O‘zbek tilida gap bo‘laklarining tartibi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	56.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilida gap bo‘laklarining tartibi

Купить

Mavzu: O‘zbek tilida gap bo‘laklarining tartibi.
Reja:
I. Kirish.
So‘z tartibi haqida umumiy tushuncha.
II. Asosiy qism :
1.Gap bo‘laklarining to‘g‘ri tartibi va inversiya.
2. Birikmalarda so‘z tartibi.
3.Gap bo‘laklarining tartibi:
A ) S od d a gapda ega va kesimning o‘rni;
B ) S odda gapda to‘ldiruvchining o‘rni;
C ) S odda gapda aniqlovchining o‘rni;
D ) S odda gapda holning o‘rni.
III. Xulosa.
IV. Foydalanilgan a dabiyotla r .
1

I. Kirish
So ‘ z tartibi haqida umumiy tushuncha
So‘zlar tartibi gapla rn ing so‘zlashganda va yozma nutqdagi joylashuvi
bo‘lib, so‘z tartibi gap mazmunini o‘zgartiradi. Bu bo‘lim sintaksisda alohida
o‘rganiladi. Sintaksisda so‘z birikmasi, gap va uning turlarini o‘rganuvchi soha
hisoblanadi. So‘z tartibi gapning asosiy mazmunini ochib berishga xizmat qiladi.
Gapda so‘zlarning tog‘ri joylashuvi aytilayotgan fikrni tinglovchiga tezroq yetib
borishiga yordam beradi. Asosan, o‘zbek tilida so‘z tartibida birinchi ega,
to‘ldiruvchi, aniqlovchi yoki hol, keyin kesim joylashadi. Bu odatdagi tartib
hisoblanadi. Odatdagi tartib so‘zlashuv nutqida muntazam qo‘llanuvchi faol birlik
sanaladi. Bu tartib ega va kesimdan iborat bo‘lishi ham mumkin. Masalan, Y o z
b o s h l a n d i . Ammo, bu joylashuvning o‘zgarish holati ham mavjud bo‘lib, bu
holat inversiya deb ataladi. Bu tartib o‘zgargan tartib ham deb ataladi. Masalan,
B o s h l a n d i y o z ! Badiiy adabiyot va she‘riyat ko‘proq inversiyaga
asoslaniladi. Adabiyotda bu holat asosan qofiya talabi bilan ham yuzaga keladi.
Shoir yoki yozuvchi qahramon his-hayajonini yuzaga chiqarishi uchun ham
o‘zgargan tartibdan foydalanadi. Ega va kesimning o‘rin almashuvi natijasida
darak gap his - hayajon gapga o‘rin almashinadi. Gapdagi so‘zlar tartibining
bunday o‘zgarishlarga uchrashi grammatik vaziyatga ham t a ‘sir ko‘rsatadi .
Masalan, M e h n a t q i l m o q - k u r a s h m o q ( M e h n a t q i l m o q -
e g a , k u r a s h m o q - k e s i m ) K u r a s h m o q - m e h n a t
q i l m o q ( k u r a s h m o q — e g a , m e h n a t q i l m o q —
k e s i m ) . Gapda bo‘laklar turli so‘z turkumlari bilan ifodalan a oladi. Masalan,
ega ko‘pincha ot bilan, kesim esa fe‘l bilan, aniqlovchi sifat bilan, ho l esa ravish
bilan ifodalanadi. So‘z turkumlarining gapda biror vazifa bajarib kelishi va tartib
bilan joylashuvi grammatik hodisa hisoblanadi. Bu so‘z turkumlari b a‘zan boshqa
turkumdagi so‘z bilan ifodalanadi; lekin har bir bo‘lak uchun shu bo‘lakka mos
keladigan so‘zlar bor. Bu holat gap bo‘laklari va so‘z turkumlarining uzviy
bog‘liqligini isbotlaydi. So‘zlar tartibi sintaktik va stilistik funksiyalarni bajaradi.
2

II. Asosiy qism
1. Gap bo ‘ laklarining to ‘ g ‘ ri tartibi va inversiya
O‘zbek tilida tartib so‘zlarning sintaktik munosabatlarini belgilovchi
vositalardan biri sifatida xizmat qilishi mumkin. Masalan, C h o p i s h e n d i
b o s h l a n d i . Bu gapda c h o p i s h so‘zi b o s h l a n d i so‘ziga tartib
vositasida birikkan. Bunda bo‘laklar o‘rnining o‘zgarishi Grammatik munosabatni
ham, mazmunni ham boshqa qilib yuboradi: E n d i c h o p i s h b o s h l a n d i .
So‘zlar tartibi sintaktik funksiyasini bajaradi. Tenglik ma‘nosini bildirgan otli
birikmalarda bosh bo‘laklar o‘rnining o‘zgarishi uning sintaktik xususiyatini ham
o‘zgartirishi mumkin (bunda bog‘lama, kesimlik qo‘shimchasi qo‘llanmaydi):
Asalari - oilaning tabibi. Oilaning tabibi - asalari . Bilim - aql chirog‘i. Aql
chirog‘i - bilim. Aniqlovchi bilan aniqlanmish o‘rni almashganda ega va kesim
kabi ikki tarkibli gap hosil bo‘ladi:
Xushbo‘y gulzor!- Gulzor xushbo‘y. Keng hovli - Hovli keng. 1
. Bular
so‘zlarning bog‘liq tartibidir. Erkin tartibda so‘zlar o‘rnining almashinishini
grammatik holatni va gapning mazmunini butunlay boshqa qilib yubormaydi, balki
bunda biror bo‘lakka alohida urgu berishni ko‘zda tutadi .
2. Birikmalarda so ‘ z tartibi
Shu asosda so‘zla rn ing to‘g‘ri tartibi va teskari tartibi farq qiladi. Tog‘ri
tartibni normal hol, teskari tartibni - inversiyani anormal hol deb tushunish to‘g‘ri
emas. Gapdagi so‘zla rn ing har qanday o‘rin almashtiri li shi inversiya
bo‘lavermaydi. Masalan, k u n s o v u q v a s o v u q k u n tarzida
o‘zgartirilishi inversiya sanalmaydi. Xuddi, shuningdek, b a h o r g o ‘ z a l
gapidagi so‘zlar o‘rnining g o ‘ z a l b a h o r , tarzida o‘zgartirilishi inversiya
emas. Inversiyada so‘zlar o‘rnining o‘zgarishi, almashinishi ularning gapdagi
sintaktik funksiyalarini butunlay boshqa qilib yubormaydi. Inversiya hodisasi
gapdagi biror bo‘lakning ahamiyati, mazmunini ochish uchun xizmat qiladigan
1
Misollar Erkin A'zamning „ Shovqin" romanidan ( T.: „ O‘zbekiston" 2011.189 - b ) olindi.
3

hodisadir. Inversiya hodisasi faqat so‘zlashuv, publisistik va badiiy uslubda ro‘ y
beradi. Gap-ma‘lum bir fikrni ifodalab, nutqning bir qismini tashkil qiladi. Til,
nutq orqali kishilar o‘z fikrlarini maqsad va his - hayajonlarini ifoda qiladilar. Fikr
turlicha ifodalanadi: sodda yoki qo‘shma gaplar, murakkab qo‘shma gaplar orqali,
darak, so‘roq, buyruq, undov gaplar vositasi bilan, ikki yoki bir tarkibli gaplar
yordamida, to‘liq yoki to‘liqsiz gaplar orqali ifodalanishi mumkin. Til ongga ta‘sir
etadi, uni shakllantiradi, kengaytirdi, chuqurlashtiradi va nutq momentiga olib
chiqadi. Shu jihatdan, so‘zlar tartibi yuzaga keladi. Har bir gapda ma‘lum fikr,
maqsad yoki hayajon ifodalanadi, agar o‘rni almashtirilsa gap emas, so‘z birikmasi
bo‘lib qoladi. Masalan: F a r h o d n i n g y o d i v a F a r h o d q a y t d i
( Erkin A‘zam , 126 b).
M a ‘lum maqsad yoki his-hayajon sodda yoki qo‘shma gap shaklida
ifodalanishi mumkin. Ega bilan kesim birgalikda gap tarkibini hosil qiladi.
Gapdagi boshqa bo‘laklar, odatda, shularning biriga-egaga yoki kesimga (yoki biri
ikkinchisiga) bog‘lanadi. Masalan : B u n i s i y a m m a y l i . B u n d a y
d i l b a r n i i l k b o r к о ‘ r i s h i m ! (Erkin A‘zam , 80 b). B a ‘zi gaplarda
esa predikativ konstruksiyadagi elementlardan biri bo‘ladi. Masalan :
J i m j i l o g ‘ i n i n g u c h i b i l a n q i c h i y o t g a n j o y i n i
u s h l a d i . (Erkin A‘zam , 32 b). ( Bu gapda ega yo‘q, hamma bo‘laklar kesimga
bog‘langan).
Gaplar tarkibiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi : bir tarkibli gaplar va ikki tarkibli
gaplar. Ega va kesimi mavjud bo‘lgan gaplar ikki tarkibli gaplar sanaladi. Gapda
so‘zlar bir bosh bo‘lak bilan ifodalangan bo‘lsa, bunday gap bir tarkibli gap
sanaladi. Misollar: A r i z a e k a n . A s a r n i n g t a l q i n i r e j i s s o r g a
e ‘ t i r o z l a r n i b a y o n e t i b y o z i l g a n (Erkin A‘zam , 101 b).
Ikki tarkibli gap sodda gapning eng xarakterli tipi bo‘lib, uning sodda
formasi ega va k esimdan tuziladi. Bir tarkibli gaplarda bosh bo‘laklarning biri
,, tushib qolgan” yoki „ yashiringan” emas. Bunda butun gapning o‘zi bir tarkibdan
iborat, unda biror bo‘lakning yashiringani sezilmaydi. Demak, bir tarkibli gaplar
4

to‘liqsiz gaplardan butunlay farq qiladi.Gapla rn ing bunday bo‘linishi ula rn ing
strukturasiga, tarkib iga asoslanadi. Gaplarning asosiy, eng ko‘p uchraydigan turi
bu - ikki tarkibli gapdir. Ikki tarkibli gaplarda o‘zaro ikki elementning maxsus
bog‘lanishi va mazmun mosligi talab etiladi. Bir tarkibli gaplarda bu ho l
ko‘rinmaydi: bunday gaplarning tabiati ularda mazmunning ifodalanishi bundan
boshqachadir.
Gap tarkibida tobe bog‘lanib ma‘lum so‘roqqa javob bo‘luv ch i so‘z yoki
so‘zlar birikmasiga gap bo‘lagi deyiladi. Ba‘zi adabiyotlarda eng asosiy bosh
bo‘lak ega deb, ba‘zi darsliklarda esa kesim asosiy bo‘lak sifatida qaraladi. Meni
fikrimcha ham kesim gapning asosiy mazmunini tashkil etadi. Chunki kesimga
savol berish orqali ega anglashiladi. Gapning egasi bor yoki yo‘qligi kesimdan
anglashiladi. Kesim butun bir gapni egasiz shakllantira oladi. Masalan, k e l d i m
( m e n ) . K e l d i ( u ) . Gapda so‘zlarning joylashish usullari mavjud bo‘lib,
bular:
Sintetik usul. Bu usulning tub mohiyati shundan iboratki, so‘z birikmasini
hosil qilgan komponentlardan biri biror qo‘shimchani oladi, shu qo‘shimcha
yordamida bir so‘z ikkinchi bir so‘zga grammatik jihatdan bog‘lanadi va fikr
almashish uchun tayyor material vazifasini o‘taydi: h o v l i e s h i g i -
h o v l i n i n g e s h i g i .
Analitik usul. Bu usulning asosiy xususiyati shundan iboratki, birikmani
tashkil etgan komponentlar hech qanday qo‘shimcha olmaydi yoki qo‘shimcha
olganda ham uning so‘zlar bog‘lanishidagi ahamiyati ikkinchi darajalidir. Bunday
hollarda ikki so‘zning o‘zaro bog‘lanishini yordamchi so‘zlar yoki ko‘makchilar
t a ‘minlaydi: k i s h i l a r i s h o n c h i - k i s h i l a r o ‘ r t a s i d a g i
i s h o n c h .
So‘z leksik hodisa, so‘z birikmasi esa grammatik hodisadir. So‘z
birikmasi so‘z kabi nominativ xarakteriga ega bo‘lib, predmet, belgi, harakat -
holatni bildiradi, lekin u predmet yoki harakatni yakka holda atash emas, balki
ikki va undan ortiq so‘zlarning o‘zaro aloqaga kirishuvi orqali ifodalanadi. So‘z
5

birikmasi ham, gap ham so‘zlaming grammatik aloqaga kirishuvidan yuzaga
keladi. Ikkisida ham o‘zaro munosabatga kirishgan so‘zlar biror so‘z turkumiga
taalluqli bo‘lib, biri hukm ma‘nosidagi gapni hosil qiladi, boshqasi esa o‘sha
gap uchun “ qurilish” vazifasini o‘taydi.
So‘z birikmasi tarkibida erkin va turg‘un birikma mavjud bo‘lib, ular biri
ikkinchisidan o‘z ma‘no va ko‘chma ma‘no bildirib kelishi bilan farqlanadi. Boshi
egildi - uyaldi; boshi egildi - o‘z ma‘nosida (Erkin A‘zam, 20 b); jizg‘anagimni
chiqarish uchun-ko‘chma ma‘noda turg‘un birikma; jizg‘anagini chiqardi-o‘z
ma‘nosida (Erkin A‘zam, 48 b), ko‘z oldiga keldi - esladi, ko‘z oldiga keldi -
ko‘rdi (Erkin A‘zam, 61 b); kabilarda ifodalanadi. Bunday misollarni juda ko‘plab
keltirish mumkin. So‘z birikmasi xuddi ayrim so‘z singari, gap vositasida, uning
tarkibidagina kommunikativ funksiya sirasiga kiradi.
3. Gap bo‘laklarining tartibi.
A) Sodda gapda ega va kesimning o‘rni.
O‘zbek tilida bosh bo‘laklar ega va kesim hisoblanadi. Ega bilan kesim
mazmun va grammatik tomondan bog‘langanligi uchun doim kesimning shakliga
mos ravishda keladi. Ega gapning bosh bo‘laklaridan biri bo‘lib, fikr ifodasida gap
tarkibida alohida o‘rin egallaydi. U gapning nima haq i da aytilganini, fikrning nima
to‘g‘rida bayon etilayotganini ko‘rsatuvchi bosh bo‘lakdir. Demak, ega fikr
obyektini, nutq predmetini (gap o‘zi haqida borayotgan predmetni) bildiradi.
Bunda predmet keng ma‘noda tushuniladi va u narsa shaxs, voqea - hodisa, belgi -
xususiyat, harakat - holat, son - miqdor va hokazolarning nomini ham o‘z ichiga
oladi: F a r h o d k e y i n j o n i n i h o v u c h l a b p o l i k l i n i k a g a
b o r a d i (Erkin A‘zam). G o ‘ y o k i b i r d a n - b i r k a s b -
k o r l a r i - s h u . ( Erkin A‘zam) kabi. Ega kesim bilan mustahkam aloqada.
Uning ma‘nosi, funksiyasi, o‘rni kesim orqali reallashadi. Xuddi shuningdek,
kesimning mohiyati, formasi ega yordamida belgilanadi. Ega nutq predmetini, fikr
obektini, gapning mavzusini bildirsa, kesim shu mavzu haqidagi yangilikni, nutq
predmeti, fikr obyekti to‘grisidagi bayonni bildiradi: Saidbek gazetani sinchiklab
6

ko‘rdi, keyin tovush chiqarib ichida o‘qidi. Turmush go‘zal va ajoyibdir.
В irinchi gapda ega (Saidbek), kesim (o‘qidi) bilan ifodalangan harakatni
bajaruvchi shaxs, ikkinchi gapda ega (turmush), kesim (go‘zal va ajoyibdir) dan
anglashilgan belgi qarashli bo‘lgan predmet ma‘nosida ifodalangan. Ega odatda
bosh kelishik shaklida qo‘llanadi. Ega vazifasida kelgan so‘z egalik va ko‘plik
affkslarini qabul qila oladi. Ba‘zan bu so‘z – niki qo‘shimchaini olgan bo‘ladi:
B i r n i k i m i n g g a , m i n g n i k i t u m a n g a (Maqol) b i r i s i n i k i
a v j g a m i n g a n d a , i k k i n c h i s i b o s h l a y d i . Bu hodisa aslida
qaratuvchi va qaralmish munosabatini ifodalaydigan sintaktik konstruksiyaning
qisqarishidan tug‘ilgan. Bunda qaralmish vazifasidagi so‘z tushib qolib, uning
vazifasini ham qaratuvchi o‘z ustiga oladi: Birining illati mingga, mingning illati
tumanga. Eganing sodda gapda qo‘llanadigan ma‘lum o‘rni bor. U kesimdan avval
keladi. Biroq nutqda inversiyaga hamma vaqt ham yo‘l qo‘yib bo‘lavermaydi.
Kesim sof fe‘llardan yoki predikativlik qo‘shimchalarini olgan so‘zlardan
bo‘lganda, eganing o‘rni o‘zgarishi, ya‘ni inversiya hodisasi ro‘y berishi mumkin:
U r u s h d a q a t n a s h g a n m i s i z ? — Q a t n a s h g a n m i s i z
u r u s h d a ? (Erkin A‘zam).
Kesim shaxssiz fe‘llar bilan ifodalanganda, eganing o‘rni qat‘iy bo‘ladi,
u doim kesimdan oldin turadi. Bunda ega va kesim o‘rnining o‘zgarishi yo egani
kesimga, kesimni esa egaga aylantirib qo‘yadi, yoki gapni yo‘qqa chiqarib, so‘z
birikmasi hosil qiladi: О ’ t t i z k и п - b i r o y ( O ‘ t t i z k и п - e g a ,
b i r o y - k e s i m ) . B i r o y - o ‘ t t i z k и п ( B i r o y - e g a ,
o ‘ t t i z k и п - k e s i m ) kabilarni inversiya deb bo‘lmaydi. Bu qayta
tuzishdir. Demak, inversiya hodisasini hisobga olmaganda, ega sodda gapda
kesimdan oldin keladi. Bu tartib eganing grammatik belgilaridan biridir.
Ega ko‘pincha otlar va ot x arakteridagi olmoshlar bilan ifodalanadi.
Otlar va ot harakteridagi olmoshlar ega vazifasida qo‘llaniluvchi tipik so‘zlardir.
Ega vazifasida boshqa so‘zlar ham kelishi mumkin. Bunday vaqtda ular odatda ot
funksiyasida qo‘llanadi, otlashadi - substansivlashadi : Q o ‘ l y u g u r i g i
o s h g a , t i l y u g u r i g i b o s h g a (Maqol). Y a x s h i b i l a n
7

y u r s a n g y e t a r s a n m u r o d g a , y o m o n b i l a n y u r s a n g
q o l a r s a n u y a t g a . (Maqol). B a ‘zan gapda yordamchi so‘zlar,
qo‘shimchalar, fonemalar ham ega vazifasida keladi. Bunday vaqtda ular
substansivlashadi va nutq predmeti, fikr obekti sifatida qo‘llanadi: E h t i y o t
b o ‘ l i n g , t a g ‘ i n , , l e k i n ” i c h i q i b q o l m a s i n ( „ l e k i n ” i
substansivlashgan yordamchi so‘z ).
Sifat leksema shaklning ega bo‘lib kelishi: y a x s h i s i - s h o i r
b o ‘ l a m a n . . . . (To‘xtaboyev X ). E n g y o m o n i - s h o i r - l i k
o l a m i d a n e s o n - o m o n q u v i l d i m (To‘xtaboyev X ).
Jamlovchi sonning ega bo‘lib kelishi: I k k a l a m i z o ‘ s h a k e c h a s i
d a l a d a y o t i b q o l d i k (To‘xtaboyev X 31 b).
Ega olmoshning quyidagi turlari bilan ifodalangan:
1) kishilik olmoshi bilan :
a) m e n olmoshi bilan : M e n i a l d a b - s u l d a b k o ‘ c h a g a
h a y d a b c h i q a r i s h d i . (To‘x t aboyev X ) kabi;
b) s e n olmoshi bilan : S e n h e c h k i m b o ‘ l o l m a y s a n 2
. kabi;
d) s i z (birlikni "sizlash") olmoshi bilan: S i z b u y o q q a c h i q i n g
h a m m a s i n i a y t i b b e r a m a n ( To‘xtaboyev X 38 b). kabi;
e) U olmoshi bilan : U j u d a x a f a e d i (To‘xtaboyev X 152 b ). kabi;
b) u l a r olmoshi bilan : U l a r q o ‘ r q i b q o c h i s h d i . . .
(To‘xtaboyev X) kabi;
2) so‘roq olmoshi bilan: K i m u , b e m a h a l d a s h o v q i n
k o ‘ t a r g a n ? (To‘xtaboyev X );
3) bo‘lishsizlik olmoshi bilan :
4) gumon olmoshi bilan: Kim dir uni ola chilvir bilan zirkka bog‘lab qo‘ygan edi
(Qodirov P) kabi;
2
Misollar To‘xtaboyev Xning „Sariq devni minib” kitobidan (- T.: „ Yangi asr avlodi”, 2013. В - 235.) olindi. 38 b.
8

5) ko‘rsatish birligi bilan:
a) bu birligi bilan: В и siz qurishingiz kerak bo‘lgan bino deyishdi.
(To‘xtaboyev X. ).
b) b u l a r (kishi) birligi bilan: В u l a r y a n a d a q a d r d o n d e k
b o ’ l i b q o l g a n e d i l a r (Erkin A‘zam). kabi.
d) bular (narsa) birligi bilan: Bizning beshinchi iqlim bo‘limining chiroqlari
bular...
Ega h a m m a - jamlik anglatuvchi leksemasi bilan, о ‘ z - t a ‘kid birligi
bilan ham ifodalanadi: H a m m a b a y r a m d a . Y a x s h i e k a n o ‘ z i m
h a m m a z a q i l d i m - d a . .
Nutqda ega bo‘lak, tabiiy, eng ko‘p ot leksema shakl bilan ifodalanadi.
Atoqli ot leksema shakl asosan kishi ismiga to‘g‘ri keladi, b a‘zan esa u familiya
bilan ham ifodalanishi mumkin .
Ega va kesim shaxs jihatidan bir-biriga mos bo‘ladi, boshqa-boshqa shaxsni
ko‘rsatmaydi. Ega ko‘pincha sodda birikma shakl bilan ifodalanadi. Ushbu hodisa
birikmalarning turlari bo‘yicha tasvirlanadi.
1. Qaratuvchi asosan qaratqich kelishigining belgili shaklida ishlatilgan :
1) Kishi ismi bilan ifodalangan : Farhodning yonida о ’tirgan allakim yonidagi
sherigiga pichirladi... (Erkin A‘zam).
2) Kishi turdosh oti bilan ifodalangan : K i n o c h i l a r i m i z n i n g p i r i -
u s t o z d e g a n l a r i b o ‘ l a d i ( Erkin A‘zam).
3) Kishilik olmoshi bilan ifodalangan : R o s t d a n h a m m e n i n g
o ‘ z b e k l i g i m n i b i l m a s m i d i n g i z ? ( Erkin A‘zam).
4) III shaxs narsa olmoshi bilan ifodalangan: U l a r n i n g k i m l i g i n i
e n d i e s l a d i m . . . ( Erkin A‘zam).
5) O‘z ta‘kid birligi bilan ifodalangan : O‘zingiz boravering! Baynalmilal
9

qozonning sarqitiga toqatim yo‘q (Erkin A‘zam).
2. Qaratqich kelishigining belgisiz shaklida ishlatilgan:
1) Nisbatlovchi qatnashmagan: Odamga alam qiladigan, odam jonini chiqarib
yuboradigan joyi... (Erkin A‘zam).
2) Nisbatlovchi qatnashgan: O‘qish orzusi - mening orzum .
Kesim egadan keyingi ikkinchi bosh bo‘lak bo‘lib, gap orqali aloqa
aralashuvda, fikr almashuvida katta ahamiyatga egadir. Kesim egadan anglagan
shaxs, narsa predmet va voqea- hodisaning belgisini bildiradi. Bu jihatdan u
aniqlovchiga o‘xshab ketadi. Biroq belgini qanday ifoda etishga ko‘ra, aniqlovchi
bilan qo‘shilib, yaxlit bir butun tushuncha holida, atributiv aloqa yo‘li bilan
ifodalansa, kesimda, u shu belgining egadan anglashilgan predmetga mavjud yoki
mavjud emasligi nuqtai nazaridan tasdiqlash maqsadida - hukm shaklida,
predikativ aloqa yo‘li bilan ifodalanadi. 3
Kesim ma‘nolari har biri alohida -
alohida ifodalanishi mumkin. Masalan, bor-ma (tasdiq - inkor) say (mayl) -di
(zamon) -m( shaxs- son). Ega faqat mavzuni ataydi, shu mavzu haqidagi bayon,
fikr, mulohaza kesim orqali ifoda qilinadi. U gapning asosiy belgilarini
ko‘rsatadigan zaruriy elementdir. Gap uchun xarakterli bo‘lgan modallik, zamon,
shaxs va intonatsion tugallik kabi hodisalar ko‘pincha kesim bilan bog‘liq
bo‘ladi. Shuning uchun, odatda, gapning ba‘zi semantik turlarini belgilashda
kesim, uning formasi asosga olinadi ( Uyga bor - buyruq gap, uyga bording -
darak gap); gapda kesimning tushib qolishi holati boshqa bo‘laklaming tushib
qolishiga qaraganda birmuncha kam uchraydi va bu narsa ko‘pincha gap
tarkibiiga sezilarli ta‘sir ko‘rsatadi. Kesimning ma‘nosi va grammatik shakli
uning ega bilan bo‘lgan munosabatiga hamda qanday so‘z turkumi bilan
ifodalanishiga bog‘liq.
Kesim ko‘pincha fe‘llar bilan ifodalanadi. Fe‘llar kesim vazifasida
qo‘llaniluvchi asosiy so‘zlar hisobanadi. Tuslangan fe‘llar predikativlik
3
Узбек тили грамматикаси . Тошкент .: Фан , -1976.128 - б
10

xususiyatini o‘zida yorqin aks ettiradi: ular zamon, mayl, shaxs - son ma‘nolarini
bildiradi. Shuning uchun har bir tuslangan fe‘l bir gapni hosil qilishi mumkin:
K e l d i m . B o r a m a n . kabi.
Kesim vazifasida boshqa so‘zlar ham kela oladi. Biroq bunda ayrim shart
- sharoitlar kerak: fe‘ldan boshqa so‘zning kesim vazifasida kelishida bog‘lama,
predikativlik qo‘shimchasi, tartib va intonatsiya kabi hodisalarning roli kattadir.
Fe‘l, o‘zining leksik - grammatik xususiyatiga ko‘ra, kesim vazifasida qo‘llanishga
juda mos so‘z turkumidir. Fe‘l kesim egadan anglashilgan predmetning ( predmet
keng ma‘noda: shaxs, narsa - predmet, buyum, voqea, hodisa va hokazo )
harakatini yoki holatni bildiradi: Y o ‘ l c h i o s h x o n a g a k i r d i .
N a v b a t c h i I k r o m j o n g a q a r a d i . A k b a r s h o h s h o s h i l d i .
Buyruq - istak maylidagi fe‘l kesim ish - harakatni bajarish to‘g‘risida buyurish ,
istak, iltimos, maslahat, undash kabi ma‘nolarni anglatadi. Ega I shaxs bildirganda,
kesim birlikda - (a)y, ko‘plikda - (a) ylik,qo‘shimchalari bilan shakllanadi: boray -
boraylik. Shart maylidagi fe‘l kesim. Fe‘lning shart mayli ko‘pincha ergash
gaplarning kesimi vazifasida keladi. Bunday vaqtda u biror ish-harakatning amalga
oshishi uchun undan oldin bajarilishi lozim bo‘lgan ish-harakatni bildiradi: K i m
o ‘ q i s a , и a l b a t t a k i r a d i .
Sifatdosh bilan ifodalangan fe‘l kesim. Sifatdosh tuslovchi qo‘shimchalar
olib o‘zgarganda odatdagi shaxsli fe‘l kabi qo‘llanib mustaqil sodda gapning
kesimi vazifasida keladi: S o b i r s h u p a y t g a c h a t o p g a n i n i
r o ‘ z g ‘ o r g a s a r f l a g a n .
Ravishdosh bilan ifodalangan fe‘l kesim. Ravishdoshning —(i)b, va -a(y)
qo‘shimchalari bilan yasalgan shakli tuslovchi qo‘shimchalar olib ifodalanadi:
Shirinbonu bugun bog’chadagilarga yangi ertak aytib berdi.
Bajarilishi muhim bo‘lgan vaziyatni ifodalaydi bunda ega aniq ifodalanadi:
F a r h o d b u g u n x i t o y l a r n i n g “ S i g u n ” t i b b i y
m a r k a z i n i i z l a b t o p i s h i k e r a k (Erkin A‘zam, 44b). Keyingi
misolda esa ega ifodalanmagan ammo bunda kesim muhimrol o‘ynagan:
11

O ‘ s h a n i q i d i r i b t o p m o q k e r a k v a k i n o q i l m o q k e r a k !
(Erkin A‘zam , 78 b) kabi.
B) Sodda gapda to ‘ ldiruvchining o ‘ rni.
To‘ldiruvchi ikkinchi darajali bo‘laklarning biri bo‘lib harakatni o‘z
ustiga olgan, harakat yo‘nalgan, umuman, harakatga biror yo‘l bilan bog‘langan
predmetni bildiradi. To‘ldiruvchi asosan kesimga bog‘lanib kelib, predmetlik
ma‘nosini ifodalaydi. To‘ldiruvchi tobe holatdagi predmetni harakatga biron yo‘l
bilan bog‘langan predmetni, harakat obyektini bildiradi. Bu ho l ularning
grammatik shaklida ham o‘z ifodasini topadi. To‘ldiruvchi tushum, o‘rin-payt,
chiqish, jo‘nalish kelishiklari shaklida bo‘ladi yoki ko‘makchilar bilan birga
keladi, bu uning tobeligini ko‘rsatuvchi grammatik belgidir. To‘ldiruvchilar
kelishik bilan ifodalanishiga ko‘ra, ikki xil bo‘ladi:
Vositali to‘ldiruvchi
Vositasiz to‘ldiruvchi.
To‘ldiruvchi o‘z hokim so‘ziga odatda boshqaruv yo‘li bilan bog‘lanadi.
Bunda to‘ldiruvchi tobe, u bog‘langan so‘z esa hokim sanaladi: B a h o r d a
s o y n i n g s u v i n i y o m g ‘ i r k o ‘ p a y t i r a d i . Hokim so‘z ko‘pincha
kesim vazifasida bo‘ladi. Biroq u boshqa bo‘lak vazifasida ham bo‘lishi mumkin.
Bunda gapning murakkab bo‘laklari hosil bo‘ladi. Sodda gap yoki murakkab gap
bo‘lmasin, to‘ldiruvchi o‘z vazifasini bajarib keladi, belgili va belgisiz tarzda
bo‘lishi mumkin. To‘ldiruvchining belgisiz qo‘llanishi, asosan, qofiya talabi bilan
yuzaga chiqadi, so‘zlashganda ham belgisiz qo‘llanilishi mumkin: E z d i n g
y u r a g i m ( b a d i i y u s l u b d a ) . O l m a o l d i m ( s o ‘ z l a s h u v
u s l u b i d a ) .
Tushum kelishigi bilan ifodalanuvchi to‘ldiruvchiga vositasiz
to‘ldiruvchi deyiladi. Vositasiz to‘ldiruvchi harakatni o‘ziga qabul qilgan harakat
o‘ziga bevosita o‘tgan predmetni bildiradi. 4
. Shunga ko‘ra u , odatda , ob y ektli fe‘l
4
А. Гуломов., M . Аскарова. Ҳозирги узбек адабий тили. -Т.: Ўкитувчи, 1987. 78- б.
12

bilan birikadi. Vositasiz to‘ldiruvchi ko‘pincha tushum kelishigi bilan belgili va
belgisiz shaklida ham ifodalanadi. Bu uning asosiy grammatik shaklidir.
M u x l i s a o y n a n i t o z a l a d i , s i n g l i s i e s a h o v l i s u p u r d i .
( h o v l i n i )
Vositasiz to‘ldiruvchi b a‘zan chiqish kelishigi shaklidagi so‘z bilan ham
ifodalanadi. Q a n i o s h d a n o l i n g . Vositasiz to‘ldiruvchi tushum kelishigi
shaklidagi so‘z bilan ifodalanganda harakatni batamom o‘ziga qabul qilgan,
harakat o‘ziga butunlay o‘tgan obyekt ma‘nosini bildiradi, chiqish kelishigi
shaklidagi so‘z bilan ifodalanganda esa harakatni qisman o‘ziga qabul qilgan,
harakat o‘zida qisman yuz bergan predmet ma‘nosini anglatadi. Qiyoslang: Q a n i
o s h n i o l i n g (,, h a m m a s i n i o l i n g ” ma‘nosi bor). O s h d a n
o l i n g ( „ b i r q i s m i n i o l i n g ” ma‘nosi). Vositasiz to‘ldiruvchi
vazifasidagi so‘z tushum kelishigi qo‘shimchasini doimo saqlayvermaydi: bu so‘z
ayrim hollarda tushum kelishigi qo‘shimchasini olmaydi. Vositasiz to‘ldiruvchi
atoqli ot bilan ifodalanganda: B i z T o s h k e n t n i s a y r q i l d i k .
Vositasiz to‘ldiruvchi otlashgan sifat, son va sifatdoshlar bilan ifodalanganda:
Y a x s h i n i k о ' r i b , f i k r q i l , y o m o n n i k o ‘ r i b , s h u k r q i l
( Maqol). Vositasiz to‘ldiruvchi payt ma‘nosini bildiradigan so‘z bilan
ifodalanganda: S h u n d a y h o l d a q i s h n i o ‘ t k a z d i k . Vositasiz
to‘ldiruvchi egalik qo‘shimchaini olgan so‘z bilan ifodalanganda: A d i b a
b u g u n u k a s i n i o ‘ y i n g o h g a o l i b b o r d i v a u y e r d a
d u g o n a s i n i k o ‘ r i b q o l d i . Vositasiz to‘ldiruvchi aniqlovchiga ega
bo‘lganda: B u g u n g i i s h n i e r t a g a q o ‘ y m a . Vositasiz to‘ldiruvchi
ifodalagan predmet boshqasi bilan qiyoslanganda: S e n o ‘ y i n n i e m a s ,
k i t o b n i s e v . Vositasiz to‘ldiruvchi ham, ega ham bitta so‘z bilan
ifodalanganda: T a l a b a k i t o b n i o ‘ q i s h d a n i z l a n i s h d a n
q o l m a s l i g i k e r a k . Vositasiz to‘ldiruvchining belgili q o‘llanilishi ayrim
hollarda to‘ldirilmishning leksik - semantik xususiyati bilan belgilanadi. Ba‘zan
prozaik nutqda ham vositasiz to‘ldiruvchining belgili yoki belgisiz qo‘llanilishi
13

mumkin: B i z s u l h s h a r t n o m a s i t u z d i k . M e n s e n g a k o ‘ p
q i z i q e r t a k a y t i b b e r m o q c h i m a n .
Vositali to‘ldiruvchi harakat - holat,belgi bilan obyekt o‘rtasidagi turli
grammatik-semantik munosabatlarni ifodalaydi. Vositali to‘ldiruvchi anglatadigan
ma‘no munosabatlar uning materialiga, grammatik formasiga va to‘ldirilmishning
leksik xususiyatiga bog‘liq.
Vositali to‘ldiruvchi bosh, qaratqich, tushum kelishigidan boshqa
kelishikdagi so‘zlar orqali yoki ko‘makchi bilan kelgan so‘zlar orqali ifodalanadi.
Shunga ko‘ra, vositali to‘ldiruvchini ikki guruhga ajratish mumkin: kelishikli
to‘ldiruvchi va ko‘makchili to‘ldiruvchi. Menimcha vositali to‘ldiruvchini emas,
umuman, to‘ldiruvchini ng o‘zini kelishikli va ko‘makchili to‘ldiruvchiga ajratish
muvofiq bo‘lardi.
Kelishikli to‘ldiruvchi vositali to‘ldiruvchining bir turi jo‘nalish, chiqish,
o‘rin-payt kelishiklaridan birida kelgan so‘z bilan ifodalanadi. 5
Jo‘nalish kelishigi
formasidagi so‘z bilan ifodalangan to‘ldiruvchilar:
1) . Biror narsa ish o‘shanga qaratilgan, atalgan shaxs, predmet ma‘nosini
anglatadi: B u n i K a r i m g a b e r d i m . B u l a v o z i m b u g u n d a n
s e n g a t o p s h i r i l d i . Atalganlikning “shu ish uchun mo‘ljallangan” degan
ma‘no ottenkasi ham bor.
2) Vosita bo‘lgan predmetni anglatadi: Bo ‘ sh meshlarni ng og‘zini qumga
to ‘ ldirdi
3) Logik sub y ektni bildiradi: Bugungi o‘quvchining iste‘dodi muallimga juda
qiziq tuyuldi.
4) Tenglik, qimmat ma‘nosini anglatadi: Men o‘ zimga deb olgan narsamni
bermayman, men uni halol mehnatimga olganman.
5) Kasb, mashg‘ulot, faoliyat predmetini bildiradi: A k a m
h u q u q s h u n o s l i k k a o ‘ q i y a p t i .
6). O‘xshatish, qiyoslash ma‘nosini anglatadi: Bola yosh niholga o‘ xshaydi,
5
Узбек тили грамматикаси. Тошкент: Фан, -1976.141 - б
14

shuningdek, qari kishi ham yosh bolaga o‘ xshab qoladi.
Vositali to‘ldiruvchining shakllanishida ayrim ko‘makchilaming ham muhim
roli bor. Bunda ko‘proq quyidagi ko‘makchilar qo‘llanadi: bilan, uchun, tog‘risida
( haqida), tomonidan (tarafidan) va boshqalar.
Bilan ko‘makchisi - grammatik subekt harakatini birgalida amalga oshirgan
shaxs уoki old predmetni, harakatning bajarishda vosita bo‘lgan predmetni,biror
holatning yuzaga kelishida asos bo‘lgan predmet kabi ma‘nolami bildiradi.
Uchun ko‘makchisi yordamida shakllangan to‘ldiruvchi quyidagi
ma‘nolarni anglatadi: 1) atalganlik ma‘nosini: Xo‘jayinning qizi uchun palk,
dotpech, qiyiq tikadi. 2) qarashlilik ma‘nosini: Hamma uchun ermak bo‘ldi bu
kitobchalar. 3) evaz ma‘nosini: shuni bilkim, jon uchun jon olamiz .
To‘g‘risida, haqida ko‘makchisi ishtirokida hosil bo‘lgan to‘ldiruvchi
quyidagi ma‘nolarni anglatadi: 1) ish – harakatning bo‘lishida asos hisoblangan
shaxs yoki predmetni bildiradi: O i l a n g t o ‘ g ‘ r i s i d a
t a s h v i s h l a n m a . 2) biror harakat - holat, belgi qaratilgan predmetni
bildiradi : B o l a l a r t o ‘ g ‘ r i s i d a g ‘ a m x o ‘ r l i k .
Tomonidan ko‘makchisi ishtirokida shakllangan vositali to‘ldiruvchi
harakatni bajaruvchi shaxs - logik subektni bildiradi: B u k o m p y u t e r
S a m a r q a n d у o r d a m j a m g ‘ a r m a s i t o m o n i d a n
i s h c h i l a r g a y u b o r i l g a n e d i .
Orqali ko‘makchisi yordamida shakllangan to‘ldiruvchi biror ish -
harakatning bajarilishida vosita bo‘lgan predmet ma‘nosini anglatadi: B u
k o ‘ r s a t u v k e c h a k e c h q u r u n televizor orqali namoyish etilgan
edi.
C) Sodda gapda aniqlovchining o ‘ rni
Aniqlovchi predmetning belgisini bildiradigan ikkinchi darajali bo‘lakdir.
Predmetning belgisi bosh bo‘laklardan kesim orqali ham ifoda etilishi mumkin.
Qiyoslang: sovuq suv (sovuq - aniqlovchi). - Suv sovuq yoki suv sovuq emas
15

( sovuq va sovuq emas - kesim).
Aniqlovchi ikkinchi darajali bo‘laklaming alohida bir turidir. U gapning
strukturasidagi roli jihatdan boshqa ikkinchi darajali bo‘laklardan farq qiladi.
Ikkinchi darajali bo‘laklardan to‘ldiruvchi va hol, odatda, fe‘lga bog‘lanib kelsa,
aniqlovchi otga bog‘lanib keladi. To‘ldiruvchi va hol gap tarkibida, uning mustaqil
bir bo‘lagi sifatida odatda kesimga tobe bo‘lib kelsa, aniqlovchi birikma tarkibida,
uning bir elementi sifatida egaga ham, kesimga ham, to‘ldiruvchiga ham, holga
ham tobe bo‘lib keladi. Hatto bir aniqlovchi ikkinchi aniqlovchiga tobe bo‘lib ham
kelishi mumkin: K e c h a s h u n i n g d a s t i d a n s i n f n i n g b a r c h a
q i z l a r i g a i k k i b a h o n a s i b e t d i .
Aniqlovchi gapda o‘zi bog‘langan so‘z bilan birga keladi. Aniqlovchi bilan
aniqlanmish aniqlovchili birikmani tashkil qiladi. Aniqlanmish bo‘lmas ekan,
aniqlovchi ham bo‘lmaydi. Aniqlovchi predmetning turli - tuman belgilarini ifoda
etadi. Aniqlovchining mazmuni uning turiga, qanday so‘z turkumi bilan
ifodalanganiga va grammatik formasiga bog‘liq. Aniqlovchilarning ifodalanishi
har xil. Aniqlashdagi semantik va grammatik xususiyatga ko‘ra bu vazifadagi
so‘zlar ham farq qiladi. Predmetning qandayligi tusi, xususiyati, mazasi, formasi,
xarakteri, harakatga ko‘ra bo‘lgan belgisi anglatilganda (sifatlovchida), aniqlovchi
sifat, sifatdosh kabi so‘zlar bilan ifodalanadi. Biror shaxs yoki predmetga
qarashlilik anglatilganda (qaratuvchida), aniqlovchi ot yoki ot o‘ rn ida kelgan so‘z
bilan ifodalanadi. Ular uch turda bo‘ladi: sifatlovchi, izohlovchi, qaratuvchi.
Shulardan birinchisi sifatlovchi predmetning belgi - sifati, son - miqdori,
tartibi kabi belgilarini bildiradigan aniqlovchidir. Sifatlovchi o‘z hokim so‘ziga
bitishuv yo‘li bilan birikadi. U bog‘lanib kelgan so‘z sifatlanmish
deyiladi.Sifatlovchi bilan sifatlanmish sifatlovchili birikmani tashkil qiladi.
Sifatlovchi aniqlovchi quyidagi so‘zlar bilan ifodalanadi: Sifat bilan.
Bunda aniqlovchi predmetning rang - tusi, maza - ta‘mi, shakl- hajmi, xarakteri
psixik holati, o‘rin yoki paytga munoosabati kabi belgilarni bildiradi: Yaxshi
yashash hammaning orzusidir. Son bilan. Bunda sifatlovchi predmetning miqdor
16

va tartib jihatdan belgisini bildiradi: U b u g u n u y g a t o ‘ r t t a n o n ,
b i r k i l o g o ‘ s h t , b i r q o p u n o l i b k e l d i . Ravish bilan. Bunda
ravish sifat funksiyasida qo‘llangan bo‘ladi: K a m d e , k o ‘ p y e .
( M a q o l ) . Olmosh bilan. Bunda sifat, son va ravish xarakteridagi olmosh
qo‘llanadi: B a ‘ z i i s h l a r i m i z d a n k o ‘ n g l i m t o ‘ l m a y a p t i . Ot
bilan. Sifatlovchi vazifasida kelgan ot ko‘p jihatdan sifatga yaqinlashgan bo‘ladi.
Bunda sifatlovch quyidagi ma‘nolarni anglatishi mumkin : a)o‘xshatish ma‘nosini :
S e v a m a n b a h o r n i , s e v a m a n q o r n i . . . Sifatdosh bilan. Bunda
sifatlovchi predmetning harakatga munosabat nuqtai nazardaridan belgisini
bildiradi: B u z o q n i n g y u g u r g a n i s o m o n x o n a g a c h a . . . Taqlid
so‘z bilan. B i r d a n d u v - d u v g a p b o ‘ l i b q o l d i . К o ‘ c h a
t o m o n d a n g u r s - g u r s o y o q t o v u s h i e s h i t i l d i
Qaratuvchi biror narsa predmet tegishli, qarashli bo‘lgan shaxs yoki
predmetni bildirgan aniqlovchidir. Qaratuvchi quyidagi so‘z turkumlari bilan
ifodalanadi: Ot bilan: Biz boylikka uchganlarni jazolab ularning boyligini
bevalarga tarqatmoqchi edik.
Sifat bilan. Bunda sifat substansivlashgan bo‘ladi: B i r y a x s h i g a -
b i r y o m o n .
Olmosh bilan. Bunda ko‘pincha ot harakteridagi olmoshlar qo‘llanadi. Sifat
va son xarakteridagi olmoshlar qaratuvchi vazifasida kelganda otlashgan bo‘ladi:
K i m n i n g k o ‘ y l a g i c h i r o y l i ? O ‘ n b e s h - n e c h a n i n g
у a r m i ?
Son bilan. Bunda son substansivlashadi: O ‘ n n i n g y a r m i -
b e s h .
Harakat nomi bilan . O‘ qimoqning foydasi ко ’p.
Sifatdosh bilan . Bunda sifatdosh otlashadi. Ko‘ringanlarning birortasi
ham uni tanimasdi.
Agar qaratuvchilar turli shaxsda bo‘lsa, qaralmish quyidagicha bo‘ladi: Bir
necha qaratuvchi tarkibida I shaxsni ko‘rsatuvchi olmosh bo‘lmay, qaralmish shu
17

shaxsning ko‘pligida bo‘ladi: Muxtaram prezidentimizning, mening va butun
Samarqand ahlining samimiy tabriklarimizni qabul qilgaysiz. Bir necha qaratuvchi
tarkibida I shaxsni ko‘rsatuvchi olmosh bo‘lmay, II shaxsni ko‘rsatuvchi olmosh
bo‘lsa, qaralmish shu shaxsning ko‘pligida bo‘ladi: Sening va uning vazifalari
bitta: u ham bo‘lsa Vatanni himoya qilish! Ba‘zi hollarda qaratuvchi maxsus
ifodalanmaydi, u tushib qoladi. Bu hol qaratuvchi logik urg‘u olmagan paytda ro‘y
beradi. Bunda qaralmishdagi egalik qo‘shimchasi uning qaysi shaxsga oidligini
ko‘rsatib turadi: S h a h r i m i z k a t t a . B o g ‘ i n g j u d a t o ‘ k i n .
B i z n i n g m a k t a b , s i z n i n g k o ‘ c h a kabi birikmalarning
komponentlari o‘zaro boshqaruv yo‘li bilan aloqaga kirishgan. Chunki bunda
qaratuvchi qaralmish bilan faqat qaratqich kelishigi formasi -ning bilan birikkan.
Qaralmish qaratuvchiga tobe bog ‘ lanadi: m e n i n g k i t o b i m , b i z n i n g
m a m l a k a t i m i z , s e n i n g u y i n g , s i z n i n g d a f t a r i n g i z
singari birikmalarda qaralmish qaratuvchiga mooslashib yuradi: - im, -ngiz,- ing, -
ingiz kabi egalik qo‘shimchalari shu moslikni ko‘rsatuvchi formantlardir.
D) Sodda gapda holning o‘rni.
Hol to‘ldiruvchidan keyingi ikkinchi darajali bo‘lak bo‘lib, ish - harakatning belgi
- sifatini, uning bajarilish bilan bog ‘ liq bo‘lgan o‘rin, payt, sabab, maqsad, shart -
sharoit, miqdor - daraja kabi xususiyatlami ko‘rsatadi. Demak, ho l ish-harakatni
biror jihatdan tavsiflaydigan - xarakterlaydigan bo‘lakdir.
Hol quyidagi so‘z yurkumlari bilan ifodalanadi :
Ravish bilan. Ravishning barcha turlari hol vazifasida kela oladi: Karima uyning
ishlarini tezda bajaradi. Sayohatchilar kechqurun Samarqandga zo‘rga yetib
kelishdi.
Fe‘l bilan. Odatda fe‘lning ravishdosh, sifatdosh va harakat nomi formalari
hol vazifasida keladi: Odil uyalganidan qizarib ketdi.
Ot bilan. Ot hoi vazifasida kelganda ko‘pincha kelishik qo‘shimchalari
qabul qiladi yoki ko‘makchilar bilan birga qo‘llanadi. Biroq u bA‘zan
18

ko‘makchisiz va kelishik qo‘shimchasiz ham hol vazifasini bajarishi mumkin :
H a y d a r o t a b i r k u n i O ‘ l t a r m a g a b o r i b t e g i r m o n d a n
x a b a r o l d i .
Sifat bilan. Bunda sifat yoki ravish ma‘nosida qo‘llanadi yoki yordamchi
so‘zlar bilan birga ishlatiladi: U n i n g q i z a r i b k e t g a n y u z i v a
k o ‘ z i g ‘ a l a t i h a y v o n n i eslatardi.
Son bilan. Son ko‘pincha boshqa so‘zlar bilan birga kelib ho l vazifasini
bajaradi:
O‘ qituvchi sinf xonani ikki marta tartibga chaqirsa-da, foydasi bo‘lmadi.
Olmosh bilan. Olmosh ko‘pincha egalik qo‘shimchalarini olib yoki
ko‘makchi bilan kelib hol vazifasini bajaradi. Biroq ba‘zi olmoshlar qo‘shimchasiz
va ko‘makchisiz ham hol vazifasida kela oladi: D a d a m n i n g i x t i y o r i
o ‘ z i d a , c h i r o g ‘ i m i z n i q a c h o n i s t a s a , o ‘ s h a n d a
y o q i b b e r a d i .
Taqlid so‘z bilan. Taqlid so‘z yakka holda yoki etib, qilib kabi yordamchi
fe‘llar bilan birga hol vazifasida keladi. H a y o t p i q - p i q y i g ‘ l a r ,
y e l k a l a r i d i r - d i r t i t r a r edi.
Hollar mazmundagi farqlariga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: ravish holi,
o‘rin holi, payt holi, sabab holi, maqsad holi, miqdor-daraja holi, shart va
to‘siqsizlik hollari.
Ravish holi harakatning qanday bo‘lishini, bajarilish sifatini aniqlaydi: U
yaxshi gapirdi. Student sekin o‘rnidan turdi kabi. Ravish holi harakatning qanday
bo‘lishini b a ‘zan o‘xshatish yo‘li bilan anglatadi: O l m a l a r c h a m a n d a y
o c h i l d i . U b u g u n x o h l a g a n c h a о ‘ y n a d i .
Ravish holining ifodalanishi quyidagicha: holat ravishi bilan ifodalanadi:
Y a p r o q l a r s e k i n s h i t i r l a d i .
O‘rin holi harakatning bo‘lishidagi umumiy o‘rin ma‘nosini anglatadi:
B a h r o m kecha qayerga ketgan edi? Shu yerda edi . kabi.
Payt holi harakatning, ishning bo‘lish vaqtini anglatadi : B u g u n
19

k e c h q u r u n k e l d i . U payt ravishi yoki shu ma‘nodagi so‘z, masalan, ot
bilan ifodalanadi.
Sabab holi harakatning bo‘lishidagi sabab ma‘nosini anglatadi: U
sevinganidan qichqirib yubordi. Sabab holi chiqish kelishigidagi ( ba‘zan o‘rin
kelishigidagi) so‘z bilan: U q o ‘ r q q a n i d a n b u i s h n i q i l o l m a d i .
u c h u n k o ‘ m a k c h i s i q o ‘ s h i l g a n s o ‘ z b i l a n : U
q o ‘ r q q a n i u c h u n . . .
Maqsad holi ishning bo‘lishidagi maqsadni anglatadi: - gani (- gali)
qo‘shimchasini olgan so‘z bilan: Bordim paxta tergani, fabrikaga bergani; uchun
ko‘makchisi qo‘shilgan so‘z bilan: Y o ‘ l c h i m a o s h i n i o l i s h u c h u n
b o r g a n d i . m a q s a d i d a q o ‘ s h i l g a n s o ‘ z b i l a n : F a r r u x
i s h l a s h m a q s a d i d a b o r g a n d i .
Miqdor daraja holi harakatning bajarilishini miqdor daraja jihatidan
harakterlab keladi (harakatning takrorlanishi, uzoq davom etishi yoki aksi,
bajarilish darajasi va shu kabilarni): H o s h i m j o n u z o q o ‘ y l a d i . U
k a m g a p i r a d i . To ‘siqsizlik hollari: 1. Shart holi fe‘l bilan ifodalangan
bo‘lakka bog‘lanib, harakatning bajarilish shartini bildiradi. Bu hol shart mayli
formasidagi fe‘l bilan, ravishdosh oborot bilan, ko‘makchili konstruksiya bilan
ifodalanadi. U darsga bugun ulgursa keladi. To‘siqsizlik holi harakatning
bajarilishiga to‘siq bo‘lgan shartni bildiradi. U y d a t o k o ‘ c h i b q o l d i ,
s h u n g a q a r a m a y y o z d i .
20

III. Xulosa
Hozirgi o‘zbek adabiy tili shakllangunga qadar bir qancha bosqichlardan
o‘tib bugungi til ko‘rinishiga keldi. So‘zlar tartibi, avvalo, nutqni to‘g‘ri
rivojlantirishda, t a ‘sirchanligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Gap bo‘laklarining
o‘rin almashish holati, so‘zlayotgan shaxsning maqsadi, nima demoqchiligi,
nimani tinglovchiga yetkazib bermoqchi ekanligi katta ahamiyatga ega. Chunki
so‘zlarning tog‘ri tartibi odatdagi ho li , ammo, teskari tartib ifodalayotgan mazmun i
boshqacha tus olishi mumkin.
Bugungi kun til taraqqi y otida erkin tartibning o‘rni oshib bormoqda. Bu
holatda so‘zlashuv nutqining ta‘siri yuzaga chiqadi. Chunki fikrini ifoda etayotgan
shaxs tezroq va osonroq yetkazish yo‘lini tanlamoqda. So‘zlovchi avval asosiy
gapni yetkazib, keyin uni sharhlab va izoh berib o‘tish bugunning oson muloqot
turlaridan biri hisoblanadi. Biror so‘zning sintaktik vazifasi uning morfologik
shakllanishidan bilinib turmasa, bunday so‘zda tartib erkinligi bo‘lmaydi. O‘zbek
tilida gap bo‘laklarining erkin bo‘lishiga qaramay, ko‘pincha qo‘llanadigan-
odatdagi bir tartib bor (bunday tartib darak gap asosida belgilanadi). O‘rni bilan bu
tartibning o‘zgarishi - inversiya ham uchrab turadi. Inversiyaning sabablari,
tug‘ilishi turli hodisalar bilan bog‘liq: biror bo‘lakning mazmun jihatidan birinchi
o‘rinda ekanligini ko‘rsatish, ta‘kid, emotsionallikni bildirish, matn talabi, gap
qurilishining xususiyati tufayli yuzaga chiqadi. Tartibning o‘zgarishi bitta bo‘lak
bilan amalga oshirilmaydi. Bir bo‘lakning tartibi o‘zgartirilsa, bu bilan boshqa
bo‘lakning ham o‘rni, darajasi o‘zgaradi degani, bo‘laklarning tartibi, uning
o‘zgarishi o‘sha bo‘laklarning o‘zaro munosabati bilan bog‘liq. Bunda ega, kesim,
to‘ldiruvchi aniqlovchi va holning joylashuvi muhim o‘rin tutadi. Sodda gap
misollarini to‘g‘ri tahlil etishni o‘rgangan har qanday o‘quvchi murakkab gaplar
tahliliga qiynalmaydi.
21

IV. Foydalanilgan adabiyotlar
Ilmiy adabiyotlar:
1. Узбек тили грамматикаси. 2 - том. - Т. : Фан 1976. –б 483.
2. А. Гуломов., М. Аскарова. Ҳозирги узбек адабий тили. Т.: Ўкитувчи, 1987.
–б 212.
3. Sayfullayeva R , Mengliyev В, Boqiyeva G , Qurbonova M , Yunusova Z ,
Abuzalova M . Hozirgi o ‘ zbek adabiy tili , - T .: Fan va texnologiya nashriyoti ,
2009. 354- b .
4. G‘ . Abdurahmonov va b . Hozirgi o ‘ zbek adabiy tili ( sintaksis ). - T .:
Ўкитувчи, 1987. –б 212.
5. K. Hayitmetov. O‘zbek tilida gapning aktual bo‘linishi va pozitsion masalalari.
- T .: 1984. 132.
6. Sh.Rahmatullayev. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. -T.: Universitet 2006. 317 - b .
7. Абдурахмонов. Г. Ўзбек тили грамматикаси. -Т.: Ўкитувчи, 1996. - 245 б.
Badiiy adabiyotlar :
1. Erkin A‘zam, “ Shovqin” .-T.: O‘zbekiston, 2011. O‘qituvchi, 97 - b.
2. O‘tkir Hoshimov. “Daftar hoshiyasidagi bitiklar” - T.: Sharq, 2008. - 272 b.
3. To‘xtaboyev X„Sariq devni minib” - T.: Yangi asr avlodi, 2013. -235 b.
22

O‘zbek tilida gap bo‘laklarining tartibi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish