O‘zbek tilida barqaror birikmalar. o‘zbek leksikografiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	54.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilida barqaror birikmalar. o‘zbek leksikografiyasi

Купить

O ‘ ZBEK TILIDA BA RQA ROR BIRIKMA LA R. O‘ZBEK
LEKSIKOGRA FIY A SI.
Reja:
1.Frazeologiya.
2.Frazeologizmning semantik strukturasi.
3.Frazeologizmlarda semantik munosabat .
4.Frazeologik antonimiya.
5.Frazeologik omonimiya.
6 .Leksikografiya .
7 . O‘zbek lug‘atchiligi tarixidan qisqacha ma’lumot

Frazeologiya. Frazeologiya (gr. phrasis – “ifoda”, logos – “ta’limot”)
atamasi ikki ma’noda ishlatiladi: 1) til frazeologik tarkibini o‘rganuvchi
tilshunoslik sohasi; 2) shu tilning frazeologizmi majmui.
Frazeologiyaning o‘rganish predmeti frazeologizmning tabiati va
substansional xususiyatlari hamda ularning nutqda amal qilish
qonuniyatidir.
Frazeologizm til hodisasi sifatida lison va nutqqa daxldor birlikdir.
Birdan ortiq mustaqil leksema ko‘rinishining birikuvidan tashkil topib,
obrazli ma’noviy tabiatga ega bo‘lgan lisoniy birlik frazeologizm
deyiladi: tepa sochi tikka bo‘ldi, sirkasi suv ko‘tarmaydi, o‘takasi yorildi,
do‘ppisi yarimta, ikki gapning birida, boshga ko‘tarmoq va boshqa.
Frazeologizm ibora, frazeologik birlik, turg‘un birikma, barqaror
birikma, frazeologik birikma atamalari bilan ham yuritiladi.
Frazeologiya leksikologiya bo‘limining tarkibiy qismidir.
Frazeologizm tashkil etuvchisiga ko‘ra qo‘shma leksema, so‘z birikmasi
va gapga o‘xshaydi. Biroq ular ko‘proq qo‘shma leksema kabi til
jamiyati ongida tayyor va barqaror holda yashaydi. Boshqacha
aytganda, frazeologizm lisonda barcha lisoniy birliklarga xos bo‘lgan
umumiylik tabiatiga ega va nutqda xususiylik sifatida namoyon bo‘ladi.
Frazeologizm lug‘aviy birlik bo‘lganligidan u nutq jarayonida gap
tarkibida bir mustaqil so‘z kabi harakat qiladi – bir gap bo‘lagi yoki
kengaytiruvchi sifatida keladi: 1. Madamin bo‘yniga qo‘yilgan
aybnomadan tamom hovuridan tushdi . (P.Tur.) 2 . Stol yoniga kelguncha
uning boshi aylanib ketdi. (S.Zun .) 3 . Qosh qo ‘ yaman deb ko ‘ z
chiqaradigan bunday hodisalar hali ham onda-sonda ro‘y berib turibdi. 4 .

Kavushini to ‘ g ‘ rilab qo ‘ yish kerak. ( As.Mux.) 1- va 2-gaplarda
frazeologizmlar gap markazi – kesim mavqeyida, 3-gapda so‘z
kengaytiruvchisi aniqlovchi va 4-gapda butun bir egasiz gap vazifasida
kelgan.
Frazeologizm tashqi ko‘rinishi jihatidan so‘z birikmasi yoki gap
ko‘rinishida bo‘ladi. So‘z birikmasi ko‘rinishidagi frazeologizm: ko‘ngli
bo‘sh, enka-tinkasini chiqarmoq, jig‘iga tegmoq, bel bog‘lamoq, kir
izlamoq, terisiga sig‘may ketmoq va h. Gap tipidagi frazeologizm «gap
kengaytiruvchisi+kesim» qolipi mahsuli: istarasi issiq, ichi qora, labi-
labiga tegmaydi, ko‘ngli ochiq, tarvuzi qo‘ltig‘idan tushmoq, kapalagi
uchib ketdi, po‘konidan el o‘tmagan, tepa sochi tikka bo‘lmoq va h.k.
Ayrim leksik birliklar frazeologizmning tadrijiy taraqqiyoti
mahsulidir: dardisar, toshbag‘ir, boshog‘riq. Demak, leksema hosil
bo‘lish manbalaridan biri – frazeologizm.
Frazeologizm, asosan, belgi va harakat ifodalaydi. Demak, ular
grammatik jihatdan belgi yoki harakat bildiruvchi so‘z turkumiga
mansub.
Fe’l turkumiga mansub frazeologizmlar: me’dasiga tegmoq, yaxshi
ko‘rmoq, holdan toymoq, sabr kosasi to‘lmoq, tepa sochi tikka bo‘lmoq,
og‘ziga talqon solmoq, podadan oldin chang chiqarmoq.
Sifat turkumiga mansub frazeologizm: ko‘ngli bo‘sh, rangi sovuq,
yuragi toza, avzoyi bejo, dili siyoh, kayfi buzuq.
Ravish turkumiga mansub frazeologizm: ipidan-ignasigacha, ikki
dunyoda ham, miridan-sirigacha, ha-hu deguncha.

So‘z – gaplarga mansub frazeologizm: turgan gap, shunga
qaramay, katta gap.
Frazeologizmlar tilshunosligimizda muayyan so‘z turkumi bo‘yicha
tasnif qilinmagan va grammatik xususiyati yetarli darajada
o‘rganilmagan.
Frazeologizm leksik birlik kabi qo‘llanish darajasi nuqtayi nazaridan
ham tasnif qilinadi. Bunga ko‘ra umumiste’mol frazeologizmi ( holdan
toymoq, shunga qaramay, ro‘yobga chiqmoq ) va qo‘llanilishi
chegaralangan frazeologizm farqlanadi. Qo‘llanilishi chegaralangan
frazeologizm qo‘llanilish davri (eskirgan va zamondosh) va doirasi
(dialektal, ilmiy, badiiy so‘zlashuv) bilan ham ma’lum bir tafovutlarga
ega:
– eskirgan frazeologizm: alifni kaltak demoq, aliflayloni bir
cho‘qishda qochiradigan, dastin aliflom qilib, kallasini xam qilib, y eng
silkitmoq;
– dialektal frazeologizm: alag‘da bo‘lmoq (xavotir olmoq), ko‘ngli tob
tashladi (ezildi), halak bo‘lmoq (ovora bo‘lmoq), qumortqisi quridi (intiq
bo‘lmoq);
– ilmiy frazeologizm: nazar tashlamoq, ko‘zga tashlanmoq,
chambarchas bog‘lanmoq, to‘g‘ri kelmoq, imkoniyatlar doirasi, qulay
qurshov;
– badiiy frazeologizm: sabr-kosasi to‘lmoq, og‘zining tanobi
qochmoq, og‘zidan bodi kirib, shodi chiqmoq, qildan qiyiq axtarmoq, six
ham kuymasin, kabob ham, boshida yong‘oq chaqmoq;

– so‘zlashuv nutqi frazeologizmi: arpasini xom o‘rmoq, y erga urmoq,
yuragi qon, ko‘zi tor, ko‘zi och, boshi ochiq .
Frazeologizmning aksariyati badiiy va so‘zlashuv nutqiga xos.
Frazeologizmning semantik strukturasi. Frazeologizm ikki
yoqlama lisoniy birlik, shakl va mazmunning dialektik birligidan iborat.
Frazeologizmning shakliy tomonini so‘z (leksema emas) tashkil qiladi.
Ularning mazmuniy tomoni frazeologik ma’nodir. Frazeologik ma’no
o‘ta murakkab tabiatli, leksemada bo‘lgani kabi ayrimi denotativ tabiatli
bo‘lsa, boshqalari grammatik ma’noga ega, xolos. Masalan, mustaqil
so‘z turkumiga kiruvchi frazeologizm: ( burgaga achchiq qilib, ko‘rpaga
o‘t qo‘ymoq, tarvuzi qo‘ltig‘idan tushmoq; ko‘ngli bo‘sh; hash-pash
deguncha ) denotativ ma’noga ega bo‘lsa, turgan gap, shunga qaramay
kabi nomustaqil frazeologizmlar faqat grammatik vazifa bajaradi.
Odatda, frazeologizmning ma’nosi bir leksema ma’nosiga teng
deyiladi. Biroq hech qachon ular teng emas. Chunki frazeologizm va
leksema ma’nosi teng bo‘lsa edi, unda frazeologizm ortiqcha bo‘lib
qolar edi. Misol sifatida yoqasini ushlamoq frazeologizmi bilan hayron
bo‘lmoq leksemasining ma’nolarini qiyoslab ko‘raylik. Mazkur
frazeologizm «kutilmagan, tushunib bo‘lmaydigan narsa yoki
hodisadan o‘ta darajada ta’sirlanib, taajjublanmoq» bo‘lsa, hayron
bo‘lmoq leksemasi «kutilmagan, tushunib bo‘lmaydigan narsa yoki
hodisadan ta’sirlanmoq» sememasiga ega. Har ikkala ma’noda ham
kishi ichki ruhiy holati (denotat) aks etgan. Biroq frazeologizm
ma’nosida «o‘ta darajada» va «so‘zlashuv uslubiga xos», «bo‘yoqdor»
semalariga egaligi bilan «hayron bo‘lmoq» leksemasidan farqlanadi.

Demak, frazeologizmning ko‘pincha, ifoda semalarida obrazlilik,
bo‘yoqdorlik bo‘rtib turadi. Umuman olganda, frazeologik ma’no torroq
va muayyanroq, leksema ma’nosi esa unga nisbatan kengroq va
mavhumroq bo‘ladi. Masalan, hayron bo‘lmoq leksemasi umumuslubiy
va bo‘yoqsiz. Shuning o‘ziyoq barcha uslubda qo‘llanish imkoniga
egaligini va turli «bo‘yoqlar» bilan ishlatish mumkinligini ko‘rsatadi.
Ko‘rinadiki, frazeologizm va leksema bir narsa yoki hodisani atasa-
da (atash semelari bir xil bo‘lsa-da), ifoda bo‘yoqlari bilan keskin
farqlanib turadi (ya’ni ifoda semalari turlichadir).
Frazeologizm birdan ortiq mustaqil so‘zdan tashkil topadi. Biroq
uning ma’nosi tashkil etuvchi ma’nolarining oddiy yig‘indisi emas.
Masalan, qo‘yniga qo‘l solmoq frazeologizmining ma’nosi qo‘yin , qo‘l ,
solmoq leksemalari ma’nolari sintezi yoki qo‘shiluvchi emas.
Frazeologizmning ma’nosi tashkil etuvchi so‘z to‘la yoki qisman
ko‘chma ma’noda ishlatilishi natijasida hosil bo‘ladi. Masalan, birovning
fikrini bilishga urinish harakati uning qo‘ynini titkilab, nimasi borligini
bilishga intilish harakatiga o‘xshaydi. Natijada, qo‘yniga qo‘l solmoq
erkin birikmasi o‘zidan anglashilgan mazmunga o‘xshash bo‘lgan
boshqa bir mazmunni ifodalashga ixtisoslashadi va qurilma
frazeologizmga aylanadi. Yoki kishi qo‘ltiqlab ketayotgan tarvuzini
tushirib yuborsa, qanday ahvolga tushadi? Biror narsadan ruhiy
tushkunlikka tushgan odamning holati shunga monand va erkin
birikma frazeologizm mohiyatiga ega bo‘lgan. Bu esa frazeologik
ma’noning mantiqiyligidan dalolat beradi.

Frazeologizm tarkibidagi ayrim so‘zning ko‘chma ma’noda,
boshqalarining o‘z ma’nosida qo‘llanilishi natijasida ham vujudga
kelishi mumkin. Masalan, aqlini yemoq, ko‘zini bo‘yamoq, ko‘zi ko‘ziga
tushdi, og‘zi qulog‘ida frazeologizmlarida aql, ko‘z, og‘iz so‘zlari o‘z
ma’nosida, y emoq, bo‘yamoq, tushmoq, qulog‘ida so‘zlari ko‘chma
ma’noda.
Ba’zan harakat-holatning natijasini ifodalovchi qurilma
frazeologizmga aylanadi. Masalan, kishi afsuslanishi natijasida
barmog‘ini tishlab qolishi mumkin. Shuning uchun barmog‘ini tishlab
qolmoq qurilmasi frazeologik qiymat kasb etgan. Tishni-tishga qo‘ymoq,
tepa sochi tikka bo‘lmoq, labiga uchuq toshmoq iboralari ham shular
jumlasidandir.
Ayrim frazeologizm turli diniy aqida, tushuncha, rivoyat asosida
ham shakllanadi: 1. Uning eriga mening ko ‘ zim tekkan emish. (I.Rah.) 2.
Hammani qo‘yib, sizning soldat o‘g‘lingizga tegaman deb ko ‘ zim uchib
turibdimi? (M.Muham.) 3. «Jabrdiyda»ning ham, guvohlarning ham dumi
xurjunda gaplari shunday savollar berilishini talab etardi. (M.Ism.)
Frazeologizm, asosan, bir ma’nolidir. Ammo polisemantiklik
frazeologizmda ham uchrab turadi. Masalan, aqli yetadi frazeologizmi
«idrok qilmoq», «ishonch hosil qilmoq» ma’nosiga, bo‘yniga qo‘ymoq
iborasi 3 ta – «aybni birovga to‘nkamoq», «isbotlab e’tirof qildirmoq»,
«biror ishni bajarishni birovning zimmasiga yuklamoq» ma’nolariga,
qo‘lga olmoq iborasi esa 4 ta – «o‘z ixtiyoriga o‘tkazmoq», «qo‘qqisdan
hujum qilib bosib olmoq», «qamash maqsadida tutmoq», «biror yo‘l
bilan o‘z xohishiga bo‘ysunadigan qilmoq» ma’nolariga ega.

Frazeologik polisemiyada barcha ma’no ko‘chma bo‘lganligi bois,
ularni bosh va hosila ma’nolarga ajratish qiyin.
Frazeologizmlarda semantik munosabat . Leksikada bo‘lgani kabi
frazeologiyada ham lisoniy-semantik munosabat amal qiladi.
Frazeologik sinonimiya. Ma’nodoshlik hodisasi frazeologizmlarda ham
mavjud. Frazeologizmning ma’nodoshlik paradigmasida birliklar ifoda
semalari darajasiga ko‘ra farqlanadi: yaxshi ko‘rmoq – ko‘ngil bermoq,
y er bilan yakson qilmoq – kulini ko‘kka sovurmoq, ipidan ignasigacha –
miridan sirigacha, qilidan quyrug‘igacha va h. Ma’nodosh
frazeologizmlarning atash semasi bir xil bo‘ladi. Masalan, ipidan
ignasiga – miridan sirigacha, qilidan quyrug‘igacha kabi iboralarida
«butun tafsiloti bilan» atash semasi umumiy. Ammo ular uslubiy
xoslanganlik va bo‘yoqdorlik darajasini ifodalovchi semalari bilan
farqlanadi.
Sinonim frazeologizmlarni frazeologik variantdan farqlash lozim.
Sinonim iboralarda ayni bir so‘z bir xil bo‘lishi mumkin. Lekin qolgan
so‘zlar sinonim leksemaning ko‘rinishlari bo‘lmasligi lozim. Jonini
hovuchlab va yuragini hovuchlab iboralarida bir xil so‘z mavjud. Ammo
jon va yurak so‘zlari sinonim leksema ko‘rinishi emas. Ko‘ngliga tugmoq
va yuragiga tugmoq iboralari frazeologik variant.
Frazeologik antonimiya. Zid ma’noli antonimlar bir-biriga teskari
tushunchani ifodalaydi. Misollar: ko‘ngli joyiga tushdi – yuragiga
g‘ulg‘ula tushdi, qoni qaynadi – og‘zi qulog‘iga yetdi.
Frazeologik omonimiya. Frazeologizmlar omonimik munosabatda
ham bo‘lishi mumkin. Misollar: so‘z bermoq I («va’da bermoq») , so‘z

bermoq II («gapirishga ruxsat bermoq») , boshga ko‘tarmoq I
(«ardoqlamoq») , boshga ko‘tarmoq II («to‘polon qilmoq») , qo‘l ko‘tarmoq
I («ovoz bermoq») , qo‘l ko‘tarmoq II («urmoq») .
Frazeologizmdagi darajalanish, giponimiya, funksionimiya,
iyerarxionimiya kabi semantik munosabatlar o‘z tadqiqotini kutmoqda.
77-§. Frazeologiya tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, u tilning
luG‘at tarkibidagi frazemalar haqida ma’lumot beradi.
Frazema ko‘chma ma’noli turG‘un konstruksiyadir. Masalan,
zo‘raymoq (leksema)- avj olmoq (frazema), qiynalmoq (leksema)- azob
chekmoq (frazema) kabi. Demak, frazema ham leksema kabi luG‘aviy
birlik sanaladi, ammo o‘zining ifoda va mazmun planlaridagi qator
belgilari bilan leksemadan farqlanadi.
78-§. Frazemaning ifoda plani deganda uning tovush tomoni,
leksik tarkibi, birikmaga yoki gapga teng konstruksiyasi nazarda
tutiladi. Masalan: ko‘nglini olmoq (birikmaga teng), ko‘zlari qinidan
chiqib ketdi (gapga teng), boshi qotdi (gapga teng), ensasi qotdi (gapga
teng) kabi. Frazemalar orasida qo‘shma gapga teng qurilishli turG‘un
konstruksiyalar ham uchraydi: "qor yoG‘ib, izlar bosildi" kabi.
Frazemalar tarkibidagi so‘zlarning boG‘lanishi erkin birikma yoki
gap tarkibidagi so‘zlarning boG‘lanishidan farq qilmaydi: ularning
barchasida so‘lar tobelanish asosida boG‘lanadi, biroq: a) erkin
birikmadagi yoki gapdagi boG‘lanish nutq jarayonida, nutq bilan bir
paytda sodir bo‘ladi; frazemadagi boG‘lanish esa nutq paytidan ancha
avval yuzaga kelib, turG‘unlashib qoladi, inson xotirasida va tilda
yaxlitligicha saqlanadi; b) erkin birikmadagi yoki gapdagi so‘zlarni

so‘zlovchi o‘z ixtiyori bilan almashtira oladi: "keng ko‘cha " birikmasi
o‘rnida "tor ko‘cha" birikmasini, "men o‘qiyman" gapi o‘rnida " men
ishlayman" gapini qo‘llashi mumkin, ammo " yulduzni benarvon urmoq"
birikmasi o‘rnida "yulduzni narvonsiz urmoq", "yulduzni shotisiz urmoq",
"yulduzni beshoti urmoq" birikmalari qo‘llanmaydi.
SHuni ham ta’kidlash lozimki, har qanday turG‘un birikma frazema
bo‘lavermaydi. Masalan, Birlashgan Milllatlar Tashkiloti birikmasi
turG‘un konstruksiyadir, ammo to‘G‘ri ma’noli turG‘un konstruksiya
bo‘lganligidan frazema hisoblanmaydi. Frazema yaxlit holda ko‘chma
ma’no ifodalashi shart.
Frazemalarning ifoda planida leksemalardan tashqari, yordamchi
so‘zlar (ko‘makchilar) va turli forma yasovchi morfemalar qatnashishi
mumkin. Masalan, ochiq yuz bilan (bu frazemaning ifoda planida "bilan"
ko‘makchisi qatnashgan), dam olmoq (bu frazemaning ifoda planida "-
moq" morfemasi ishtirok etgan). Keltirilgan misollarda ko‘makchi va
affiksal morfema frazemalarning doimiy belgilari hisoblanadi, chunki
ular shu frazemalarning ichki grammatik qurilishiga mansubdir, ammo
dam oldim, dam olgin, dam olsin kabi bog‘lanishlarda qo‘llangan "-
di+m", "-gin", "-sin" morfemalari (zamon, shaxs-son, mayl
ko‘rsatkichlari) shu frazemalarning ifoda planiga kirmaydi, chunki bu
morfemalar nutq talabiga ko‘ra qo‘shiladi.
79-§. Frazemaning mazmun plani uning nimanidir nomlashi,
ifodalashi, anglatishidir. Masalan, og‘zi-qulog‘ida frazemasining
mazmun planida "xursand" ma’nosi ifodalangan.

Frazemaning mazmun plani albatta ko‘chma ma’noga asoslanadi,
aks holda uning to‘g‘ri ma’noli turg‘un birikmalardan (elektron hisoblash
mashinasi, kvadrat uyalab ekish kabi sostavli terminlardan) farqi
qolmaydi.
Frazemaning mazmun planidagi ma’no frazeologik ma’no
hisoblanadi. qiyos qiling: leksemaning mazmun planida-"leksik ma’no";
frazemaning mazmun planida-"frazeologik ma’no". Frazeologik ma’no
leksik ma’nodan murakkabroqdir, chunki u frazema tarkibidagi so‘zlar
bog‘lanishidan kelib chiqadi va umumlashgan bo‘ladi.
Frazemaning semantik tarkibida frazeologik ma’nodan tashqari,
uslubiy bo‘yoq ham mavjud bo‘ladi. Masalan, to‘nini teskari kiymoq
frazemasining semantik tarkibida "o‘chakishmoq" (frazeologik ma’no)
bilan birga "qaysarlik" semasi (uslubiy bo‘yoq) ham bor. To‘rt tomoni
qibla frazemasida "qayoqqa xohlasa ketaversin" ma’nosi bilan birga
salbiy baho (uslubiy bo‘yoq) ham ifodalangan. CHehrasi ochiq
frazemasining semantik tarkibida esa "xushtabiat" ma’nosi ijobiy baho
(uslubiy bo‘yoq) semasi bilan qoplangan.
Salbiy yoki ijobiy baho semalari, odatda, frazemalarning mazmun
planida bo‘rtib turadi, bu omil frazemalardan nutqiy ta’sirchanlikni
ta’minlovchi uslubiy vosita sifatida foydalanish imkonini beradi,
ayniqsa, badiiy asar tilida bunday birliklarning roli katta. M i- s o l l a r:
Bir umr qulingiz bo‘lmasam, kalomullo ursin, ko‘zim ochildi, aka! (T.M.)
Rangi quv o‘chib, yupqa lablari titrab, ko‘zlarining paxtasi chiqib ketdi.
(h.N)

Ba’zi frazemalarda qonun hujjatlari tiliga ixtisoslashish,
terminlashish ham uchraydi. Bunday paytlarda frazema ma’nosida
neytrallashish yuz beradi, uslubiy bo‘yoq sustlashib, oxiri tushib qoladi.
Buni jinoyat-protsessual kodeksida qo‘llanadigan aybini bo‘yniga
qo‘ymoq, aybiga iqror bo‘lmoq kabi termin "frazemalar"da ko‘rish
mumkin.
80-§. Frazemalarning semantik tarkibidagi turkum semalari. Bu
semalar frazeologik ma’noga tayanadi. Masalan: aravani quruq olib
qochmoq (fe’l frazema), arpasini xom o‘rmoq (fe’l frazema), ammamning
buzog‘iday (sifat frazema), bag‘ri qattiq (sifat frazema), bir og‘iz (ravish
frazema), bir og‘izdan (ravish frazema), to‘rt ko‘z bilan (ravish frazema),
tomdan tarasha tushganday (ravish frazema) kabi.
81-§. Frazeologik monosemiya – frazemaning semantik tarkibida
bitta frazeologik ma’noning bo‘lishidir. CHunonchi, ko‘ngliga qo‘l
solmoq frazemasining semantik tarkibida "yashirin fikr-o‘yini bilishga
harakat qilmoq" ma’nosidan boshqa frazeologik ma’no yo‘q: "Rizaning
yuragiga qo‘l solib ko‘rgan Muhiddin uning javobidan xursand bo‘ldi."
(R.F.). "Kechagi ishdan maqsadim u erdagi xotinlarning ko‘ngliga qo‘l solib
ko‘rish, undan keyin o‘zimga ba’zi bir ishonchliroqlarini tanlab olish
edi." (S.Z.). Keltirilgan gaplarning birinchisida ko‘ngliga qo‘l solmoq
frazemasining variatsiyasi – "yuragiga qo‘l solib ko‘rmoq" ishlatilgan, har
ikki holda ham bitta frazeologik ma’no – "yashirin fikr-o‘yini bilishga
harakat qilmoq" nazarda tutilgan.
82-§. Frazeologik polisemiya – frazemaning semantik tarkibida ikki
yoki undan ortiq frazeologik ma’noning bo‘lishi. Masalan: boshi(m)

aylandi frazemasining semantik tarkibida ikkita frazeologik ma’no bor:
1) "Behud bo‘lmoq" ma’nosi: "stol yoniga kelguncha uning boshi aylanib
ketdi. "Muncha darmonsiz bo‘lmasam",- o‘yladi u". (S.Z.); 2)
"Esankiramoq" ma’nosi: "...muloyim qarab qo‘yishlarini, ...jilmayib
gapirishlarini sezardim, buning hammasidan boshim aylanardi". (O.YO.)
Leksemalarda bo‘lganidek, frazemalarda ham polisemiya hodisasi
ma’no ko‘chish qonuniyatlariga asoslanadi.
83-§. Frazemalarning semantik turlari. Frazema ma’nosi bilan
uning tarkibida qo‘llangan leksemalar ma’nosi o‘rtasidagi munosabat
asosida frazemaning ikki semantik turi farqlanadi:
1. F r a z e o l o g i k b u t u n l i k. Bunday frazemaning
umumlashgan ko‘chma ma’nosi frazema tarkibidagi leksemalar
ma’nosi bilan izohlanadi. Masalan, tepa sochi tikka bo‘lmoq frazemasi
yaxlit holda "g‘azablanmoq" ma’nosini –umumlashgan ko‘chma
ma’noni anglatadi. Bunday ko‘chma ma’noga esa kishi darg‘azab
bo‘lganida uning badanidagi tuklarning sezilar-sezilmas harakatga
kelishi (psixo-fiziologik holat) asos bo‘lgan, demak, frazemaning
ko‘chma ma’nosini frazema tarkibidagi so‘zlarning o‘z ma’nolari bilan
izohlash mumkin. YA n a: Ona suti og‘zida frazemasi yaxlit holda "hali
yosh", "tajribasiz" ma’nosini anglatadi, bunday ko‘chma ma’noni esa
frazema tarkibidagi so‘zlar ma’nosi bilan izohlash mumkin:
"Mahmadona, shumsan-da. Ona suting og‘zingda-yu, soqolimning oqiga
qaramay aql o‘rgataman deysan". (O.)
2. F r a z e o l o g i k ch a t i sh m a. Bunday frazema ifodalagan
ko‘chma ma’no frazema tarkibidagi so‘zlar anglatgan leksik ma’nolar

bilan izohlanmaydi. Masalan, ikki qo‘lini burniga tiqib frazemasi
"quruqdan quruq, evaziga hech narsa olmay" ma’nosini ifodalaydi, bu
ma’noni frazema tarkibidagi so‘zlarning ma’nolari bilan izohlab
bo‘lmaydi: "Kelmagandan keyin, domlaga "ozodlik" olib kelish kerak-da.
Bu bo‘lsa shumshayib, ikki qo‘lini burniga tiqib keldi". (P.T.) "...Senga ish
yo‘q!"-deb, bizni quvib yubordi. Katta o‘g‘lim bilan ikki qo‘limizni
burnimizga suqib o‘z uyimizga bordik". (S.A.)
Frazeologik butunlik bilan frazeologik chatishma orasida ma’lum
umumiylik va tafovutlar bor. Ularni quyidagicha izohlash mumkin:
Umumiylik: 1) ikkalasi ham turg‘un konstruksiya sanaladi; 2)
ikkalasida ham umumlashgan yaxlit bir ma’no (ko‘chma ma’no)
ifodalanadi; 3) ikkalasida ham uslubiy bo‘yoq (uslubiy sema) bo‘ladi,
chunki frazemalarning barchasi voqelikni nomlash bilan cheklanmaydi,
uni baholash xususiyatiga ham ega; 4) ikkalasi ham nutqda yaxlit holda
bitta sintaktik vazifada qo‘llanadi.
Farqlari: 1) Frazeologik butunlik tarkibidagi so‘zlarning ma’nolari
frazemaning ko‘chma ma’nosini izohlaydi. Frazeologik chatishmada esa
so‘zlar ma’nosi bilan frazema ma’nosi (frazeologik ma’no) o‘rtasida
bunday aloqa yo‘q; 2) frazeologik butunlikning ma’nosida ichki obraz
saqlanadi: tarkibidagi so‘zlarga xos ma’nolar sezilib turganligidan
frazemaning ma’nosi ko‘p qirrali, boy bo‘ladi. Frazeologik chatishma
ma’nosining gavdalanishida esa frazema tarkibidagi so‘zlarning
ma’nolari ishtirok etmaydi, shuning uchun unda ichki obraz so‘nggan
bo‘ladi.

84-§. Frazemalarning shakl munosabati asosida frazeologik
omonimiya va frazeologik paronimiya yuzaga keladi:
I.Frazeologik omonimiya frazemalarning ifoda planidagi
(shakldagi, tuzilishdagi) tenglik hodisasidir.
q i yo s q i l i n g: 1. Jon bermoq - «barhayot qilmoq»: ... Odamzodga
jon bergan ham jonini oladigan ham yaratganning o‘zi (P.T.)
2. Jon bermoq - «o‘lmoq» «so‘nggi marta nafas chiqarmoq»: Semiz
va hamisha yurak kasalidan qiynalib yurgan xotin arava ustida yulduz
to‘la osmonga termilib jon berdi . (SH.R.) YAna: 1. Ustidan chiqmoq -
«Biror narsa qilinayotganda tepasiga borib qolmoq»: qaynanangiz rosa
sevar ekan, rais, - dedi Ro‘zi polvon hazil aralash, - ovqatning ustidan
chiqdingiz (SH.R.). 2. Ustidan chiqmoq - «Bajarmoq»: Demak, hakimov
telefonda bergan so‘zining ustidan chiqibdi (P.q.).
SHaklan teng bo‘lgan frazemalar tilshunoslikda omofrazemalar deb
nomlanadi. 1
Erkin birikma bilan frazema (turG‘un birikma) o‘rtasidagi shakliy
tenglik hodisasi frazeologik omonimiya emas, frazeologik omonimlik
sanaladi. Demak, bunday holatlarda « Omonimiya » va «omonimlik»
atamalari o‘zaro farqlanadi. CHunonchi: 1. Ko‘z yummoq (erkin birikma)
– «Ko‘zini yumib olmoq» ma’nosida; 2) Ko‘z yummoq (turG‘un birikma,
frazema) – «ko‘ra-bila turib e’tiborsiz qoldirmoq» ma’nosida; 3) ko‘z
yummoq (turG‘un birikma, frazema) – «vafot etmoq» ma’nosida.
Keltirilgan misollarning birinchi va ikkinchisida erkin va turG‘un
birikmalar, ikkinchi va uchinchisida esa turG‘un birikmalar (frazemalar)
1
£аранг: Турсунов У., Мухторов Ж., Раµматуллаев Ш. К
´рсатилган асар, 138-б.

o‘rtasida shakliy tenglik borligini ko‘ramiz. Birinchi va ikkinchi
misollardagi shakliy tenglik omonimlik sirasiga, ikkinchi va uchinchi
misollardagi shakliy tenglik esa omonimiya sirasiga kiradi.
II.Frazeologik paronimiya - tarkibidagi biror leksik komponent
bilangina farq qiluvchi frazemalar. Bunday leksik komponentlar bir-
biriga o‘xshash bo‘lishi kerak: 1. Etti uxlab tushiga kirmaslik – «mutlaqo
o‘ylamaslik, kutmaslik» - 2. Etti uxlab tushida ham ko‘rmaslik – «hech
qachon ko‘rmaslik» kabi. Bu ikki frazemaning tarkibidagi «kirmaslik» va
"ko‘rmaslik" so‘zlari talaffuzida (ma’nosida emas, albatta) o‘xshashlik
bor, bunday frazemalar tilshunoslikda parafrazemalar deb nomlanadi.
(12, 142 - b).
86-§.o‘zbek tili frazemalari tarixan ikki qatlamga ajratilishi
mumkin: o‘z qatlam frazemalari va o‘zlashgan qatlam frazemalari.
1.o‘z qatlam frazemalari o‘zbek tilining o‘ziniki bo‘lgan yoki
umumturkiy manbaga mansub frazemalardir. Bunday frazemalar
asosida bevosita o‘zbek xalqi (yoki turkiy xalqlar) hayotiga xos voqelik
va shunga suyangan obraz yotadi: ikki ko‘zi to‘rt bo‘lmoq (varianti: ko‘zi
to‘rt bo‘lmoq )-ma’nosi: "intizor bo‘lmoq"; bel bog‘lamoq (varianti: bel(i)ni
bog‘lamoq )-ma’nosi: "shaylanmoq", "otlanmoq";
2.o‘zlashgan qatlam frazemalari - o‘zbek tiliga boshqa tillardan
o‘tib, o‘zlashib qolgan frazemalar. Bunday frazemalarning aksariyati
kal ь ka usulida o‘zlashtirilgandir: pashshaga ozor bermaslik (ruscha muxi
ne obidet ь frazemasining kal ь kasi)-ma’nosi: "beozor"; pashshadan fil
yasamoq (ruscha iz muxi delat ь slona frazemasining ijodiy kal ь kasi)-

ma’nosi: "bo‘rttirib yubormoq", "oshirib yubormoq", "mubolag‘a
qilmoq".
Boshqa tillardan frazemalarning o‘zicha (o‘zgarishsiz) o‘zlashtirilishi
o‘zbek tilida juda kam uchraydi: dardi bedavo (tojik tilidan); sukut-
alomati rizo (tojik tilidan) kabi.
87-§.Frazemalarning ishlatilish doirasiga ko‘ra tavsifi. o‘zbek tili
frazemalarining ishlatilish doirasi chegaralanmagan va chegaralangan
bo‘lishi mumkin.
1.Ishlatilish doirasi chegaralanmagan frazemalar millat
vakillarining barchasi uchun umumiydir, ular barchaning nutqida bir xil
darajada qo‘llanadi, barchaga tushunarli bo‘ladi: ikki gapning birida,
ko‘ngliga qil sig‘maydi, ter to‘kmoq, g‘azabi kelmoq kabilar shular
jumlasidandir.
2.Ishlatilish doirasi chegaralangan frazemalar, asosan, muayyan
dialekt yoki sheva birligi bo‘lib, umumtil va adabiy til doiralarida
qo‘llanmaydi. Masalan, qipchoq lahjasi shevalarida qo‘lini moylab
kelmoq (ma’nosi: "xohlamay, loqayd ishlamoq"), ayroni achimas
(ma’nosi: "loqayd", "beparvo"), jiydaning ostidan o‘tmoq (ma’nosi: "esini
yo‘qotmoq", "miyasi aynimoq"), qulog‘i ostida qolmoq (ma’nosi:
"o‘lmoq", "vafot etmoq") frazemalari uchraydi. 1

Ba’zan, umumtil frazemalarining u yoki bu shevadagi varianti
(ko‘rinishi) ham uchraydi: qo‘yniga qo‘l solib ko‘rmoq (umumtil
frazemasi)- ichiga qo‘l solib ko‘rmoq (dialektal variant), chillaki chillakini
1 1
Бу µа³да ³аранг: Данияров Х. Опыт изучения диалектов в
сравнении с узбекским литературным языком.-Ташкент:
"ФАН", 1975,стр.214-215.

ko‘rib chumak uradi (umumtil frazema)- chilgi chilgini ko‘rib chumak
uradi (dialektal variant) kabi.
88-§.Ishlatilishi kasb-hunarga ko‘ra chegaralanish frazemalarga
xos emas, ammo frazemalarning kelib chiqishi va shakllanishida
ijtimoiy mehnatning u yoki bu turi nolisoniy omil sifatida ishtirok
etganligi shubhasiz: ko‘pchilik frazemalar ijtimoiy mehnat bilan bog‘liq
voqeliklarga tayangan holda yuzaga kelgan. Masalan: arpasini xom
o‘rmoq (dehqonchilikka tayanilgan), astar-avrasini ag‘darmoq
(tikuvchilikka tayanilgan), bo‘zchining mokisiday (to‘quvchilikka
tayanilgan), temirni qizig‘ida bosmoq (temirchilikka tayanilgan), misi
chiqmoq (zargarlikka tayanilgan) kabi.
89-§. Zamoniylik belgisiga ko‘ra frazemalarning turlari.
1.Istorizm-frazemalar o‘tmish voqeligiga xos iboralardir: qo‘sh
qilich bir qinga sig‘mas (DLT, I,340), taqdirga tan bermoq kabi. Istorizm-
frazemalar tilda juda kamdir.
2.Arxaizm-frazemalar - hozirgi tilda leksik yoki frazeologik
sinonimi bor bo‘lgan eskirgan frazemalar. Masalan: tengri rahmatig‘a
bormoq (arxaizm-frazema) – dunyodan o‘tmoq, vafot etmoq, ko‘z
yummoq, o‘lmoq (yuqoridagi arxaizm-frazemaning hozirgi tilda
qo‘llanayotgan sinonimlari); daqyonusdan qolgan, varianti:
doqiyunusdan qolgan (arxaizm-frazema)- almisoqdan qolgan, eski,
qadimgi (yuqoridagi arxaizm-frazemaning hozirgi tilda qo‘llanayotgan
sinonimlari) kabi.
3.Neologizm-frazemalar – yangilik bo‘yog‘ini yo‘qotmagan
iboralar. Masalan: tomi ketgan (ma’nosi: "aqldan ozgan", "esi past"),

yangi o‘zbeklar (ma’nosi: "hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida yuzaga
kelgan yangi ishbilarmonlar") kabi.
Leksikografiya . Tilshunoslikning lug‘at tuzish masalalarini ilmiy
tadqiq qiluvchi va lug‘at tuzish bilan shug‘ullanuvchi sohasi
leksikografiya (gr. lexikos – so‘z, so‘zga oid va grapho – yozaman) yoki
lug‘atchilik deyiladi. Maqsad va vazifasiga ko‘ra leksikografiya ikkiga
bo‘linadi:
a) ilmiy leksikografiya lug‘atchilikning nazariy masalasi bilan
shug‘ullanadi;
b) amaliy leksikografiya bevosita lug‘at tuzish ishi bilan mashg‘ul
bo‘ladi.
Leksikografiya muhim ijtimoiy vazifani bajaradi. Bular
quyidagilarda ko‘zga tashlanadi:
1) ona tilini va boshqa tillarni o‘rgatish;
2) ona tilini tasvirlash va me’yorlashtirish;
3) tillararo munosabatlarni ta’minlash;
1) til leksikasini ilmiy tekshirish va talqin qilish.
Lug ‘ at maqsadi va mo ‘ ljaliga ko ‘ ra ikkiga bo ‘ linadi :
1) umumiy lug‘at;
2) maxsus lug‘at.
Umumiy lug‘at keng o‘quvchilar ommasiga, maxsus lug‘at esa tor
doiradagi kishilar – alohida soha mutaxassisiga mo‘ljallangan bo‘ladi.
Har ikkala tur lug‘at ham o‘z o‘rnida yana ikkiga bo‘linadi:
1) ensiklopedik lug‘at;
2) filologik lug‘at.

Demak, lug‘atni umumiy ensiklopedik lug‘at va maxsus
ensiklopedik lug‘at, umumiy filologik lug‘at va maxsus filologik lug‘atga
bo‘lib o‘rganish maqsadga muvofiq va qulay.
Umumiy ensiklopedik lug‘at (UEL). Ma’lumki, UEL alfavit tartibida
bo‘lib, ularda so‘z emas, balki shu so‘zdan anglashilgan tushunchalar
uchun asos bo‘lgan narsa, tarixiy voqea, tabiiy va ijtimoiy hodisalar,
shaxslar, geografik nomlar haqida ma’lumot beriladi va lug‘at maqolasi
lug‘at yozilgan tilni tushunuvchi keng o‘quvchilar ommasiga
mo‘ljallangan bo‘ladi. «O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi» ana shunday
lug‘atlardan biri. Unda shunday deyiladi: «O‘zME (O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi) universal ensiklopediya bo‘lganligi uchun fan-texnika
va madaniyatning barcha sohalariga oid ma’lumotlar muxtasar tarzda
ifodalanib, u insoniyat sivilizatsiyasining muhim yutuqlari haqidagi
bilimlar majmuidan iboratdir». Prezident I.Karimov O‘zME ga yozgan
so‘zboshisida «Ensiklopediyamiz o‘zining ilmiy jihatdan chuqur, ayni
vaqtda ommabopligi bilan keng kitobxonlar orasida obro‘-e’tibor topib,
jahonning nufuzli qomuslari qatoridan munosib o‘rin olishiga
ishonchim komil» deb, uning funksiyasini alohida ta’kidlaydi.
Maxsus ensiklopedik lug‘at (MEL). Fan-texnika, san’at va
madaniyatning ma’lum bir sohasiga oid tushunchalarni shu soha
qiziquvchilari va mutaxassislari uchun mo‘ljallab tavsiflaydi. Bunday
lug‘at sifatida soha ensiklopedik lug‘atlari – «Meditsina
ensiklopediyasi», «Fizicheskiy ensiklopedicheskiy slovar ь »,
«Lingvisticheskiy ensiklopedicheskiy slovar» kabilarni misol qilib
keltirish mumkin. UELdan farqli ravishda MEL tor sohaga doir

tushunchani keng va batafsil sharhlaydi. Masalan, rus tilida yaratilgan
«Lingvisticheskiy ensiklopedicheskiy slovar ь »da shunday deyiladi: «Bu
lug‘at turli ixtisosliklardagi filolog-tilshunoslar va ilmiy xodimlarning
keng doirasiga, shuningdek, tilshunoslik bilan yaqin bo‘lgan soha
vakillari psixologlar, mantiqshunoslar, filosoflar, etnograf va
adabiyotshunoslarga mo‘ljallangan». Quyida «Lingvisticheskiy
ensiklopedicheskiy slovar ь »dan namuna keltiramiz (bunday lug‘at
o‘zbek tilida yaratilmagani uchun olingan maqolaning tarjimasi
berildi).
« AKKOMODATSIYA (lat. accomodatio — moslashish) tovushning
kombinator o‘zgarishidan biri: qo‘shni undosh va unlining qisman
moslashuvi. Akkomodatsiya shunday hodisaki, keyingi tovushning
ekskursiyasi (artikulatsiyasining boshlanishi) oldingi tovushning
rekursiya (artikulatsiyasining tugashi)ga moslashadi (progressiv
akkomadatsiya) yoki oldingi tovushning rekursiyasi keyingi tovushning
ekskursiyasiga moslashadi. Ayrim tillarga unlining undoshga
moslashishi xosdir, masalan, rus tilida a, o, u unlilari yumshoq
undoshdan keyin til oldi unlilariga aylanadi (ularning artikulyatsiyasi
ekskursiyaga intilgan). Qiyoslang: «mat» – «myat», «mol» – «myol»,
«luk» – «lyuk». Boshqa tillarda esa undoshning unliga akkomodatsiyasi
kuzatiladi, masalan, fors tilida til oldi unlisidan oldin kelgan undosh
tanglaylashadi» (22-bet).
Ko‘rinadiki, maxsus ensiklopedik lug‘at soha mutaxassislari
uchungina zarur bo‘lgan tushunchani ana shu soha ilmiy uslubiga xos
ifoda bilan tasvirlaydi.

Umumiy filologik lug‘at barcha soha kishilari, keng
foydalanuvchilar ommasiga mo‘ljallangan izohli, imlo, orfoepik, tarjima
lug‘atdir. «O‘zbek tilining izohli lug‘ati» (O‘TIL), «Ruscha-o‘zbekcha
lug‘at» (RO‘L) ana shunday lug‘atlar sirasiga kiradi. Shu boisdan O‘TILda
shunday deyiladi: «Lug‘at keng o‘quvchilar ommasiga – tilshunoslar,
o‘rta va oliy maktab o‘quvchilari va o‘qituvchilari, yozuvchilar,
jurnalistlar, gazeta va nashriyot xodimlari va o‘zbek tiliga qiziquvchi
barcha kitobxonlarga mo‘ljallangan» (1-tom, 5-bet) Izohli lug‘at
so‘zning ma’nosini shu tilda sharhlaydi, izohlaydi va shu ma’nosi bilan
nutq tarkibida beradi. Misollar:
BAQIRLAMOQ – Baqir-buqur ovoz chiqarib qattiq qaynamoq.
Hamrobibi dasturxon yozdi, baqirlab qaynayotgan samovarni keltirib,
qopqoqlab qo‘ydi. R.Fayziy. El mehri.
YOZ – 1- yilning bahor bilan kuz orasidagi eng issiq fasli. Laylak
keldi-yoz bo‘ldi. Dangasaning ishi bitmas, yoz kelsa ham qishi bitmas.
2- ko‘chma umrning eng gullagan yaxshi davri. Yozim o‘tdi,
chiroyingizga to‘q bu quvnoq ko‘ngil . G‘ayratiy.
Ko‘ngli yoz bo‘ldi. Ortiq sevinib, bahri dili ochildi. Negadir otashin
ko‘ngli yoz bo‘lib ketdi. O‘.Umarbekov. Charos.
Umumiy izohli lug‘atda lug‘aviy birlikning barcha – grammatik,
uslubiy, frazeologik birlik tarkibida qatnashishi, omonimligi, qaysi
tildan o‘zlashganlik belgilari ko‘rsatiladi.
O‘zbek tilining bu turdagi lug‘ati birinchi marta 1981-yilda
Moskvada nashr etildi. «Boy leksikografik an’analarning davomi
sifatida o‘tgan asrning 50–80-yillari mobaynida o‘zbek tilshunosligida

erishilgan va o‘zbek leksikografiyasini tilshunos-likning tez rivojlanib
borayotgan mustaqil sohasiga aylantirgan ulkan muvaffaqiyati tufayli
yuzaga kelgan» (1-tom, 5-bet). «O‘zbek tilining izohli lug‘ati» o‘zbek
xalqi tarixi va ma’naviyati taraqqiyotida ulkan hodisa bo‘ldi. «Lug‘atning
asosiy vazifasi o‘zbek tilining so‘z boyligini to‘plash va tavsiflash bilan
birga, uning me’yorini belgilab berish va mustahkamlashdan ham
iboratki, unda tilning imlo, talaffuz, so‘z yasash va ishlatish me’yorlari
tavsiya etildi» (1-tom, 5-bet).
Demak, o‘zbek tilining ilk izohli lug‘ati o‘z oldiga qo‘yilgan o‘zbek
tilining so‘z boyligini to‘plash va tavsiflash hamda uning me’yorini
belgilashdan iborat tarixiy vazifasini bajardi. Biroq tilshunoslik fanining
rivoji, o‘rganish manbaiga yondashuv omillari va metodologiyasining
taraqqiyoti, jamiyat rivojlanishining muayyan bosqichida ijtimoiy
fanlarga qo‘yiladigan yangicha talablarning yuzaga kelishi ijtimoiy ong
shakllaridan bo‘lgan tilning ilmiy talqinida ham yangicha qarashlar
shakllanishiga olib keladi .
Leksemalarning lug‘aviy ma’nosi talqinida lison va nutqni izchil
farqlash talabi har bir so‘zga xos barqaror lisoniy va o‘tkinchi nutqiy
jihatni ajratishni taqozo qiladi. Nutqiy hodisa cheksizlik va rang-
baranglik tabiatiga ega bo‘lganligi bois leksikografik talqinning obyekti
bo‘la olmaydi. Lug‘at so‘zga xos barqaror jihatnigina qamrab olish
imkoniga ega. Demak, semasiologiya sohasida amalga oshirilgan izchil
substansial tadqiqotlar lug‘atni tartiblashtirishda muhim tayanch omil
bo‘lib, leksikografni cheksiz nutqiy ma’nolarni tartibga keltirish,
lug‘atga kiritish hamda izohlash tashvishidan xalos etadi. Bunda har bir

voqelangan nutqiy lug‘aviy ma’noda qorishgan o‘zga hodisalar
tajallilarini e’tibordan soqit qilish, ushbu birlik (leksema)ning
mohiyatiga daxldor bo‘lgan unsurni ajratish va tavsiflash leksikografik
talqinda muhim ahamiyatga ega.
Imlo lug‘ati so‘zlarni amaldagi imlo qoidalariga muvofiq ravishda
qanday yozish kerakligini o‘rgatadi. Demak, bunday lug‘at hammabop
va amaliy tabiatga ega bo‘ladi va unga S.Ibrohimov va
M.Rahmonovlarning 1956, 1964-yillarda «O‘qituvchi» nashriyoti
tomonidan nashr etilgan, S.Ibrohimov, E.Begmatov va
A.Ahmedovlarning 1976-yilda «Fan» nashriyoti tomonidan chop etilgan
kirill yozuviga doir imlo lug‘atlarini kiritish mumkin.
1995-yilda Sh. Rahmatullayev va A.Hojiyev tuzgan lotin imlosidagi
imlo lug‘ati «O‘qituvchi» nashriyoti tomonidan chop etildi.
Orfoepik lug‘at da so‘zning to‘g‘ri adabiy talaffuzi ko‘rsatiladi.
Bunday lug‘at birinchi marta kichik hajmda M.Sodiqova va
O‘.Usmonova tomonidan «O‘zbek tilining orfoepik lug‘ati» nomi bilan
1977-yilda «O‘qituvchi» nashriyoti tomonidan bosib chiqarildi.
Maxsus filologik lug‘at tor o‘quvchilar ommasi – tilshunoslik bilan
shug‘ullanuvchilar va boshqa ilmiy tadqiqotchilarga mo‘ljallangan
bo‘ladi. O‘zbek tilining morfem, chastotali, ters, o‘zlashma so‘zlar,
frazeologizm, sinonimlar, antonimlar, omonimlar, dialektizm,
terminologik, etimologik lug‘atlar shular jumlasidan.
Morfem lug‘atda leksik birlikning tarkibi – morfemik strukturasi
ko‘rsatiladi. Bunday lug‘at birinchi marta A.G‘ulomov, A.N.Tixonov,

R.Q.Qo‘ng‘urov tomonidan tuzilib, 1977-yilda «O‘qituvchi» nashriyoti
tomonidan chop etilgan.
Chastotali lug‘atda so‘zning qo‘llanish darajasi haqida ma’lumot
beriladi. I.A.Kissen muallifligida chop etilgan «Slovar naibolee
upotrebiteln ы x slov sovremennogo uzbekskogo literaturnogo yazika»
(Tashkent, 1970) lug‘ati chastotali lug‘at bo‘lib, unda ma’lum bir
tanlangan matnlarda so‘zlarning qo‘llanilish chastotasi (takrorlanganlik
miqdori) ko‘rsatiladi. Bunday lug‘at S.Rizayev, Z.Hamidov, N.Axmatov,
N.Mamadaliyeva, R.Zohidov tomonidan alohida asarlar bo‘yicha
tuzilgan.
Ters lug‘atda so‘z teskari tomondan oxiridan alfavit tartibida
joylashtiriladi. Bu ham lingvistik lug‘at bo‘lib, R.Qo‘ng‘urov va A.Tixonov
tomonidan «Obratn ы y slovar ь uzbekskogo yaz ы ka» nomi bilan 1969-
yilda Samarqandda chop etilgan. Undan namuna keltiramiz:
serharajat
hujjat
xat-hujjat
behujjat
murojaat
hojat
muhofazat
ijozat
beijozat.
O‘zlashma so‘zlar lug‘ati da o‘zbek tiliga boshqa tildan kirib kelgan
so‘z izohlanadi. Bu tipdagi lug‘at izohli lug‘atning bir ko‘rinishi. Ular

qaysi tildan o‘zlashgan so‘zlarni izohlashiga ko‘ra turlicha nomlanadi.
Masalan, O.Usmon va R.Doniyorovlar tomonidan 1965-yilda nashr
etilgan «Ruscha-internatsional so‘zlar izohli lug‘ati»da rus va boshqa
Yevropa tillaridan kirib kelgan so‘zlar izohlangan.
Frazeologik lug‘at ham maxsus lingvistik lug‘atning bir turi bo‘lib,
Sh.Rahmatullayev tomonidan tuzilgan «O‘zbek tilining izohli
frazeologik lug‘ati» (Toshkent, 1978) bunday lug‘atning mukammal
namunasidir. Undan misollar keltiramiz.
« Qulog‘(i)ga chalinmoq nima kimning? Biror gapni yoki tovushni
noaniq tarzda eshitmoq. o‘xshashi: qulog‘(i)ga kirmoq. Erkaklar
orasidagi gap Asalbibining qulog‘iga chalingan edi. Oybek. Oltin
vodiydan shabadalar. Uzoqdan traktorning guvillagan ovozi quloqqa
chalindi . R.Fayziy. Cho‘lga bahor keldi (294-bet).
« Qurimoq – yostig‘ini quritmoq: yostig‘i quridi: tinka-madori quridi:
tinkasini quritmoq: esim qursin» (375-bet).
Onomastik lug‘at o‘zbek leksikografiyasining alohida sohasiga
aylandi. Bunday lug‘atda atoqli ot (onomosionim), toponim yoki
antroponim izohlanadi va ular etimologik lug‘atning o‘ziga xos
ko‘rinishi. Bunga T.Nafasov tomonidan tuzilgan «Janubiy O‘zbekiston
toponimlarining izohli lug‘ati»ni, S.Qorayevning «Joy nomlarining izohli
lug‘ati»ni misol qilib keltirish mumkin.
Dialektal lug‘at o‘zbek tilining dialekt va shevalariga xos bo‘lgan
leksik birliklarni qayd qiladi. Bunday lug‘at, umuman, o‘zbek tilining
barcha shevalariga xos yoki ma’lum bir sheva so‘zini izohlashga
mo‘ljallangan bo‘lishi mumkin. 1971-yilda mualliflar jamoasi tomonidan

«Fan» nashriyotida chop etilgan «O‘zbek xalq shevalari lug‘ati»ni bunga
misol qilib keltirish mumkin. Lug‘atdan misol keltiramiz:
Govara (Buxoro) beshik;
Gavdo‘sha (Buxoro) xurmo;
Gajdim (Nayman) chayon (62-bet).
Terminologik lug‘atlar ma’lum bir sohaga tegishli so‘zni izohlaydi.
Terminologik lug‘at izohli yoki tarjima ko‘rinishiga ega bo‘ladi. Demak,
terminologik lug‘atni bir tilli va ko‘p tilli lug‘atga bo‘lish mumkin.
Quyida A.Hojiyevning «Lingvistik terminlarning izohli lug‘ati»
(Toshkent, «O‘qituvchi», 1985) dan namuna keltiramiz:
« Kriptologiya . Maxfiy tillar, ularni tuzish qonuniyatlarini,
rasshifrovka qilish usullarini o‘rganuvchi fan.
Ko ‘ makchili aloqa. So‘zlar o‘rtasida ko‘makchilar vositasida yuzaga
keladigan aloqa: qalam bilan yozmoq, uyga qadar yugurmoq kabi.»
Tarjima lug‘atlar bir tildagi so‘z ma’nosining boshqa tilda
ifodalanishi, berilishini ko‘rsatadi. Ruscha-o‘zbekcha lug‘atdan misol:
RAZBOGATET Ь sov, (nesov, bogatet) boyimoq, boyib ketmoq,
davlat orttirmoq.
SAREVNA j. r. mn. -ven. malika, shohbekach (podshohning qizi).
Tarjima lug‘ati ikki tilli yoki ko‘ptilli bo‘lib, lug‘atlarda so‘z ikkitadan
ortiq tilda beriladi. Bunday lug‘atlar juda kam.
Tarjima lug‘atlari qanday birliklarni ifodalashiga ko‘ra turlicha
bo‘ladi:
1) leksik birliklar lug‘ati;
2) frazeologizmlar lug‘ati;

3) har ikkala birliklar lug‘ati;
4) maqollar lug‘ati.
1984-yilda Toshkentda nashr etilgan ikki tomli «Ruscha-o‘zbekcha
lug‘at» leksik birliklar lug‘atidir.
Frazeologik birliklar tarjima lug‘atiga M.Sodiqovaning «Ruscha-
o‘zbekcha frazeologik lug‘ati» (Toshkent, 1972) namuna bo‘ladi. Undan
ayrim misollar keltiramiz:
Axnutь ne uspel – ko‘z ochib-yumguncha, bir zumda: og‘iz ochib bir
narsa deguncha: bir og‘iz ham gap aytolmay qoldi (14-bet).
Bez zadnix nog – s.t. juda charchab holdan toygan, sulayib qolish
(82-bet).
O‘zbek lug‘atchiligi axborot texnologiyalari asosida rivojlanish
bosqichiga qadam qo‘ymoqda.
o‘zbek lug‘atchiligi tarixidan qisqacha ma’lumot
97-§.o‘zbek lug‘atchiligi tarixi, aslida, eski turkiy til lug‘atchiligi va
arab tili lug‘atchiligi tarixi bilan uzviy bog‘liqdir: "Devonu lug‘otit turk"
(1073-1074y.), "Muqaddimatul adab" (1137y.), "Kitob ul-idrok li lisanul
atrak" (1312y.), "Attuhfatuz zakiyatu fil lug‘atit turkiya" (XIII asr) kabi
asarlar arab tilida va arab tilshunosligi an’analarida yozilgan bo‘lsa-da,
ularning barchasida qadimgi turkiy til va eski turkiy til lug‘ati o‘z
ifodasini topgan.
"Devonu lug‘otit turk" (1073-1074y.)-Mahmud Koshg‘ariyning
turkiy tillar haqidagi qomusiy asari. Unda Markaziy Osiyodan qora

dengiz bo‘ylarigacha cho‘zilgan hududda yashovchi turkiy urug‘lar,
qabilalar, elatlar, ularning tillari haqida ma’lumot beriladi. Xalq og‘zaki
ijodidan namunalar keltiriladi.
Lug‘atning bizgacha bitta qo‘lyozmasi etib kelgan. Bu qo‘l yozma,
kotibning ta’kidlashicha, Mahmud Koshg‘ariyning o‘z qo‘li bilan
yozilgan nusxadan ko‘chirilgan bo‘lib, 1914 yilda Turkiyaning Diyorbakr
shahridan topilgan. U Istanbulda saqlanmoqda.
"Devonu lug‘otit turk" arab tilidan nemis, usmonli turk va o‘zbek
tillariga tarjima qilingan 1
"Muqaddimatul adab" (1137y.)-Mahmud az-Zamaxshariyning
Xorazmshoh Alouddavla Abulmuzaffar Otsizga bag‘ishlab yozgan asari.
Bu asar besh qismdan iborat bo‘lib, ularda otlar, fe’llar, bog‘lovchilar, ot
o‘zgartishlari va fe’l o‘zgartishlari haqida bahs yuritiladi. Arabcha
so‘zlarning ostida forscha, ba’zilarida turkiy, hatto mo‘g‘ulcha
tarjimalari berilgan. Asar 1706 yilda Xo‘ja Ishoq Afandi tomonidan
usmonli turk tiliga, keyinchalik fransuz va nemis tillariga ham tarjima
qilinib, Parij, Leypsig, Vena, Leyden, qozon shaharlarida, Norvegiya,
Misr va hindistonda bir necha marta nashr etilgan. 1
Manbalarda
ta’kidlanishicha, "Muqaddimatul adab"ning chig‘atoy tilidagi tarjimasi
az-Zamaxshariyning o‘zi tomonidan amalga oshirilgan.
«Attuhfatuz zakiyatu fil lug‘atit turkiya» («Turkiy til haqida noyob
tuhfa», XIII asrning oxirida yozilgan).-Muallifi noma’lum. Bizgacha bu
1 1
Бу µа³да ³аранг: Маµмуд Кош²арий. Девону лу²отит турк.
1-том. Таржимон-С.Муталлибов. –Тошкент; ¤збекистон
Фанлар академияси нашриёти, 1960, 37-38-б.
1 1
Бу µа³да ³аранг: Маънавият юлдузлари.-Тошкент: Абдулла
£одирий номидаги хал³ мероси нашриёти, 1999, 122-б.

asarning bitta nusxasi etib kelgan, u Turkiyadagi shaxsiy
kutubxonalardan birida saqlanadi.
Lug‘at arab tilida yozilgan, uni turkshunos Besim Atalay turkcha izohlar
bilan nashr ettirgan. Lug‘atda qipchoq o‘zbeklari tili tavsiflangan. U
1968 yilda taniqli tilshunos Solih Mutallibov tarjimasida o‘zbek tilida
nashr ettirilgan.
«Kitob ul-idrok li Lison il-atrok» («Turkiy tillarni bilish kitobi»,
1312y.)- Abu hayyan Andalusiyning turkiy tillarning leksikasi va
grammatikasiga oid asari. Unda o‘z davrining turkiy lahja va shevalari
haqida ma’lumot berilgan.
«Kitobu bulg‘atul mushtaqori lug‘atit turk val qifchoq» («Turk va
qipchoq tilini bilishni istaganlar uchun qo‘llanma», XIVasr)-Jamoliddin
Abu Muhammad Abdulahad Turkiy tomonidan yaratilgan lug‘at.
Asarning arabcha matni qora, turk so‘zlari esa qizil siyohda yozilgan.
Lug‘atning leksikografik materiali 4 bo‘limga ajratilgan: 1) xudo va
osmon, unga bo‘ysunuvchi jami mavjudotlar haqida; 2) er, uning usti
va ostida bor bo‘lgan narsalar haqida; 3) ravishdoshlar; 4) fe’llar.
Bu asar turkiy tillar tarixini o‘rganishda katta ahamiyatga ega.
Uning qo‘lyozmasi Parij milliy kutubxonasida saqlanadi.
98-§.o‘zbek lug‘atchiligi tarixining chig‘atoy (eski o‘zbek tili) davri.
o‘zbek lug‘atchiligi tarixida chig‘atoy tili deb nomlangan eski o‘zbek
adabiy tili davri (XIV-XIX asrlar) alohida o‘rin tutadi.
XV-XVI asrlardan boshlab Alisher Navoiy ijodiga qiziqishning ortib
borishi qator lug‘atlarning yaratilishiga olib keladi. quyida shulardan
ayrimlari haqida qisqacha ma’lumot beriladi:

«Badoeul lug‘at». Bu lug‘at XV asrning oxiri va XVI asrning
boshlarida Sulton husaynning topshirig‘iga binoan hirotlik Tole hiraviy
tomonidan tuzilgan. U «o‘zbekcha-forscha lug‘at» harakterida bo‘lib,
mingga yaqin so‘z va iborani o‘z ichiga oladi. Lug‘atda ta’kidlanishicha,
unda Alisher Navoiy she’riyati tilini izohlash maqsad qilingan.
Lug‘at qo‘lyozmasi Sankt-Peterburgdagi M.E.Saltikov-SHchedrin
nomli kutubxonada saqlanmoqda. U 1961 yilda prof.A.K.Borovkov
tomonidan maxsus sharhlar bilan rus tilida nashr qilingan. 1

Abushqa (XVI asr)- chig‘atoycha-turkcha izohli lug‘at. Muallifi
noma’lum. A b u sh q a so‘ziga izoh bilan boshlanganligi uchun, lug‘at
shu so‘z bilan nomlana boshlangan. Bu so‘z eski o‘zbek tilida keksa,
qari, nuroniy chol ma’nolariga ega bo‘lgan. Lug‘at Alisher Navoiy
asarlari leksikasini izohlashga asoslangan, ammo unda Navoiy
zamondoshlari asarlaridan ham misollar keltirilgan.
Abushqa 1862 yilda vengr sharqshunosi G.Vamberi tomonidan
vengr tilida, keyin esa rus sharqshunosi V.V.Vel ь yaminov-Zernov
tomonidan 1868 yilda nashr ettirilgan.
«Lug‘ati turki»-chig‘atoycha-forscha lug‘at. (Tuzuvchi –
Fazlullaxon). Bu lug‘at XVII asrning ikkinchi yarmida tuzilgan bo‘lib,
1825 yilda Kal ь kuttada nashr etilgan. Unda eski o‘zbek tilining lug‘ati va
grammatikasiga oid ma’lumotlar bor. 2
1 1
£аранг: А.К.Боровков. «Бада`и` ал-лугат». Словарь Тали`
Имани Гератского к сочинениям Алишера Навои.-Москва:
Изд-во Восточной литературы, 1961
2 2
Бу µа³да ³аранг: Г.Абдураµмонов, Ш.Шукуров. ¤збек
тилининг тарихий грамматикаси.-Тошкент: «¤³итувчи», 1973,8-
б.

«Kelurnoma»-chig‘atoycha-forscha lug‘at. (Tuzuvchi-Muhammad
YOqub CHingiy). U XVII asrning oxirida yozilgan. Lug‘at 15 bobdan
iborat, shundan 14 bobida o‘zbek tili fe’llari alifbo tartibida berilgan;
15-bobi 9 qismdan tarkib topgan, har bir qism alohida mavzuga
bag‘ishlangan: 1-qismda kosmografiyaga oid so‘z va atamalar, 2-
qismda geografiyaga oid so‘zlar, 3-qismda hayvon nomlari, 4-
qismda ovchi qushlar va uy parrandalari nomlari, 5-qismda insonning
ichki va tashqi a’zolari nomlari, 6-qismda ota-ona, qarindosh nomlari,
7-qismda harbiy terminlar, 8-qismda sonlar, 9-qismda esa grammatik
shakllar berilgan.
Lug‘atning qo‘lyozma nusxalaridan biri o‘zbekiston Fanlar
akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi SHarqshunoslik
institutida, ikkinchisi London muzeyida saqlanadi. 3

«Sanglah»-Mahdixon Muhammad Nizomiddin Muhammad hodiy
al-husayniyning chig‘atoycha-forscha lug‘ati. U 1760 yilda yozib
tugatilgan. Uning "Xulosai Abbosiy"deb nomlangan qisqartirilgan
varianti ham bor. Lug‘at 6 ta mabna (bob)dan tarkib topgan. Ularda
fe’llar, fe’l qo‘shimchalari, unlilar uyg‘unlashuvi, kishilik va ko‘rsatish
olmoshlari, kelishik qo‘shimchalari, so‘roq olmoshlari, sifatlarning
qiyosiy darajalari, so‘z yasalish modellari, qo‘shma fe’llar,
frazeologizmlar, fonetikaga oid kuzatuvlar, imlo, turkiy va fors tillari
o‘rtasidagi aloqalar haqida ma’lumot beriladi.
3 3
Лу²ат µа³ида ³аранг: Зуфаров С. Келурнома. //«¤збек
тили в адабиёти масалалари», 1961, №3; Кариев Ш.О. О труде
Мухамеда Якуба Чинги «Келурнаме».//«Общественные науки в
Узбекистане», 1966, №9

Lug‘atning materiali Alisher Navoiyning 12 ta she’riy va 9ta nasriy
asari tiliga asoslangan, ammo unda Bobur, Fuzuliy, husayin Mirza,
Lutfiy, Sa’didin Safoyi, Rumiy, Ali Usmon asarlari tilidan foydalanilgan
o‘rinlar ham bor.
Asarda muallif yoshligidan Alisher Navoiy she’rlarini o‘qishga juda
qiziqqanligini, shu bois buyuk so‘z sultoni Alisher Navoiy asarlari tilini
tushunib olishga yordam beradigan kitob yozishni maqsad qilganini
aytadi.
"Sanglah"ning bir necha qo‘l yozmalari bizgacha etib kelgan, ular
Londondagi Britaniya muzeyida, Stanbuldagi Sulaymoniya
kutubxonasida va Kal ь kuttadagi kutubxonada saqlanadi. 1
"Lug‘ati chig‘atoy va turki usmoniy"- SHayx Sulaymon Buxoriyning
1882 yilda Stanbulda nashr etilgan ikki jildli lug‘ati (ikkinchi jildi
topilmagan). Lug‘atning birinchi jildida 8 mingga yaqin so‘zning
ma’nolari o‘zbek tili shevalari, Alisher Navoiy, Lutfiy, Ogahiy kabi
shoirlarning asarlari tili, qo‘shiq, lapar, maqol, matallardan olingan
namunalar asosida ifodalangan.
99-·.XIX asrning ikkinchi yarmida o‘zbekistonda lug‘atchilik. XIX
asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyo Rossiya tomonidan bosib
olinadi, natijada rus ma’murlari va harbiylari faoliyatida mahalliy
xalqlarning tilini o‘rganish ehtiyoji yuzaga keladi, bu hol bir qator
1 1
Бу µа³да ³аранг: К.Мухитдинов. "Санглах" Мирзы Мухаммеда
Мехдихана (исследование, комментарии, перевод и
транскрипция. Автореферат диссертации на соискание ученой
степени кандидата филологических наук.-Тошкент, 1971.)

"Ruscha-sartcha" va "Sartcha-ruscha" lug‘atlarning yaratilishiga sabab
bo‘ladi. quyidagilar shular jumlasidandir:
V.Nalivkin va M.Nalivkina. Russko-sartovskiy i sartovsko-russkiy
slovar ь ob щ eupotrebitel ь n ы x slov s prilojeniem kratkoy grammatiki.
Po narechiyam namanganskogo uezda.-Kazan ь , v universitetskoy
tipografii, 1884.
A.V.Starchevskiy.Perevodchik s russkogo yaz ы ka na sartovskiy.
(Izdano pri posobii Voennogo-uchenogo Komiteta Glavnogo SHtaba). –
S.-Peterburg, Tipografiya i Litografiya A. Transhelya, Stremyannaya,
№12, 1886.
V.Nalivkin.Rukovodstvo k prakticheskomu izucheniyu sartovskogo
yaz ы ka. Vtoroe izdanie.-Tashkent, tipografiya Turkestanskogo
tovari щ estva pechatnogo dela, 1897.
Kiyas-Bekov. Slovar ь i elementarnaya grammatika sartovskogo
yaz ы ka.-Tashkent, 1907.
L.Afanas ь ev. Slovar ь sartovskix slov s glavneyshimi grammaticheskimi
pravilami.-Skobelev, 1908.
S.A.Lapin.Karmann ы y russko-sartovskiy slovar ь s prilojeniem
kratkoy grammatiki uzbekskogo-russkogo yaz ы ka, izd.1, -Samarkand,
1914.
M. Preobrajenskiy. Karmann ы y russko-sartovskiy slovar ь . Izdanie
Knigotorgovsa A.A.Kupriyanova. Izdanie 2-e znachitel ь no
dopolnennoe.-Tashkent. Tipo-lit. «Turk Kur ь er», 1917.
100-§.XX asrning 30-yillarida lug‘atchilik. XX asrning 30-
yillaridan so‘ng o‘zbekistonda lug‘atchillikka yana-da ko‘proq e’tibor
berildi: o‘rta va Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik va qo‘llanmalarning

yaratilishi, o‘zbekiston Xalqq Komissarligi qoshida Fanlar Komitetining
ish boshlaganligi turli fanlar bo‘yicha bir tilli va ikki tillli terminologik
lug‘atlarning yaratilishini taqozo qildi, natijada Fanlar Komiteti
huzurida Terminologiya qqo‘mitasi tashkil etildi va shu qo‘mita
boshchiligida turli fanlar bo‘yicha qator lug‘atlar yaratildi.: «Ruscha-
o‘zbekcha matematika terminlari so‘zligi», 1933 (T.N.qori-Niyoziy),
«Ruscha-o‘zbekcha paxtachilik terminlari so‘zligi», 1933
(N.Sayfulmulukov), «Ruscha-o‘zbekcha ma’muriy-huquqiy so‘zlik», 1933
(N.Sarimsoqov), «Paxtachillikka doir qisqacha izohli lug‘at», 1934
(S.Ibrohimov), «Ruscha-o‘zbekcha qishloq xo‘jalik terminlari lug‘ati»,
1936 ((N.Sayfulmulukov), «Ruscha-o‘zbekcha botanika terminlari
lug‘ati», 1936, 1939 (N.Sayfulmulukov), «Zoologiya terminlarining
qisqacha izohli lug‘ati», 1938 (T.Zohidov), «qisqacha ruscha-o‘zbekcha
geografiya terminlari lug‘ati», 1940 (M.X.Bektemirov, S.M.Saydrasulov),
«Ruscha-o‘zbekcha fizika terminlari lug‘ati», 1940 (K.Abdurashidov),
«Ruscha-o‘zbekcha tuproqshunoslik terminlari lug‘ati», 1940
(N.V.Kimberg, M.Bahodirov), «Ruscha-o‘zbekcha geologiya terminlari
lug‘ati», 1941 (M.Mirboboev, A.Sodiqov, S.Sultonov) va boshqalar
shular jumlasidandir.
101-§.XX asrning 40-yillarida lug‘atchilik. Bu yillarda lotin o‘zbek
yozuvidan rus grafikasiga asoslangan o‘zbek yozuviga o‘tildi, shu
munosabat bilan yangi yozuvda tuzilgan yana bir qator umumiy va
maxsus lug‘atlar yaratildi. «o‘zbek adabiy tilining orfografik lug‘ati»,
1940 (S.Ibrohimov, M.Rahmonov), «o‘zbekcha-ruscha lug‘at», 1941
(T.N.qori-Niyoziy, A.K.Borovkov), «qisqacha o‘zbekcha-ruscha lug‘at»,

1942 (I.A.Kissen, K.S.Koblov), «Imlo lug‘ati», 1941,1949 (Olim Usmon) va
boshqalar.
102-§. XX asrning 50-yillaridan asr oxirigacha bo‘lgan davrda
o‘zbek lug‘atchiligi. Bu yillarda turli sohalarga oid terminologik lug‘atlar
bilan birga «Ruscha-o‘zbekcha», «o‘zbekcha-ruscha» filologik lug‘atlar,
qomusiy lug‘atlar, izohli lug‘atlar, frazeologik lug‘atlar, chastota lug‘ati,
chappa lug‘at, maqol va matallar lug‘ati kabi ko‘plab leksikografik
asarlar yaratildi (bu davr lug‘atlaridan namunalar darslikning
«Leksikografiya haqida ma’lumot» bo‘limidagi tegishli paragraflarda
keltirilgan).

ADABIYOTLAR

Asosiy adabiyotlar
1. Jamolxonov N. Hozirgi o‘zbek tili. 1-qism. –T.: O‘qituvchi, 2005.
2. Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: Fan va
texnologiya, 2010.
Qo‘shimcha adabiyotlar
3. Rahimov S., B.Umurqulov. Hozirgi o‘zbek tili. –T.: O‘qituvchi, 2003.
4. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili I-II qism. –T., 2004.
5. Qilichev E. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Buxoro, 1999.
6. Qudratov T., Nafasov T. Lingvistik tahlil. –T.: O‘qituvchi, 1981.
7. Qo‘chqortoev I. So‘z ma’nosi va uning valentligi. – T.: Fan, 1977.
8. Mirtojiev M.M. O‘zbek tili semasiologiyasi. –T.: Mumtoz so‘z, 2010.
9. Ne’matov H., Bozorov O. Til va nutq. –T.: O‘qituvchi, 1993.
10. Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi
asoslari. –T.: O‘qituvchi, 1995.
11. “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnallari. –T., 1990-2015.
12. “Til va adabiyot ta’limi” jurnallari. –T., 1990-2015.

O‘zbek tilida barqaror birikmalar. o‘zbek leksikografiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish