Bu p о ydev о r q а nch а must а hk а m b о ls
ʻ а ,
x а lq h а m, d а vl а t h а m shunch а kuchli b о l
ʻ а di.” [3;37-B] Yurtb о shimizning bu
fikrl а ri yuq о rid а gi fikrl а rimizning y а n а bir k а rr а isb о ti b о l
ʻ а di des а k,
y а nglishm а ymiz.

Bob yuzasidan qisqacha xulosa
Xulоsа qilib аytgаndа, bu sо z vа ibоrаlаrning deyаrli bаrchаsi bugungiʻ
аvlоd xоtirаsi vа nutqidа hаm mаvjudligi bu ulаrning yо qоlib ketmаy keying
ʻ
аvlоdlаrgа hаm sоg -оmоn yetib bоrishidа. Ushbu ibоrа, mаqоl vа sо zlаrning
ʻ ʻ
keying аvlоd vаkillаrigа hаm о zgаrishsiz yetib bоrishi uchun biz bu
ʻ
shevаlаrdаn о z о rnidа vа yetаrlichа fоydаlаnishimiz vа bu sо zlаrning yо qоlib
ʻ ʻ ʻ ʻ
ketmаsligi uchun ulаr ustidа kо prоq ilmiy izlаnishlаr оlib bоrishimiz zаrur, deb
ʻ
hisоblаymiz.
Mavzuni o’rganish sheva leksikasini o rganish orqali uning lug aviy
ʻ ʻ
boyligini hamda ko plab yangi so zlarni aniqlash mumkinligini, dialektal
ʻ ʻ
so zlarni leksek-semantik jihatdan ma’noviy guruhlarga bo lish orqali, Nurota
ʻ ʻ
shevasidagi dialektal so zlarning bir qancha ma’noviy guruhlariga oid
ʻ
dialektizmlar faol qo llanishini, shevalarni va ularning leksik-semantik
ʻ
xususiyatlarini o rganish bilan tilimizning hozirgi ahvoli hamda tarixini,
ʻ
xalqimizning ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini ham bilib olishga imkon beradi deb
xulosa qilish mumkin.

Xulosa
Biz o rgangan ushbu ilmiy ishimiz orqali asrlar davomida xalqimiz tilidaʻ
saqlanib kelayotgan xalq og zaki ijodi namunalari to la-to kis hamda tushunarli
ʻ ʻ ʻ
holda yetib borishi uchun xalqimizning jonli tili bo lgan shevaga oid so zlarni
ʻ ʻ
keksa avlod vakillari tilidan yozib olishimiz, ularni o rganib hozirgi o zbek
ʻ ʻ
adabiy tilidagi muqobillari bilan birgalikda ko rsatib borishimiz zarur.
ʻ
Shundagina ushbu sheva orqali berilgan xalqimizning durdonalari ular
ifodalangan shevalar bilan birga yo qolib ketmaydi. Biz ilmiy ishimiz orqali
ʻ
Nurota tuman o zbek shevalaridagi kasb-hunar leksikasiga oid so zlar, maqollar,
ʻ ʻ
iboralarni imkon qadar o rgandik.
ʻ
Hukumat rahbarligida “O zbek tilining izohli lug ati”ni umuman yangicha
ʻ ʻ
mezonlar asosida tuzish lozim. U haqiqiy ma’noda ona tilimizning boyligini
namoyon eta olsin. Yangi lug at Mahmud Koshg ariy zamonidan bizning
ʻ ʻ
kunlargacha bo lgan davrni to la qamrab olishi shart. U uch manbaga – “Devonu
ʻ ʻ
lug otit-turk”, E.Fozilov tuzgan “Alisher Navoiy asarlari lug ati” hamda
ʻ ʻ
tamomila qayta tayyorlanadigan “O zbek xalq shevalari lug ati”ga asoslanishi
ʻ ʻ
lozim. Bu ulkan hamda murakkab ishni birgina Til va adabiyot instituti
zimmasiga yuklash to g ri emas deb o’yladik. Respublikamizda salkam o n
ʻ ʻ ʻ
mingta maktab, har bir maktabda esa ikki-uch nafardan ona tili va adabiyot
muallimi mavjud. Xalq ta’limi vazirligi juda ko p tashabbus ko rsatib
ʻ ʻ
kelayotganini bilamiz. Vazirlik bu gal “Har bir o zbek maktabidagi tilchilar o z
ʻ ʻ
qishlog i, mahalla va ovuliga xos so zlarni yig sin” deya tashabbus bilan chiqsa.
ʻ ʻ ʻ
Bu tashabbusni respublikamizning deyarli har bir viloyatida ochilgan ijod
maktabi o qituvchi hamda o quvchilari ham qo llab-quvvatlasa. Bugungi
ʻ ʻ ʻ
olatasir zamonda globallashuv dunyoni o rgimchak to riday o rab olgan bir
ʻ ʻ ʻ
davrda qudratli ma naviy qalqon va yarog imiz shubhasiz, ona tilimiz bo ladi.
ʻ ʻ ʻ
O zbek tili uch lahjaga bo linishi haqida birlamchi ma’lumot maktab
ʻ ʻ
darsliklarida beriladi. Filologiya fakultetlarida bu lahjalarning o ziga xos
ʻ
jihatlari, tarqalish geografiyasi chuqurroq tarzda o rgatiladi. Lekin ba’zan hatto
ʻ
filologlar ham o zbek dialektologiyasi masalasida eskirgan fikrlarni aytishiga
ʻ

guvoh bo laman. Bizning fikrimizcha, buning sababi shundaki, o zbekʻ ʻ
dialektlarini o rganish borasida keng miqyosli tadqiqotlar o tkazilmayapti, sovet
ʻ ʻ
davrida to plangan materialga, yozilgan darsliklarga tayanish davom etmoqda.
ʻ
Dialektologiya (sheva tadqiqotlari) — tilshunoslikning muhim yo nalishilaridan
ʻ
biri.. U shunchaki nazariy ma’lumot taqdim etadigan, ko pchilik nazdidagi
ʻ
amaliy foydasi yo q soha emas. Dialektologiya, birinchidan, adabiy tilni
ʻ
boyitish, til tarixini va xalq madaniyatini o rganish uchun muhim ahamiyat kasb
ʻ
etadi. Ikkinchidan, u sotsiolingvistika bilan uzviy bog liq: jamiyatda adabiy til
ʻ
va sheva munosabatlarini o rganishga, ular atrofida yuzaga kelayotgan ijtimoiy
ʻ
munosabatlarni tartibga solishga hamda tushunishga yordam beradi. O zbek
ʻ
tilining qipchoq shevalari orasida “j”lovchilari bor (hamma qipchoq shevalari
“j”laydi degan, keng tarqalgan fikr haqiqatga mos kelmaydi). Ba’zi hududlarda
“j”lovchi sheva egalarini kamsitish, masxaralash holatlari uchraydi. Bu —
dolzarb ijtimoiy masala. Dialektologiya bu kabi masalalarni ochib beradi hamda
ular hal etilishiga turtki bo ladi. Dialektologiya barcha shevalar go zalligini va
ʻ ʻ
o zaro tengligini namoyish qiladi. Shunday qilib, u muhim amaliy vazifani
ʻ
bajaradi.
Sheva leksikasini o rganish orqali uning lug aviy boyligini hamda
ʻ ʻ
ko plab yangi so zlarni aniqlash mumkin. Dialektal so zlarni leksek-semantik
ʻ ʻ ʻ
jihatdan ma’noviy guruhlarga bo lish shuni ko rsatadiki, Nurota shevasidagi
ʻ ʻ
dialektal so zlarning bir qancha ma’noviy guruhlariga oid dialektizmlar faol
ʻ
qo llanadi. Shevalarni va ularning leksik-semantik xususiyatlarini o rganish
ʻ ʻ
bilan tilimizning hozirgi ahvoli hamda tarixini, xalqimizning ijtimoiy-iqtisodiy
ahvolini ham bilib olish mumkin.
Insonning madaniy saviyasi uning nafaqat o zini tutishi, yurish-turishi
ʻ
bilan, balki samimiy shirin kalomi va chiroyli so zlay olishi bilan baholanadi.
ʻ
Shuning uchun ham to liq, dona-dona va ravon so zlaydigan kishilarga hamma
ʻ ʻ
havas ko zi bilan qaraydi. Binobarin, bunday xususiyatga ega insonda shak-
ʻ
shubhasiz tilga hurmat va e’tibor shakllangan. O zini, o zligini hurmat qilgan
ʻ ʻ
inson esa bu masalada ancha ehtiyotkordir. Biz turkiy til nazmida baralla qalam

tebratgan, uning mazmunan bor latofatini dunyoga ovoza qilgan ajdodlar
avlodimiz. Shunday ekan, millat ko zgusiga aylangan ona tilimizni asrab-ʻ
avaylaylik!

Foydalanilgan adabiyotlar ro yxatiʻ
I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar:
1. Каримов И.А. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка
эътибор. – Тошкент : Ўзбекистон, 2009. – Б.40
2. Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon, demokratik O zbekiston davlatini
ʻ
birgalikda barpo etamiz. O zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga
ʻ
kirishish tantanali marosimiga bag ishlangan Oliy Majlis palatalarining
ʻ
qo shma majlisidagi nutq. Toshkent: O zbekiston, 2016, -B.14.
ʻ ʻ
3. Mirziyoyev Sh. Insonprvarlik, ezgulik va bunyodkorlik - milliy
g oyamizning poydevoridir. T.: Tasvir nashriyot uyi, 2017-B.37.
ʻ
4. Мирзиёев Ш. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом
эттириб, янги босқичга кўтарамиз. Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – Б.592
5. Мирзиёев Ш. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини
таъминлаш – юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови. Тошкент:
Ўзбекистон, 2017. Б 48

II. Ilmiy-nazariy adabiyotlar:
1. Abdurahmonov D.O zbek shеvalari lеksikasining taraqqiyot manbalari
ʻ
va ulardagi lеksik farqlar // O zbek shеvalari lеksikasi.Toshkent: Fan,1991.-
ʻ
B.12-85.
2. Абдуллаев Ф.А. Ўзбек тилининг ўғуз лаҳжаси. Тошкент: Фан,
1978.-Б.37-59
3. .Abdullayеv F. Xorazm shеvalari. –Toshkent,1960.-B.78.
4. Abduazizov A.A. O’zbek tilining fonologiyasi va morfonologiyasi. –
T.:O’qituvchi, 1992-B.38-44 .
5. Алиев А.Ю. Назаров К.Н. Ўзбек тилининг маҳаллий шевалари
бўйича материал тўпловчилар учун методик қўлланма. Тошкент:1976.-
B.57.
6. Алиев А.Ю. Ўзбек диалектологиясидан материаллар. Тошкент:
Фан, 1974. –B. 219

7. Azizov O. Tilshunoslikka kirish. T.: 1996.-B.53-55.
8. Ashirboyev S. O zbek dialektologiyasi.T.: 2013.-B. 3.ʻ
9. Ashirboyev S. O zbek dialektologiyasi.Toshkent: 2000.-B.57.
ʻ
10. Ashirboyev., O zbek dialektologiyasi. T.: 1986.-B. 73-118.
ʻ
11 . Axmedova F., Ona tilim., 2020 –B.35-45.
12. Баскаков Н.А. Введение в изучение тюркских языков М., 1969
13. Begaliev.M. Q.O zbek tilining Qorabuloq shevasi leksikasi. –
ʻ
Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2007.-B.45-56.
1 4 . Бобожанов Ю..Жанубий Xoразм этнографик лексикаси. АКД.-
Tosшкент,1997.-Б.66.
1 5 . Дтс- Dревнотюриский словарь. Л.:1960. –Б.78
16. Enazarov T. O zbek dialektologiyasi. Ma’ruza matni.-Toshkent: 2000-
ʻ
B.23-38.
17. Enazarov T. O zbek dialektologiyasi. Ma’ruza matni.Toshkent, 2000.-
ʻ
B.78.
18. Enazarov T.,Karimjonova N. va boshqalar. O zbek dialektologiyasi.
ʻ
Toshkent:Universitet, 2012.-B. .57.
19. Ferdinand do Sossyur, Mirzayev I.(tarjimon) Umumiy tilshunoslik
ʻ
kursi. Toshkent: 2019-B.
20. Hojiyev A. Toshkent: 1993 –B. 42 .
21. Jamolxonov X. Hozirgi o zbek adabiy tili. Toshkent: 2005.-B.23-67.
ʻ
22. Ж ў раев Б . Ў збек адабий тили ва ў збек диалектлари .- Тошкент :
1963- Б .87-95.
23. Ж ў раев Б . Юқори Қашқадарё ў збек шевалари . Тошкент :
Фан ,1969.- Б .45-63.
24. Жўраев Б . Юқори Қашқадарё ўзбек шевалари лексикаси // Ўзбек
шевалари лексикаси .– Тошкент : Фан ,1966.- Б .73-78.
25. Jamolxonov X. Hozirgi o zbek adabiy tili. Toshkent: 2005.-B.23-67.
ʻ
26. Murodova N.O zbek tili Navoiy viloyati shevalarining lingvoareal
ʻ
tadqiqi. T.: Fan. 2006.-B. 220.

27. Nafasov T. Qashqadaryo o zbʻ е k xalq so zlari. –Toshkent: Muharrir, ʻ
2011.-B.87.
28. Omonturdiyev A., Rahmonov B. Surxondaryo dialektal-etnografik
maqollarining izohli lug ati. Toshkent: 2019.-B.63.
ʻ
29. Раҳимов С . Ў збек тили Сурхондарё шевалари .( фонетика , лексика )
Фан нашриёти , Тошкент : 1985.- Б .23-27.
30. Раҳимов С. Сурхондарё ў збек шевалари лу ғ ати. Тошкент, 1995.-
Б.54.
31. Ражабов Н. Ў збек шевашунослиги. Тошкент. “ Ў қитувчи ” ,1996.
32. Решетов В.В, Узбекский язик. – Тошкент : 1959.-Б.73.
33. Решетов В.В., Шоабдураҳмонов Ш., Ў збек диалектологияси.
Тошкент, Ў қитувчи. 1996.-Б.85.
34. Решетов В. В., Шоабдураҳмонов Ш. Ў збек диалектологияси.-
Т.:1978.-Б.46-53.
35. Решетов В., Ш оабдураҳмонов Ш . Ў збек шевашунослиги. Т .:
1975.- Б .67.
36. Tursunov U., Muxtorov J., SH.Rahmatullayev SH. Hozirgi o zbek
ʻ
adabiy tili, 1992 y.
37. To ychiboyev B., Hasanov B. O zbek dialektologiyasi. Toshkent:
ʻ ʻ
2004.-B.55
38. Ш . Холмирзаев Ҳаёт абадий . Тошкент : 1985. –B.76.
39. G`aybullayev S. Qorako`l shevasining tarovati. T .:2017.- B .93-118.
40. Ў збек шевалари морфологияси.–Тошкент:Фан,1984.
41. Ў зМ Э . Биринчи жилд. Тошкент, 2000.
42. Шоабдураҳмонов Ш. Ў збек адабий тили ва халқ шевалари.
Тошкент. 1962.
43. Шерматов А. Қуйи Қашқадарё Ў збек шевалари. -Тошкент, 1972.
44. Шерматов А. Қашқадарё областидаги ў збек халқ шевалари
атласи. Тошкент : Фан,1979.

45.Шоабдураҳмонов Ш.Ш. Ў збек адабий тили ва ў збек халқ
шевалари. Тошкент, 1962.-Б. 35-48.
46. Шоа бдураҳмонов Ш ., Асқарова М., Ҳожиев А. ва бошқалар.
Ҳозирги ў збек адабий тили. Тошкент: 1980.
III. DISSERTATSIYA VA MAQOLALAR
1. Ишаев А. Шевалар лу ғ атига киритиладиган с ў злар // Ў збек тили ва
адабиёти. -1988. №2.- Б.37-42
2. Raxmat N., Jadid. T.: 2019.-B.43-47.
3. Toshboyev O., Ma’naviy hayot jurnali., 2019.-B.57.
4. Shoimova N. O zbʻ е k sh е valari l е ksiksini organishning dolzarb
masalalariga doir (Qashqadaryo vohasi mat е riallari asosida). SamDU Ilmiy
tadqiqotlar axborotnomasi. –Samarqand: 2009. № 6.-B.58.
5. Shoimova N. O rta Qashqadaryo j lovchi qipchoq shevalari leksikasi.
ʻ
Toshkent, 1999.-B.23-28.
6. Раҳимов С. Сурхондарё вилоятидаги ў збек шевалари лексикаси.
Номз. Дис. Тошкент. 1975-Б.35-58.
7. O ʻ zbek tili va fdabiyoti jurnali. 1975-2021- yillardagi barcha sonlari.
IV. LUG ATLAR
ʻ
1. O zbek tilining izohli lug ati. 5 tomlik.1-2-3-4-5-tomlar.-Toshkent:
ʻ ʻ
O zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti, 2006.
ʻ
2. Маҳмуд Қош ғ арий. Девону лу ғ отит турк . I-II-III. Тошкент:1960–
1963.
V . Internet resurslar
1. http://www.ziyo net .uz/
2. http://www.ziyouz.uz/
3. http://superlinguist.ru
4. http://www.krugosvet.ru .

O‘zbek tili nurota shevalarining lingvoareal xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish