O‘zbek tilida ko‘makchilar va ularning grammatik-stilistik xususiyatlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	64.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilida ko‘makchilar va ularning grammatik-stilistik xususiyatlari

Купить

Mavzu: O’zbek
tilida ko’makchilar
va ularning
grammatik-stilistik
xususiyatlari 
Reja:

O’zbek tilida ko’makchilarning
o’rganilishi.

Ko’makchilarning grammatik-
stilistik xususiyatlari.

Ko`makchilar o`zgarmaydi, turlanmaydi yoki yasalmaydi, ma’noli
qismlarga ajralmaydi, vosita sabab, maqsad, yo`nalish, qiyos kabi
ma’nolarni hosil qiladi.Ko`makchilar xuddi kelishiklar kabi tobe so`zni
hokim so`zga bog`lashga xizmat qiladi, o`zidan oldingi so`z bilan bitta
so`roqqa javob bo`ladi: siz bilan xamsuhbat bo`lmasdan avval
boshqacha xayolda edim.Ko`makchilar yetakchi so`zga bog`lanib unga
turli qo`shimcha ma’nolar yuklaydi. O’zbek tilshunosligida
ko’makchilarning funksional-stilistik xususiyatlari A.Pardayev
tomonidan mongrafik yo’nalishda o’rganilgan va nomzodlik
dissertatsiyasi himoya qilingan. Ko’makchilarning stilistik xususiyatlari
o’rganishda ana shu tadqiqot materiallaridan foydalanamiz

Ko’makchilar tarixan mustaqil so’z hisoblanib, o’zleksik ma’nolariga
ega bo’lgan, ammo davr o’tishi bilan bu leksik ma’nolarni yo’qotib ularning
ma’lum qismi o’zgarmas bo’lib, hech qanday grammatik shakllarni qabul
qilmaydigan hollarga kelib qolgan. O’zidan oldin kelgan so’zlar bilan
birgalikda vozita, maqsad, sabab, vaqt, makon, obyekt, o’xshatish,
yo’nalish, masofa, payt singari grammatik ma’no ifoda etadigan va
yordamchi vosita sanaladigan til birliklaridir.
Biz tadqiqotlar jarayonida ko’makchilarni hozirgi adabit tilimiz
nuqtai nazaridan funksional-stilistik jihatdan baholashga qaratamiz.
Lekskk ma’noga ega emasligi va shuning uchun ham nutqda alohida
ishlatilmasligi hamda so’z o’zgartiruvchi qo’shimchalarni qabul qila
olmasligi sof yoki asl ko’makchilarni ajratishda asosiy o’lchov bo’lib xizmat
qiladi. Shu nuqtai nazardan biz asosan bilan, binoan, bo’yicha, kabi, ora,
sayin, sari, uzra, uchun, qadar ko’makchilari va ularga sinonimik holatda
bo’lgan boshqa ko’makchilar tahlil qilinadi.

Hozirgi adabiy tilimizda ham fumksional ko’makchilarning
mavjudligi, birinchidan, tarixan mustaqil so’zlardan iborat
bo’lganligi va ularning leksik ma’no anglatganligidan,
ikkinchidan esa bu jarayon hali ham tilda davom etib
kelayotganligidan dalolat beradi. Bu toifadagi ko’makchilar
tilimiz tarixi tadqiqotchilarning kuzatish obyekti bo’lgan va
bu kuzatishlar natijasida ularning asosan fe’l, ot, ravish,
ravishdosh singari mustaqil so’z turkumlaridan kelib
chiqqanligidan dalolat beradi. H. G’. Ne’matov funksional
ko’makchilarga nisbatan ,,mustaqil-yordamchi so’zlar”
atamasini qo’llaydi. Olimning fikri qanchalik ilmiy asosga ega
ekanligini anglab olish maqsadida uning bu borada qayd
etganlarini batafsil keltirishga to’g’ri keladi: ,, Mustaqil va sof
yordamchi so’zlardan farqlash maqsadida ham mustaqil,
ham yordamchi vazifasida kela oladigan so’zlarni mustaqil-
yordamchi so’zlar deb ataymiz”.

Dominantasi avval so’zi bo’lgan sinonimik qatordagi so’zlarning o’rnini
bemalol almashtirib qo’llash mumkin va bunda deyarli mazmunga
putur yetmaydi. Ular orasida faqat ilgari so’zi bo’ginlar soni bilan
ulardan farqlanadi va buning she’riy asarlar uchun ahamiyati bor:
Turkman qizi quyoshdan turib ilgari, Kutarma kiranda yuksak uylarni…
( Zulfi ya)
Sinonimik qatordagi so’zlarga uslub talabi nuqtai nazaridan qarasak
ham A. Hozjiyevning quyidagi fikrlarini inobatga olsak maqsadga
muvofiq bo’ladi: ,, Avval, oldin so’zlari kontekst yoki boshqa biror
vosita yordamisiz ,,o’tmish” ma’nosini aniq ifodalay olmaydi. Ilgari,
qadim, burun so’zlari esa o’tmish ma’nosini aniq ifodalay oladi. Ilgari
so’zi ko’pincha avval, oldin so’zlariga nisbatan uzoqroq o’tmishni
ifodalash uchun qo’lllanadi. Oldin ko’proq oddiy so’zlashuvga xos.
Ilgari so’zi ham ko’makchi sifatida kitobiy uslublarda faol: Kengash
majlisni ochish oldidan ,,Ilmiy darajalar berish to’grisidagi nizom” ga
muvofiq ilgari tuzilgan komissiya xulosasining loyihalari kengash
a’zolariga tarqatildi. (OA K nizomi,9)

O‘zbek tilida ko‘makchilar va ularning grammatik-stilistik xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish