O‘zbek tili (ona tili) darsliklarida sifat so‘z turkumini o‘rgatish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	548.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbek tili (ona tili) darsliklarida sifat so‘z turkumini o‘rgatish

Купить

“O‘zbek tili (ona tili) darsliklarida sifat so‘z turkumini o‘rgatish” mavzusida
yozilgan

MUNDARIJA
Kirish………………………………..……………………………………………...3
I BOB. S ifat so‘z turkumining o‘rganilishi , mavjud tadqiqotlar tahlili.............6
1.1.O‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumining o‘rganilishi …………………....6
1.2.Mustaqillikkacha bo‘lgan davrda umumta’lim maktablari darsliklarida sifat
so‘z turkumining berilishi…………………………………………………….…...14
II BOB. Hozirgi davr “Ona tili” va “O‘zbek tili” darsliklarida sifat so‘z
turkumi talqini …………………………………………………………………..20
2.1. Umumta lim maktablari “Ona tili” o‘quv dasturida sifat so‘z turkumi bo yicha ʼ ʻ
dastlabki bilimlarning berilishi va ularning ahamiyati ………………..……....…20
2.2. Mavjud darsliklarning s ifat so‘z turkum ini o‘rganish bosqichlari va izchilligi
bo‘yicha tahlili…………………………………………………………………….24
2.2.1.N.Mahmudov,A.Nurmonov,A.Sobirov,D.Nabiyevalar muallifligida nashr
etilgan 6-sinf “Ona tili” darsligi tahlili……………………..……………………..24
2.2.2.A.Rafiyev,G.Muxamedjanova,N.Alovuddinovalar muallifligidagi 5-sinf
“O‘zbek tili” darsligi tahlili……………………………………………………… 44
2.2.3.X.S.Muxitdinova,Ya.I.Avlakulov,D.A.Nuriddinovalar muallifligidagi 7-sinf
“O‘zbek tili” darsligi tahlili………………………...……………………………..48
2.2.4. M.Mirzahidova, H.Abulqosimova, M.Xalmuratovalar muallifligidagi
Qirg‘iziston Respublikasidagi o‘zbek maktablari 6-sinf o‘quvchilari uchun
“O‘zbek tili” darsligi tahlili……………………………………………...………..50
I II BOB. Tajriba-sinov ishlari natijalari ……………………………………....52
3.1. Zamonaviy ta’lim talablari bo‘yicha “O‘zbek tili”(“Ona tili”) darsliklarining
mazmuni bo`yicha tavsiyalar ……………………………...……………………...52
3 .2. “O‘zbek tili” (“Ona tili”) darslarida sifat mavzusini o‘rganishda TPR metodini
qo‘llashning ahamiyati……………………………………………………..……..58
3.3. Butunlay jismoniy reaksiya metodini sifat ta’limida qo‘llash bo‘yicha tajriba-
sinov ishlari natijalari……………………………………………………………..67
Xulosalar … ……………………………………...……………………………….70
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati … ………………………………………….73
2

KIRISH
Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi. Shiddat bilan o‘zgarib
borayotgan bugungi bir davrda t a’lim sohasi ning ahamiyati ham soniyalar sari
oshib bormoqda . Shu bois ham y urtimizda yoshlarni ma’naviy barkamol qilib
tarbiyalash, Vatan oldida yuksak fuqarolik mas’uliyatini his qilish,jamiyat hayotini
yurg‘izuvchi kuch sifatida yashashga muntazam da’vat etish ta’limda ustuvorlik
kasb qilmoqda . O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev
ta’kidlanganidek, “Mamlakatimizning taqdiri va kelajagi uchun mas’uliyatni o‘z
zimmasiga olishga, bu yo‘lda bor bilim va salohiyatini safarbar etishga qodir
bo‘lgan, azm-u shijoatli yoshlarni tarbiyalab voyaga yetkazish – biz uchun eng
muhim masaladir” 1
, – deya alohida e’tibor qaratdilar. Shu asosda ta’lim sohasi
yurtimizning hech bir fuqarosining e’tiboridan chetda qolmasligi, maktabgacha
ta’limdan to oliy ta’limgacha bo‘lgan jarayon jamiyatimiz nazoratida bo‘lishi
lozim. O‘z navbatida o‘qituvchi,murabbiylardan o‘z kasbiga sadoqat,innovatorlik
hamda zamonga mos faollik darajasi talab qilinadi.
Yosh avlodni tarbiyalash, unga ta’lim berish tizimida millatimiz faxri
bo‘lgan o‘zbek tilini o‘rganish va o‘rgatishning o‘rni alohidadir. Zeroki, o‘z tilini
tushunmagan, uning boy imkoniyatlaridan foydalana olmaydigan farzand hech
qachon yetuk kadr bo‘lib yetisha olmaydi. Shu nuqtayi nazardan tadqiqot ostiga
olgan mavzumiz sifat so‘z turkumi ona tilimiz leksemalari orasida ko‘lami
jihatidan yirik bir qatlamni tashkil qilar ekan, bu borada bilimlarga ega bo‘lish
maktab o‘quvchilaridan tortib to oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun muhimdir.
Sifat so‘z turkumi o‘zining ifodali xususiyatlari bilan boshqa so‘z turkumlari
orasida ajralib turadi. Inson nutqi bu turkumdagi so‘zlar bilan yanada go‘zal,
ta’sirchan hamda qimmatli bo‘ladi. Chunki birgina ot so‘z turkumi shaxs va
narsaning nomini bildirsa, sifat uning borliqda ma’lum barcha belgilarini bildirib
keladi. Ana shu ahamiyatli so‘z turkumini o‘rganish borasida “O‘zbek tili” va
“Ona tili” darsliklarinig tahlilini ko‘rib chiqish borasida tadqiqotlarning
1
Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining
yigirma olti yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqi//president.uz sayti.
3

kamyobligi, bu yo‘nalishning ahamiyati kattaligi mavzumizning dolzarbligini
ifodalaydi.
Tadqiqotning obyekti va predmeti. Tadqiqotning obyekti bu sifat so‘z
turkumi tahlil qilingan mavjud tadqiqot ishlari; “Ona tili” hamda “O‘zbek tili”
darsliklari, o‘quv dasturlari, uslubiy qo‘llanmalar.
Tadqiqotning predmeti o‘zbek tilidagi umumta’lim maktablari uchun yaratilgan
darsliklarda sifat so‘z turkumining berilishini metodologik tadqiqi hisoblanadi.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Tadqiqotning maqsadi o‘zbek tili
umumta’lim maktablari uchun yaratilgan darsliklarda sifat so‘z turkumining
berilishini metodologik jihatdan tadqiq etishdan iborat. Dissertatsiya ishida
qo‘yilgan maqsaddan kelib chiqib quyidagi ishlarni amalga oshirish ko‘zda
tutilgan:
- tilshunoslikda o‘zbek tili grammatikasi, so‘z turkumlarining o‘ziga xos
xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlarda sifat turkumiga oid
so‘zlarning grammatik belgilari, uslubiy vazifasi to‘g‘risida ham yo‘l-yo‘lakay
fikrlar bayon qilingan. Dissertatsiyada sifat so‘z turkumining o‘zbek
tilshunosligida o‘rganilishi, umumta’lim maktablari darsliklarida yoritib berilishini
aniqlashga ahamiyat beriladi.
- sifat s o ‘z turkumining o ‘zbek tilshunosligida o ‘rganilishi, umumta’lim maktablari
darsliklarida berilishi darsliklardan olingan faktik materillar misolida tasnif
qilinadi va shu asosda t o ‘plangan materiallar bir tizimga keltiriladi;
- sifat so‘z turkumining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi,umumta’lim maktablari
darsliklarida berilishida sifat turkumiga oid so‘zlarning paydo bo‘lishi va
shakllanishida boshqa so‘z turkumlarining ta’siri aniqlanadi va ularga tarixiy-
etimologik jihatdan munosabat bildiriladi, o‘ziga xos xususiyatlari ochib beriladi;
- tahlilga tortilgan sifat s o ‘zlarning o ‘zbek adabiy tilida tutgan o ‘rni belgilanib,
izohlanadi;
- sifat turkumiga oid so‘zlar semantik jihatdan sifatning qaysi turiga mansubligiga
qarab turlarga ajratiladi va ularning qo‘llanish darajasi aniqlanadi;
4

- ilmiy tahlil o‘zbek tilshunosligida keyingi yillarda erishilgan yutuqlarga tayangan
holda semantik-stilistik izoh, statistik metodlar asosida olib boriladi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Sifat so‘z turkumining umumta’lim
maktablari darsliklarida berilishining qiyosiy tahlilini o‘tkazish orqali mavjud
yutuq va kamchiliklar tizimini ishlab chiqish. Sifat so‘z turkumini o‘rgatishda
qo‘llash mumkin bo‘lgan yangi metod va texnologiyalarni yaratish.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. O‘zbek tilida sifat
so‘z turkumining o‘rganilishi bo‘yicha tadqiqot ishlarining kamligi qatorida
bunday so‘zlarni o‘quvchi yoshlarga o‘rgatish bo‘yicha metodik qo‘llanmalar,
o‘quv-uslubiy majmualar ham deyarli yaratilmagan. Mazkur tadqiqot ishimizda
sifat so‘z turkumining “O‘zbek tili” va “Ona tili” darsliklari dagi talqinini o‘rganib
chiqib, bu boradagi yutuq va kamchiliklarni belgilashga urindik.Bu borada qo‘llash
mumkin bo‘lgan metod va texnologiyalarni taklif qildik.
Ish tuzilmasining tavsifi. Tadqiqot kirish, uch bob, umumiy xulosalar va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning umumiy hajmi 77 sahifa.
5

I BOB. S IFAT SO‘Z TURKUMINING O‘RGANILISHI , MAVJUD
TADQIQOTLAR TAHLILI
1.1. O‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumining o‘rganilishi
Tildagi so‘zlarning ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish kabi guruhlarga
bo‘linishi ularning so‘zlik holati, grammatik xususiyatlari (morfologik belgilari va
sintaktik vazifasi) asosida maydonga keladi, ya’ni har bir so‘zda leksik-grammatik
tomonlarning birligi mavjud bo‘ladi. Mana shunday muammolarni o‘rganish
tilning grammatik qurilishida yuz bergan o‘zgarishlarni izchil aniqlash imkonini
beradi. Ma’lumki, tilshunoslikda sifat turkumiga oid so‘zlarning o‘rganilish tarixi
olis davrlarga borib taqaladi. Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lugotit turk”,
Mahmud Zamaxshariyning “Muqaddimat-ul adab”,“Asos-ul balog‘a”,Alisher
Navoiyning “Muhokamat-ul lug‘atayn” kabi asarlaridayoq sifatlarning belgi
ifodalash xususiyati, ularning turli xil tashbehlar va badiiy san’atlarni yuzaga
keltirishdagi imkoniyatlari haqida muayyan fikr-mulohazalar mavjud edi.
Turkiyshunoslikda sifat turkumiga oid so‘zlarning o‘rganilishi o‘ziga xos
tarixga ega. N.K.Dmitriyev, A.P.Yakubinskiy, L.N.Xaritonov, N.F.Katanov,
P.M.Melioranskiy, M.A.Kazembek, A.N.Kononov, A.M.Shcherbak, S.N.Ivanov,
P.I.Kuznesov, T.I.Grunin singari turkiyshunos olimlar sifatlarning o‘ziga xos
grammatik kategoriyalarga ega ekanligi, yasalish va otlashish xususiyati, gap
tarkibidagi sintaktik vazifasi haqida muhim ma’lumotlarni bildirganlar. 2

O‘tgan asrning 20-yillarida o‘zbek tili masalalariga bag‘ishlangan
M.M.Faxriddinovning “Turkcha qoida” (1913), Elbekning “Bitik yo‘llari” (1919),
“Yozuv yo‘llari” (1921), Shorasul Zunnunning “O‘zbekcha qoidalar” (1925),
Munavvar Qori, Qayum Ramazon, Shorasul Zunnunning “O‘zbekcha til saboqligi”
(1925), Ye.D.Polivanovning “Kratkaya grammatika uzbekskogo yazika” (1926)
kabi bir qator darslik va qo‘llanmalari nashr etilgan bo‘lib, ularda boshqa so‘z
turkumlari qatori sifat turkumiga oid so‘zlarning grammatik belgilari haqida ham
fikrlar bayon qilingan edi.
Madaniyatimiz tarixidagi buyuk siymolardan biri Abdurauf Fitratning ilmiy
merosida tilshunoslikka oid asarlar ham salmoqli o‘rin egallaydi. Shunisi diqqatga
2
Фазылов Э.И., Чичулина Л.Г. Русские тюркологи и y збекское языкознание. - Ташкент: Фан, 1979.– С. 216.
6

sazovorki, Fitrat birinchilardan bo‘lib o‘zbek tili grammatikasini yaratishga
kirishgan olim edi. Uning “Sarf” (1925-1930) asarida o‘zbek tili morfologiyasi,
jumladan, sifat so‘z turkumi haqida bahs yuritiladi.Bu asarda sifatlar dastlab tub va
yasamalik darajasiga ko‘ra ikki guruhga ajratiladi, sifatlarning yasalishi va bir
qancha sifat yasovchi qo‘shimchalar haqida ma’lumot beriladi.
Fitrat, asosan, quyidagi sifat yasovchi qo‘shimchalarni ta’kidlab ko‘rsatadi:
-li (bilimli), -gi (sishgi), -imtil (sarg‘imtil), -ish (sarg‘ish), -iy (tarixiy), -ma
(yozma), -ros (yaxshiros), -gon (bilag‘on), -gin (ozg‘in), -(a)r (osar suv), -gan, -
kap, -san (o‘sigan yigit), -lik (o‘kurlik kitob) va shu kabilar.
Ko‘rinadiki, Fitrat sifat yasalishi doirasini o‘sha vaqtda juda keng ma’noda
tushungan, ya’ni uning tarkibiga bevosita sifat yasalishi (-li, -ma, -iy kabi) bilan
birga, sifat darajalari, ozaytirma sifat shakllari, sifatdosh shakllarini ham kiritgan. 3
O‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumiga oid ilk ilmiy tadqiqot
40-yillarning ikkinchi yarmida vujudga kelgan edi. Z.Ma’rufov 1947-yilda Sankt-
Peterburgda “O‘zbek tili sifat darajalari”, 1950-yilga kelib G‘.Abdurahmonov
Samarqandda “Hozirgi o‘zbek tilida sifatlarning substantivatsiyasi (otlashishi)”,
1955- yilda O.Madrahimov “Hozirgi o‘zbek tilida yangi yasalgan sifatlar”
mavzusidagi nomzodlik ishlari himoya qilingan edi. 1957-yilda
O.Madrahimovning “O‘zbek tilida sifat va yangi yasalgan sifatlar masalasiga
doir” nomli maqolasi e’lon qilingan edi. 4
“Hozirgi zamon o‘zbek tili” (1957) nomli tadqiqotda “Sifat” mavzusi yirik
tilshunos olim Z.Ma’rufov qalamiga mansub. Bu ishda sifatlarning ma’nolari va
grammatik xususiyatlari tahlili asliy va nisbiy sifatlarni bir-biridan farqlashdan
boshlanadi.Z.Ma’rufov talqiniga ko‘ra “asliy sifatlar sezgi a’zolari bilan bevosita
bilib bo‘ladigan predmetga xos belgini: predmetning rang-tusini, inson va
jonivorlarning fizik xususiyatlarini va xarakterini bildiradi”. 5
3
Қурбонова М. Фитрат - тилшунос. - Тошкент: Университет, 1996. – Б.32.
4
Madrahimov O . O ‘ zbek tilida sifat va yangi yasalgan sifatlar masalasiga doir // O ‘ zFA Axboroti ,
ijtimoiy fanlar seriyasi, Toshkent, 1957. – B.41 – 47.
5
Ma’rufov Z. Sifat // Hozirgi zamon o‘zbek tili ( leksikologiya, fonetika, grafika va orfografiya,
morfologiya ), Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1957. – B.343 – 357.
7

Nisbiy sifatlar esa predmetdagi belgini uning boshqa biror predmetga
bo‘lgan turlicha munosabatiga ko‘ra bildiradi. 6
Ishda sifatlarning ma’no turlari,
yasalish xususiyatlari, sintaktik vazifasi haqida ham asosli fikr-mulohazalar
berilgan.
60-yillarga kelib o‘zbek tilshunosligida sifat turkumiga oid so‘zlarni
o‘rganishga tilshunos olima M.Sodiqova katta hissa qo‘shdi. Olima 1963-yilda
“O‘zbek tilida rang-tus bildiruvchi sifatlar” mavzusida nomzodlik ishini himoya
qildi. Ikki tomlik “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”(1966) va “O‘zbek tili
grammatikasi”(1975) nomli tadqiqotlarning “Sifat” mavzularini yozdi, 1974-yilda
olimaning “Hozirgi o‘zbek tilida sifat” nomli monografiyasi e’lon qilindi.Masalan,
M.Sodiqova 1966-yilda e lon qilingan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” asaridaʼ
sifatning ma’no jihatdan olti turini alohida-alohida ajratib ko‘rsatgan edi:
a) rang- tus bildiruvchi sifatlar: oq, qora, qizil;
b) hajm bildiruvchi sifatlar: keng, tor, uzun;
v) shakl bildiruvchi sifatlar: dumaloq, yassi, qiyshiq;
g) maza bildiruvchi sifatlar: achchiq, chuchuk, shirin;
d)xarakter va xususiyat bildiruvchi sifatlar: yaxshi, yomon, a’lo, ablah,urishqoq,
tirishqoq;
e) holat bildiruvchi sifatlar: kasal, musofir, boy, kambag‘al, yosh, qari, kal,kar, pes
va boshqalar. 7
Olima o‘zining keyingi tadqiqotlarida sifatlarning ma’no turlarini yanada
kengaytirib,ularning sonini 8–9 taga yetkazgan.Agar M.Sodiqovaning 1974-yilgi
monografiyasida sifatlarning ma’no turlari to‘qqiztaga yetkazilgan bo‘lsa, “O‘zbek
tili grammatikasi”(1tom,1975)da bu haqidagi fikrlari yanada aniqlashtirilgan va
kengaytirilgan.
O‘tgan asrning 70–90-yillarida o‘zbek tilshunosligida sifat turkumini talqin
etish yanada chuqurlashdi va ilmiy tus oldi. Jumladan, keyingi o‘ttiz-o‘ttiz besh yil
davomida o‘zbek tilshunosligida tilning grammatik qurilishini, lug‘aviy tarkibini
o‘rganish sohasida sezilarli yutuqlar qo‘lga kiritildi.Bunday yutuqlar bevosita sifat
6
Ko‘rsatilgan asar.– B.343 – 357.
7
Sodiqova M. Sifat // O‘zbek tili grammatikasi, ikki tomlik, 1-tom. –Toshkent: Fan, 1976. – B.301.
8

so‘z turkumini o‘rganish sohasiga ham aloqadordir.Masalan,M.Xoliyorov “Ot
negizlaridan so‘z yasovchi affikslar haqida” nomli maqolasida -chi, -dosh, -kash, -
kor singari ot yasovchi qo‘shimchalarning xususiyatlarini kengroq tahlil etib,
quyidagi xulosani bayon etadi:
“Demak, “shaxs oti yasovchi” deb yuritiladigan affikslar yordamida
yasalgan so‘zlar otlarga (shaxs otlariga) emas,sifatlarga xos ma’no va grammatik
xususiyatlarga ega. Chunki bu tipdagi affikslar, asosan, otlarga (otlashgan boshqa
so‘zlarga ham) qo‘shiladi va otdan ot emas, otdan sifat yasaydi. Shuning uchun,
bizningcha, ot negizlariga qo‘shilib, yangi ma’noli so‘z yasovchi -chi, -dosh, -
kash, -kor tipidagi affikslarni sifat yasovchilar, ular yordamida yasalgan so‘zlarni
esa yasama sifatlar deb atash lozim bo‘ladi. Ishchi, kolxozchi, paxtakor kabi
yasama sifatlarning kontekstdan tashqarida ham ot kabi tushunilishini esa
substantivatsiya hodisasi deb qarash kerak” 8
.
G.Sodiqova achchiq, harir, qattiq, silliq, shirin kabi sifat leksemalarni
“sezgi ifodalovchi sifat sememalari” nomi ostida o‘rganib, ularning komponent
tarkibini belgilashga harakat qildi. 9
U.Tursunov, J.Muxtorovlar tomonidan yaratilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy
tili” (birinchi nashri,1965;ikkinchi nashri 1975;uchinchi nashri 1992) asarida
sifatning ma’nosi va grammatik belgilari talqiniga keng o‘rin berilgan.Bu ishda
uning oldingi nashrida bo‘lganidek, sifatlarning otga ko‘chishi va otlashuvi
(substantivatsiyasi) hodisalarini bir-biridan farqlashga harakat qilinadi. “Sifatning
otga ko‘chishi va otlashuvi, boshqa-boshqa hodisalardir. Bir turkumdagi so‘zning
boshqa turkumga ko‘chishi deganda til taraqqiyoti natijasida bir turkumdan
ikkinchi turkumga o‘tgan so‘z nazarda tutiladi.Bunda mazkur so‘zning grammatik
mohiyati, qisman ma’nosi o‘zgaradi.Sifatlarning otga ko‘chishi ham shunday
hodisadir. Masalan, qiz,o‘g‘il,erkak,ayol,kasal,chol,kampir kabi so‘zlar asli sifat
bo‘lib, keyinchalik otga aylangan. Bunday so‘zlarning otga ko‘chganini yoki
ko‘chayotganini ko‘rsatuvchi belgi ularning sifat bilan ifodalangan aniqlovchi
olishida korinadi: Yosh yigit, qari chol, chiroyli ayol kabi.Sifatning (yoki boshqa
8
Xoliyorov M.Ot negizlaridan so‘z yasovchi affikslar // O‘zbek tili va adabiyoti, 1973.- № 1. - B.82.
9
Sodiqova G. Sezgi ifodalovchi sifat sememalari // O‘zbek tili va adabiyoti, 1977.- № 3. - B.53-55.
9

biror turkum so‘zining)otlashuvi esa uning gapda ot bajaradigan sintaktik vazifada
kelishidir…”. 10
S.Usmonovning M.Mirzayev va I.Rasulovlar bilan hamkorlikda yozgan
“O‘zbek tili” nomli asari(1978)da ham sifatlar tahlili ancha ixcham berilgan. Lekin
bu asarda, bizningcha, bir noaniqlikka yo‘l qo‘yilgan, ya’ni rus tili orqali kirgan
ba’zi sifatlar tarkibida uchrovchi -ik (pedagogik), -iv (obyektiv, progressiv ), -l, -al
(formal,gorizontal), -on(intonatsion ) kabi affikslar sifat yasovchi affikslar deb
talqin qilinadi. 11
Bu fikrga O. Madrahimov ham o‘zining “O‘zbek tilida sifat va
yangi yasalgan sifatlar masalasiga doir” nomli maqolasida qo‘shilib,yangi yasalgan
sifatlar haqida so‘z yuritar ekan, rus tili orqali o‘zlashgan sifatlar tarkibida
qo‘llanuvchi -ik-iv-al,-l,-ion,-sion,-atsion affikslarini o‘zbek tilida mustaqil
qo‘llanuvchi, o‘zlashgan sifat yasovchi affikslar, deb hisoblaydi.Bu mulohaza
dots.T.Xo‘jayevning quyidagi fikrlari orqali inkor etiladi:“Bizningcha, antik,
kosmik, genetik, simfonik, dekorativ, operativ, kooperativ, aktiv, real, optimal,
internatsional sifatlari yasaluvchi negizlarga va yasovchi affikslarga ajralmaydi.
Demak, ular affiksal formali sifatlar emas. Chunki ular o‘zbek tilida yasalgan
emas, balki o‘zbek tiligacha yasalgan.O‘zbek tilida esa ular bitta morfema holida
qisqartirish bilan hozirgi holatida, aniqrog‘i affiksli formada emas,balki
morfemalarga ajralmaydigan negiz formasida qabul qilingan.Demak,ular
etimologik jihatdangina yasama sifatlardir. O‘zbek tilida esa ular nisbatan yangi
so‘zlar bo‘lgani holda, morfologik strukturasi jihatidan tub sifatlardir.” 12
Ayni
fikrlarga Zafar Pardayev o‘zining “O‘zbek tilida sifatlarning semantik-uslubiy
xususiyatlari” ilmiy monografiyasida ham qo‘shilajagini bildiradi va
T.Xo‘jayevning yuqoridagi fikrlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Bizning fikrimizcha esa,
yuqorida tilga olingan o‘zlashma qo‘shimchalar internatsional qo‘shimchalar
bo‘lib, bora-bora o‘zbek tiliga ham singishib, yangi o‘zbekcha so‘zlar yasalishiga
xizmat qilishi ham mumkin. Buni biz o‘zbek tilining tarixiy taraqqiyot evolutsiyasi
10
Tursunov U., Muxtorov J. Sifat // Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy
tili, qayta ishlangan, to‘ldirilgan uchinchi nashri. – Toshkent: O‘zbekiston, 1992. – B.280 – 287.
11
Usmonov S. Sifat // Mirzayev M., Usmonov S., Rasulov I.O‘zbek tili.–Toshkent:O‘qituvchi, 1978. – B.100 –109.
12
Xo‘jayev T., Mullajonova H. Yangi yasalgan sifatlar tahliliga tanqidiy obzor // O‘zbek tili
grammatik qurilishi, leksikologiyasi va dialektologiyasi masalalari, Samarqand: SamDU nashri, 1976. – B.89 – 99.
10

orqali yaqqol isbotini ko‘rishimiz mumkin. Chunonchi arab tili orqali o‘zlashgan
-iy, -viy yoki fors tili orqali kirib kelgan -xona, -kor, no-, bo-, be- kabi
qo‘shimchalarning, dastavval, faqat o‘zlashma so‘z yasalishidagi ishtirokiga guvoh
bo‘lgan bo‘lsak, keyinchalik bu qo‘shimchalar o‘zbek tili affiksal tarkibiga
shuqadar singib ketdiki, endilikda biz ulardan bemalol sof o‘zbekcha so‘zlar
yasashda ham foydalanyapmiz.Til taraqqiyotida bunga o‘xshash misollarga
ko‘plab duch kelishimiz mumkin. Rus tili orqali o‘zlashgan ba’zi
qo‘shimchalarning taqdiri ham xuddi shu ko‘rinishda davom etsa, ajabmas. Chunki
til hamonki, ijtimoiy hodisa ekan, unda turfa xil o‘zgarishlar va yangilanishlar
sodir bo‘lishi juda tabiiy hol hisoblanadi.
“Hozirgi o‘zbek adabiy tili”(1-qism,1980) nomli darslik o‘zbek
tilshunosligida salmoqli o‘rin tutadi.Ana shu asardagi “Sifat” mavzusi yirik
tilshunos olim Azim Hojiyev qalamiga mansub. 13
Bu darslikda sifatlarning
grammatik xususiyatlarini tahlil etishda oldingi ishlarga nisbatan farqli tomonlar
ancha ko‘proq. Eng muhimi, bu ishda sifatlar asliy va nisbiy deb ikki turga
ajratilmagan,bunday yo‘l tutishning sababi ham ko‘rsatilmagan. Sifatlarda oddiy
(normal) daraja, orttirma daraja va ozaytirma daraja mavjudligi ta’kidlangan.
Orttirma daraja fonetik usul bilan (dum-dumaloq, ko‘m-ko‘k), leksik usul bilan
(nihoyatda baland, behad xursand, juda go‘zal), ozaytirma daraja esa leksik usul
bilan (sal durust, biroz yaxshi,xiyol ochiq), morfologik usul bilan (kattaroq,
kichikroq, sarg‘ishroq kabi) hosil bo‘lishi izohlab berilgan.
Tilshunos olima A.Hamitova 70–80-yillarda turkiy tillarda so‘z ma’nosining
kuchaytiruv vositalarini o‘rganish sohasida qator ishlarni amalga oshirdi.
Olimaning nomzodlik dissertatsiyasi, bir necha ilmiy maqolalari hamda
“Turkiy tillarda so‘z ma’nosining analitik yo‘l bilan kuchaytirilishi” nomli
monografiyasi(1984) xuddi shu muammoni o‘rganishga bag‘ishlangan edi.
Olimaning kuzatishlaridan shu narsa ma’lum bo‘ladiki, o‘zbek tilida juda, eng,
g‘oyat, nihoyatda, bir, biram tim, naq, zap, behad, benihoya, cheksiz, beqiyos kabi
13
Hojiyev A. Sifat // Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M., Hojiyev A., Rasulov I., Doniyorov X. Hozirgi
o‘zbek adabiy tili, 1- qism. – Toshkent: O‘qituvchi, 1980. – B.251 – 258.
11

so‘zlar sifat darajalari singari belgini kuchli, emotsional bo‘yoqdor shaklda
ifodalashga xizmat qiladi. 14
Y.Tojiyev o‘zbek tilshunosligida affiksal sinonimiya muammolarini tadqiq
etishga salmoqli hissa qo‘shdi. Jumladan, uning qator ilmiy maqolalari, 15
monografiyasi sifat yasovchi affikslarning ma’nodoshligi masalasini o‘rganishga
bag‘ishlangan.O‘zining bu sohadagi izlanishlarini olim keyinchalik doktorlik
dissertatsiyasida umumlashtirdi. Bu tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilida ot
turkumiga oid so‘zlardan sifat yasab, o‘zakdan anglashilgan obyektga umuman ega
ekanlikni bildiruvchi -li// -dor, -li// -ser, -dor// -ser, - li//-ba, -li // -kor, - li//-mand, -
li//-don, -li//-nok -li// -chan, -li//-toy, ba-//-dor, ba-//-chan kabi so‘z yasovchi
affikslar sinonimik juftliklarni hosil qiladi.Shuningdek,ot turkumiga oid so‘zlardan
sifat yasab, o‘zakdan anglashilgan obyektga ega emaslikni bildirgan -siz//be-,
-siz//no-, be-//no-, -siz// nim- kabi so‘z yasovchi affikslar ham tilimizda sinonimik
juftliklarga ega ekanligini ta’kidlab o‘tadi.
90-yillarda nashr etilgan “O‘zbek tilining amaliy grammatikasi” (1992),
“O‘zbek tili jadvallarda“(1993),“O‘zbek tili”(ixtisoslik grammatikasi, 1993) kabi
qo‘llanma va darsliklarda sifat turkumiga oid so‘zlarni tahlil qilishda an`anadan
chekinish hollari unchalik ko‘zga tashlanmaydi. Masalan,“O‘zbek tilining amaliy
grammatikasi”(1992) asarida sifatlarning qo‘llanish xususiyatlarini yoritishga
alohida e’tibor berilgan.Ozaytirma va kuchaytirma sifatlar(oqish, kattagina,juda
nafis),bosh qismi takrorlangan sifatlar (ko‘m-ko‘k,qop - qora,yam - yashil,kap -
katta),ko‘chma ma’noli sifatlar(tulki odam, anor yuz,tosh yurak),asosan,turli
uslubiy maqsadlarda qo‘llanishi ta’kidlab ko‘rsatilgan. 16
.“O‘zbek tili”(1993) nomli
darslikda esa sifat haqida quyidagi ixcham ma’lumot keltiriladi:“Sifat predmetning
belgisini bildirib, asliy, nisbiy,ozaytirma va kuchaytirma darajalari bilan
xarakterlanadi. Gapda esa aniqlovchi vazifasini bajaradi”. 17
14
Hamitova A. Turkiy tillarda so‘z ma’nosining analitik yo‘l bilan kuchaytirilishi. – Toshkent: Fan,
1984. – B.104.
15
Tojiyev Y. –li, -dor va - ser affikslarining sinonimik munosabati haqida // O‘zbek tili stilistikasi
masalalari, ToshDU asarlari, 427- chiqishi, Toshkent, 1972. – B.181 – 186 .
16
Abdurahmonov H., Rafiyev A., Shodmonqulova D. O‘zbek tilining amaliy grammatikasi. –
Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – B. 142 .
17
Nazarov K., Sayfullayeva R., Ubaydullayeva M. O‘zbek tili ( ixtisoslik grammatikasi ). – Toshkent:
O’qituvchi, 1993. – B.30.
12

“O‘zbek tili jadvallarda” asari mualliflari sifatning ma’no turlarini yettiga
ajratib ko‘rsatgan: a) xususiyat bildiruvchi sifatlar: kamtar, quvnoq; b)holat
bildiruvchi sifatlar (keksa, tinch); v)shakl bildiruvchi sifatlar (novcha,yassi,
uzunchoq); g) rang-tus bildiruvchi sifatlar(qizil,sariq); d)maza-ta’m bildiruvchi
sifatlar(achchiq,nordon); e)hid bildiruvchi sifatlar (xushbo‘y,qo‘lansa); y) narsa-
buyumning vaqtga ko‘ra belgisini bildiruvchi sifatlar (kuzgi, kechki). 18
“Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida ham sifatlarning belgi-xususiyatlari,
semantik tasnifiga doir qimmatli ma’lumotlar berilgan.Bu darslikda sifat
leksemalar o‘zbek tilining substansial yondashuv nazariyasi nuqtayi nazaridan
o‘rganilgan bo‘lib,ba’zi bir mulohazali o‘rinlarga ham ega. Darslikda sifatning
umumiy grammatik ma’nosi (UGM) xususida quyidagi ma’lumotlarga duch
kelishimiz mumkin:“Asosan predmetning,qisman harakatning belgisini bildiruvchi
darajalanuvchi so‘z sifat deyiladi:qizil qalam,oq kabutar, yaxshi gapirmoq.Boshqa
so‘z turkumi ham belgi ifodalaydi.Ammo sifat barqaror va turg‘un belgi ifodalashi
jihatidan ulardan ajralib turadi.Masalan, gul– qizil deganda turg‘un (statik) belgi,
gul qizardi deganda esa o‘zgaruvchi (dinamik) belgi namoyon bo‘lgan.Sifat
anglatadigan belgi boshqa turkum anglatadigan belgidan xususiyati bilan
farqlanadi.Masalan,qizg‘ish –qizil – qip –qizil.Boshqa turkum anglatuvchi belgida
esa bunday xususiyat yo‘q.Sifat gapda asosan sifatlovchi aniqlovchi, qisman
kesim, hol vazifasida keladi.
Belgi tushunchasi o‘z ichiga rang -tus, hajm-shakl, xarakter, vazn, maza
kabilarni qamrab oladi.Belgining xususiyatiga ko‘ra sifat ikkiga bo‘linadi: asliy
sifatlar va nisbiy sifatlar.
Asliy sifat predmetning turg‘un, nisbatlanmaydigan va darajalanadigan
belgisini ifodalaydi: qizil, sariq, katta, ko‘p, oz. Nisbiy sifatlar belgini qandaydir
bir predmet, belgi, miqdor, o‘rin va harakatga nisbatan ifodalaydi: moddiy
yordam, siniq piyola,burchakdagi o‘tirgich.
Nisbiy sifatda darajalanish, qiyoslanish bo‘lmaydi. Lekin u daraja belgisiga
ega bo‘lgan ravishdan asosan predmet belgisini bildirishi bilan farqlanadi.Asliy
18
Nurmonov A., Rasulov R. O‘zbek tili jadvallarda. – Toshkent: O‘qituvchi, 1993. – B.184.
13

sifatning barchasida daraja shakllari, ayrimida ozaytirma va kuchaytirma shakl
bor. 19
Lekin shuni ham ta’kidlash lozimki, keying yillarda yaratilayotgan ayrim
asarlarda sifat so‘z turkumi haqida ba’zi eski, shu so‘z turkumi tabiatiga mos
kelmaydigan xususiyatlar haqida ham fikr-mulohazalar bayon etilmoqda.
Jumladan, nofilologik guruh talabalari uchun chiqarilgan “O‘zbek tili va adabiyoti”
darsligida “sifatlarning ma’no turlari – asliy va nisbiy sifatlardan iborat bo‘ladi.
Asliy sifatlar predmetning asl belgisini bildiradi (qizil,yashil,botir) kabi. Nisbiy
sifatlar yasama sifatlardir, ammo ba’zan ayrim bosh kelishik shaklidagi otlar ham
sifat turlariga kiradi: oltin soat, g‘isht ko‘prik, tulki odam kabi”, deb yozilgan.
Shunday qilib o‘tgan asrning 70-90- yillarida o‘zbek tilshunosligi sifat
turkumiga oid so‘zlarning grammatik va semantik xususiyatlarini tadqiq etish
sohasida qator ishlarni amalga oshirdi.
1.2.Mustaqillikkacha bo‘lgan davrda umumta’lim maktablari darsliklarida
sifat so‘z turkumining berilishi
Ta’lim-tarbiya masalalari doimo o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
Istiqlolgacha bo‘lgan davrda, aynan, Chor Rossiyasi istilosi davrida
mamlakatimizda maorif ishlari belgilab qo‘yilgan dasturlar asosida olib borilgan.
“Oktabr to‘ntarishi”dan keyingi vaqt oralig‘ida maktab hujjatlari “Birlashgan
ishchi yoshlar maktablari dasturi”, “Davlat o‘quv-metodik kengashining kompleks
dasturi”, “Metodlar dasturi”asosida yaratilgan bo‘lib, ma’lum davrlarda ularning
ta’limga sezilarli ta’siri sezilgan. 20
Ammo keyinchalik ularda o‘quvchilarning yosh
jihatlari hisobga olinmagani uchun o‘z ahamiyatini yo‘qotgan.Shuningdek, bu
dasturlarda alohida bir fan doirasidan kelib chiqish kuzatilmagan, aksincha ularda
umumiy metodik tavsiyalar berilgan.
Butun Rossiya Kommunistik Partiyasi Markaziy Qo‘mitasining buyrug‘i
asosida 1931-yil 5-sentabrdan 1932-yil 25-sentabrgacha qabul qilgan Qarorlariga
19
Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili.
Toshkent: Fan va texnologiya, 2009. – B.237.
20
Рахимова К.Развитие речи учащихся в связи с изучением темы "Имя прилагательное" в узбекской
школе.Ташкент,1984.- C.15.
14

tayangan holda yangi maktab dasturlari yaratililishi lozim deb topildi. 1933-yilda
bu Qarorlarning ijrosi sifatida Sovet ittifoqi Vazirlar Mahkamasining ilg‘or
zamonaviy talablarga asoslangan til ta’limi bo‘yicha 1-dasturi ishlab chiqildi. Bu
dastur til ta’limining asosi sifatida 1966-yilgacha xizmat qildi.
O‘zbekiston SSRi Ma’naviy ishlar vazirligi hamda Qori Niyoziy nomidagi
O‘zbekiston Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti tomonidan 1967-yilda
sakkiz yillik o‘zbek maktablari uchun ona tili ta’limi bo‘yicha Dastur ishlab
chiqildi.1971–1972 -yillardan boshlab bu Dastur bo‘yicha O‘zbekistondagi barcha
maktablarda ta’lim yo‘lga qo‘yildi. Bu Dasturga ko‘ra:
1. Ona tili fani bo‘yicha materiallar endilikda o‘quvchilarning yoshini hisobga
olgan holda, bosqichma-bosqich berib boriladigan bo‘ldi.
2. Ona tili darslarida asosiy e’tibor o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini
o‘stirishga, ularda ifodali o‘qish qobiliyatini shakllantirishga qaratilgan.
3. Grammatik qoidalarni o‘rganish jarayonida ularni amaliy mashqlarni
bajarish bilan mustahkamalash evaziga o‘quvchilarning bilimlarini oshirish
nazarda tutilgan.
4. Dasturda yana e’tibortalab mavzulardan biri sifatida o‘quvchilarga til
bo‘limlarini bir-biri bilan uzviylikda o‘rganish, so‘z turkumlari bo‘yicha
bilimlarni egallashda ularning sintaktik vazifalarini ham o‘zlashtirish birgalikda
olib borilgan.
5. Ko‘lami jihatidan yirik va o‘zlashtirilishi oson bo‘lmagan “Ot”,”Sifat”,
“Fe’l” mavzulari bir sinf bosqichida emas, balki 2– 3 sinf davomida o‘rganib
borilgan. Jumladan , ”Sifat” mavzusi 4- va 5-sinf darsliklarida berilgan bo‘lib,
bunday taqsimlash o‘quv jarayonini birmuncha yengillashtirishga xizmat
qilgan.
O‘zbek tili bo‘yicha 4-sinf darsligida 8 soat davomida sifat so‘z
turkumining leksik ma’nolari , asosiy grammatik belgilari hamda sifat darajalari
mavzularini o‘rganish rejalashtirilgan. 5-sinfda esa “Orttirma va ozaytirma
darajadagi sifatlar”, “Sifatlarning yasalishi”, “Sifatlarning otga ko‘chishi” kabi
mavzlarning o‘rganilishi uchun 15 soat vaqt ajratilgan.Aynan shu Dastur asosida
15

darsliklar yaratilishi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, bu ishda katta ilmiy-metodik sa’y-
harakatlar olib borilga n .
4-sinf “Ona tili” o quv dasturida sifat so z turkumining berilishiʻ ʻ
№ Mavzular nomi Ajratilgan dars soati
1. Sifat so z turkumi
ʻ 1
2. Sifatlarning ma’no guruhlari 1
3. Rang-tus,maza-ta m bildiruvchi sifatlar
ʼ 1
4. Xarakter-xususiyat bildiruvchi sifatlar 1
5. Hajm-o lchov bildiruvchi sifatlar
ʻ 1
6. Sifatlarning tuzilishiga ko‘ra turlari 1
7. Sifat darajalari 1
8. O tilganlarni takrorlash
ʻ 1
5-sinf “Ona tili” o quv dasturida sifat so z turkumining berilishi
ʻ ʻ
№ Mavzular nomi Ajratilgan dars soati
1. Sifat so z turkumi haqida ma lumot
ʻ ʼ 1
2. Asliy va nisbiy sifatlar 1
3. Sifat darajalari 1
4. Orttirma va ozaytirma darajadagi sifatlar 2
5. Qiyosiy darajadagi sifatlar 1
6. Sifatlarning yasalishi 1
7. Morfologik usul bilan sifat yasalishi 1
8. Sintaktik usul bilan sifat yasash.Qo shma sifatlar
ʻ 1
9. Murakkab sifatlar 1
10. Juft sifatlar 1
11. Sifatlarning otga ko‘chishi 1
12. Sifatlarning ma no guruhlari
ʼ 2
16

13. O tilganlarni takrorlashʻ 1
O‘zbek tili bo‘yicha yaratilgan dastlabki darsliklarda , shuningdek, til
muammolari bo‘yicha yaratilgan ilmiy-nazariy manbalarda grammatik
terminlarning berilishida izchillik bo‘lmagan. Masalan, 1920-yilda yaratilgan
o‘zbek tili bo‘yicha dastlabki darslikda “sifat” termini so‘zlashuv uslubi
shaklida, ya’ni “sipat” ko‘rinishida berilgan.
“O‘zbekcha til saboqlari” darsligi esa “sifat darajalari” termini o‘rniga
“sifat sirlari”, “oshirma(orttirma) daraja” o‘rniga “chog‘ishtirma daraja”
terminlarini taklif qilgan. 21

Sifat so‘z turkumini o‘quvchilarga o‘rgatishda izchillik 1956-yilda
yaratilgan ilmiy-nazariy qo‘llanmalar davriga yetib kelibgina sezila boshladi.
Tilshunos olim Z. Ma’rufovning “Hozirgi zamon o‘zbek tili” (1957) nomli
tadqiqotida “Sifat” mavzusi yirik ko‘lamda yoritilishi fikrimiz dalilidir. 22
Bu
borada M.Sodiqovaning tadqiqotlari ham ahamiyatlidir.
Metodik jihatdan esa boshlang‘ich va o‘rta ta’lim maktablarida o‘zbek tili
ta’limi bo‘yicha U.Kamol boshchiligida nashrga tayyorlangan qo‘llanmada sifat
so‘z turkumining qoidasi, asliy va nisbiy sifatlar hamda sifat darajalari
to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan, xolos. Ona tili darslarining samaradorligini
oshirish bo‘yicha qo‘llanmada 23
esa sifat mavzusi qo‘shma va juft sifatlar ,
ularning imlosi haqidagi kabi ma’lumotlarni o‘z ichiga jamlagan.
Respublika maktablari ta’lim tizimining yangi bosqichiga o‘tishi jarayonida
bir soatlik dars ishlanmalarini yaratish ehtiyoji tug‘ildi.Xuddi shunday dars
ishlanmalarini 4-sinf 24
darsligi bo‘yicha tuzgan metodist olima professor Karima
Qosimova sifat mavzusi bo‘yicha o‘tiladigan har bir mavzuga e’tibor qaratdi.
21
.Ramazon Q, Qayumi X..Grammatika.O`rta maktablar uchun darslik. I qism.-Toshkent:Davlat ilmiy nashri,1937.
22
Ma’rufov Z. Sifat // Hozirgi zamon o‘zbek tili ( leksikologiya, fonetika, grafika va orfografiya,
morfologiya ). - Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1957.
23
Madaliyev B.Ona tili darslarining samaradorligini oshirish.-Toshkent,1969.
24
Qosimova K.4-sinfda Ona tili darslari.- Toshkent: O`qituvchi, 1974.
17

5 –6-sinflarda 25
esa asosiy urg‘u orttirma va ozaytirma darajadagi sifatlar va
ularning imlosiga qaratilgan.
Mazkur davrda sifat so‘z turkumini o‘rgatishda o‘quvchilarga ko‘proq
yozma matnlar ustida ishlash, bayon va insholar yozish, “Vatan adabiyoti”
darsligida berilgan parchalarda keltirilgan sifatlar, epitetlarni ajratish vazifasi
qo‘yilgan.4 – 5-sinflarda alohida predmetlar, tabiat hodisalari, turli qahramonlar
haqida ularning xususiyatlarini ifodalovchi matnlar tuzishga ko‘poq e’tibor
qaratilgan.Grammatik topshiriqlardan esa sifatlarni topib, ularning ma’nolarini
tushuntirish, yasama sifatlar tarkibidagi so‘z yasovchi qo‘shimchalarni aniqlash,
ular qaysi darajada ekanligi – oddiy yoki orttirma kabi savollarga javob topish
vazifalari qo‘yilgan.
Har bir grammatik mavzuni o‘rganishda o‘quvchilar uchun ma’lum
tarbiyaviy, didaktik vazifalar qo‘yiladi. Sobiq Ittifoq davrida ona tili darslarida
o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish qatorida ularni kommunistik
ruhda tarbiyalash yetakchilik qilgan. O‘tilayotgan darslar, xususan, sifat
mavzusini o‘rganishda ham mamlakat rahbarlarini ulug‘lash bo‘yicha so‘z
birikmalarini tuzish, ularning shaxsiyatini ochib berishga qaratilgan matnlar
yaratishga ko‘proq ahamiyat berilgan. Tuzilayotgan har bir gapda yuksak
vatanparvarlik ruhi sezilib turgan:”Jahonda Sovet Ittifoqidan ko‘ra qudratli kuch
yo‘q”, “Sovet mamlakati barcha tichliksevar mamlakatlar bilan hamkor va
hamnafas”. 26
Sifat mavzusini o‘rganishda qo‘yiladigan vazifalar esa quyidagilardan deb
belgilangan:
1. Sifat so‘z turkumidagi so‘zlarning ma’nolari va grammatik belgilarini
chuqur o‘zlashtirish.
2. Sifat so‘z turkumidagi so‘zlardan og‘zaki va yozma nutqda qo‘llay olish
qobiliyatini shakllantirish.
25
Omilxonova M., Abdullayev I., Abdulahatova R., Inog`omova R., Otashniyozova A..5 – 6-sinflarda Ona tili
darslari. -Toshkent: O`qituvchi, 1978.
26
Рахимова К.Развитие речи учащихся в связи с изучением темы "Имя прилагательное" в узбекской
школе.Ташкент,1984. – C .45.
18

3. Sifat so‘z turkumidagi so‘zlarni o‘rganishda mamlakat rahbarlari hayoti
haqidagi matnlarga e’tibor berish, o‘quvchilarga vatanparvarlik, insonparvarlik,
internatsionalizm ruhida ta’lim berish, estetik va etik tarbiya elementlarini
shakllantirish .
4. Sifat so‘z turkumidagi so‘zlar bo‘yicha bilimlarga ega bo‘lish qatorida ularni
o‘z vaqtida mustahkamlash uchun turli yozma nazorat ishlarini o‘tkazish. 27
II BOB. HOZIRGI DAVR “ONA TILI” VA “O‘ZBEK TILI”
DARSLIKLARIDA SIFAT SO‘Z TURKUMI TALQINI
2.1. Umumta’lim maktablari “Ona tili” o‘quv dasturida sifat so‘z turkumi
bo yicha dastlabki bilimlarning berilishi va ularning ahamiyatiʻ
27
Ushinskiy K . D . Tanlangan pedagogik asarlar .- Toshkent : Ilmiy - pedagogik nashr ,1954. – B .429.
19

Sifat so‘z turkumini o‘rganish tizimi materialni leksik va grammatik
tomondan izchillik bilan boyitib, murakkablashtirib borishni ko‘zda tutadi. Sifat,
uning lug‘aviy shakllari, yasalishi 6-sinfda o‘rganiladi. Ammo bu so‘z turkumiga
oid dastlabki ma’lumotlar boshlang‘ich sinflarda berilganligini inobatga olib,
mazkur so‘z turkumini o‘rganish ana shu egallangan zaruriy bilimlarni o‘quvchilar
xotirasida tiklash bilan boshlanadi.
Ma’lumki,o 'quvchilar 1-va 2-sinfda sifatning leksik ma’nosini kuzatadilar,
sifatga qanday?, qanaqa? so'rog‘ini berishga o'rganadilar; 3-sinfda sifat so'z
turkumi sifatida o'rganiladi; 4-sinfda ilgari o'rganilganlar takrorlanib, grammatik
materialga bog‘liq holda qip-qizil, yam-yashil kabi orttirma darajadagi (atama
aytilmaydi) sifatlarning yozilishi o'rgatiladi. Ona tili va o‘qish darslarida
o‘quvchilar nutqi yangi-yangi sifatlar bilan boyitiladi, ularga oldindan ma’lum
bo'lgan sifatlarning ma’nosiga aniqlik kiritiladi. 28
Sifatni o‘rganish metodikasi uning lingvistik xususiyatlariga asoslanadi.
Sifat predmetning belgisi (rangi, hajmi, shakli va ko'rinishi, maza-ta’mi, xarakter-
xususiyati, hidi, vazni, o‘rin va paytga munosabati)ni bildiradi.
Sifatning leksik ma’nosi uni ot bilan bog‘liq holda o‘rganishni talab qiladi.
Sifatni tushunish uchun 1-sinfdanoq o‘quvchilar e’tibori sifatning otga
bog‘lanishini aniqlashga qaratiladi. O‘quvchilar predmetning belgisini aytadilar,
ularda so‘roq yordamida gapda so‘zlarning bog‘lanishini aniqlash ko‘nikmasi
o‘stiriladi, ya’ni ular gapdagi sifat va otdan tuzilgan so‘z birikmasini ajratadilar
(atama aytilmaydi). Keyingi sinflarda bu bog‘liqlik aniqlashtiriladi. Shunday
qilib, sifatning semantik-grammatik xususiyatlari sifat ustida ishlashni leksik va
grammatik (morfologik va sintaktik) yo‘nalishda olib borishni talab etadi.
Boshlang‘ich sinflarda sifat mavzusi quyidagi izchillikda o‘rganiladi: I)
sifat bilan dastlabki tanishtirish (1-, 2-sinf); 2) sifat haqida tushuncha berish
(3-sinf); 3) shu grammatik mavzu bilan bog‘liq holda ayrim sifatlarning
yozilishini o‘zlashtirish (4-sinf).
28
Qosimova K.,Matchonov S., G'ulomova X.,Yo'ldosheva Sh.,Sariyev Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. –Toshkent:
Noshir, 2009. –B.258.
20

Sifat bilan (atamasiz) dastlabki tanishtirish (birinchi bosqich) sifatning
leksik ma’nosi va so‘roqlari ustida kuzatish o‘tkazishdan boshlanadi.
Predmetning belgilari xilma-xil bo‘lib, uni rangi, mazasi, shakli, xil-xususiyatlari
tomonidan tavsiflaydi. Shunday ekan, sifat tushunchasini shakllantirish uchun
uning ma’nolarini aniqlash talab etiladi.
O‘qituvchi predmetni yoki uning rasmini ko‘rsatadi, o‘quvchilar uning
belgilarini aytadilar va yozadilar.Masalan,(qanday?)olma — qizil,shirin,yumaloq
olma;(qanday?) ip — uzun, ko‘k ip. Albatta, suhbat asosida o‘quvchilar olma, ip
so‘zlari nima? so‘rog‘iga javob bo‘lib, predmet nomini bildirishi, qizil, shirin,
yumaloq kabi so‘zlar qanday? so‘rog‘iga javob bo‘lib, predmetning belgisi (rangi,
mazasi, shakli) ni bildirishini aniqlaydilar. O‘qituvchi atrofimizni o‘rab olgan
predmetlarning o‘z belgilari borligini, ular bir-biridan shu belgilar bilan
farqlanishini yana bir-ikki misol bilan tushuntiradi (Qanday?Daraxt — katta,
chiroyli, sershox, kо‘m-ko‘k daraxt.Qanaqa? shkaf — oynali,baland shkaf). Xulosa
chiqariladi: qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlar predmet
belgisini bildiradi.
O‘quvchilar belgi bildirgan bunday so‘zlaming nutqimizdagi ahamiyatini
anglashlari uchun sifat ko‘p uchraydigan matn tanlanib, avval sifatlarini tushirib
qoldirib,so‘ngra sifatlari bilan o‘qib beriladi va mazmuni taqqoslab ko‘rsatiladi.
Predmetni aniq tasvirlash uchun uning belgisini bildiradigan so‘zlardan
foydalanilgani tushuntiriladi.Bu darslarda ko‘rgazma vositalar (predmetlar,
predmet rasmlari, sujetli rasmlar)dan keng foydalaniladi.
O‘quvchilar qanday?,qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lgan (predmet belgisini
bildirgan) so‘zlarni o‘zlashtirishlari uchun mashqning quyidagi turlari samarali
hisoblanadi: 1) so‘roq yordamida predmetning belgisini bildirgan so‘zlarni
tanlash; 2) aralash berilgan so‘zlardan gap tuzish; 3) matndan kim? yoki nima?
so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zni va unga bog‘langan qanday? va qanaqa?
so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zni tanlab (so‘z birikmasini topib) aytish va yozish;
4) tayanch so‘zlar va rasm asosida gap yoki kichik hikoya tuzish.
21

Ikkinchi bosqichda asosan ikki vazifa:“Sifat” tushunchasini shakllantirish
hamda o‘quvchilar nutqini yangi sifatlar bilan boyitib borish, fikrni aniq ifodalash
uchun mazmunga mos sifatlardan nutqda o‘rinli foydalanish ko‘nikmasini o‘stirish
hal qilinadi.
“Sifat” tushunchasini shakllantirish o‘quvchilaming “predmet belgisi”
degan umumlashtirilgan kategoriyani o‘zlashtirish darajasiga bevosita bog‘liq.
Shu maqsadda rang, maza, shakl, hajm, xil-xususiyat bildiradigan so‘zlar
guruhlanadi va shu so‘zlaming xususiyatlari umumlashtiriladi. Sifatning leksik
ma’nosi bilan birga uning xarakterli grammatik xususiyatlari ham qayd etiladi.
Sifatlarning xususiyatlarini umumlashtirish asosida o‘quvchilar uning so‘z
turkumi sifatidagi o‘ziga xos ko‘rsatkichlarini ajratadilar:
a)predmet belgisini bildiradi,
b)qanday? yoki qanaqa? so‘rog‘iga javob bo‘ladi,
d)gapda otga bog‘lanib, shu ot bilan so‘z birikmasi hosil qiladi, ikkinchi
darajali bo‘lak vazifasida keladi.
Bu sinfda og‘zaki va yozma ijodiy ishlar (maktab bog‘i yoki istirohat
bog‘iga ekskursiya vaqtida kuzatilgan daraxt,qushlar, hayvonlarni tasvirlab kichik
hikoya tuzish kabilar)ga katta o‘rin beriladi.
O‘quvchilaming sifatning leksik ma’nosi haqidagi tushunchalarini
chuqurlashtirish va predmetni har tomonlama tasvirlash malakasini o‘stirish
uchun:
1)berilgan predmetlarning rangi,mazasi,shakli,xususiyatini ifodalaydigan sifatlar
tanlash va yozish:
Qanday? Shaftoli — shirin, suvli, tuksiz shaftoli.
Qanday? Kitob – qalin , qiziqarli kitob ;
2) berilgan belgilariga qarab qaysi hayvon ekanini aniqlash:
Tikanli,kichkina, foydali (tipratikan).
Ehtiyotkor, ayyor, yovvoyi (tulki);
3)predmetlarning belgisiga qarab topishmoqlarning javobini aytish kabi
mashqlardan foydalanish mumkin.
22

Sifatning nutqimizdagi, fikrni aniq va tushunarli ifodalashdagi o‘rnini puxta
o‘zlashtirishga erishish uchun ma’nodosh va zid ma’noli sifatlar ustida ishlash,
o‘qish darslarida sifatning o‘z va ko‘chma ma’noda ishlatilishini kuzatish
maqsadga muvofiq. Sifatni o‘rganish jarayonida so‘z yasashga oid mashqlarni
muntazam o‘tkazib borish o‘quvchilarda u yoki bu so‘z turkumini yasash uchun
so‘z yasovchi qo‘shimchalardan ongli foydalanish malakasini shakllantiradi.
Uchinchi bosqichda sifat haqidagi bilimlarni takomillashtirish, og‘zaki va yozma
nutqda sifatlardan aniq, o‘rinli foydalanish ko‘nikmasini o‘stirish bilan bog‘liq
holda -roq qo‘shimchasi bilan qo‘llangan sifatlarni va ko‘m-ko‘k, yam-yashil
kabi sifatlarni to‘g‘ri yozish malakasi shakllantiriladi. Ish mazmuni shu vazifalarni
bajarishga qarab belgilanadi va o‘quvchilar nutqini o‘stirishga qaratiladi.
Nazariy ma’lumotlarga asoslanib:matnda berilgan otlaming belgilarini
ifodalaydigan sifatlarni tanlab qo‘yish, gapda sifat bog‘langan otni (so‘z
birikmasini) aniqlab yozish; otga mos sifatlar tanlab predmetni tasvirlash, berilgan
sifatlar yoki so‘z birikmasi bilan gap tuzish kabi mashqlardan foydalaniladi.
Mashq materialini tanlashda -roq qo‘shimchasi bilan qo‘llangan yaxshiroq,aqlliroq
kabi, shuningdek, tip-tiniq, sap-sariq kabi sifatlar ko‘proq bo‘lishiga e’tibor
beriladi.O‘quvchilaming mustaqilligi osha borgan sayin mashq topshiriqlari ham
asta-sekin murakkablashtira boriladi.
Shunday qilib, sifatni o‘zlashtirishda uni ot bilan o‘zaro bog‘liq holda
o‘rganishga asoslaniladi.Sifat haqidagi bilimlarni takomillashtirish og‘zaki va
yozma nutqda undan o‘rinli foydalanish ko‘nikmasinni o‘stiradi,orfografik
malakani mustahkamlaydi, o‘quvchilarni nutq madaniyatini egallashlarida
ta’sirchan vosita bo‘lib xizmat qiladi. 29
2.2.Mavjud darsliklarning sifat so‘z turkumini o‘rganish bosqichlari va
izchilligi bo‘yicha tahlili
N.Mahmudov, A.Nurmonov,A.Sobirov, D.Nabiyevalar muallifligida nashr
etilgan 6-sinf “Ona tili” darsligi tahlili
29
Ernazarov G`.Boshlang`ich sinflarda ona tili o`qitish metodikasi.O`quv qo`llanma. Toshkent. Ilm- ziyo, 2013.-
B.126.
23

O‘quvchilarga har tomonlama puxta bilim berishda darsliklarning ahamiyati
kattadir. Jumladan hozirgi davr o‘quv qo‘llanmalaridagi sifat so‘z turkumining
o‘rganish jarayoni to‘g‘ri rejalashtirilsa, samaradorlik ko‘rsatkichi ham oshib
boraveradi.
Shu nuqtayi nazardan amalda qo‘llanilib kelayotgan 2017-yilda Nizomiddin
Mahmudov va boshqa mualliflar tomonidan yaratilgan 6-sinf “Ona tili“ darsligida
sifat so‘z turkumi bo‘yicha quyidagi mavzular berilgan: 30
№ Mavzularning nomlari Ajratilgan dars
soati
1. Sifat 1
2. Sifatlarning yasalishi 1
3. Sifat yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi 2
4. Sifatlarning tuzilishiga ko‘ra turlari. Sodda sifat. 1
5. Qo‘shma sifat 1
6. Juft sifatlar va ularning imlosi 1
7. Takroriy sifatlar va ularning imlosi 1
8. Asliy va nisbiy sifatlar 1
9. Sifat darajalari 1
10. Sifatlarning oddiy daraja shakli 1
11. Sifatlarning orttirma daraja shakli 1
12. Sifatlarning qiyosiy daraja shakli 1
13. Sifatlarning ozaytirma shakli 1
14. Sifatlarning ma’no guruhlari 1
15. Xususiyat, hajm-o‘lchov, makon-zamon sifatlari 1
16. Rang-tus, maza-ta’m va hid sifatlari 1
17. Sifatlarning otlashuvi 1
18. Mustahkamlash 1
30
Mahmudov N.va boshqalar. Ona tili. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik.- Toshkent,2017. -
B.133-158.
24

Demak, yuqori sinflarda sifat mavzusini o‘rganish, bu so‘z turkumga oid
bilimlarni boyitish aynan shu mavzular doirasida o‘rganilar ekan, o‘quvchilar
uchun, avvalo , quyidagi qoida o‘ziga xos misollar orqali o‘rgatiladi:
Otga bog‘lanib, uning belgisini bildiradigan va «qanday?», «qanaqa?»
so‘roqlariga javob bo‘ladigan so‘zlarga sifat deyiladi. 31
Bu borada o‘quvchilar sifat gaplar tarkibidagi so‘z turkumiga oid so‘zlarni
ajrata olish ko‘nikmasini hosil qilishlari kerak.Jumladan, bu vazifani bajarish
uchun quyidagi mashq berilgan:
Baqqol amaki o‘zi pakana-yu, lekin yuzi katta, peshonasi keng, yakkam-
dukkam soqolli, burni puchuq, iyagi kalta odam. Qorni ham haddan tashqari
katta bo‘lganligi uchun o‘tirganda xuddi bir qop go‘shtdek bo‘lib qoladi.
O‘ziyam juda g‘alati odam, sergapmi, kamgapmi, bilib bo‘lmaydi. Bir
qarasangiz,qiziq-qiziq gaplarni aytib, odamlarni kuldirib o‘tiradi; bir qarasangiz,
gung bo‘lib boshini egib oladi. (X.To‘xtaboyev)
Darslikda berilgan navbatdagi mashq ham xuddi oldingisidek
o‘quvchilardan sifat so‘z turkumiga oid so‘zlarni topishni va ularni qanday
so‘roqlarga javob berishini aytishni so‘raydi. Qo‘shimcha tariqasida mavzuni
yaxshi o‘zlashtirish va belgiga xos so‘zlarni yodda saqlash uchun quyidagi savol
va topshiriqlarga javob berish bilan ushbu mavzuga oid dastlabki bilimlarini
mustahkamlashni taklif qilamiz:
1. Sifat deb nimaga aytiladi?
2. Sifatlar qanday so‘roqlarga javob bo‘ladi?
3. Rang-tusni bildiruvchi sifatlarga misollar keltiring.
4. Maza-ta’mni bildiruvchi sifatlar ishtirokida gaplar tuzing.
5. Belgi-xususiyat bildiruvchi sifatlar qaysilar?
Navbatdagi o‘zlashtirilishi biroz murakkab bo‘lgan mavzulardan birini
“Sifatlarning yasalishi”ni o‘rgatishda o‘qituvchidan mahorat talab qilinadi.
31
Mahmudov N.va boshqalar. Ona tili. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik.- Toshkent,2017. -
B.133
25

Darslikda berilgan dastlabki topshiriqqa ko‘ra o‘quvchilar berilgan sifatlarni
tahlil qilishlari, ularning qaysi tub, qaysi yasama so‘zlar ekanligini shu kungacha
olgan bilimlariga tayangan holda o‘zlashtirishlari lozim:
Shirin, oq, katta, shirali,mazmundor, serunum, kamhosil , ko‘ylakbop, xushfe’l
Sifatlar tarkibiga ko‘ra tub va yasama sifatlarga bo‘linadi. Tarkibida so‘z
yasovchi qo‘shimchalar bo‘lmagan sifatlar tub sifatlar, asos va so‘z yasovchi
qismdan iborat bo‘lgan sifatlar yasama sifatlar hisoblanadi. Yasama sifatlar asosga
qo‘shimchalar qo‘shish yoki so‘z qo‘shish yo‘li bilan hosil qilinadi.
Qoidani mustahkamlash uchun quyidagi mashqni bajaramiz:
Oybekning «Bolalik» asaridan olingan gaplarni o‘qing.Qavs ichidagi sifat
yasovchi qo‘shimchalardan mosini nuqtalar o‘rniga qo‘yib, ko‘chiring.
1. Otinbibi qari, jiddiy, (bo-, ser-, no-)... savlat xotin. 2. O‘yma... (-gar, -li, -kor)
gullari bilinmaydigan darajada o‘chgan, qo‘sh tabaqa... (-siz, -li, -dor) eski eshikka
kiramiz.3. Pochcham ellikdan oshgan, novcha, kasal... (-chan, -kash,-mand),
rangpar kishi. 4. Cho‘ponlar sez... (-qur, -gir, -kir),itlar ham ziyrak, bo‘ridan ayyor.
5. Do‘mbirachi qadim... (-iy,-gi, -dor) qozoq hayotidan dostonlar kuylamoqda.
Sifat haqidagi o‘rganilgan ma’lumot ya’ni bilimlarga tayangan holda ularni
mustahkamlash uchun “So‘z ustida so‘z” usulini o‘tkazish tartibidan
foydalanishimiz mumkin.Ushbu usul o‘quvchilarning bilimlarini qay darajada
o‘zlashtirganligini aniqlash imkonini beradi. O‘quvchilarning analitik (amaliy)
tafakkurini (aniqlash imkoniyatini) umumiy xulosa qabul qilish salohiyatini
o‘stiradi.
Sharoitga qarab to‘rtta kichik guruh hosil qilinadi. Ular maslahatlashib har
bir guruh a’zolari o‘zlariga yuklangan topshiriqni bajarishadi.
Birinchi guruh: Zukkolarga:
Tub sifatlar deb nimaga aytiladi?
Ikkinchi guruh : A’lochilar a’zolariga:
Yasama sifatlar qanday qismlarga ajraladi?
Uchinchi guruh : Ilg‘orlar a’zolariga :
-li, -siz, -chan qo‘shimchalari yordamida sifatlar hosil qiling.
26

To‘rtinchi guruh: Topqirlar a’zolariga :
Ba-, -be, -ser qo‘shimchalari yordamida sifatlar hosil qiling.
Guruhlar topshiriqni tez bajarishi, tartib saqlashi, to‘g‘ri bajarishi, bir guruh
bajargan topshiriqni 2-guruh tekshirib, aytib o‘tilmagan ma’lumotlar to‘ldiriladi.
To‘g‘ri bajargan guruh taqdirlanadi.
Javoblar:
1. Zukkolar guruhi: Tarkibida so‘z yasovchi qo‘shimchalari bo‘lmagan sifatlar tub
sifatlar deyiladi.
2. A’lochilar guruhi: Yasama sifatlar asosga qo‘shimcha qo‘shish orqali hosil
qilinadi.
3. Ilg‘orlar guruhi: gulli, suvsiz, mehnatchan.
Topqirlar guruhi o‘z vazifalarini to‘liq bajarish bilan birga yuqoridagi
ikkinchi va uchinchi guruhlar yo‘l qo‘ygan xatolarni ham tuzatishlari mumkin:
Yasama sifatlar so‘z qo‘shish yo‘li bilan ham hosil qilinadi.
Xatosi: mehnatchan emas mehnatkash.
“Sifat yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi” mavzusi bayoniga o‘tishda
muammoli vaziyat paydo qilish mumkin. O‘quvchila r ning qo‘llariga yelimli
yopishqoq qog‘ozga so‘z yasovchi qo‘shimchalar yozilgan holda tarqatiladi va
doskaga o‘tilgan mavzulari:
OT - FE’L yoziladi.
O‘quvchilarning qo‘lidagi so‘z yasovchi qo‘shimchalar qaysi so‘z turkumiga
oid bo‘lsa, o `sha so‘z turkumining tagiga qog‘ozda yozilgan so‘z yasovchi
qo‘shimchalar yopishtiriladi. Har ikkalasiga ham mansub bo‘lmagan qo‘shimchlar
doska chetiga yopishtiriladi. Taxminan, doskada shunday ko‘rinish hosil bo‘ladi:
OT FE’L
-don -la -li
-dosh -lan -dor
-chi -lash no-
-bon -ira -choq
-boz -sira -iq
27

-chil
Chetga yopishtirilgan qo‘shimchalar qaysi so‘z turkumiga oid ekanligi dars
so‘ngida yechiladi.Shundan so‘ng xatolar bo‘lsa, tuzatilib, darslikdagi
topshiriqlarga e’tibor qaratiladi.
“Sifat yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi” mavzusini o‘rganishda
o‘quvchilarga izchil ma’lumotlar berish, darslikda berilgan har bir qo‘shimcha
ustida alohida to‘xtalish zarurdir. Bu borada o‘quvchilarga darslikda keltirilmagan
quyidagi ma’lumotlar ilova qilinsa, ularning bu mavzuni o‘zlashtirishlari ancha
osonlashadi:
-li qo‘shimchasi sifat yasovchilar ichida eng sermahsuli bo‘lib, asosan, ot
turkumidagi so‘zlardan sifat yasaydi: sevimli, maslahatli, bilimli, suvli kabi. Bu
qo‘shimcha turli so‘zlarga qo‘shilib shu o‘zakdan anglashgan predmetga egalikni
yoki predmetning biror ish uchun yaroqli ekanligini bildiradi: aqlli, uyli, mazali,
minishli, yeyishli.
-dor. Bu qo‘shimcha ma'no va vazifasi jihatidan -li qo‘shimchasiga yaqin
turadi: jozibador, aybdor, aloqador, vafodor.
ser- qo‘shimchasi -li va -dor qo‘shimchalari bilan yasalgan sifatlarga
sinonim bo‘la oladi: sershox, sersoqol, serunum, sergo‘sht, sersuv.
ba- qo‘shimchasi arabcha va tojikcha o‘zlashgan so‘zlarga qo‘shilib sifat
yasaydi: baquvvat, basavlat.
-mand qo‘shimchasi asosdan anglashilgan predmetga egalik ma'nosini
ifodalaydi: davlatmand, kasalmand.
-kor shakli asosdan anglashilgan belgiga egalikni bildiradi: zulmkor,
ehtiyotkor, isyonkor.
-siz, be-, no- qo‘shimchalari asosdan anglashilgan narsa holatga ega emaslik
belgisini ifodalovchi sifatlar yasaydi: kuchsiz, pulsiz, beor, bexosiyat, noo‘rin.
-chan shakli moyillik ma'nosidagi sifatlar yasaydi: uyatchan, xayolchan,
talabchan.
-choq, -chiq, -chak qo‘shimchalari asosdan anglashilgan predmetga
moyillikning kuchsizligini ifodalaydi: urinchoq, tortinchoq, sirg‘anchiq,
28

kuyunchak, erinchak.
-qoq qo‘shimchasi: tirishqoq, urishqoq.
-gir (-kir, -g‘ir) qo‘shimchalari belgi xususiyat anglatadi sezgir, keskir,
o‘tkir, topqir, olg‘ir.
-ag‘on, -mon: bilag‘on, topag‘on, bilarmon.
-ki, -qi: jizzaki, shartaki, vaysaqi.
-k (-k, -g‘): chirik, o‘lik, yaltiroq, yorug‘.
-kin, -kun, -gin, -g‘in: tushkun, jo‘shqin, ozg‘in,
-ma: ag‘darma (etik), qovurma (sho‘rva).
-mas: bo‘linmas, yengilmas.
-ildoq: qaqildoq, chiyildoq.
-ch: tinch, jirkanch.
-gi, -ki, -qi: oxirgi, bahorgi, tushki, tashqi.
-i: qishloqi.
-cha: o‘zbekcha, erkakcha.
-namo, -simon: majnunnamo, maymunsimon.
-parvar: insonparvar, vatanparvar.
-aki: zo‘raki, qalbaki, yuzaki.
bad-: badaxloq, badbashara, badqovoq.
-chil, -don, -bop, xush-, -kash kabi qator sifat yasovchilar borki, ular turli
ma'nodagi sifatlar yasay oladi.
Darslikdagi quyidagi mashq yordamida sifat yasovchi qo‘shimchalarni
aniqlaymiz, imlosini tushuntiramiz.
1. Yo‘lning ikki betidagi qoramtir, oq, qizil daraxtlarning tanga-tanga barglari iliq
quyosh nuridan marvariddek tovlanadi.(O‘.Umarbekov) 2. Uning chaqnoq ko‘zlari,
siyrak qoshi, o‘ychan turishi katta bardoshini, sadoqatini, aqlini aks ettirib turardi.
(Yo‘ldosh Sulaymon) 3. G‘iyos aka yumshoq ajriq ustiga yonboshladi. (N.
Fozilov) 4. Mehmon degan unaqa sergap bo‘lmaydi,—dedi u ayyorlarcha kulib.
(Said Ahmad) 5. Bo‘m-bo‘sh otxonaning eshigi lang ochiq turar edi. (O‘.
Hoshimov) 6. Avaz dahlizdan rangdor vassali, sertokcha uyga kirdi. (P. Qodirov)
29

Shu o‘rinda shakldosh, ma’nodosh, zid ma’noli qo‘shimchalar haqida ham
ma’lumot berib o‘tiladi.
.
30

Navbatdagi mavzumiz “Sifatlarning tuzilishiga ko‘ra turlari. Sodda sifat” bo‘lib,
o‘quvchilarning bu boradagi bilimlarini aniqlash uchun topshiriqni bajarish bilan
ish boshlanadi.Quyidagi so‘zlarning tuzilishiga ko‘ra turini aytamiz.
Qizil och pushti egri-bugri qip-qizil
tinchliksevar to‘q qizil qing‘ir-qiyshiq
erkparvar
Sifatlarning tuzilishiga ko‘ra turlari :
Sifatlar tuzilishiga ko‘ra 4 ga bo‘linadi:
1.Sodda sifatlar : qizil, chiroyli, shirin, tarqoq
2.Qo‘shma sifatlar : jigarrang, hayotbaxsh, shirinso‘z
3.Juft sifatlar : katta-kichik, turli-tuman, egri-bugri
4.Takroriy sifatlar : uzun-uzun, elas-elas
Navbatdagi mashqimizda gaplarni ko‘chiramiz, ajratib ko‘rsatilgan
sifatlarning tuzilishiga ko‘ra turini aniqlaymiz.
1. Barcha ezguliklar zamirida xosiyatli orzular yotadi.(A. Ibrohimov) 2. Tuproq
qatlami qalin , sersuv yerlarda o‘sgan archalar yo‘g‘on va bo‘ydor bo‘ladi. (Y.
Qarshiboyev) 3. Atrofdagi hovlilardan ko‘tarilgan tutunlar ko‘kimtir , mayin mavj
bilan tiniq, sovuq havoda suzadi. (Oybek) 4. Qo‘limda bitta sigir bor. Jonivor juda
sersut , qaymog‘i suzsangiz bir enlik keladi.(O‘. Umarbekov) 5. Bu bog‘lar ichida
oq qizg‘ish, nafis havorang marmardan qurilgan ko‘rkam binolar, ko‘shklar,
kichik- kichik saroylar ko‘zga tashlanadi. (Mirkarim Osim)
Yangi mavzuni “ FSMU ” metodi orqali mustahkamlashni maqsadga muvofiq
deb bilamiz.Bunda biz o‘quvchilarni faollikka chorlaymiz.
Bunda har bir o‘quvchiga “ FSMU ” metodi aks etgan jadval tarqatiladi.
O‘quvchilar bu metod orqali mavzu bo‘yicha olgan bilimlarini
mustahkamlashadi.Jadvalda ko‘rsatilgan guruh nomi o‘quvchining ismi-sharifi esa
o‘qituvchiga yangi mavzuni qaysi o‘quvchi qay darajada o‘zlashtirganini
aniqlashda qulaylik yaratadi.
31

Bugungi mavzu bo‘yicha fikringizni
bayon eting
F
S
M
U Tub sifatlar
Fikringizni bayoniga sabab
ko‘rsating Keng, mayin so‘zlari sifatlar
sanaladi. Chunki ular faqat bir
asosdan tashkil topgan
Sababga misol keltiring Keng-asos , mayin - asos bularga
hech qanday sifat yasovchi
qo‘shimcha qo‘shilmagan
Fikringizni o‘ziningiz bayon qilgan
sabab va misollardan kelib chiqqan
holda umumlashtiring Demak, faqat asosdan iborat bo‘lib
qanday qanaqa so‘roqlariga javob
bo‘lgan so‘zlar tub sifatlar deyiladi.
Guruhingiz, ismi-sharifingiz 1 guruh Rahmatullayeva Sabrina
“Qo‘shma sifat” mavzusini o‘tishda darslikda berilgan topshiriqni bajarib ,
qoidani tushuntiramiz:
Ikki va undan ortiq asosdan tarkib topgan sifatlar qo‘shma sifatlar
hisoblanadi. Qo‘shma sifatlar, asosan, qo‘shib yoziladi.
Navbatdagi mashqqa ko‘ra gaplarni ko‘chiramiz, qo‘shma sifatlarni
aniqlab,ularning qanday so‘z turkumlaridan yasalganini izohlaymiz.
1. Hulkarning och jigarrang yonoqlarida ajib bir qizillik o‘ynaydi. (P. Qodirov) 2.
Markaziy Osiyoning erksevar, mard va jasur xalqi dushmanga qarshi mardonavor
kurashdi. (B. Ahmedov) 3. Milliy mafkuramizda milliylik umumbashariy g‘oyalar
bilan uyg‘unlashib ketgan. (S. Olimov) 4. Orzu millatga hayotbaxsh ruh
bag‘ishlaydi. (Rahmon Qo‘chqor) 5. Ona yerning xushbo‘y tafti mast qiladi
kishini. (E. Oxunova) 6. U otasi Muzaffar Farmonovning batamom aksi: dadasi
yum-yumaloq,baqaloq bo‘lsa, bu xushqad, xushsurat . (O. Yoqubov)
Bunda o‘quvchilarga qo‘shma hamda sodda yasama sifatlarning farqini
to‘g‘ri tushuntirishimiz kerak. Sifat yasovchi qo‘shimchalar vositasida turli so‘z
turkumlaridan yasalgan sifat sodda yasama deyiladi. Masalan: bilimli, suvsiz,
kechki,ishchan,oilaviy,tirishqoq,ag‘darma. .
32

Qo‘shma sifat birdan ortiq o‘zak-negizning o‘zaro qo‘shilib, bitta belgi
tushunchasini anglatadigan yasama sifatlardir. Qo‘shma sifatlar qismlarining
morfologik tarkibiga ko‘ra quyidagi guruhlarni tashkil etadi:
1) ot+ot: shira kayf, sher yurak, bezbet, bedana qadam, yer osti;
2) ot+sifat: mushtumzo‘r, mirzaquruq, nonko‘r;
3) sifat+ot: uzun quloq, qiziqqon, sovuqqon, shum qadam, sofdil, ochko‘z;
4) sifat+sifat: olachipor, qora to‘riq, qora qizil ;
5) ravish+ot: kamgap, hozirjavob, kamquvvat;
6) ot + -ar, -mas va -mon qo‘shimchali sifatdosh: mehnatsevar, jonkuyar,
lattachaynar, nonemas, ishyoqmas, usta buzarmon , ish bilarmon;
7) ravish+sifatdosh: tezpishar, eapishar, tez oqar, cho‘rtkesar;
8) olmosh+sifat yoki ravish: o‘zbilarmon, o‘zboshimcha;
9) son+ yasama sifat: bir xonali, besh qavatli, bir so‘zli.
Mavzuni mustahkamlash uchun quyidagi topshiriqni qo‘llaymiz:
Berilgan so‘zlarni tarkibiy qismlarga ajrating. Sifatlarning qanday yasalishini
ayting: s hirin, oq, katta, shirali, mazmundor, serunum, kamhosil, ko‘ylakbop,
xushfe’l.
Bu topshiriqni bajarishda o‘quvchilarni ikki guruhga bo‘lib olamiz.
Birinchi guruh: Binafsha.
Ikkinchi guruh: Lola.
Binafsha guruhining a’zolariga tub sifatlarni, ikkinchi Lola guruhiga esa
yasama sifatlarni topishini buyuramiz. O‘quvchilarga sinf doskasini ikkita teng
bo‘lakka bo‘lib beriladi. O‘quvchilar tortib saqlab, orfografik xatolarga yo‘l
qo‘ymasligi hamda galma-galdan doskaga va o‘z daftarlariga, chiroyli
yozishi, tez bajarishi e’tiborga olinadi. Birinchi bajargan guruh a’zolari a’lo baho
va qizil yulduzchalar bilan taqdirlanadi.
Birinchi navbatda belgilangan topshiriqni bajargan guruh:
Binafsha: shirin, oq, katta.
Lola guruhi: shirali, mazmundor, serunum, kamhosil, ko‘ylakbop, xushfe’l.
G‘olib guruh aniqlanadi, taqdirlanadi.
33

Yuqoridagi topshiriqni bajarish jarayonida o‘quvchilar sifatlarning
yasalishi tub va yasama ekanligini anglab yetdilar. O‘quvchilar bu haqidagi
umumiy bilimlariga qoniqish hosil qilgach, darslikda berilgan nazariy
ma’lumotlarni tushuntiramiz.
Juft va takroriy sifatlar haqida ma’lumot berish uchun o‘quvchilarga turli
mevalarga ta’rif berishni so‘rashdan foydalanib , ularni faollikka chorlash mumkin.
Masalan, olma – ship-shirin, qip-qizil, dum-dumaloq;
nok – sap-sariq, katta-kichik,xushbo‘y kabi.
O‘zaro yaqin yoki zid ma’noli ikki asosning juft kelishidan hosil bo‘lgan sifat
juft sifat hisoblanadi. Juft sifat qismlari chiziqcha bilan yoziladi.
Juft sifat qismlari -u, -yu vositasida bog‘lansa, ular ajratib yoziladi: yakka-yu
yagona.
Bir asosning aynan takrorlanishidan hosil bo‘lgan sifat takroriy sifat sanaladi.
Takroriy sifatlar belgini ta’kidlab, kuchaytirib ifodalaydi. Takroriy sifat qismlari
chiziqcha bilan ajratib yoziladi.
Quyidagi mashqni bajarishda juft sifatlarni hosil qilamiz:
1. Shoshilish, yengil-... ishlarga havas, jahldorlik — nodonlar ishi. 2. Goho-
goho keladigan uzuq-... xabarlardan boshqa aloqa yo‘q. (O. Yoqubov) 3. Sehrli
qalpoq axtarib eski-... kiyim-boshlar tashlanadigan burchak-surchaklarni tintuv
qilib yurgan edim.(X. To‘xtaboyev) 4. Mayda-... narsalar tugilgan ro‘molni
ko‘tarib qorovulxonaga kirdi. (N. Yoqubov) 5. Mahallaning qora-... bolalari
shoxdan shoxga tirmashadi. (O‘. Hoshimov)
So‘zlar: chuyda, yuluq, yelpi, tuski, qura.
Mavzuni mustahkamlash uchun o‘quvchilarga “Aqliy hujum” metodini
qo‘llagan holda turli savollar bilan murojaaat qilamiz:
1. Juft sifatlar deb nimaga aytiladi?
2. Juft sifatlar qanday yoziladi?
3. Juft sifatlar o‘rtasida -u, -yu vositalari ishlatilganda,ularning imlosida qanday
o‘zgarish sodir bo‘ladi?
4. Takroriy sifatlar deb nimaga aytiladi?
34

5. Oppoq, ko‘m-ko‘k, dum-dumaloq kabi sifatlarning hosil bo‘lishi haqida so‘zlab
bering.
6. Takroriy sifatlar qanday yoziladi?
7.Ma’nodosh bO‘lgan juft sifatlarga misollar ayting.
8. Ma’nosi qarama-qarshi sO‘zlardan tashkil topgan sO‘zlarga misol ayting? kabi.
Navbatdagi mavzuyimiz “ Asliy va nisbiy sifatlar” bo‘lib, bu mavzuni
tushuntirishda 1-topshiriqda berilgan so‘zlarga -roq qo‘shimchasini qo‘shib ko‘rish
orqali ularni bu qo‘shimchani qabul qila oladigan va olmaydigan guruhga ajratish
lozim: mazali, go‘zal, chiroyli, ro‘molli, sermeva, erksevar, taxtali, tonggi, so‘nggi,
kuzgi, chillaki, yuzaki.
2-topshiriqda esa berilgan so‘zlarni eng, juda, sal so‘zlari bilan birika oladigan va
birika olmaydigan guruhlarga ajratish lozim: qora, qizil, qishki, soyaki,
xushbichim, do‘ppili, beor,serg‘alva, devsifat, devoriy.
Ko‘rinib turibdiki, yuqoridagi sifatlarning barchasi ham -roq qo‘shimchasini,
sal,juda, eng so‘zlarini qabul qila olmasligi ma’lum. Shundan kelib chiqib quyidagi
qoidani o‘quvchilarga tushuntirish mumkin:
Belgini to‘g‘ridan to‘g‘ri ifodalaydigan va uni darajalab ko‘rsatish
imkoniyatiga ega bo‘lgan sifatlar asliy sifatlar deyiladi: go‘zal, chiroyli, shirin,
oq,aqlli, yuzaki. Bunday sifatlar –roq qo‘shimchasini qabulqiladi. Belgini
to‘g‘ridan to‘g‘ri emas, balki boshqa bir tushunchaga nisbatlagan holda
ifodalaydigan va daraja ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lmagan sifatlar nisbiy
sifatlar deyiladi: qishki, ko‘chma, derazali, devoriy. Bunday sifatlar –roq
qo‘shimchasini qabul qilmaydi.
Keyingi mashqlarda sifatlarni o‘zi bog‘langan so‘zlar bilan birgalikda
ko‘chirib, ularni asliy va nisbiy sifatlarga ajratiladi.
Sifatning quyidagi to‘rt xil darajasi mavjud: 1) oddiy daraja; 2) qiyosiy
daraja; 3) orttirma daraja; 4) ozaytirma daraja.
Navbatdagi vazifamizga ko`ra sifatlarni topamiz, ularni asliy va nisbiy
sifatlarga ajratamiz, darajalarini ajratamiz:
35

1.Xalqimiz qadimdan shu zaminga kuchli mehr, yuksakmadaniyat ila munosabatda
bo‘lganlar. (M. Badalov) 2. Kampirning bu so‘zlarida cheksiz mehr, allaqanday
nozik ichki bir dard bor edi. (O. Yoqubov) 3. Elchi o‘rnidan turib, yuzlari
cho‘zinchoq, ko‘zlari katta, novchadan kelgan Siparganizga ta’zim qildi.
(Mirkarim Osim) 4. Kelinga ko‘zimiz tushadi: yumaloq qip-qizil loladay yuzli,
ko‘zlari uchqunli, yaxshigina, go‘zalgina qiz. (Oybek) 5. Sadafbibi qoramag‘izdan
kelgan, yuzlari yumaloq, qosh-ko‘zlari qop-qora. (O. Yoqubov)
“Sifat darajalari” mavzusini tushuntirishda o‘quvchilarga quyidagi
tushunchalar beriladi:
Predmetlardagi bir xil belgining ortiq kamligi jihatidan farqlanishi sifat
darajasi deyiladi. Sifatning quyidagi darajalari bor: oddiy daraja, orttirma
daraja, qiyosiy daraja, ozaytirma daraja.
1.Oddiy darajadagi sifatlarda belgi boshqa predmetdagi xuddi shunday belgiga
qiyoslanmaydi. Bu daraja belgining me’yoridagicha ekanligini ko‘rsatadi va
maxsus ko‘rsatkichga (qo‘shimchaga) ega emas: keng ko‘cha, yashil yaproq,
yaxshi odam.
2.Orttirma daraja predmetdagi bir belgining boshqa predmetdagi xuddi shunday
belgiga nisbatan eng ko‘p ekanligini ifodalaydi. Orttirma daraja quyidagi usullar
yordamida hosil qilinadi:
1) morfologik usul:
a)so‘zning birinchi bo‘g‘ini ajratilib, unga keyingi bo‘g‘indagi birinchi undosh
qo‘shiladi-da, yopiq bo‘g‘in hosil qilinadi va undan keyin to‘liq shakli
takrorlanadi: dum — dumaloq, pak — pakana;
b)so‘zning oldingi ikki tovushi ajratilib, unga p, m, tovushlaridan biri qo‘shiladi va
undan keyin so‘zning o‘zi takrorlanadi: yap — yangi, ko‘m — ko‘k;
c)so‘zning birinchi bo‘g‘inidan keyingi -ppa shakli qo‘shiladi: soppa-sog‘, to‘ppa-
to‘g‘ri.
2) Leksik usul:
a)Maxsus kuchaytiruvchi so‘zlar orqali ifodalanadi: eng kichik, hammadan
chiroyli, zap g‘alati, beqiyos chiroyli, naqadar ulug‘vor, xo‘p bemaza;
36

b)so‘zlarni takrorlash vositasida: zo‘r-zo‘r(polvonlar),uzundan -uzun(kechalar),
ne-ne(olimlar);
c)Turli so‘z birikmalari, iboralar yordamida: haddan ziyod chiroyli, misli
ko‘rilmagan (qahramonlik), qo‘ling o‘rgilsin (jonon);
3) Leksik-semantik usul. Bunda belgi so‘zlar bilan qo‘llanadi: zahar (garmdori),
olov (bola);
4) Fonetik usul:
a)Unlilar cho‘zib aytiladi: tooza, chuquur;
b)Undoshlar ikkilanadi: tekkis, yummshoq.
3.Qiyosiy daraja predmetdagi bir belgining boshqa predmetdagi xuddi shunday
belgidan ortiq ekanligini ifodalaydi. Qiyosiy daraja oddiy darajadagi sifatga -roq
qo‘shimchasini qo‘shish yoki sifatdan oldin bir-biridan, undan ham, yanada
so‘zlarini keltirish bilan yasaladi: Olma daraxti shaftoli daraxtidan balandroq.
Bir -biridan go‘zal, bundan ham battar, yanada kuchli.
4.Ozaytirma daraja belgi darajasining normal darajaga yetmaganligi,
normaldan pastligi ifodalanadi.
1) Qo‘shimchalar yordamida: oqish, qizg‘ish, qoramtir. -roq qo‘shimchasi
ham ozaytirma darajani ifodalashda qatnashadi (bunda bir narsadagi belgi boshqa
narsadagi shunday belgiga qiyoslanmaydi): eskiroq (kiyim);
2) Sifatdan oldin yarim, nim, och, xiyol, chizi, sal, aytarli, uncha, u qadar
so‘zlarini keltirish bilan: yarim ochiq (eshik), uncha katta emas.
Ozaytirma sifatlar o‘zakdan anglashilgan rangning, belgining ozligini,
kamligini bildiradi va quyidagicha yasaladi:
1 .-ish,-imtir (-mtir). Bulardan -ish,-imtir undosh tovush bilan bitgan oq,ko‘k kabi
so‘zlarga,-mtir esa faqat qora sifatiga qo‘shiladi:oqish,ko‘kish qoramtir.
2.Rangni bildiruvchi sifatdan oldin och, nim so‘zlarini keltirish bilan.Nim bilan
hosil qilingan sifatlar qo‘shib yoziladi: och sariq,nimpushti.
3 .-kina (-gina,-qina). Bu qo‘shimchalar o‘zakdan anglashilgan belgining
kuchsizligini, ozligini bildiradi. k,g bilan tugagan so‘zlarga -kina, q,f bilan tugagan
37

so‘zlarga -qina ,boshqa hollarda -gina qo‘shimchasi qo‘shiladi: kichkinagina,
yumshoqqina,tuzukkina.
“Sifatlarning ma’no guruhlari” mavzusini tushuntirishda quyidagi topshiriq
bajariladi:
Berilgan sifatlarni ma’nolariga ko‘ra quyidagi jadval bo‘yicha guruhlang.
Shirin, qizil, katta, odobli, xushfe’l, behisob, tonggi,kuzgi, xushbo‘ y, muattar.
Xususiyat
bildiruvchi
sifatlar Rang-tus
bildiruvchi
sifatlar Maza-ta’m
bildiruvchi
sifatlar Hajm-
o‘lchov
bildiruvchi
sifatlar Hid
bildiruvchi
sifatlar Makon-
zamon
bildiruvchi
sifatlar
Narsalarning turli xususiyat-holatlarini bildirgan sifatlar xususiyat sifatlari
deyiladi.
Mashq .Xususiyat bildiruvchi sifatlarni topib, izohlang.
1. Shirinsuxan, oqko‘ngil insonlar mevali daraxtga o‘xshaydi: hamma ulardan
baho oladi.
2. Nodon, kaltafahm odamdan yaxshi gap chiqmaydi.
3. Mehnatsevar, zahmatkash insonlar odamlarning ko‘rki, ishyoqmaslar esa
ularning og‘riq joyidir.
4. Toshbag‘ir odamdan yaxshilik kutma.
5. Sofdil va jonkuyar insonlar bilan bu dunyo oboddir.
6. Balandparvoz, quruq gapirgan odamning gapi bemaza qovunga o‘xshaydi.
Uyga berilgan topshiriqni bajarish davomida xarakter-xususiyat bildiruvchi sifatlar
o‘quvchilar topishi bilan birga ular izohiga ham to‘xtaladi.
Rang-tus bildiruvchi sifatlar. Predmetning belgi xususiyatlaridan biri rang-tusdir.
Bir turkum sifatlar predmetning ana shu belgisini ifodalash uchun qo‘llanadi: oq,
qizil, qora, ko‘k, yashil, malla va b.
Ma‘lumki, tabiat rang va bo‘yoqlarga nihoyatda boy, rang turlarining
hisobiga yetib bo‘lmaydi. Lekin lug‘at boyligidagi rang atamalari, ya‘ni rang
ifodalovchi maxsus so‘zlar rang-tuslarning hammasini atash uchun yetarli emas.
38

Buning uchun tilda ko‘pincha predmet nomlari yoki ot orqali yasalgan yasama,
qo‘shma, birikmali rang bildiruvchi sifatlardan unumli foydalaniladi: barikaram
(bargi karam), gulsafsar, mosh rang, tillarang gunafsha rang, shaftoli guli, qovoq
rang, firuza rang va b.
Ot tuslarini ifodalash uchun tilda maxsus so‘zlar qo‘llanadi: saman, to‘riq,
chovkar, jiyron, bo‘zto‘riq kabi.
O‘quvchilarga nazariy ma‘lumot tushuntirilgach sinov tariqasida bir necha
savol beriladi. Qoniqarli javob olingach, ularning buni qay darajada
o‘zlashtirganligini aniqlash hamda uni mustahkamlash maqsadida mashq
bajartiramiz:
Ushbu mashqni bajarishda 6 x 6 x 6 metodidan foydalanish mumkin.. Bu
guruhning har bir a‘zosini faollik, o‘z fikrini ifoda etish, guruhdoshlarining fikrini
tinglash va tanlay olish, o‘rtaga tashlangan bir necha fikrni umumlashtira olish,
shuningdek, o‘z fikrini himoya qilishga o‘rgatadi. Ushbu metodda 5,6,7,8 nafar
o‘quvchidan iborat bo‘lishi mumkin. 6 tadan qo‘yilgan stulga o‘quvchilar joylashib
olib, bo‘linadi. Mashqdagi gap o‘qiladi. Shakl-ko‘rinish sifatlarni topib, ular
izohlanadi guruh a‘zolari maslahatlashib javoblarini guruh sardori yozib, javobini
eshittiradi.Birinchi va to‘g‘ri, chiroyli yozib bo‘lgan guruh har bir a‘zosi
rag‘batlantirilib, baholanadi.
1. Kasbning katta-kichigi bo‘lmaydi. (M.Oripova). Katta-kichik zid ma’noli,
ma’no umumlashgan.
2. Shu payt toshdan tushib kelayotgan sarg‘ish-qo‘ng‘ir ayiqning bahaybat
gavdasi ko‘rinib qoldi. (P.Qodirov). Sarg‘ish-qo‘ng‘ir o‘zaro yaqin ma’noli, ikki
asosning juft kelishidan hosil bo‘lgan sifat.
3. G‘ir-g‘ir shaboda turli-tuman giyohlarning hidlarini olib keldi. (Oybek). Turli
tuman o‘zaro yaqin,ikki asosning juft kelishidan hosil bo‘lgan sifat.
4. Baland-past devorlar orasidagi mevalarning oq, pushti, qizil guliga tabassum
bilan qaraysan. (O‘.Umarbekov). Baland-past o‘zaro zid ma’noli ikki asosning juft
kelishidan hosil bo‘lgan.
39

Yuqoridagi mashqda shakl-ko‘rinish sifat topib izohlash bilimlari
tekshirilib ko‘rilsa quyidagi mashqda esa nuqtalar o‘rniga berilgan so‘zlarning
mosini qo‘yib juft sifat yasash bilimi tekshiriladi. Dastlab orqa partada o‘tirgan
o‘quvchilar bitta bitta gaplarni ifodali o‘qib berishadi. Mashqni yana guruh bo‘lib
bajariladi. Uchta qatorda joylashgan partalarga qarab o‘quvchilarni 3-guruhga
bo‘lib olamiz. Hamma bir kishi uchun, bir kishi hamma uchun tamoyiliga amal
qilib, qaysi qator to‘lib mashq topshiriq asosida jamoada hamjihatlik
o‘quvchilarda inoqlik bilganlarini tortinmasdan aytish ko‘nikmasi shakllana
boradi.Bexato va to‘g‘ri, tez bajargan guruh a‘zosi taqdirlanadi.
1. Shoshilish, yengil -yelpi ishlarga havas, jahldorlik-nodonlar ishi.
2. Goho-goho keladigan uzuq -yuluq xabardan boshqa aloqa yo‘q.
3. Sehrli qalpoq axtarib eski-tuski kiyim-boshlar tashlanadigan burchak-
surchaklarni tintuv qilib yurgan edim.
4. Mayda-chuyda narsalar tugilgan ro‘molni ko‘tarib qorovulxonaga kirdi.
5. Mahallaning qora-qura bolalari shoxdan-shoxga tirmashadi.
Navbatdagi vazifamizda gaplarni o‘qiymiz. Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarga
izoh beramiz. Ular ishtirokida gaplar tuzamiz. Namuna: Esli-hushli yoshlar
yurtimiz ravnaqiga hissasi beqiyosdir.
2. G‘adir-budir past-balandliklar tekislanib ulkan binolar qad ko‘tarmoqda.
3. Arzon-garov o‘yinchoqlar o‘zimizda ishlab chiqiladi.
4. Bu yilgi yog‘ingarchilik o‘ydim-chuqur yo‘llarni ko‘payishiga sabab bo‘ldi.
5. Alg‘ov-dalg‘ov ishlar chek-chegarasi yo‘q edi.
6. Kech kirib, yakkam-dukkam quyoshning nuri qolgan edi.
Uyga berilgan topshiriqni bajarish jarayonida o‘quvchilarning juft sifatlar
haqida bilimi boyishi bilan birga ularning ham og‘zaki ham yozma nutqning
rivojiga katta hissasini qo‘shiladi.
Hajm-o‘lchov bildiruvchi sifatlar. Bunday sifatlar predmetninghajmi, o‘lchovi,
miqdori kabi belgilarini ifoda etadi: keng, tor, uzun, chuqur, chog‘, yirik kabilar.
Bu sifatlar ayrim tomonlari bilan shakl va holat bildiruvchi sifatlarga o‘xshab
ketadi: Keng dala, hamma yoq lolalardan libos kiygan (Sh.Rashidov) Ummatali
40

yukni orqalab, katta ko‘cha tomonga yurdi (Shuhrat). Katakday kichik, yer
bag‘irlagan qing‘ir-qiyshiq,xarob uylarda rus ishchilari yashaydi (Oybek). Biz
olis, begona, notanish sohillar sari yo‘l oldik.
O‘quvchilarni uch guruhga bo‘lib olamiz. Og‘zaki ravishda ushbu mashqni
bajartiramiz.Har bir guruh darslikda berilgan mashqni o‘z a‘zolari bilan
maslahatlashib birinchi to‘g‘ri bajargan guruh g‘olib sanaladi hamda taqdirlanadi.
Uch guruh ham belgilangan mashqni bajargandan so‘ng guruh sardorlari
javoblarini uch bo‘lakka bo‘lingan doskaga yozishadi. Javoblar jamoa bo‘lib
tekshiriladi. Xatolikka yo‘l qo‘ymagan guruh taqdirlanadi.
1. O‘z onamni elas-elas xotirlayman. Ko‘zlari qop-qora chiroyli. Uzun-uzun
kipriklari qilt etmaydi. (O‘.Hoshimov). Elas-elas, takroriy so‘z ma’no
ta’kidlanayaptiuzun-uzun bir asosning aynan takrorlanishidan hosil bo‘lgan ma’no
kuchaytiryapti.
2. Qishloq obod bo‘lsa katta-katta ko‘chalar tushsa, kim qarshilik qiladi.
(O‘.Umarbekov). Katta-katta bir asosning aynan takroridan hosil bo‘lgan takroriy
sifat. Takroriy sifat belgini kuchaytirishga xizmat qilyapti.
3. Kimdir yelpib-yelpib, barra-barra go‘shtlardan kabob pishiryapti. Yelpib-yelpib,
barra-barra bir asosning aynan takroridan hosil bo‘lgan sifat. Takroriy sifat belgini
kuchaytirishga xizmat qilyapti.
4. Yangi-yangi ariqlar kavlab, ariqlar ochamiz. (A.Muxtor). Yangi-yangi bir
asosning aynan takroridan hosil bo‘lgan sifat. Takroriy sifat belgini ta’kidlaydi.
Mashqni bajarish davomida o‘quvchilar nafaqat jamoa bo‘lib balki yakka
mustaqil tanqidiy fikrlashga, mavjud bilimidan foydalanib, jamoaga o‘z fikrini
bildirishga, ta‘sir etishga hamda fikrini qisqa va lo‘nda ifodalashga o‘rgatadi.
Maza-ta’m bildiruvchi sifatlar, Bu tur sifatlar predmetga xos
xususiyatlardan biri bo‘lgan maza-ta‘mni ifodalashga xizmat etadi: U xuddi
nordon olma yegandek yuzlarini burishtirdi (Sh. Rashidov). Sho‘r ko‘lmak
ichaverib Tursunboy choy ta’mini unutayozgan edi (Said A h m a d).
Maza-ta‘mni ifodalash uchun ot turkumidagi so‘zlardan ham foydalaniladi:
shakar, novvot, nomakob, suv, zahar kabi.
41

O‘quvchilarning maza-ta’m bildiruvchi sifatlar bilan so‘z birikmalari tuzish
malakasi shakllangach, takroriy sifatlarning anglatgan ma‘nolarini izohlash
ko‘nikmasini hosil qilish uchun mashq bajartiriladi.Mashqni bajarishda musobaqa
tarzda o‘tkazamiz. Hamma avval o‘z daftariga so‘ngra esa doskaga mashq
yoziladi. Birinchi, to‘g‘ri, chiroyli yozib faol qatnashgan o‘quvchilar baholanadi.
1. Yirik-yirik tomchilar yer-u ko‘kni savalay ketdi.
2. To‘p-to‘p daraxtlar tag‘in lipillab orqada qolib ketdi. Yirik -yirik, to‘p-to‘p
aynan bir asosning takroridan hosil bo‘lgan sifat, belgini kuchaytirishga xizmat
qilyapti.
3.Ko‘chani sho‘x-sho‘x bolalar to‘ldirib o‘tirishibdi. Sho‘x-sho‘x bir asosning
aynan takroridan hosil bo‘lgan. Takroriy sifat belgini takidlayapti.
4. Sayyohlar chaqqon-chaqqon harakatlari bilan qirga ko‘tarila boshladi.
Chaqqon-chaqqon bir asosning aynan takroridan hosil bo‘lgan sifat takroriy sifat
belgisini kuchaytiryapti.
Mashqni bajarishda o‘quvchilar individual faoliyat olib borib, yangi
mavzuni o‘zlashtirishga ongli ravishda yondashish mavzuni xotirada uzoq vaqt
saqlab qolish maqsadida qo‘llandi.
Hid bildiruvchi sifatlar. Bu tur sifatlar predmetning hidini ifodalash uchun
xizmat qiladi: xushbo‘y, qo‘lansa, sassiq, ifor, muattar va b. Bunday sifatlar tilning
lug‘at boyligida juda kam sonni tashkil etadi. Shu tufayli bunday belgi uchun
predmet nomlaridan foydalaniladi, ya‘ni hidni ifodalash uchun predmet nomiga
“hid” so‘zini qo‘shib aytish orqali qo‘shma sifatlar hosil qilinadi: atir hidi, rayhon
hidi,yog‘ hidi, kerosin hidi, baliq hidi kabilar: Uyg‘ongan el jizg‘inak, qo‘lansa,
hidni dimoqqa zo‘rlab uradi (Sh u h r a t).
Hid bildiruvchi sifatlarni yanada mukammal o‘zlashtirish uchun uyga
vazifa beriladi. Sifatlarni topamiz va ular ishtirokida gaplar tuzamiz.
Go‘zal-go‘zal bog‘-u rog‘lar yurtimiz jamolidir. Qalin-qalin yog‘ayotgan qor
inson ko‘ngil xotiralari sari yetaklaydi. Dag‘al-dag‘al bo‘lib ketgan qo‘llari uning
mehnatsevarligidan nishona. Uzun-uzun o‘lchamdagi atlas, adras liboslar o‘zbek
xotin-qizlari husniga husn qo‘shadi. Yam-yashil bo‘lib yotgan ona tabiat bahorning
42

kirib kelayotganligidan darak beradi.Dono-dono ota-bobolarimiz bizni doim
ezgulikka undaydi. Siyrak-siyrak sochlari uning kasalligi jiddiy bo‘lib o‘tganidan
darak. G‘amgin-g‘amgin ma’sum so‘zlar ona ahvoliga jiddiy ta’sir etdi.
Makon va zamon bildiruvchi sifatlar. Bir qator sifatlar o‘rin va paytga
munosabat bildirib keladi: tonggi, kuzgi, kechki, keyingi, avvalgi, qishki, yozgi,
ertangi, uydagi kabi.Bu sifat turkumiga taalluqli so‘zlar ko‘pincha otlarga -gi, -ki,
-dagi qo‘shimchalarini qo‘shish yo‘li bilan hosil qilinadi.
“Sifatlarning otlashuvi” mavzusiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak,sifat
bog‘lanib kelgan ot ba’zan gapda tushib qoladi. Bunday vaqtda uning ma’nosi ham
sifatga yuklanadi. Natijada sifat otlashib, egalik, kelishik,ko‘plik qo‘shimchalari
bilan o‘zgarish xususiyatiga ega bo‘ladi va ot bajargan sintaktik vazifalarda keladi.
Quyidagi mashqda otlashgan sifatlarni aniqlaymiz. Ularning gapdagi
vazifalarini belgilaymiz.
1. Yoshroqlari olovga yaqinroq, keksalari bo‘lsa, olovdan uzoqroq o‘tirishar edi.
(Ertakdan) 2. Dono, aqllilar hech qachon yo‘ldan adashmaydi. (“Odobnoma”) 3.
Endi senlar o‘qib, oq-qorani taninglar, — deydi Xoliyor amaki. — Hozir dunyo
ilmli odamlarniki. (N. Tilabov) 4. Bilimli biladi bilim hurmatin, Bilimsiz ne bilgay
bilim qiymatin. (Yusuf Xos Hojib) 5.Yomon-u yaxshini xulqidin anglag‘il,
Yomonni yomon, yaxshini yaxshi bil.(Navoiy)
Shunday qilib, “Sifat” so‘z turkumini o‘rganishda 2017-yilda Nizomiddin
Mahmudov va boshqa mualliflar tomonidan yaratilgan 6-sinf “Ona tili “ darsligini
tahlil qilar ekanmiz, bu so‘z turkumi ning ichki ma’no guruhlari ustida ishlash,
sifatlar ishtirok etgan so‘z birikmalari ni hosil qilish, bu so‘z turkumiga oid
materiallarni semantika va stilistika bilan uzviy aloqadorlikda o‘rganish, sifat
sinonimlari va sifat antonimlari ustida maxsus ish olib borish, har xil o‘yin,
topshiriqlardan foydalanish ni tashkillashtirish darslarning samaradorligini
oshirishda yordam berishini ta’kidlab o‘tamiz .
2.2.2. A.Rafiyev,G.Muxamedjanova,N.Alovuddinovalar muallifligidagi 5-sinf
“O‘zbek tili” darsligi tahlili
43

Ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim
maktablari uchun yaratilgan “O‘zbek tili” darslarida ham o‘ziga xos maqsadlar
bo‘lib ular quyidagilardan iborat bo‘ladi:
- o‘quvchilarni erkin fikrlashga o‘rgatish
- o‘z fikrini og‘zaki va yozma tarzda o‘zbek tilining qonun-qoidalariga
muvofiq ravishda to‘g‘ri ifodalash
- bir ma'noni turli shakllarda bera olish ko‘nikmalarini shakllantirish,
so‘zlardan o‘rinli foydalanish;
- dunyoni bilishda o‘zbek tilining ahamiyatini singdirish kabi vazifalar shular
jumlasidandir.
“Sifat” so‘z turkumini o‘tishda o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish
imkoniyatlari asosan quyidagi mavzularga orqali yuzaga chiqadi:
- tub va yasama sifatlar;
- qo‘shma va juft sifatlar va ularning imlosi;
- asliy va nisbiy sifatlar;
- sifat birikmalari;
- sifatning ichki ma’no guruhlari
Shu nuqtayi nazardan ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan
umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun A.Rafiyev, G.Muxamedjanova,
N.Alovuddinovalar tomonidan 2020-yilda yaratilgan 5-sinf “O‘zbek tili” 32
darsligida sifat so‘z turkumi bo‘yicha quyidagi mavzular berilgan:
1. Sifat so‘z turkumi. Rang-tus bildiruvchi sifatlarning qo‘llanishi.
2. Maza-ta’m bildiruvchi sifatlarning qo‘llanishi.
3. Hajm-o‘lchovni bildiruvchi sifatlarning qo‘llanishi.
4. Xarakter-xususiyatni bildiruvchi sifatlarning qo‘llanishi.
5. Shakl-ko‘rinishni bildiruvchi sifatlarning qo‘llanishi.
Har bir mavzu o‘ziga xos didaktik yo‘nalishdagi 5 ta dars soatlari bilan
boyitilgan. Masalan, dastlabki dars “Onajonlar bayrami”ga bag‘ishlangan bo‘lib,
32
Rafiyev A., Muxamedjanova G., Alovuddinova N.O`zbek tili. Ta’lim rus va qardosh tillarda olib
boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari 5-sinf o`quvchilari uchun darslik.Toshkent: O`qituvchi,2020.
44

o‘quvchilar sifat so‘z turkumi bilan tanishish jarayonida bahor fasli, undagi
bayramlar olamiga sayohat qilishadi.
Darslikda quyidagi qoidalarning berilishi qatorida sifatlarning ma’no turlari
blan tanishtirish boshlanadi:
“Predmetning belgisini bildirib, qanday? qanaqa? qaysi? so‘roqlaridan
biriga javob bo‘lgan so‘zlar sifat deyiladi. Masalan: kichkina, yashil, yozgi.”
“Shaxs yoki narsalarning rang-tusini ifodalashda oq, qora , yashil, ko‘k,
sariq, qizil, jigarrang , kulrang kabi so‘zlar faol qo‘llanadi. Bunday so‘zlar
qanday ? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Masalan: yashil ( q a n d a y ? ) yaylov.
Qizil ( q a n d a y ? ) lolalar ochildi. Kitobni jigarrang javonga qo‘ydim”.
A mmo o‘quvchilar uchun rang-tus,maza-ta’m, hajm-o‘lchov, xarakter-
xususiyat, shakl-ko‘rinish belgilari – bu sifatlarning ma’no guruhlari ekanligi
haqida yozilgan qoida darslikda keltirilmagan. Hid bildiruvchi hamda makon-
zamon ma’nolarini ifodalovchi sifatlar to‘g‘risida esa mavzu va qaydlar umuman
uchramaydi.Quyidagi rang-tus bildiruvchi sifatlarning aytilishi va yozilishi bir-
biriga mos kelishidagi farqlar bois ularning talaffuzi bo‘yicha fonetik mashq
o‘tkazish taklif qilingan:
-qizil -qip-qizil -qirmizi -jigarrang
-oq -oppoq -yashil -kulrang
-sariq -sap-sariq -havorang -safsarrang, kabi.
Rang-tus bildiruvchi sifatlani o‘rganish jarayonida o‘quvchilarga ozaytirma
daraja haqida ma’lumot ham berib o‘tilgan:
- mtir ( -imtir ) qo‘shimchasi rang belgisining me’yoridanozligini, rang
darajasining pastligini ifodalaydi: oqimtir,qoramtir kabi. -ish qo‘shimchasi
ham rangni ozaytirib ko‘rsatadi va rangni ifodalovchi so‘zlargagina
qo‘shiladi: ko‘kish, sarg‘ish, qizg‘ish kabi.
Berilgan ta’rifda belgining kamligini ifodalovchi so‘zlar haqida fikr
bildirilgan, biroq bunday so‘zlar sifatlarning ozaytirma darajada kelishi, umuman,
sifat darajalari haqida ma’lumot berish grammatik mavzuning qiyinlashib ketishiga
sabab bo‘lishi mumkinligidanmi e’tiborga olinmagan. Mazkur qoidani
45

mustahkamlash uchun zarur mashqlar qatoriga faqat quyidagilarni kiritishimiz
mumkin:
Qavs ichidagi so‘zlardan mosini qo‘yib, gaplarni to‘ldiring va ular
asosida „Bahor manzaralari” nomli matn tuzing.
1. Bahor keldi va bog‘lar (ko‘k, yashil) rangga kirdi.2 . Qirlarda (oq, qizil)
lola qizg‘aldoqlar ochildi.3.O‘rik shoxlari (oq, pushti) rangli gullarga burkandi.
4. Gilos daraxti (sariq, oppoq) guldastaga aylandi. 5. Olma shoxlarida
(qoramtir, och qizil) gullar paydo bo‘ldi.
Berilgan so‘zlardan foydalanib, rasmga o‘zingiz rang bering.
Qop-qora, qizil, yashil, ko‘m-ko‘k, pushti, qizg‘ish.
Namuna: Qizchaning uzun sochlari qop-qora.
Maza-ta’m bildiruvchi sifatlar mavzusiga oid darslar yuzasidan darslikda
quyidagi ikki ta’rif keltirilgan:
Shirin, mazali, totli, chuchuk, achchiq, nordon, sho‘r,bemaza kabi so‘zlar
narsalarning maza-ta’mini ifodalaydi.Masalan: Buvim nordon olmani yaxshi
ko‘radilar. Bozordan shirin anor oldik.
Maza-ta’m bildiruvchi so‘zlar -li, -siz qo‘shimchalari bilan ham hosil
bo‘ladi. Masalan: mazali- mazasiz,tuzli - tuzsiz kabi.
Shu o‘rinda -li,-siz qo `shimchalarining antonim, ya’ni zid ma’noli
qo‘shimchalar ekanligi, ularning vazifasini be- va ba- (bemaza – bamaza)old
qo‘shimchalari ham bajarishini ta’kidlab o‘tish o‘quvchilarda zaruriy
ko‘nikmalarni shakllanishida asqotadi.
Predmet maza-ta’mining qanday darajadaligini ifodalashda sifatlar oldiga
juda, g‘oyat, sal, picha, biroz kabi so‘zlar qo‘yiladi. So‘zlar tarkibidagi unli
tovushni cho‘zib yoki urg‘u bilan talaffuz qilganda ham maza-ta’m ma’nosi
kuchayadi.Qiyoslang:
Mazali taom - juda mazali taom
Nordon uzum - sal nordon uzum
Shirin olma - biroz shirin olma
46

Maza-ta’m bildiruvchi sifatlarning darajasini aniqlash uchun maxsus
“indekator”larning keltirilishi o‘quvchilarni ozaytirma va orttirma daraja haqidagi
fikrlarini yuzaga keltiradi.
Shaxs va narsa-hodisalarning turli belgi-xususiyatlarini bildiruvchi barcha
sifatga oid so‘zlar kabi hajm-o‘lchovni ifodalovchi so‘zlardan oldin belgining
darajasini ko‘rsatuvchi eng, juda , nihoyatda kabi so‘zlar, -roq, -gina(-kina, qina)
qo‘shimchalari qo‘shilib keladi. Qiyoslang uzun - juda uzun, uzunroq, kattagina.
Demak,darslik doirasida sifatlarning orttirma, ozaytirma va qiyosiy
darajalari haqida ma’lumotlar aynan ularni hosil qiluvchi grammatik belgilarning
qo‘shilishi orqali keltirilgan. Shuningdek, sifatlarning ma’no guruhlarini turli rang-
barang rasmlar, matn va dialoglar, mashq va topshiriqlarning berilishi orqali
o‘quvchilarga o‘rgatish ularning bilim,ko‘nikma va malakalarini oshirishi
shubhasizdir.
2.2.3.X.S.Muxitdinova,Ya.I.Avlakulov,D.A. Nuriddinova lar muallifligidagi 7-
sinf “O‘zbek tili” darsligi tahlili
X.S.Muxitdinova,Ya.I.Avlakulov,D.A.Nuriddinovalar tomonidan 2017-
yilda yaratilgan “O‘zbek tili” 33
darsligida ham sifat so‘z turkumiga oid so‘zlarni
o‘rganish bo‘yicha bir nechta mavzular berilgan. Ular quyidagilardir:
1. Sifatlarning yasalishi. Sifat yasovchi qo‘shimchalarning qo‘llanishi va imlosi.
2. O‘rin va payt ma’nosini bildiruvchi sifatlar, ularning yasalishi.
3. Qo‘shma, juft va takroriy sifatlarning yasalishi va imlosi.
Har bir mavzu o‘ziga xos didaktik yo‘nalishdagi 3 ta dars soatlari bilan
boyitilgan. O‘quvchilar o‘zbek tiliga oid grammatik ta’riflarni o‘rganish jarayonida
ularni turli hayotiy lavhalar, she’r va adabiy parchalarni o‘qib , fikr-mulohazalarga
33
Muxitdinova X. S.,. Avlakulov Ya. I, Nuriddinova D. A. O`zbek tili. Ta’lim rus va qardosh tillarda olib
boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari 7-sinf o`quvchilari uchun darslik.Toshkent, O`qituvchi,2017.
47

ega bo‘lib borishadi. Ana shunday grammatik ta’riflardan dastlabkisi sifatlarning
yasalishi haqida berilgan:
Sifatlar tub va yasama bo‘ladi. Yasama sifatlar ot va fe’l asoslariga so‘z
yasovchi qo‘shimchalarni qo‘shish orqali yasaladi.
Tub sifatlar Yasama sifatlar
katta aqlli
yashil chiroyli
shirin serhosil
toza baquvvat
Otdan sifat yasovchi qo‘shimchalar
-li -siz -chan -choq -qoq -dor
odobli tuzsiz ishchan tortinchoq urishqoq hosildor
Yuqoridagi qoidada -choq va -qoq qo‘shimchalarining fe’ldan sifat yasovchi
qo‘shimchalar tarzida emas, balki otdan sifat yasovchi qo‘shimchalar tarzida
keltirilishi mualliflarning xatosi ekanligi tabiiy. Zeroki, darslikning keyingi
sahifalarida xuddi shu qo‘shimchalar endilikda fe’ldan sifat yasovchi
qo‘shimchalar tarzida keltirilgan:
-ma, -choq ,-q,-iq ,- qoq ,-gir, -kir qo‘shimchalari fe’ldan sifat yasaydi.Masalan:
qaynatma, tortinchoq, qaynoq, siniq, urishqoq, sezgir, o‘tkir.
Kitobda berilgan mazkur mashq ham e’tiborimizni tortmay qolmadi:
Berilgan so‘zlarga darajalarni bildiruvchi so‘zlarni qo‘shib, namunadagidek
darajalab yozing.
N a m u n a: Qurilishlar — ulkan qurilishlar, g‘oyat ulkan qurilishlar.
Bayram, taassurotlar, ko‘prik, liboslar, shahar, mahalla,inson, bola, ustoz,
o‘quvchi, maslahat, daraxt.
Berilgan so‘zlar – otlarni “ulkan”, “g‘oyat” so‘zlari bilan qaysi darajaga
“qo‘yish” mumkin? Yoki “g‘oyat ulkan shahar” birikmasi qaysi darajada turibdi?
Albatta, bunday noaniq mashqning berilishi hali sifat darajalari haqida to‘liq
ma’lumot olib ulgurmagan o‘quvchilarda xato fikrlar, ikkilanishlar tug‘dirishi
tabiiy.
48

Keltirilgan juz`iy kamchiliklarga qaramasdan, darslikdan sifat yasovchi
qo‘shimchalar va ularning imlosi xususida atroflicha ma’lumot berilgan.
Shuningdek, ma’nodosh va zid ma’noli sifat yasovchi qo‘shimchalar haqida ham
aytib o‘tilgan:
Ser-, no-, be-, ba-qo‘shimchalari asosdan oldin qo‘shilib keladi. Ular ko‘pincha
-li, -siz, -dor qo‘-shimchalariga ma’nodosh va zid ma’nolarni ifodalab keladi.
Umuman olganda sifat so‘z turkumi bo‘yicha ta’lim rus va qardosh
tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun yaratilgan
yuqoridagi ikki sinfda ma’lumotlar berilgan. Ko‘rib chiqqanimizdek, grammatik
materiallar haminqadar darajada keltirilgan. Ana shu darsliklarda o‘rganilishi
jihatidan muhim bo‘lgan sifat mavzusini yanada kengroq yoritish vazifa qilib
olinsa, foydadan xoli bo‘lmaydi.

2.2.4.M.Mirzahidova, H.Abulqosimova, M.Xalmuratovalar muallifligidagi
Qirg‘iziston Respublikasidagi o‘zbek maktablari 6-sinf o‘quvchilari uchun
“O‘zbek tili” darsligi tahlili
Ko‘rib chiqmoqchi bo‘lgan 3-darsligimiz M.Mirzahidova, H.Abulqosimova,
M.Xalmuratovalar tahriri asosida Qirg‘iziston Respublikasidagi o‘zbek maktablari
6-sinf o‘quvchilari uchun nashr etilgan “O‘zbek tili” 34
darsligidir.
Mazkur darslikda sifat so‘z turkumi quyidagi mavzular orqali yoritib berilgan:
1. Sifat.
2. Ozaytirma va kuchaytirma sifatlar.
3. Ozaytirma sifatlar va ularning yozilishi.
4. Kuchaytirma sifatlar va ularning yozilishi.
5. Otdan sifat yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi.
6. Fe’ldan sifat yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi.
34
Mirzahidova M., Abulqosimova H., Xalmuratova M.. “O`zbek tili”. Qirg`iziston Respublikasidagi o`zbek
maktablari 6-sinf o`quvchilari uchun darslik. Bishkek: Arkus,2018.
49

Darslikda sifat darajalari bo‘yicha quyidagi ta’rif keltirilgan:
Sifat, odatda, belgining darajasini ko‘rsatadi. Sifatlarda quyidagi darajalar
mavjud:
1. Oddiy daraja: baland bino, chiroyli qiz.
2. Qiyosiy daraja: balandroq bino, chiroyliroq qiz.
3. Orttirma daraja:eng baland bino, eng chiroyli qiz.
Demak, sifatlarning 3 darajasi borligi qayd qilinar ekan, ozaytirma daraja
haqida esa quyidagicha fikr bildiriladi:
Sifatlarda darajalardan tashqari belgining (rangning) ortiq- kamligini
ifodalovchi shakllar ham bor.
Belgining me’yordan kam ekanligini bildirgan sifatlar ozaytirma sifatlar
deyiladi. Ozaytirma sifatlar quyidagicha yasaladi va yoziladi:
1. Rang bildiruvchi sifatlar oldidan och, nim so‘zlarini keltirish bilan
yasaladi:och sariq lenta, nimpushti ro‘mol.
2. -gina(-qina,-kina) qo‘shimchalari orqali:kichkinagina hovli
3. Sifat oldidan sal, biroz kabi so‘zlarni qo‘shish orqali :sal shirin, biroz
beg‘am.
Sifat darajalari mavzusi doirasida bahs-munozaralar bugungi kunda ham
uchrab turishidan kelib chiqqan holda, mualliflarning bu boradagi
yondashuvlarini to‘g‘ri qabul qilish mumkin. Biroq, darslikda sifatlarning
ma’nosiga ko‘ra ikki guruhga – asliy va nisbiy sifatlarga bo‘linadi, degan fikrni
xato deyishimiz mumkin. Ma’lumki, belgini to‘g‘ridan to‘g‘ri ifodalashiga va
uni darajalab ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lishiga ko‘ra sifatlar asliy va nisbiy
sifatlarga ajaratiladi. Ma’nosiga ko‘ra tasnif qilinishi esa uning ma’no
guruhlariga, ya’ni rang-tus, maza-ta’m, xususiyat bildiruvchi sifatlar kabilarga
bo‘linishini nazarda tutadi.

50

III BOB. TAJRIBA – SINOV ISHLARI NATIJALARI
3.1. Zamonaviy ta’lim talablari bo‘yicha “O‘zbek tili”(“Ona tili”)
darsliklarining mazmuni bo`yicha tavsiyalar
Millatimiz ruhi hisoblangan ona tilimiz – o‘zbek tili mana necha asrlarki
dunyo tillari orasida o‘zining so‘z boyligi, ma’nolar xazinasi, ifoda
imkoniyatlarining kengligi bilan ajralib kelmoqda. Shu bois ham ana shu qadrli
tilimiz bilan yosh avlodni tanishtirish, uning boy imkoniyatlaridan foydalanishni
o‘rgatish o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan har bir o‘zbek tili fan o‘qituvchilarining
bugungi vazifalari nihoyatda ahamiyatlidir. Zero, davlat tilini o‘rganish, unda
bemalol suhbatlashish, ijod qilish, fikrlarini bemalol ifodalay olish yurtimizning
har bir farzandiga xos bo‘lsagina, o‘zbek tili kundan kunga boyib , sayqallanib
boradi.
O‘zbek tilini bugungi kun DTS talablariga mos holda o‘qitish, o‘quvchilarda
shu fanga xos bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishda darslar davomida
51

o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahorat, axborot kommunikatsiya
texnologiyalaridan o‘z o‘rnida foydalanish, zamon talablariga mos holda ta’lim
tizimini yuzaga keltirish kabi fazilatlar talab qilinadi.
Ta’lim muassasalarining o‘quv tarbiyaviy jarayonida zamonaviy o‘qitish
uslublari, interfaol uslublar, innovatsion texnologiyalarning o‘rni va ahamiyati
beqiyosdir. Pedagogik texnologiyalar va ularning ta’limda qo‘llanilishiga oid
bilim, tajriba o‘quvchilarning bilimli va yetuk malakaga ega bo‘lishini ta’minlaydi.
Shu fikrlardan kelib chiqqan holda hozirgi davr darsliklarida sifat so‘z turkumini
o‘rganish bo‘yicha bugungi ta’lim yo‘nalishlarining qanday belgilari ustuvorlik
qilmoqda? Bu belgilarni quyida tahlil qilamiz:
1.Sifat so‘z turkumini o‘rganishda o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqiy
faoliyatlarini o‘stirishga ko‘maklashuvchi mashqlardan foydalanish.
Til ta’limiga oid darslarning asosiy maqsadi o‘quvchilarning og‘zaki va
yozma nutqini o‘stirishdir. Bu borada bajaraladigan mashqlarning ahamiyatini
hisobga olgan holda, sifat so‘z turkumini o‘rganishda nutqiy faoliyatni
rivojlantiruvchi vazifa va topshiriqlarning sonini ko‘paytirish lozimdir. Quyidagi
mashqni misol qilib olishimiz mumkin:
Egri, to‘g‘ri, katta, kichik, oq, qora, dono, nodon so‘zlari ishtirokida gap
tuzish bo‘yicha musobaqa o‘tkazing. Sifatlar gapda otlashib kelsin.
Namuna: 1-guruh:To‘g‘ri o‘zadi, egri to‘zadi.
2-guruh:To‘g‘rining gapi sariyog‘, egrining gapi to‘mtoq. 35
Afsuski, tahlil ostiga olingan mavzumiz doirasida bunday mashqlarning soni
kam. Aksariyat mashqlar matnni ko‘chirib yozish, nuqtalar o‘rniga zarur sifatlarni
qo‘yish kabi vazifalar bilan berilgan. Matn tuzish , uni so‘zlab berishga asoslangan
topshiriqlar esa sanoqli.
2. Misollardan xulosalar chiqarish va uni darslikdagi qoidalarga taqqoslash .
O‘quvchilar avval misollarni kuzatadilar,tahlil qiladilar, so‘ngra xulosa
chiqaradilar. O‘zlari chiqargan qoidani darslikdagi qoidaga taqqoslaydi. Bolalar
35
Mahmudov N.va boshqalar. Ona tili. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik.- Toshkent,2017.-
B.158.
52

induktiv yo‘l bilan qoidani o‘rganadi, mustahkamlaydi.Bu jihatdan “Ona tili “
darsliklarida berilgan topshiriqlarning ahamiyati kattadir:
Masalan:
Topshiriq. Berilgan so‘zlarning tarkibini aniqlang. Imlosiga e’tibor bering.
Erksevar, ochko‘z, kulrang, mehmondo‘st, devqomat, sheryurak. 36
Yuqoridagi topshiriq bajarilgandan keyingina, qo‘shma sifatlar qoidasi
o‘quvchilarga tushuntirilishi dars samaradorligini oshiradi.
Bu borada tahlil ostiga olingan “O‘zbek tili” darsliklarida ham xuddi
shunday induktiv yo‘l bilan mavzu tushuntirish tizimidan foydalanilgan.Darslikda
sifat so‘z turkumiga bag‘ishlangan dars mashg‘ulotining dastlabki vazifasi sifatida
quyidagi topshiriq berilgan:
Rasm asosida suhbatni davom ettiring. Tuzgan gaplaringizda oq, pushti,
sariq rang-tus bildiruvchi sifatlar ishtirok etsin. 37

Grammatik mavzuning bayoni esa topshiriqdan keyin berilgan.
3. O‘quvchilar oldiga muammoli savol va topshiriqlar qo‘yish. Bunda , masalan,
quyidagi topshiriqlarni bajarish orqali ish boshlanadi:
1-topshiriq. Berilgan so‘zlarni tarkibiy qismlarga ajrating.Sifat yasovchi
qo‘shimchalarni aniqlang.
Foydali, serharakat, go‘shtdor, tartibsiz, yasama, devoriy, noaniq, talabchan,
odamsimon, bebaxt, yengilmas,basavlat.
2-topshiriq. Berilgan so‘zlarga -li, ser-, -mand, -dor, bo-,-siz qo‘shimchalarini
qo‘shing. Ularning qanday ma’no ifodalashini ayting.
Shira, go‘sht, savlat, davlat.
Yangi mavzuni tushuntirish shu savollarga javob izlashdan boshlanadi.
4. Sifatlarning ma’no guruhlarini o‘rganish tizimini tashkillashtirish.
Sifat so‘z turkumini o‘rganishda uning ma’noviy guruhlari yuzasidan
o‘quvchilarga to‘g‘ri ta’lim berish tizimini tashkillashtirish lozim. Tadqiqotimiz
ostida ko‘rib chiqilayotgan darsliklarda ham bu borada mantiqiy izchillik, yagona
36
Mahmudov N.va boshqalar. Ona tili. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik.- Toshkent,2017.
-B.140.
37
Rafiyev A., Muxamedjanova G., Alovuddinova N.O`zbek tili. Ta’lim rus va qardosh tillarda olib
boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari 5-sinf o`quvchilari uchun darslik.- Toshkent : O`qituvchi2020.
53

grammatik qoidaga mansublik yetishmaydi. Ilmiy manbalarga murojaat
qilganimizda sifat so‘z turkuminung 9 ta ma’no guruhi qayd qilinganini
ko‘rishimiz mumkin.Ular quyidagilar:
1.Xarakter-xususiyat,xossa va qiymat bildiruvchi sifatlar.
2.Holat bildiruvchi sifatlar.
3.Rang-tus bildiruvchi sifatlar.
4.Shakl-ko‘rinish bildiruvchi sifatlar.
5.Hajm-o‘lchov-masofa bildiruvchi sifatlar.
6.Maza-ta’m bildiruvchi sifatlar.
7.Hid bildiruvchi sifatlar.
8.Vazn-og‘irlik bildiruvchi sifatlar.
9.O‘rin va paytga munosabat bildiruvchi sifatlar. 38
Albatta, bu tasnif muallifning o‘ziga xos ilmiy va nazariy bilimlari asosida
shakllantirilganligi bois sifat so‘z turkumining ma’no guruhlarini ajratish
borasidagi munozarali masalalar qatorida sanaladi. Ammo tahlil ostiga olingan
darsliklarimizda ushbu ma’noviy guruhlar 6-sinf “Ona tili” darsligida 6 ta,5-sinf
“O‘zbek tili “ darsligida 5 ta turda ko‘ rsatilgan, xolos.
№6-sinf “O
na tili” darsligida Sifatlarning ma’no guruhlari
5-sinf “O
‘zbek tili” darsligida Sifatlarning ma’no guruhlari
1. Xususiyat bildiruvchi sifatlar Xarakter-ususiyat bildiruvchi
sifatlar
2. Maza-ta’m bildiruvchi
sifatlar Maza-ta’m bildiruvchi sifatlar
3. Rang-tus bildiruvchi sifatlar Rang-tus bildiruvchi sifatlar
4. Hid bildiruvchi sifatlar Hid bildiruvchi sifatlar
5. Hajm-o‘lchov bildiruvchi
sifatlar Hajm-o‘lchov bildiruvchi sifatlar
6. Makon-zamon bildiruvchi
sifatlar.

38
Sodiqova M. Hozirgi o`zbek tilida sifat. –Toshkent: Fan, 1974. – B. 49.
54

Agar 6-sinf “Ona tili” darsligidagi tasnifga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, unga
hech bo‘lmaganda shakl-ko‘rinish bildiruvchi sifat guruhining kiritilishi joizdir.
Negaki, o‘quvchilar qiyshiq, tor, kalta kabi so‘zlarni sifatning qaysi guruhiga
mansubligini aniqlashda doimo ikkilanishlari tabiiy.
5. Iqtidorli o‘quvchilar uchun kiritilgan mashqlar ko‘lamini cheklab
qo‘ymasdan, ularni butun sinf bilan birgalikda bajarish.
Quyidagi mashq maxsus belgi orqali ajratilgan mashqlar sirasiga kiradi.
Bunday mashqlarni nafaqat iqtidorli o‘quvchilar, balki sifdagi barcha bolalarni
faollikka chorlash orqali bajarish muhimdir.
369-mashq. Sifatlarni aniqlab, ularga -roq qo‘shimchasini, juda,eng, g‘oyatda
so‘zlarini qo‘shing, ularning gap ma’nosiga qanday ta’sir etayotganini aniqlang.
Bobur temuriylar sulolasining so‘nggi yirik vakili edi. U tadbirkor va jasur
lashkarboshi, dono va adolatli hokim, fozil va o‘qimishli inson, ajoyib lirik
shoir, ilmning turli sohalaridan yaxshigina xabardor bo‘lgan yetuk olim edi.
Uning «Boburnoma» asari haligacha Sharqdagi voqeot janrining beqiyos
namunasibo‘lib kelmoqda. (F. Sulaymonova) 39
6.Sifat mavzusiga oid nazariy-grammatik ma’lumotlar rangli jadvallar,
blok-sxemalar asosida berilishi.
O‘rganilayotgan har bir mavzu yuzasidan darslikda zarur grammatik
ma’lumotlar qoidalar ko‘rinishida beriladi. Shunday ma’lumotlarni o‘quvchiga
yetkazish uchun o‘qituvchilar o‘tilayotgan dars oldidan turli xil ko‘rgazmali
qurollar, rangli jadvallar, sxemalardan foydalanishadi.Ammo o‘quv
qo‘llanmalarda bu kabi vositlarga urg‘u berilmaydi. Vaholangki, bugungi kun
yoshlarini dars jarayoniga qiziqtirishda bunday usullarning foydasi kattadir.
Sifat so‘z turkumi nuqtayi nazaridan ishimizning oldingi fasllarida turli xil
jadvallar va blok-sxemalar namunalarini keltirdik. Xuddi shu kabi vositalarning
darsliklarda berilishi ta’lim oluvchilarning xotirasida ma’lumotlarning qolishida
samarali xizmat qiladi.
39
Mahmudov N.va boshqalar. Ona tili. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik.- Toshkent,2017.-
B.150.
55

7.Darslikda illyustratsiyalar sonini oshirish orqali o‘quvchining ijodiy
qobiliyatini rivojlantirish.
Sifat mavzusini o‘rganish jarayonida 6-sinf “Ona tili” darsligida quyidagi
mashqdan boshqa hech qaysi o‘rinda rangli tasvir vositalari keltirilmagan.
Ertalab barvaqt turing. Tong tasvirini daftaringizga tushiring. Unda sifatlardan
foydalaning.
Vaholangki, yangi davr darsliklari turli xil rasmlar, o‘ziga xos tasvirlar bilan
boyitilsa, o‘quvchilarda katta qiziqish uyg‘otadi. Shunday ma lumotlarni darslikʼ
mualliflari inobatga olib, mamlakatimizda chop etilayotgan darsliklar va metodik
qo‘llanmalarni mazmunan boyitishda, mavzuga mos illyustratsiyalarni maqsadli
tanlashsa, ya ni har bir tanlangan illyustratsiya informatsion xarakterga ega
ʼ
bo‘lishini ta minlashsa, maqsadga muvofiq bo‘lar edi.
ʼ
Bu jihatdan “O‘zbek tili“ darsliklarida sifat so‘z turkumini o‘rganish
bo‘yicha berilgan mashqlar turli rasmlar, rangli tasvirlar bilan boyitilgan.
O‘quvchilarni ijodiy fikrlash qobiliyatini oshirish, ularda ko‘rish orqali yodda
saqlash faoliyatini shakllantirish uchun ham rasmlarga qarab matnlar tuzish
ahamiyatlidir.Jumladan,quyidagi topshiriqni ko‘rib chiqamiz:
Berilgan rasm va savollar asosida O‘zbekiston tabiati haqida suhbatlashing.
— O‘zbekistonda qanday tog‘lar bor?
— Tog‘larda qanday o‘simliklar o‘sadi?
— Tog‘oldi mintaqalarida qanday o‘simliklar o‘sadi?
— O‘simliklardan qanday maqsadlarda foydalaniladi? 40
Demak, o‘quvchilar yuqorida keltirilgan so‘lim tabiat manzarasini baholash
qatorida turli savollarga sifat so‘z turkumidagi so‘zlardan foydalangan holda
javob berishadi.
8.O‘quvchilarni odob-axloq qoidalariga o‘rgatuvchi tarbiyaviy ahamiyatga
ega mashqlarning berilishi.
“So‘z ko‘rki — maqol” mavzusida bog‘lanishli matn tuzing. Unda
ishlatilgan sifatlarni tahlil qiling.
40
Muxitdinova X. S., Avlakulov Ya. I., Nuriddinova D. A. O`zbek tili. Ta’lim rus va qardosh tillarda olib
boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari 7-sinf o`quvchilari uchun darslik.- Toshkent: O`qituvchi,2017.
56

“Sizni ulug‘laymiz, bobodehqon!” mavzusida matn tuzing. Unda sodda
sifatlardan foydalaning.
9. Sifat mavzusini o‘rganishda fanlararo integratsiya usulidan foydalanish.
Ta’limda fanlararo integratsiya jihatini ta’minlash bugungi kunda ustuvorlik
kasb qilmoqda. Ona tili darslarida boshqa fanlarga oid bilimlarni
mustahkamlashga asoslangan mashqlardan foydalanish o‘quvchilarning ilm
olishga bo‘lgan ehtiyojini yanada oshiradi.Masalan, quyida berilgan mashqda
o‘quvchilarning sifat so‘z turkumi bo‘yicha olgan bilimlari botanika fani bilan
uzviylikda yuzaga chiqariladi:
“Biz tabiat farzandlarimiz” o‘yinini uyushtiring. Buning uchun ikki
guruhga bo‘lining. Boychechak, chuchmoma, devpechak,chumchuqko‘z,
otquloq kabi o‘simliklarga xos bo‘lgan belgilarni topish bo‘yicha musobaqa
o‘tkazing. 41
10.Sifat so‘z turkumi borasidagi bilimlarni turli lug‘atlar bilan ishlash
bo‘yicha mashqlar yordamida boyitish.
Ona tili va o‘zbek tili darslarida turli qomusiy lug‘atlar, izohli va imlo
lug‘atlari, sinonimlar va antonimlar lug‘atlari bilan ishlash asosidagi mashqlar
o‘quvchilarning so‘z boyligini oshiradi, ularni bexato yozishga o‘rgatadi.
Ammo lug‘atlarga murojaat qiluvchi mashqlarning soni tahlil ostiga olingan
darsliklarimizda sanoqli. Sifat so‘z turkumi bo‘yicha esa bu ko‘rinishdagi
mashqlar deyarli uchramaydi.
3.2. “O zbek tili” (“Ona tili”) darslarida sifat mavzusini o‘rganishdaʻ
TPR metodini qo‘llashning ahamiyati
Davrimiz soniyalar shiddati bila o zgarib borayotgan bir vaqtda
ʻ
o quvchilarga o zbek tili saboqlarini berar ekanmiz, ularga an’anaviy darsliklar
ʻ ʻ
yordamida odatiy darslar o‘tish davomida oldimizga qo‘yilgan vazifalarni
bajara olmay qolishimiz mumkin. Negaki, dars jarayonida o‘quvchilarni
qiziqtirish uchun turli yangi usulllardan foydalanish, ularni yanada faollikka
chorlaydi. Rang-barang slaydlar namoyishi, elektron darsliklar bilan ishlash esa
41
Mahmudov N.va boshqalar. Ona tili. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik.- Toshkent,2017.-
B.139.
57

har qanday passiv o‘quvchini jonlantirishi, uni ham dars jarayoniga jalb qilishi
mumkin.Bu o‘rinda biz dunyoda chet tillarni o‘qitish ta’lim texnlogiyalari
orasida XX asrning 70-yillaridan beri ma’lum bo‘lib kelayotgan TPR– Total
Physical Response, ya’ni butunlay jismoniy reaksiya metodini qo‘llash
borasida fikr bildirmoqchimiz.
An`anaviy dars o‘qitish tizimlariga e’tibor qaratadigan bo‘lsak , asosiy
materiallar darsliklarda matn yoxud mashq va topshiriqlarni bajarish asosida ,
ba’zi o‘rinlarda rasmli vazifalar orqali berilishini kuzatishimiz mumkin. Biror
bir yangi mavzuni o‘zlashtirishda o‘quvchilarga shularni o‘zi yetarlimikan? Bu
borada biz qo‘llamoqchi bo‘lgan TPR metodining ahamiyati shundaki, u
ma’lumotni anglashda ko‘rish, eshitish hamda kinestetik ta’sir yo‘llaridan
foydalanish yo‘llarini afzal tutadi.
TPR – Total Physical Response , ya’ni yangi tillarni o‘rganishda butunlay
jismoniy reaksiya metodi amerikalik psixolog, Kaliforniyaning San Xose
Universiteti o‘qituvchisi, doktor Djeyms Asher tomonidan o‘tgan asrning 70-
yillarida e’lon qilingan bo‘lib, uning asosida inson miyasi o‘ng va chap
yarimsharlarining faoliyati haqidagi teoriya yotadi. Unga ko‘ra miyaning chap
yarimshari mavhum, mantiqiy fikrlash hamda til imkoniyatlaridan
foydalanishni bajarsa, o‘ng yarimshar esa ijodiy fikrlash, intuituv
yondashuvlarni bajaradi. Olim tillarni tushunishda faqatgina chap yarimshar
faoliyatidangina emas, balki o‘ng yarimsharlarni ham ishlatish lozimligini
aytadi. Ushbu metod o‘quvchilarni faollikka chorlab, o‘qituvchi tomonidan
dars jarayonida berilgan buyruq va iltimoslarga verbal(imo-shoralar orqali)
hamda jismoniy xatti-harakatlar orqali javob qaytarishni talab qiladi. Boshqa
so‘z bilan aytganda , TPR – bu til ta’limida nutq va harakatlar tizimiga e’tibor
qaratgan holda jismoniy faollikni oshirishga asoslangan metod hisoblanadi. 42
Arnold Muhrenning fikriga qaraganda TPR metodi asosiy
texnologiyasi oddiy. Bunda dars jarayonida o‘quvchilar o‘qituvchi yoki o‘z
sinfdoshlari tomonidan berilgan komanda – buyruqlarni bajarishadi va bu
42
Asher J.Language by command.The total Physical Response approach to learning language//The way of learning –
1984 – P.35.
58

buyruqlarning qiyinlik darajasi ortib boraveradi. Masalan, oddiy buyruqlar
(“Turing, o‘tiring”) vaqt o‘tgan sayin qiyinlashib boraveradi(masalan, “Men
xohlaymanki, o‘g‘il bolalar aylana shaklida turib olishsin, iltimos”). TPR o‘z
navbatida bir murakkab topshiriqqa kiruvchi harakatlar zanjirida (masalan,
“O‘tiring, qog‘oz va qalam oling, uning tepasiga o‘z ismingizni yozing…”)
yoki bir syujet chizig‘i asosida murakkablashib borishi mumkin. 43
Bu
buyruqlar asosini ishtirokchilarni faollikka chorlash, tildagi yangi so‘z va so‘z
birikmalarini o‘rganishda, yangi ko‘nikmalar hosil qilishda turli ovozlar, xatti-
harakatlar , imo-ishoralar yordamida tashkillashtirilgan o‘yinlar tizimi tashkil
qiladi. Zeroki, o‘quvchilar uchun quvnoq, qiziqarli o‘yinlar orqali
tashkillashtirilgan dars an’anaviy o‘qitish tizimidan ko‘ra ancha maroqli
hisoblanadi.
Aytish joizki, TPR metodini til ta’limida qo‘llash mumkin oddiy o‘yinlar
tizimidan farqlash lozim. Butunlay jismoniy reaksiya (TPR) bu avvalo
comprehension approach, ya’ni tushunish, anglash va his etishga
asoslangan bo‘lib, bu o‘z navbatida lingvist olim Stiv Krashen tomonidan qayd
etilgan. 44
Ya’ni olim tilni o‘rganishda avvalo uni eshitish va his etish
kerakligini ta’kidlaydi, Ammo biz bu teoriyani o‘z ona tilimiz ta’limida emas,
faqatgina chet tilini o‘rganishda qo‘llaymiz. Balki shu usulni ona tilimizni
o‘rgatishda duch keladigan mavzular doirasida berilgan yangi qoidalar ; yangi
so‘z birikmalari va ular asosida matnlar hosil qilishda qo‘llashni yo‘lga
qo‘ysak, o‘quvchilarning o‘z tilida sof va ravon gapira olish koeffitsentini
oshirgan bo‘lardik. Chunki bu metodning asosini qo‘yishda teoriyachi olim
inson psixologiyasi va pedagogika qonuniyatlariga tayanadi.Shuningdek Asher
Garold va Doroti Palmerlarning 1925-yilda e’lon qilingan tilni o‘rganish
metodlaridan foydalanadi.U tillarni o‘rganishda inson miyasida shakllanuvchi
43
Muhren A.Total Physical Response (TPR):An EffectiveLanguage Learning Method at Beginner /Intermediate
Levels {Online}.2003. – URL :http://sastra.um.ac.id/wp-content/uploads/2009/10/Teaching -Children-Using-a-
Total- Physical-Response-TPR-Method-Rethinking-Handoyo-Puji-Widodo.pdf.:(murojaat sanasi 15.09.2018)
44
Krashen S.D.Explorations in Language Acquisition and Use//The Taipei Lectures – Heinemann,2003. - P.19.
59

ma’lum “bio-programma” dan foydalanish kerakligini ilgari suradi. Unga ko‘ra
ushbu tizim uch bosqichda shakllanadi:
1. Insonlarda bolalikda eshitish qobiliyati gapirish qobiliyatidan oldin
shakllanadi.Tillarni o‘rganish jarayonida ular ko‘p so‘zlarni eshitish orqali
idrok qilishlari mumkin, ammo mustaqil ravishda hali ularni amalda qo‘llay
olishmaydi.
2. Bolalarning eshitilgan so‘zlarni idrok qilish xususiyati ota-onalarining
buyruqlariga javob berish orqali yuzaga keladi.
3. Ana shu buyruqlarga javob berish orqali bolalar nutqi shakllanib boradi.
Xo‘sh, ko‘rib turganimizdek, bolalarda ona tilini o‘rganish tizimi maxsus“bio-
programma” orqali rivojlanib borar ekan. shu tizimni til ta’limi darslarda
qo‘llashning samarasi nechog‘lik baland bo‘ladi? Asher tayangan teoriyani
o‘zbek tilini o‘qitishda targ‘ib qilish uchun zarur muhitni tashkillashtirish,
o‘quvchilarni faol dars jarayoniga qiziqtirish, ularning ijodkorligiga urg‘u
berishning ahamiyatini tushunish kerak. TPR metodi qo‘llaniladigan darslarda
o‘quvchilarning o‘qituvchining nutqini eshitish bilan bir qatorda ular uning
aytganlarini turli emotsional bo‘yoqlar orqali qaytarishadi, harakatlanishadi,
qo‘llariga predmetlarni olib foydalanishadi. Bunda yangi ma’lumot nutqni
o‘zlashtirish orqali miyaning chap yarimshariga tushibgina qolmay, balki o‘ng
yarimsharga ijobiy emotsiyalar orqali muhrlanadi.
Tadqiqot ostiga olingan mavzumiz sifat so‘z turkumi ekan, asosan
predmetning, qisman harakatning belgisini bildiruvchi darajalanuvchi
so‘zlarni 45
o‘quvchilarga o‘rgatishimizda yangi pedtexnologiyalar, jumladan,
TPR ning samarasini tekshirib ko‘rish uchun bir necha o‘yinlarni taklif
qilamiz. Umumta’lim maktablari ta’limi jarayonida bu so‘z turkumi 5 – 7 - sinf
darsliklarida berilgan. O‘rtacha 12 – 13 yoshdagi o‘smir bolalar psixologiyasi
hamda ma’lumotlarni qabul qilish darjasi nuqtayi nazaridan faol va qiziqarli,
butunlay jismoniy reaksiyani talab qiladigan mashqlar ularni befarq
qoldirmaydi.
45
Sayfullayeva R.R. va boshqalar. Hozirgi o`zbek adabiy tili.-Toshkent,2010. –B .339.
60

1. “Ertak vaqti” Ertak eshitishni yoqtirmaydigan bola bo‘lmasa kerak.
Ushbu usulda ham o‘qituvchi tomonidan tinglovchilar uchun sevimli bo‘lgan
biror bir ertakdan parcha o‘qib beriladi yoki mashhur ertakchi suxandonlardan
yozib olingan audio ovozlardan foydalangan holda hikoya qilib beriladi.
O‘quvchilar esa parchada ishlatilgan sifat so‘z turkumiga oid so‘zlarni o‘z
daftarlariga qayd qilib borishadi. Bunda o‘quvchilarning tinglash qobiliyati va
diqqatni bir joyga yig‘ishlari katta ahamiyat kasb etadi.
2. “Musiqali kartochkalar” Bu o‘yinni asosan mustahkamlash darslarida
shakllantirish yordamida o‘quvchilarni tezkorlik va topag‘onlikka o‘rgatamiz.
Bizga biror quvnoq musiqa hamda mavzuga oid savollar yozilgan kartochkalar
kerak bo‘ladi.
Savollar:
a) Sifat deb nimaga aytiladi?
b) Sifat so‘z turkumining qanday xuxusiyatlari bor?
c) Sifat darajalarini sanab bering va shu kabilar.
Bunda 5 – 7 o‘quvchilar aylana shaklida o‘tirib olishadi. O‘qituvchi ularning
har biriga savolli kartochkalar tarqatib, musiqani qo‘yish davomida bolalar o‘z
kartochkalarini almashib bir-birlariga uzatishadi.Musiqa to‘xtagach, qaysi savol
to‘g‘ri kelib qolgan bo‘lsa, shunga javob berish talab qilinadi. Ijobiy
baholanmagan o‘quvchi o‘yindan chiqib ketadi.
3.“Keling shovqin solamiz” Ushbu o‘yinimizda , avvalo, o‘quvchilardan o‘z
o‘rinlaridan turib olish talab qilinadi. So‘ng o‘qituvchi tomonidan mavzuga doir
turli qoidalar, misollar navbat bilan o‘qib eshittiriladi. Bolalar to‘g‘ri jumlalar yoki
qoidalarni eshitganlarida qarsak chalishadi, noto‘g‘rilarini eshitganlarida esa
oyoqlarini yerga urishadi. Bunda darsga tayyor bo‘lmaganlarni ajratib olish ham
oson bo‘ladi, albatta.
Masalan:
a) Sifat so‘z turkumi otlashish xuxusiyatiga ega. (to‘g‘ri)
b) Sershovqin so‘zi sifatning orttirma darajasida turibdi. (noto‘g‘ri)
61

c) -gi(-ki, -qi) qo‘shimchalari payt va o‘rin otlariga qo‘shilib sifatlar yasaydi.
(to‘g‘ri) kabilar.
4. “Qaysi yo‘qoldi?” Bu o‘yinimizda sinf doskasiga turli sifatlar yozilgan
kartochkalar joylashtiriladi (keng, xushbo‘y, ko‘rkam, beminnat, boy, kamtarin,
kata, ulkan, diyonatli, kichkina kabi). O‘quvchilardan diqqatni jamlab,
kartochkalarning joylashish o‘rnini va berilgan so‘zlarni yodda tutish talab
qilinadi. Shu o‘rinda ”Ko‘zlaringiz yordamida rasmga oling” iborasini qo‘llash
mumkin. So‘ng bolalar ko‘zlarini yumib turishadi, o‘qituvchi esa kartochkalardan
birini olib qo‘yadi . “Ko‘zlaringizni oching va qaysi kartochka yo‘qligini toping”
buyrug‘i beriladi. O‘yin shu usulda davom etadi.
5.“Timsoh” Mashhur pantonimik o‘yinning sifat mavzusi bo‘yicha
interpritatsiyasi hisoblangan ushbu usulda mazkur so‘z turkumining ma’noviy
turlarini esda saqlashda qo‘llash mumkin. Bnnda o‘quvchilar avvalo guruhlarga
bo‘linishadi. Guruh sardorlari tomonidan sifatlarning ma’noviy guruhlari yozilgan
kartochkalar to‘plamidan birini tanlab olishadi(xususiyat bildiruvchi sifatlar, hajm-
o‘lchov bildiruvchi sifatlar, ta’m va hid bildiruvchi sifatlar kabi). Endi har bir
guruh a’zosidan o‘z kartochkalarida yozilgan sifatlarni pantonimik imo-ishoralar
orqali ifodalashlari kerak bo‘ladi. O‘z navbatida qolgan guruhdagilar u qanday
sifatni ko‘rsatayotganligini topishlari zarur.
Masalan:
a) Semiz – qo‘llar bilan mesh qorinni ko‘rsatish.
b) Katta – qo‘llarni keng yoyish yordamida cheksizlik, ulkanlikni ko‘rsatish.
c) Badbo‘y – qo‘llarni burun oldida silkitib, noxush hidlarni ifodalash kabi.
6. “Lablardan o‘qib olamiz” Bunda o‘qituvchi tomonidan turli xil sifatlar
yozilgan kartochkalar o‘quvchilarga ko‘rinmaydigan holatda ushlab olinadi.
Kartochkalarda berilgan sifatlar tovush chiqarmay, lablarni intensiv
harakatlantirish orqali talaffuz qilinadi. Bolalardan o‘z navbatida qaysi sifat
ekanligini topish va uning ma’no turi , darajasi haqida ma’lumot berish talab
qilinadi. Masalan, go‘zal – xarakter-xususiyat bildiruvchi sifat, oddiy darajada, eng
katta – hajm-o‘lchov bildiruvchi sifat, orttirma darajada.
62

7. “U nimani chizyapti?” O‘qituvchi doska qarshisiga bir o‘quvchini chaqirib,
unga kartochkada tasviri bilan keltirilgan sifatni ko‘rsatadi . U esa o‘z navbatida
kartochkadagi so‘zni doskada rasmini chizishi kerak. Qolgan o‘quvchilardan
qanday sifat ifodalanayotganini, uning ma’no turini birinchi bo‘lib topish talab
qilinadi.
8. ”Zarur kartochkani top” Bunda o‘qituvchi tomonidan sifat so‘z turkumiga doir
biror mavzu tanlanib, unga doir atamalar qayd qilingan kartochkalar sinfning
o‘quvchilar harakatlanib olsa bo‘ladigan joylariga yopishtiriladi. O‘yin uchun biror
bir o‘quvchiga savol bilan murojaat qilinadi. O‘z navbatida bola sinf bo‘ylab
joylashtirilgan kartochkalar orasidan o‘z savoliga javob yozilganini topib, uni
ustoziga olib kelib berishi talab qilinadi. Masalan, belgini to‘g‘ridan to‘g‘ri
ifodalaydigan va uni darajalab ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lgan sifatlar
qaysilar? { asliy sifatlar }.
9 .”Quvnoq hisob” Yuqoridagi o‘yinning mantiqiy davomi sifatida
tashkillashtirilishi mumkin. Endilikda savolga javob bo‘luvchi kartochkani
topishda ketayotgan vaqt qolgan o‘quvchilar tomonidan hisoblanadi. Masalan,
belgining ortiq yoki kamlik jihatidan farqlanishi nima deyiladi? kabi savolga
javob yozilgan kartochkani sinf bo‘ylab qidirilganda “Bir, ikki,uch…” deya bolalar
sanab turishadi. Bu esa javob qidirayotgan o‘quvchini tezkorlikka, topqirlikka
chorlaydi.
10.”Stop!” Mazkur o‘yin video slayd yordamida o‘tkazilsa, yanada qiziqarliroq
bo‘ladi. Bunda ma’lum bir turga mansub sifatlar ekranda tezlik bilan ketma-
ketlikda namoyish qilinadi. O‘quvchilar mazkur sifatlar orasidan boshqa turga
mansub sifat ko‘rsatilganda ”Stop!” komandasini ishlatishlari zarur. Masalan,
Hajm-o‘lchov bildiruvchi sifatlar:
-katta
-keng
-tor
-qiyshiq
-qizil {”Stop!” }
63

11. “Baliq ovi” Bu o‘yinda akvarium yoki biror suv havzasining tasviri hamda
unda joylashtirilgan baliqchalar ( sifat mavzusi bo‘yicha savollar yozilgan bo‘lishi
kerak) kerak bo‘ladi. Bu narsa quticha ko‘rinishida bo‘lsa va undan o‘quvchilar o‘z
qo‘llari yordamida baliqchalar “tutib olishsa”, o‘yin yanada qiziqarliroq o‘tadi.
Baliqchalarda berilgan har bir savolga to‘g‘ri javob berish orqali o‘quvchilar
qo‘shimcha ballarga ega bo‘lishlari mumkin. Har bir noto‘g‘ri javob uchun esa
turli jismoniy mashqlar bilan “jazolanishlari” mumkin. Masalan, 5 marta o‘tirib
turish kabi.
11 .”Natijani hisobla” Sifat mavzusini o‘rganishda matematik amallarnig
ishlatilishiga nima deysiz? Bunda sinf doskasiga ma’lum atamalar – javoblar
yozilgan kartochkalar joylashtiriladi. Har bir kartochkaga javob bilan birgalikda bir
raqam ham qo‘yiladi. O‘qituvchi tomonidan savollar o‘qib eshittirilganda, bolalar
doskadan tog‘ri javob yozilgan kartochkani topishlari va unda berilgan raqamlarni
daftarlariga qayd qilib, qo‘shib borishlari kerak. Birinchi bo‘lib to‘g‘ri qiymatni
hisoblab aytgan o‘quvchi o‘yinning g‘olibi sifatida ko‘rsatiladi.
12 .”Shivirlab ayt” Bu o‘yin yangi mavzuni tushuntirish jarayonida qo‘llanilishi
mumkin. Sinf markaziga 5 - 6 ta o‘quvchi taklif qilinadi. O‘qituvchi ularning
birinchisiga maxsus kartochkada yozilgan qoidani ko‘rsatadi. Masalan, belgini
to‘g‘ridan to‘g‘ri emas, balki boshqa bir tushunchaga nisbatlagan holda
ifodalaydigan va daraja ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lmagan sifatlar nisbiy
sifatlardir, deb yozilgan kartochka dastlabki qatnashuvchi tomonidan ovoz
chiqarilmay o‘qiladi va navbatdagi o‘quvchining qulog‘iga shivirlab aytiladi.
Qoida mazkur ko‘rinishda so‘nggi qatnashuvchigacha yetkaziladi. Oxirgi bola
qoidani to‘liq ravishda aytishga urinishi va qolgan o‘quvchilar uni asli bilan
solishtirishlari kerak.
13. “Antonimlar” Bunda o‘yin ikki kishilik guruhlarda o‘tkaziladi. Har bir
juftlikka murojaat qilinganda, ularning birinchisi bir sifatni aytishsa, ikkinchisi
uning antonimini aytib borishi kerak. Masalan, qattiq-yumshoq, keng-tor kabi.
To‘xtab qolgan juftlik o‘yindan chiqib ketadi.
64

14 . “Rost yoki yolg‘on?” Bunda bizga koptok kerak bo‘ladi. O‘qituvchi yoki
mavzuni yaxshi o‘zlashtirgan o‘quvchi biror bir qoidani aytgan holda koptokni
boshqa birorta o‘quvchiga uloqtiradi. Agar qoida to‘g‘ri aytilgan bo‘lsa, koptok
ilib olinib savol egasiga “rost” so‘zi bilan qayta uzatilishi kerak. Aksincha,
noto‘g‘ri aytilgan bo‘lsa, qo‘lga kiritilgach “yolg‘on” deya to‘xtalishi kerak.
Masalan, sifatlar otlashish xususiyatiga ega – rost, sifatlar yasalish xuxusiyatiga
ega emas – yolg‘on.
15 .”Kim epchil?” Ushbu o‘yinda o‘quvchilar uch guruhga bo‘linishadi. Sinf
doskasiga turli xildagi sifatlar yozilgan kartochkalar (masalan,asliy sifatlar,
xarakter-xususiyat sifatlari) joylashtiriladi. O‘qituvchi tomonidan misol uchun,
“Xarakter- xuxusiyat sifatlarini topamiz” buyrug‘i berilgach, har bir guruh a’zolari
navbat bilan chiqib aralash holatdagi sifatlardan o‘zlariga zarur xususiyat sifatini
topib guruhga olib kelishlari kerak. Belgilangan vaqt yakunlanganida kim ko‘p
sifat topgan bo‘lsa, o‘sha guruh g‘olib bo‘ladi.
Ona tili darslarida yozma nutqni o‘stirishga urg‘u bermasdan bo‘lmaydi. Bu
holatda biz TPR metodining ijodiy fikrlashni shakllantirish tarafidan foydalangan
holda o‘yinlarimizni davom ettiramiz:
16 . “Agar men bog‘bon bo‘lsam…”. Ushbu o‘yinimiz shartiga ko‘ra
o‘quvchilardan o‘zlarini yangi meva navini yaratishga bel bog‘lagan bo‘gbon
sifatida tasavvur qilishlari so‘raladi. Ular hali yer yuzida mavjud bo‘lmagan yangi
meva turini ixtiro qilishlari, unga o‘zlari nom berishlari, uning ta’mi, ko‘rinishi
haiqda aytishlari va hatto uning rasmini ham chizishlari kerak. Bunda tuzilayotgan
matnimizning ijodiy mazmuniga , unda ishlatilayotgan sifatlarning miqdoriga va
ularning turini ajrata olish talablariga javob berish kerak bo‘ladi.
17. “Sayohatchi bo‘lib qolsam…” Endi o‘quvchilardan yer yuzidagi istalgan
joyga borib qolish imkoniyati tug‘ilganda, qaysi shaharga yoki qadamjoga
borishini tasvirlash so‘raladi. Bunda sayohat uchun tanlangan joyga mos sifatlarni
to‘g‘ri tanlash va shu matnni o‘qigan insonda qiziqtirish uyg‘ota olish vazifa qilib
topshiriladi.
65

18 . “Yulduz bilan uchrashuv” O‘quvchilardan o‘zlari istagan mashhur shaxs
bilan uchrashish imkoniyati tug‘ilganda, u kim bo‘lishini xohlardingiz, degan
savolga javob yozish talab qilinadi. Nima uchun aynan shu inson? Uning qanday
xususiyatlari borki, siz unga havas qilasiz? kabi savollarga fikr bildirish borasida
o‘quvchilar xarakter-xususiyat bildiruvchi sifatlarga doir misolar topishadi.
19 . “Agar men oshpaz bo‘lsam…” O‘quvchilar o‘zlarini oshpaz sifatida tasavvur
qilishlari uchun ular tomonidan yangicha taom ixtiro qilinishi haqida matn tuzish
talab qilinadi. Ushbu taom qanday nomlanishi, unga qanday masalliqlar ishlatilishi,
uning ko‘rinishi, ta’mi qanday bo‘lishi haqida fikr bildiriladi. Rang-tus, ma’za
ta’m bildiruvchi sifatlar bunda o‘quvchilarga qo‘l keladi.
20 .”Kelajakka maktub” O‘quvchilardan shunday bir xat yozish talab qilinadiki,
uni 20 yil keyin olishlarini tasavvur qilishsin. Ular o‘zlariga qanday murojaat
qilgan bo‘lardilar? Keyingi hayotlarini qanday o‘ylashlarini asliy va nisbiy sifatlar
orqali ifodalashlari so‘raladi.
3.3. Butunlay jismoniy reaksiya metodini sifat ta’limida qo‘llash bo‘yicha
tajriba-sinov ishlari natijalari
TPR metodining samaradorligini hamda o‘quvchilar tomonidan
o‘zlashtirilish koeffitsentini o‘rganib chiqish uchun tajriba-sinov ishlarini olib
bordik . Buning uchun biz Samarqand shahar XTB ga qarashli 1-umumiy o‘rta
ta’lim maktabi 6-sinf o‘quvchilarini tanladik. Bu borada biz 6-“A” va 6-“B”
sinflarining birida darslikdagi “Sifat so‘z turkumi” nomli bo‘lim mavzularini
an’anaviy dars tizimi ko‘rinishida o‘rgatgan bo‘lsak, ikkinchi sinfda ushbu
mavzularni o‘zlashtirishda TPR texnologiyasini qo‘lladik.
Tajriba uchun tanlagan sinfimizda ham avvalambor, sifat mavzusi bo‘yicha
nazariy ma’lumotlarni berib borish bilan birgalikda butunlay jismoniy reaksiya
metodiga asoslangan turli faol o‘yinlarning tashkil qilinishini yo‘lga qo‘ydik.
Ishimizni shu jihatdan quyidagi bosqichlarga bo‘ldik:
1. TEORITIK bosqich. Bu bosqichda biz TPR metodining kelib chiqishi ,
uning konsepsiyalari , tamoyillarini tushungan holda mavjud kamchiliklarini
ham o‘rganib chiqdik.
66

2. METODIK bosqich. Bu bosqichda biz aynan 6-sinf darsligi nuqtayi
nazaridan “Sifat so‘z turkumi” mavzusini o‘qitishda TPR ga asoslangan faol
mashqlarning qaysi birlarini tanlash nuqtayi nazaridan 15 ta og‘zaki hamda
5 ta yozma nutq orqali amalga oshiriladigan kompleks mashqlar tizimini
ishlab chiqdik. Bu borada tarqatma materiallarning mavjud emasligi
jihatidan maxsus kartochkalarni shakllantirib, zaruriy materiallarni to‘pladik.
3. TAJRIBA bosqichi. Biz tanlagan ikki sinfda dastlab mavzular bo‘yicha
shakllantiruvchi darslar, keyin esa nazorat darslarini o‘tkazdik. Ikki xil
ta’lim yo‘nalishi tanlangan 6-“A” va 6-“B” sinflarida tashkillashtirilgan
darslarning samaradorligini hisoblash uchun nazorat testlari olib borildi.
4. ANALITIK bosqich. Bu bosqichda biz natijalarni hisoblab chiqdik. Mavjud
kamchiliklar va yutuqlarni o‘zimiz uchun qayd qildik.
O‘quvchining
familiyasi O‘quvchining
ismi Sifat mavzusini
o‘zlashtirish
darajasi TPR metodi
yordamida sifat
mavzusini
o‘zlashtirish
darajasi
Akramov Begzod 14 23
Azimov Nodirbek 17 26
Axmatov Ardasher 13 20
Achilov Umed 18 27
Baxriddinov Hasan 19 26
Baxriddinov Husan 15 24
Baxtiyorova Sevinch 12 21
Bekmirzayev Dilshod 19 28
Islomova Shahnoza 15 26
Juraqulov Murod 12 20
Mamarajabova Munisa 21 30
Maxmasaidova Mohiro‘y 19 28
67

Maxmudov Asadbek 19 26
Ochilova Farzona 15 24
Qalandarova Sevinch 12 21
Raxmatov Shaxzod 19 28
Samatova Fariza 15 26
Samiyev Abdurashid 12 20
Sodiqjonova Madina 21 30
Ulasheva Madina 19 28
Ulmasov Damir 19 26
Xamroqulov Og‘abek 15 24
Xusanov Bekzod 12 21
Yusupova Dilshoda 19 28
Ziyayev Shahriyor 15 26
Chuliyeva Sevinch 12 20
Ko ‘ rib turganingizdek , yuqorida keltirilgan o ‘ yinlar juda ham qiziqarli
bo ‘ lib , butunlay jismoniy reaksiya ( TPR ) metodida qo ‘ llanadigan va samarasi
ancha sezilarli bo ‘ lgan mashqlardir . Har bir metodologik usulda bo‘lgani kabi
uning ham bir qator ustunliklari va kamchiliklari mavjuddir.Metodning ijobiy
tomonlari:
1) U darsda pozitiv atmosferani shakllantiradi. O‘quvchilar quvnoq kayfiyatda
bo‘lib, bu o‘yinlarni yaxshi qarshi olishadi.
2) U materialni yodda yaxshi saqlanishini ta’mminlaydi. Boisi o‘quvchilar o‘z
nutqlarini ifodalashda turli imo-ishoralar, ovozlar va harakatlardan
foydalanishadi. Bunda ko‘rish xotirasi qatorida kinestetik xotira ham kuchga
kiradi.
3) O‘quvchilar aktivligini ta’minlovchi ushbu metod miya faoliyatini
yaxshilash asosida ta’lim yo‘nalishini olib boradi.
Jumladan , TPR ning kamchiliklari ham borki, ular quyidagilardir:
68

1)Avvalo, ushbu metod tabiatan uyatchan , passivroq o‘quvchilar uchun biroz
qiyinchiliklar tug‘diradi. Ular tengdoshlari oldida uyalib qolishdan qo‘rqib,
faollikni pasaytirishlari mumkin. Ammo bu hol vaqtinchalik bo‘lib, mahoratli
pedagog ana shunday bolalarni ham jarayonga asta-sekinlik bilan jalb qila oladi.
2) Agar dars jarayoni faqat o‘yinlardan iborat holda olib borilsa, ya’ni
grammatik qoidalar tizimi o‘quvchilarga yaxshi o‘rgatilmasa, TPR ning
ahamiyati va qiziqarliligi kamayishi mumkin. Chunki qatnashuvchilarda darsga
oid teoritik bilimlar jamlangandagina ular o‘z kuchlarini turli faol mashqalarda
sinab ko‘rishlari mumkin.
XULOSALAR
O‘zbek tilshunosligida sifat so z turkumi bo‘yicha salmoqli ilmiyʻ
tadqiqotlar qilingan, shunga ko‘ra bu mavzuni umumiy o‘rta ta’lim maktabida
ilmiy asoslangan bilimlarga tayangan holda o‘rgatishni rivojlantirish
maqsadida qilingan ilmiy nazariy talqinlar mazkur ishimizning ilmiy-amaliy
asosini tashkil qiladi. Shu jihatdan biz quyidagi xulosalarga keldik:
1.Tilshunosligimiz tarixida sifat so‘z turkumi haqidagi ilk tadqiqotlar juda
qadim davrlarga borib taqaladi. Chunonchi, Koshg‘ariydan boshlanib Navoiy
davri va undan keyin XX asrning birinchi choragiga kelib, o‘z takomilining
yuqori cho‘qqisiga ko‘tarildi. Bunda Abdurauf Fitratning, keyinchalik rus
sharqshunos olimlarining xizmatlari katta bo‘ldi.
2. O‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumiga oid ilk ilmiy tadqiqot 40-
yillarning ikkinchi yarmida vujudga kelgan edi. Z. Ma rufov 1947-yilda Sankt -
ʼ
Peterburgda “O‘zbek tilida sifat darajalari”, 1950-yilga kelib G‘.Abdurahmonov
Samarqandda “Hozirgi o‘zbek tilida sifatlarning substantivatsiyasi
(otlashishi)”, 1955-yilda O. Madrahimov “Hozirgi o‘zbek tilida yangi yasalgan
69

sifatlar” mavzusidagi nomzodlik ishlarini himoya qilgan edi. 1957-yilda
O.Madrahimovning “O‘zbek tilida sifat va yangi yasalgan sifatlar masalasiga
doir” nomli maqolasi e’lon qilingan edi. Keyinchalik bu tadqiqotlar ham sifat,
ham son nuqtayi nazaridan yaxshilanib, hozirgi o zbek adabiy tilida ushbu so zʻ ʻ
turkumini ahamiyatini ochib berishga xizmat qildi.
3.Mustaqillik yillarida sifat so z turkumini sistem tilshunoslik asoslari
ʻ
bo yicha o rganilishi ahamiyatga molik ishlar qatoriga kirdi. R.Sayfullayeva,
ʻ ʻ
B.Mengliyevlar muallifligidagi “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida ham
sifatlarning belgi-xususiyatlari, semantik tasnifiga doir qimmatli ma’lumotlar
berilgan.Bu darslikda sifat leksemalar o‘zbek tilining substansial yondashuv
nazariyasi nuqtayi nazaridan o‘rganilgan bo‘lib,ba’zi bir mulohazali o‘rinlarga
ham egaligi bilan ajralib turadi.
4.Mustaqillikkacha bo‘lgan davrda umumta’lim maktablari darsliklarida
sifat so‘z turkumining berilishi, xususan, Sobiq Sovet Ittifoqi davrida avvaliga bir
yoqlama munosabat bilan berilgan. Bu so‘z turkumi bo‘yicha o‘quvchilarga bilim
berish nuqtayi nazaridan ona tili fani bo‘yicha 1933-yilda hamda 1937-yilda qabul
qilingan Dasturlar asosida olib borildi.
Sifat so‘z turkumiga oid asosiy mavzular: ularning grammatik belgilari,
ma’noviy guruhlari, asliy va nisbiy sifatlar, sifat dajalari, sifatlarning yasalishi
hamda substansivatsiya(sifatlarning otga ko‘chishi ) masalalarini o‘rganishda
o‘quvchilarga asosan 4 – 5-sinflar doirasida bilim berish belgilab qo‘yildi.
Sifat so‘z turkumidagi so‘zlarni o‘rganishda mamlakat rahbarlari hayoti
haiqdagi matnlarga e’tibor berish, o‘quvchilarga vatanparvarlik, insonparvarlik,
internatsionalizm ruhida ta’lim berish, estetik va etik tarbiya elementlarini
shakllantirishdan ta’lim oldiga qo‘ygan asosiy vazifalardan biri deb belgilangan.
5. Bugungi kunda ona tili darslarida ,,sifat“ tushunchasini shakllantirish
o‘quvchilaming “predmet” belgisi degan umumlashtirilgan kategoriyani
o‘zlashtirish darajasiga bevosita bog‘liq. Shu maqsadda rang, maza, shakl, hajm,
xil-xususiyat bildiradigan so‘zlar guruhlanadi va shu so‘zlaming xususiyatlari
umumlashtiriladi. Sifatning leksik ma’nosi bilan birga uning xarakterli grammatik
70

xususiyatlari ham qayd etiladi. Sifatlarning xususiyatlarini umumlashtirish asosida
o‘quvchilar uning so‘z turkumi sifatidagi o‘ziga xos ko‘rsatkichlarini ajratishlari
uchun zaruriy bilim, ko‘nikma va malakalar shakllantirilishi kerak.
6.Ta lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan sinflardagi o zbek tiliʼ ʻ
darslarida esa sifat so z turkumini o rganish bo yicha berilgan bilim, ko nikma va
ʻ ʻ ʻ ʻ
malakalar soni kamroq qilib belgilangan. Bunda o‘quvchilarning og zaki nutqidagi
ʻ
kamchiliklar, yozma ishlarida uchraydigan imloviy nuqsonlar izchil bartaraf
etilgani holda gap qurilishidagi g‘alizliklar, mazmuniy, mantiqiy-uslubiy nuqsonlar
ustida ishlash o‘qituvchilarning e’tiboridan chetda qolmasligi kerak.
7. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari 6-sinf o‘quvchilari uchun yaratilgan “Ona
tili”darsligida sifat so z turkumi yuzasidan atroflicha ma lumot berilgan. Zaruriy
ʻ ʼ
mashq va topshiriqlar DTS talablariga mos holda keltirilgan.Qo llanmada
ʻ
o rganilayotgan mavzumiz bo yicha o quvchilarni qiziqtiruvchi metodik
ʻ ʻ ʻ
elementlarning kamligi bois, bu borada har bir mavzu yuzasidan o z tavsiya va
ʻ
usullarimizni sanab o tdik.
ʻ
8.Umumiy o‘rta ta’lim maktablari “O zbek tili” darsliklarida esa sifatning
ʻ
ma’noviy guruhiga oid so‘zlarni to‘liq o‘rganish uchun ajratilgan dars soatlari va
berilgan ma’lumotlar yetarli emasligi ko zga tashlanadi. Shu nuqtayi nazardan
ʻ
ko rib chiqilgan darsliklarimizga qo shimchalar kiritilishi, o quvchilar uchun
ʻ ʻ ʻ
berilgan vazifa va topshiriqlar tizimi qayta ko rib chiqilishi kerak.
ʻ
9.Tadqiqot ostiga olingan mavzumiz sifat so‘z turkumi ekan, asosan
predmetning, qisman harakatning belgisini bildiruvchi darajalanuvchi so‘zlarni
o‘quvchilarga o‘rgatishimizda yangi pedtexnologiyalar, jumladan, TPR ning
samarasini tekshirib ko‘rish uchun bir necha o‘yinlarni taklif qildik.
Umumta’lim maktablari ta’limi jarayonida bu so‘z turkumi 5 –7 - sinf darsliklarida
berilgan. O‘rtacha 12 – 13 yoshdagi o‘smir bolalar psixologiyasi hamda
ma’lumotlarni qabul qilish darajasi nuqtayi nazaridan faol va qiziqarli, butunlay
jismoniy reaksiyani talab qiladigan mashqlar sifat so z turkumi ta limida ahamiyat
ʻ ʼ
topishi lozim.
71

Umuman olganda, “O zbek tili” va “Ona tili” darsliklarini sifat so zʻ ʻ
turkumining berilishi yuzasidan tahlil qilar ekanmiz, bunda ajratilgan dars soatlari
hamda mazmunning yetarli emasligini kuzatdik. Mustaqillikkacha bo lgan
ʻ
davrdagi darsliklar bilan solishtirilganda esa o sha davrga xos bo lgan ortiqcha
ʻ ʻ
nazariy ma lumotlarning qisqartirilishi, yozma matnlardagi biryoqlamalik
ʼ
holatlarining bartaraf etilganligini fanimizning yutug i deb bilamiz.Ammo
ʻ
yutuqlarimiz qatori darsliklarimizda mazkur so z turkumining o rgatilishi bo yicha
ʻ ʻ ʻ
rangli tasvir vositalari, ilyustratsiyalarning kamligi, mashqlar tizimidagi bir xillik,
fanlararo integratsiya elementlariga murojaat qilmaslik, lug atlar bilan ishlash
ʻ
borasidagi vazifalarning kamligi ham bilinadi.
Sifat so z turkumi bo yicha TPR (butunlay jismoniy reaksiya)metofini tavsiya
ʻ ʻ
qilishimizdan maqsad esa bu jarayonni o quvchilar uchun qiziqarli, faol tarzda
ʻ
tashkil qilishdan iborat edi. O ylaymizki, bu boradagi fikrlarimiz fanimiz rivojiga
ʻ
hissa qo shadi.
ʻ
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
I. Normativ- huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik
nashrlar
1. Mirziyoyev Sh.M. “ O zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo yicha
ʻ ʻ
harakatlar strategiyasi to g risida
ʻ ʻ ” gi Farmoni. / Xalq so zi, 2017 yil, 8 fevral. - № ʻ
28 (6722). https://lex.uz/ru/
2. Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008. – B.176.
3. Uzviylashtirilgan Davlat ta'lim standarti. – T.:2010. – B.10.
4.Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 октябрдаги
“Mамлакатимизда ўзбек тилини янада ривожлантириш ва тил сиёсатини
такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида ” ги ПФ-5850-сон Фармони.
https://lex.uz/ru/
5. Мирзиёев Ш . М . Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом
эттириб , янги босқичга кўтарамиз . 1- жилд . – Тошкент : Ўзбекистон , 2017. – Б
132.
72

II. Monografiya, ilmiy maqola, ilmiy adabiyotlar
1. Abdurahmonov H., Rafiyev A., Shodmonqulova D. O‘zbek tilining amaliy
grammatikasi. –Toshkent: O‘qituvchi, 1992. –B.14
2. Abdurahmonov G‘., Mamajonov S. O‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2002.
3. Almamatov T. Yadgorov Q, Pochchayeva G. O‘zbek tili o‘qitish
metodikasi. – Jizzax,2006 .
4. Asqarova M., Abdurahmonov X. O‘zbek tili grammatikasining
praktikumi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1981.
5. Asher J.Language by command.The total Physical Response approach to
learning language//The way of learning,1984 .– P.35.
6. Begmatov E. Hozirgi o„zbek adabiy tilining leksik qatlamlari. –
Toshkent: Fan, 1985.
7. Ergasheva G. Ona tili darslarida o‘quvchilar og‘zaki va yozma nutqini
o‘stirish. Ta’lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. –
Toshkent :O‘qituvchi,2001. – B.108-109.
8. Ernazarov G‘.Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi.O‘quv
qo‘llanma. – Toshkent :Ilm- ziyo, 2013. – B .126.
9. Hojiyev A. Sifat // Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M., Hojiyev A.,
Rasulov I., Doniyorov X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili, 1- qism. – Toshkent:
O‘qituvchi, 1980, – B.251 – 258.
10. Hamitova A.Turkiy tillarda so‘z ma’nosining analitik yo‘l bilan
kuchaytirilishi.– Toshkent: Fan, 1984. – B.104.
11. Iskandarova Sh. Sifat // Nurmonov A., Shahobiddinova Sh., Iskandarova
Sh., Nabiyeva D. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi ( morfologiya ). –
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2001.
12. Krashen S.D.Explorations in Language Acquisition and Use//The Taipei
Lectures – Heinemann.2003. - P.19.
13. Madaliyev B. Ona tili darslarining samaradorligini oshirish.–
Toshkent,1969.
14. Madrahimov O.O‘zbek tilida sifat va yangi yasalgan sifatlar masalasiga
doir// O‘zFA Axboroti, ijtimoiy fanlar seriyasi, – Toshkent, 1957. – B.41 –
47.
15. Mahmudov N. va boshqalar. Ona tili. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining
6-sinfi uchun darslik. – Toshkent.2017.B.133-158.
16. Mamatov M.Sh.Sifat va otlarning ayrim stilistik xususiyatlari haqida //
O‘zbek tili stilistikasidan kuzatishlar ( ilmiy maqolalar to‘plami), –
Samarqand,1983.
73

17. Ma’rufov Z. Sifat // Hozirgi zamon o‘zbek tili ( leksikologiya, fonetika,
grafika va orfografiya, morfologiya ), – Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1957.
– B.343 – 357.
18. Ma’rufov Z. Sifat // Hozirgi zamon o‘zbek tili ( leksikologiya, fonetika,
grafika va orfografiya,morfologiya ), – Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1957.
19. Mirzahidova M., H.Abulqosimova, M.Xalmuratova. “O‘zbek tili”.
Qirg‘iziston Respublikasidagi o‘zbek maktablari 6-sinf o‘quvchilari uchun
darslik. – Bishkek:Arkus,2018.
20. Mirzayeva S.“O‘zbek tili o‘qitish metodikasi.– Toshkent:O‘qituvchi,1992.
21. Muhren A.Total Physical Response (TPR):An EffectiveLanguage
Learning Method at Beginner /Intermediate Levels {Online}.2003. –
URL :http://sastra.um.ac.id/wp-content/uploads/2009/10/Teaching -
Children-Using-a– Total- Physical-Response– TPR-Method-Rethinking-
Handoyo-Puji-Widodo.pdf.:(murojaat sanasi 15.09.2018)
22. Muxitdinova X. S., Ya. I. Avlakulov,D. A. Nuriddinova. O‘zbek tili. Ta’lim
rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari
7-sinf o‘quvchilari uchun darslik.– Toshkent:”O‘qituvchi”,2017.
23. Nazarov K., Sayfullayeva R., Ubaydullayeva M. O‘zbek tili ( ixtisoslik
grammatikasi ). – Toshkent: O‘qituvchi, 1993. – B.30.
24. Nurmonov A., Rasulov R. O‘zbek tili jadvallarda. – Toshkent:
O‘qituvchi, 1993. – B.184.
25. Nurmanov A., Ikromov I., Boynazarov F. Yangi pedagogik tehnologiya
asoslari. –Toshkent,2007 .
26. Omilxonova M., Abdullayev I., Abdulahatova R., Inog‘omova R.,
Otashniyozova A..5 – 6-sinflarda Ona tili darslari. – Toshkent: O‘qituvchi,
1978.
27. Qobilova B. O‘quvchilarni insho yozishga o‘rgatish. Ta’lim jarayonida
matn ustida ishlashning asosiy omilari. – Toshkent ,1997.-B. 105-106.
28. Qosimova N. Matn ustida ishlash jarayonida o‘quvchilar nutqini
sinonim so‘zlar bilan boyitish. Ta’lim jarayonida matn ustida
ishlashning asosiy omillari. – Toshkent ,1997. –B.107.
29. Qosimova K.,Matchonov S., G‘ulomova X.,Yo‘ldosheva Sh.,Sariyev Sh.
Ona tili o‘qitish metodikasi. –Toshkent: Noshir, 2009. – B.15.
30. Qosimova K.4-sinfda Ona tili darslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1974.
31. Qo‘ng‘urov R. Sifat stilistikasi // Shomaqsudov A., Rasulov I.,
Qo‘ng‘urov R., Rustamov H. O‘zbek tili stilistikasi. – Toshkent:
O‘qituvchi,1983.
32. Qo‘chqortoyev I. So‘z ma’nosi va uning valentligi ( o‘zbek tilidagi nutq
fe’llari materiali asosida ). – Toshkent: Fan, 1977. –B. 168 .
74

33. Ramazon Q.,X.Qayumi.Grammatika.O‘rta maktablar uchun darslik. I
qism.– Toshkent:Davlat ilmiy nashri.1937.
34. Rafiyev A., G. Muxamedjanova,N. Alovuddinova.O‘zbek tili. Ta’lim rus
va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari 5-
sinf o‘quvchilari uchun darslik.– Toshkent: O‘qituvchi,2020.
35. Sayfullayev A. Ona tili darslarida nutq o‘stirish / 5-sinf materiali
asosida/ metodik qo‘llanma, Toshkent, 1998.
36. Sayfullayev A. Ona tili darslarida nutq o‘stirish / 6 -sinf materiali
asosida/ metodik qo‘llanma, Toshkent, 1998.
37. Sodiqova G. Sezgi ifodalovchi sifat sememalari // O‘zbek tili va adabiyoti,
1977, 3 –son, - B.53-55.
38. Ta’lim bo‘g‘inlarida ona tili o‘qitish mazmunini yangilash asoslari.
O‘zbek tili doimiy anjumani ikkinchi yig‘inining tezislari. – Qarshi, 1993.
39. Ta’lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. O‘zbek
tili doimiy anjumani uchinchi yig‘inining tezislari. – Jizzax ,1995.
40. Ta’lim jarayonida matn ustida ishlashning asosiy omillari. O‘zbek tili
doimiy anjumani to‘rtinchi yig‘inining tezislari. –Toshkent, 1997
41. Tilalova G. Ona tili mashg‘ulotlarida modal so‘zlar ustida ishlash. Ta’lim
jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. – Toshkent:
O‘qituvchi, 1995, -B.86-87.
42. Tursunov U., Muxtorov J. Sifat // Tursunov U., Muxtorov J.,
Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili, qayta ishlangan, to‘ldirilgan
uchinchi nashri. – Toshkent: O‘zbekiston, 1992. 280 – 287 –bet.
43. Umarxo jayev M. Qiyosiy tipologiya masalalari. – Samarqand:ʻ SamDCh T I,
2006.
44. Usmonov S. Sifat // Mirzayev M., Usmonov S., Rasulov I. O‘zbek tili. –
Toshkent: O‘qituvchi, 1978, 100 – 109 – betlar.
45. Ushinskiy K.D.Tanlangan pedagogik asarlar.– Toshkent:Ilmiy-pedagogik
nashr,1954. 429-bet.
46. Xoliyorov M. Ot negizlaridan so‘z yasovchi affikslar // O‘zbek tili va
adabiyoti, 1973, 1-son, – B.82.
47. Xo‘jayev T., Mullajonova H. Yangi yasalgan sifatlar tahliliga tanqidiy
obzor // O‘zbek tili grammatik qurilishi, leksikologiyasi va
dialektologiyasi masalalari. – Samarqand: SamDU nashri, 1976, 89 – 99 –
betlar.
48. O‘zbek tilini o‘rganish va o‘qitishni qayta qurish hamda
takomillashtirish dolzarb masalalari o‘zbek tili doimiy anjumani
birinchiyig‘ining tezislari. – Samarqand,1991.
75

49. O‘zbek tili nutq madaniyatiga oid masalalar. O‘zbek tili nutq
madaniyatiga bag‘ishlangan 1- Respublika tilshunoslik konfrensiyasi
materiali. – Toshkent:Fan ,1973.
50. G‘iyosov S. O‘zbek tilida asliy sifatlarning ko‘chma baholash ma’nosi
haqida // O‘zbek tili va adabiyoti, 1982, 4 – son, 51 – 54 – betlar.
51. G‘iyosov S. Asliy sifatlarning ikki semantik gruppasi haqida // O‘zbek tili
va adabiyoti, 1984, 1 -son, 58 – 60 – betlar.
52. G‘iyosov S. O‘zbek tilida subyektiv baho sifatlarining semik tahlili //
O‘zbek tili va adabiyoti, 1986, 2 –son, 28 – 32 – betlar.
53. G‘ulomov Y. Rasulov I. Rustamov H. Mirzahmedov B. O‘zbek tili
o‘qitish metodikasi. – Toshkent,1975.
54. G‘ulomov A. Qobilova B. Nutq o‘stirish mashg‘ulotlari. Metodik
qo‘llanma. – Toshkent,1995.
55. Ишмухамедов Р.Ж., Юлдашев М. Таълим ва тарбияда инновацион
педагогик технологиялар.– Т.: Ниҳол, 2013.
56. Иноятов У.И., Муслимов Н.А., ва бошқ. Педагогика: 1000 та саволга
1000 та жавоб. ―Тошкент:Илм-Зиё, 2012.
57. Кулагина И.Ю. Возрастная психология: развитие ребенка от рождения
до 17 лет – М.: УРАО, 1999. – 175с.
58. Леонтьев А. Н. Психологические основы дошкольной игры
//Психологическая наука и образование. – 1996. – №8 – 9. – С.23.
59. Махмудов Н . , Нурманов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. –
Тошкент: Ўқитувчи, 1995.
60. Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб...// Ўзбек
тили ва адабие?ти, 2012. – 5-сон, 3-16-бетлар.
61. Маъруфов З. М. Узбек тилида сифатларнинг киёсий даражалари. // А.
С. Пушкин номидаги тил ва адаби
е?т институт асарлари, биринчи
китоб. –Т., 1949.
62. Маъруфов З. М. Суз состави. От ва сифат. –Т o шкент , 1956.
63. Миртожиева М. Ҳозирги ўзбек тили. – Тошкент: Ўқитувчи, 1992.
64. Рахимова К.Развитие речи учащихся в связи с изучением темы "Имя
прилагательное" в узбекской школе. – Ташкент,1984.
65. Супиева Б.А. Тил таълимида замонавий педагогик
технологияларидан фойдаланиш йўл-йўриқлари. – Тошкент,2006.
66. Текучаев А.В Методика русского языка средний школе. 3-издание. –
Москва : Просвицение , 1980.
67. Уразова М.Б., Эшпулатов Ш.Н. Бўлажак ўқитувчининг лойиҳалаш
фаолияти. // Методик қўлланма. – Т.: ТДПУ Ризографи, 2014.
76

68. Фазылов Э.И., Чичулина Л.Г. Русские тюркологи и y збекское
языкознание. – Ташкент: Фан, 1979. - 216 с.
69. Қурбонова М. Фитрат - тилшунос. – Тошкент: Университет, 1996. - 32
б.
70. Ҳожиев А. Ўзбек тилида қўшма, жуфт ва такрорий сўзлар. – Тошкент:
Фанлар Академияси, 1963.
III.Lug‘atlar:
1.Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2002.
2. Hojiyev A. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. – Toshkent:
O‘qituvchi, 1974.
3. O‘zbek tilining imlo lug‘ati. /Tuzuvchilar E.Begmatov va boshqalar. –
Toshkent: Akademnashr, 2014.
Internet materiallari:
1.http://www.ziyonet.uz/
2.http://www.ziyouz.uz/
3.http://superlinguist.ru
4.http://www.krugosvet.ru.
5. http://www.twirpx.com/files/languages/linguistics/
6. https://science.i-edu.uz/index.php/archive_jspi/article/download/3130/2145
7. https://www.researchgate.net› publication› 337592182
8. https://science.i-edu.uz› article› download
9. http://library.navoiy-uni.uz › files
77

O‘zbek tili (ona tili) darsliklarida sifat so‘z turkumini o‘rgatish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish