O‘zbek tilida olmoshlarning lingvopragmatik xususiyatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	194.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilida olmoshlarning lingvopragmatik xususiyatlari

Купить

O‘zbek tilida olmoshlarning lingvopragmatik xususiyatlari
REJA:
Kirish.BIM ning umumiy tavsifi…………………………………………………….
I.BOB. Pragmalingvistika va so‘z turkumlarining lingvopragmatik
tatqiqi………………………………………………………………………………….
1.1. Jahon va o‘zbek tilshunosligida so‘z turkumlarining lingvopragmatik
tadqiqi………………………………………………………………………………….
1.2.So‘z turkumlarining lingvopragmatik xususiyatlari……………………............
II.BOB.Olmosh so‘z turkumi va uning lingvistik
xususiyatlari…………………….
2.1.Olmosh so‘z turkumining grammatik
xususiyatlar……………………………..
2.2.Olmoshlarning funksional - stilistik
xususiyatlari……………………………….
III.BOB. O‘zbek tilida olmoshlarning lingvopragmatik xususiyatlari……………
3.1.Kishilik olmoshlarining deyktik xususiyatlari………………………………….
3.2.O‘zlik va ko‘rsatish olmoshining lingvopragmatik
xususiyatlari………………
3.3.Gumon, so‘roq, belgilash, bo‘lishsizlik olmoshlarining lingvopragmatik
talqini ………………………………………………………………………………….
Xulosa………………………………………………………………………………….
Foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati…………………………………………………..

Kirish. O‘zbek tilida olmoshlarning lingvopragmatik xususiyatlari.
Mavzuning dolbzarbligi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miromonovich ham “Ulug‘ allomalarimiz
o‘zlarining olamshumul kashfiyot va ixtirolarini sizning yoshingizda ayni kuchga
to‘lgan navqiron chog‘larida amalga oshirganlar.Siz ham buyuk ajdodlardan ibrat
olib,hayotga mo‘jizalar yaratishga astaydil intilishingiz kerak” 1
-deya ta’kidlaganidek
yosh avlod tarbiyasida,ta’lim sohasida yangi islohotni amalga oshirishda yangicha
yondoshuv va motivatsiya yoshlarga turtki bo‘ladi.
O‘zbek tilimiz shakllanar ekan o‘z taraqqiyot yo‘lini ham bosib o‘tadi.Shu
jumladan inson shaxsini kamol topishi tafakkurini shakllantirish va rivojlantirishda
tafakkur mahsulini nutq vositasida ifodalash salohiyatini egallashida asosiy vosita
bo‘lmish ona tili ta’limi maktabda yetakchi . o‘quv fanlaridan biri sanaladi.Bu har bir
millatni o‘z tilini mavjudligi, qolaversa tilning turli ma’no mazmun tamonlari
mavjud. Umuman olganda, ona tili xalq tafakkurini o‘stiradi, shakllantiradi,
rivojlantirib, boradi va millat tilida namoyon bo‘ladi. Ta’lim bo‘yicha ona tili fani
o‘zbek tilshunosligi bo‘limi “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” fani orqali morfologiya
bo‘limini o‘rganib so‘z turkumlarini tahlil qilib boramiz. 2
So‘z turkumlaridan olmosh
so‘z turkumiga alohida e’tibor yaratsak olmosh . so‘z turkumining shakllanishi,
qo‘llanilishi, qolaversa qaysi so‘z turkumi o‘rnida ishlatilishiga qarab ma’noli
jihatlari o‘rganiladi.Ammo uning ayrim . xususiyatli jihatlari mavjudligi, uni biz
lingvopragmatik jihatidan o‘rganishimiz zarur.Buni esa misollar orqali tahlil
etishimiz . o‘zbek tilshunosligida olmoshlarning lingvopragmatik xususiyatini
o‘rganish . mavzuni dolzarbligini belgilaydi 3
.
Muammoning o‘rganilganligi darajasi: so‘z turkumlarining o‘rganilishi tilning
muhim elementi hisoblanadigan so‘zning lingvistik tabiati shakl va ma’no xususiyati
uning nutqiy jarayondagi o‘rni qadim zamondan tadqiqotchilarni diqqatini tortib
kelmoqda. So‘zlarning inson, narsa-hodisa, belgi-xususiyat, harakat-holat singarilarni
ifodalashdagi o‘ziga xos jihatlarini belgilash maqsadida ularni muayyan guruhga
1
Maqola.Yangi O‘zbekiston.Hukumat.25-dekabr 2020.
2
G.Umarova .Ta’lim bosqichlarida olmosh so‘z turkumining o‘qitilishi.Malakaviy bitiruv ishi.Toshkent.2018.
3
М.Хакимов.Узбек прагмалингвистика асослари.Тошкент.2013.

ajratishda tilshunoslar o‘z tajribalari asosida o‘rganib boradi. Jumladan, olmosh so‘z
turkumi masalasida yoritilgan . ilmiy manbalarni 3 guruhga bo‘lib o‘rganishimiz
maqsadga muvofiq.
1.Olmosh so‘z turkumi haqida tarixiy nuqtai nazardan o‘rganilgan asarlar
mavjud.Jumladan, G‘.Abdurahmonov va Sh.Shukurovning “O‘zbek tilining tarixiy
grammatikasi”, J.Hamdamovning “O‘zbek tili tarixi II qism. Tarixiy morfologiya.
Birinchi bo‘lim” . kabi asarlarda H.Ne’matovning ayrim ishlarida tadqiqot obyekti
bo‘lgani bilan bir qatorda bu ilmiy ish o‘zining tegishli ilmiy-nazariy bahosini olgan.
2.Hozirgi o‘zbek adabiy tilida olmoshlar bo‘yicha maxsus tadqiqot ishlarini
olib borgan tilshunoslar mavjud. X.Komilovaning “O‘zbek tillida son va olmosh”
asari I.Suyarovning “Hozirgi o‘zbek adabiy tilida olmosh” mavzusida nomzodlik
dissertatsiyasi bo‘lib, bu ilmiy ishlar tilshunoslik fanining rivojlanishi uchun zamin
bo‘ldi. 4

3.Olmoshlarning ayrim turlarining stilistik xususiyatlari bo‘yicha fikr
bildirgan olimlarimizdan R.Qo‘ng‘irov, S.Karimov, B.Isabekov. T.Akramov,
N.Pozilova, O.Yusupovalar o‘z maqola va tadqiqot ishlarida olmoshlarning ma’no-
mazmun kasb etuvchi xususiyatini o‘rganib, ochib berishga harakat qilgan.Shu bilan
birga Pragmatika sohasi
bo‘yicha . ish olib borgan o‘zbek tilshunoslari M.Hakimov, A.Mamajonov,
Sh.Safarovlar o‘z tadqiqot . ishlarini olib borgan. Ammo olmoshlarning
lingvopragmatik xususiyatlarini o‘rganish uchun yosh tilshunoslar tadqiqot ishlarini
olib borishi zarur.
Dissertatsiyaning ilmiy tadqiqot ishlari rejalari bilan bog‘liqligi .Tadqiqot Sharof
Rashidov nomidagi Samarqand Davlat Universiteti Filologiya fakulteti Lingvistika
yo‘nalishiga mo‘ljallangan. O‘zbek tilshunosligi kafedrasi Lingvopragmatika sohasi
bo‘yicha o‘rganayotgan ishlar . muammosini tarkibiy qismi bo‘lib,Mavzu va tadqiq
yo‘nalishlari . filologiya fakulteti va universitet Ilmiy kengashlaridan tasdiqlangan
hamda universitetning ilmiy ishlar rejasiga kiritilgan.
4
Hozirgi o ‘ zbek adabiy tili .( Morfologiya ) O ‘ quv uslubiy majmua . Samarqand .2022.

Tadqiqotning maqsadi. Tadqiqotni bosh vazifasi sifatida o‘zbek tilshunosligida
Morfologiya so‘z turkumlari bo‘limi mavjud bo‘lib,bu bo‘lim hozirgi o‘zbek adabiy
tili fanida o‘rganiladi. Bu fan tarkibida balki, nutqiy . muloqotda olmosh so‘z turkumi
mavjud bo‘lib bu so‘z turkumi boshqa so‘z turkumi o‘rnida qo‘llanilib
keladi.Olmoshlarning nutq jarayonida qo‘llaganimizda qanday ma’no mazmun
ifodalashi ,so‘z turkumini o‘zbek tilida lingvopragmatik xususiyatini ochib berishdan
iborat.
Tatqiqotning vazifasi. Tadqiqotning bosh vazifasi shu maqsadni amalga oshirish
jarayonida dissertatsiya ishida qo‘yidagi vazifalarni bajarish ko‘zga tutiladi:
- pragmatika sohasining so‘z turkumlarini o‘rganilishga bag‘ishlangan asosiy
kuzatishlarga munosabat bildirish;
- mavzuga aloqador ayrim atamalarning izohiga aniqlik kiritib, fikr bildirish;
- jahon va o‘zbek tilshunosligida so‘z turkumlarining lingvopragmatik
tadqiqini yoritish;
- olmosh so‘z turkumining lingvistik xususiyatini o‘rganish:
-Olmosh so‘z turkumiming grammatik xususiyatini ochib berish,o‘zaro
almashinish jarayonida amal qiladigan kommunikativ . nutqiy omillarni yoritish;
- olmoshlarning o‘zbek tili funksional-stlistik tizimidagi o‘rnini
belgilash,bunda so‘zlashuv va yozma nutqdagi funksional chegaralanishlar stilistik
xoslanish jihatlariga e’tibor qaratish;
- o‘zbek tilida olmoshlarning lingvopragmatikasini o‘rganish;
- kishilik va o‘zlik olmoshlarining lingvopragmatikasini ochib berish,va
misollar orqali yoritish;
- ko‘rsatish olmoshining deyktik belgilarini o‘rganish
- barcha olmoshlarning pragmatik xususiyatini yoritish;
Tadqiqotning obyekti va predmeti. O‘zbek tilshunosligi elektron matnlar fondida
to‘plangan O‘zbekiston Respublikasi Prezident farmonlari va qarorlari,ilmiy uslubda
yozilgan ayrim monografiya,darslik o‘quv qo‘llanmalari,internet saytida joylashgan
ilmiy tadqiqot ishlari,jurnallarda chop etilgan ilmiy maqolalar,shu
jumladan,qo‘yidagi T.Malik, O.Yoqubov,E. A’zam, N. Eshonqul, M.Yusuf,

T.Sodiqova,O‘.Hoshimov singari taniqli o‘zbek adiblarining asarlari,qolaversa,
so‘zlashuv uslubida olingan misollar tadqiqot uchun manba va material vazifasini
o‘tadi. 5
Tadqiqot metodlari .Tadqiqotning metodologik asosi so‘zlarning ma’nolarini
o‘rganish tahlil etish hisoblanadi, shuning uchun asosiy qiyosiy tahlil metodidan
foydalanildi, semantik-uslubiy, matniy, leksikografik hamda statistik metodlardan
foydalanildi. Ushbu metodlarni qo‘llash, internet materiallarni to‘plash, saralash,
misollarni tanlash va tegishli guruhlarga ajratish jarayonida kompyuter texnikasiga,
uning matnni leksikografik qayta ishlashga mo‘ljallangan dasturlarga murojaat
qilindi.
Shuningdek, R.Qo‘ngirov, S.Karimov, Sh.Safarov, A.Mamajonov,
A.Pardayev, O.Yusupova, G.Umarova va boshqalarning shu yo‘nalishda olib borgan
kuzatishlardagi nazariy qarashlari va tatqiq metodlariga ham tayanildi 6
.
Himoyaga olib chiqilayotgan asosiy holatlar:
- o‘zbek tilida olmoshlarning lingvopragmatik xususiyatga ega ekanligi;
- ushbu lingvopragmatik xususiyatning namoyon bo‘lishi bevosita nutqiy
vaziyatga bog‘liqligi va olmosh so‘z turkumining qo‘llanishida amalga oshiriladigan
maqsad,uni adresat adresantga nutqiy muloqot orqali yetkazganda fikriy
tushunchasining mohiyati, salmoqli o‘rin tutishi;
- muayyan olmosh turkumidagi so‘zning variantlariga ega bo‘lishi hamda
o‘zaro, boshqa til birliklari bilan mmunosabatga kirishishi,ularda emotsional va
ekspressivlik xususiyatlari namoyon bo‘lishida asosiy imkoniyatlardan biri
hisoblanishi;
- olmosh so‘z turkumining jumlalarda qo‘llanganda faollik jihati,pragmatik
xususiyatini amaliyotdagi o‘rni,ma’no-mazmun doirasida ishlatilishi;
-olmoshlarni nutqiy jarayonda namoyon bo‘ladigan lingvistik
imkoniyatlari,ularning amaliyotda muloqot jarayonidagi stilistik salohiyat omili
ekanligi.
5
http//library.ziyonet.uz
6
Umarova G.Talim bosqichlarida olmosh so‘z turkumining o‘rganilishi.Malakavi bitiruv ishi.Toshkent.2018.

Ishning ilmiy yangiligi . Ishda ilk bor o‘zbek tilida olmoshlarning lingvopragmatik
xususiyatlarini yoritib berish mavzu qilib berildi. Bu ilmiy ishda olmosh so‘z
turkumining qo‘llanilishi, lingvistik tuzilishi, ma’no-mazmun kasb etadigan jihatlari,
pragmatika sohasida so‘z turkumlarini o‘rganilishi, g‘arb tilshunosligida so‘z
turkumlarining pragmatik xususiyatlarini ochib berishdan iborat. Shu jihatlarni
ochib berish uchun jahon tilshunosligida pragmatik sohasida so‘z turkumlarini
o‘rgangan olimlarning ishlari o‘rganildi.Ilmiy ishda so‘z turkumlarining pragmatik
jihatlari yoritildi. Olmosh so‘z turkumlarining boshqa birliklar bilan o‘zaro
aloqasi,stilistik ottenkalarda kelishi o‘rganildi. O‘zbek tilshunosligida olmosh so‘z
turkumining lingvopragmatik xususiyatlarini ochib berish asosan ilmiy ishning
yangiligidir.
Mazkur tatqiqot natijasida o‘zbek tilida olmoshlarning nutq jarayonida tutgan
o‘rni,ahamiyati,o‘ziga xos lingvopragmatik xususiyatlari haqida aniq tasavvurga ega
bo‘lish, bu borada muayyan ilmiy xulosalarga kelish hamda bu xulosalardan amalda
foydalanishga sharoit yaratildi.
Tadqiqot natijalarning ilmiy va amaliy ahamiyati. O‘zbek tilshunosligida
olmoshlarning alohida turkum sifatida qarashga sabab bo‘lgan va bunda ularning
asosan leksik-grammatik, fuksional-stilistik jihatlari inobatga olingan nazariy fikrlar
ushbu so‘z . turkumining lingvopragmatik xususiyatlari atroflicha tahlil etilgan,
o‘rganilgan, yangicha munosabatlar hamda xulosalar bilan to‘ldirilgan. Bu bilan
olmoshlarga xos bo‘lgan nutqiy imkoniyatlar va ularning tahlili ilmiy asosga
qo‘yildi.
Tatqiqot natijalaridan oliy o‘quv yurtlari filologik ta’lim yo‘nalishida nazarda
tutilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili’’, “Pragmalingvistika’’, “O‘zbek tili stilistikasi’’,
“O‘zbek nutqi madaniyati’’ fanlarini o‘qitishda, o‘zbek tili morfologiyasi va
pragmalingvistikasiga oid . tanlov fanlarni tashkil etishda, so‘z turkumlarining
pragmatik tahliliga oid ilmiy tadqiqotlar olib borishda foydalanish mumkin.
Dissertatsiyada keltirilgan til materiali izohli va boshqa filolog tatqiqotchilar
uchun manba vazifasini ham o‘tay oladi.

Tatqiqot natijalarni amaliyotga joriy qilinishi . Ilmiy ish Sharof Rashidov
nomidagi SamDU o‘zbek filologiya fa’kulteti lingvistik yo‘nalishi “Tilshunoslik’’
kafedrasi yig‘ilishida muhokama qilinib, himoyaga tavsiya etildi. Tadqiqot
natijalaridan barcha filologiya yo‘nalishidagi tadqiqotchilar, bakalavrlar va
magistlarga, “Pragmalingvistika” va “Matnning lingvistik tahlili”,
“Lingvokulturologiya” hamda tanlov fanlari bo‘yicha o‘qilayotgan ma’ruzalar va
amaliy mashg‘ulotlar jarayonida samara foydalanish mumkin. 7
Ishning tuzilishi va hajmi . Bitiruv malakaviy ishi uch bob, umumiy xulosalar,
foydalanilgan . adabiyotlar ro‘yxati, ilmiy ishda qo‘llangan terminlar ya’ni glossoriy
va ilovalardan iborat.
7
O.Yusupova.O‘zbek tilida olmoshlarning funksional-stilistik xususiyatlari.Sam.2008.

I.BOB.Pragmalingvistika va so‘z turkumlarining lingvopragmatik tatqiqi .
1.1. Jahon va o‘zbek tilshunosligida so‘z turkumlarining lingvopragmatik
tadqiqi.
Insonning o‘z fikriy ifodasi, mulohazasi, obyektiv olamdagi barcha ijtimoiy
xatti-harakatlari uning nutqiy faoliyatida o‘z ifodasini topadi. Shuning uchun
inson nutqini o‘rganish, ong ostidagi fikrini, uning ma’naviy olami bilan tanishish
imkonini beradi. Pragmatika tilshunoslik fanining innovatsion nazariy va amaliy
tarmog‘idir. U insonning ijtimoiy faoliyatini o‘zida aks ettiruvchi lisoniy, nutqiy
jarayon, nutq ishtirokchilariga xos aloqaga xos niyat nutqiy vaziyatning ta’siri bilan
aloqador masalalar va jihatlarni o‘rganadi.
Pragmatika” – yunonchada . “ish”, “harakat” degan ma’nolarni anglatib,
nutqdagi til birliklarining vazifadoshligini o‘rganuvchi ishoraviy belgi, shu asosda
semiotika va tilshunoslikning sohasidir. Chunki belgilar tuzulmasini va lingvistik
belgi vazifalari haqidagi g‘oyalar o‘rtaga tashlanib,semiotika haqida asosiy fikriy
tushunchalar va g‘oya o‘rganildi, yosh tilshunos olimlar tomonidan aniqlanadi.
Semantika, sintaktika, va pragmatika o‘rtasidagi o‘zaro farqlar ko‘rsatiladi. 8
Pragmatika termini 19- asrning 30-yillarida Ch.Morris tomonidan u . ilmiy
semiotikani, sintaktika, semantika, pragmatika singari tarkibiy qismlarga ajratadi.
Tilshunoslikda yangi sohani yuzaga kelishida tadqiqot obyekti uchun . pragmatika
sohasini yuzaga kelishiga qo‘l kelgan, Ch.S.Pirs g‘oyasi, shuningdek J.Ostin va
Z.Vendlerning mantiqiy-falsafiy qarashlari asosida yuzaga kelgan nutqiy akt, Pola
Graysning . ma’noning pragmatik . tahlili va nazariy qarashlari, ta’limoti . ta’sirida
lingvistik pragmatikani yuzaga kelishi, shakllanishi uchun ma’lum asoslar yaratildi.
Pragmatika tushunchasining . mohiyatiga ko‘ra so‘zlovchi nutqida . aloqaviy maqsad,
niyat yotadi. Bu niyatni amalga . oshirish uchun esa nutqiy vaziyat orqali amalga
oshirish nutq jarayonida amalga oshadi. . So‘zlovchining munosabati esa
nutqiy . muloqotga kirish vositasida shakllanadi. 9
Nutqiy aloqa , tizimi ya’ni yig‘indisi
8
M.Hakimov.O‘zbek pragmalingvistika asoslari.Toshkent.2013.5-6b
9
O‘zME.Birinchi jild.Toshkent.2000

nutqning mazmunini tashkil etadi.Bunda inson tilini . ibtidoiy shakllanishidan tortib to
uning murakkab . mazmuniy tuzilishiga qadar bo‘lgan lingvistik xususiyatlari nutqda
sodir bo‘lgan muammo sifatida talqin etiladi. Pragmalingvistika . nazariyasida , ana
shunday o‘zak tadqiqiy talqini shu sohani shakllanishi uchun asosiy mezon vazifasini
bajaradi Insonni olamni bilish va uni his qilishdagi tasavvur ko‘rsatgichlardagi nutq
darajalari hisobga olinadi.
Pragmatikaning tilshunoslik fanining yangi tarmog‘i sifatida shakllanishi
va tan olinishi o‘tgan asrning 70-yillarning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. Chunki
bu davrda lingvistik maqolalar . to‘plam holida ilk bor nashr etildi. Bu to‘plam
yo‘nalishning innovatsion tarmog‘i sifatida shakllanishi uchun boshlang‘ich amaliy
va nazariy manba bo‘lib, tillarning madaniyatlari ma'lumotlaridan tadqiqotchilar
e'tiborini o‘ziga ko‘proq jalb qilib kelayotgan tilning pragmatik jihatlari
tilshunosdan chuqur lingvistik bilimdan tashqari yana ko‘pgina boshqa fanlarning
yuzaga kelishidan ham xabardor bo‘lishni talab qiladi. Tilshunoslikda pragmatik
vositalardan o‘rinli foydalanish esa asl so‘zda ifodalangan zaruriy ma'noni to‘la-
to‘kis etkazib berishga xizmat qiladi. Shundan kelib chiqadigan bo‘lsak, nutqiy
vaziyat ishning amaliy ahamiyati shakllantiradi. So‘z turkumlarining . pragmatik
xususiyatlari haqida to‘liq ma'lumotga ega bo‘lib, ularning tahlilini, nutqda
qo‘llanilishini, qanday maqsadda adresat adresantga so‘zlagan fikrlarini, asosli
misollar bilan ochib bergan bo‘ladi. Bundan tashqari o‘rganilgan korpus bilimlarni
nutq vaziyatida qo‘llash, so‘z turkumlarining . pragmatik xususiyatlaridan foydalanib
nutq jarayonida uchraydigan har qanday . leksik-grammatik muammolarni yo‘qqa
chiqarish, shuningdek, nutq, badiiy asarlar ma’no-mazmunida yotgan ost ma’no
fikrlarni ifodalab, pragmatikani anglash va bu jarayonda duch kelingan muammolami
tahlil eta olish, tadqiqotning amaliy-mazmuniy ahamiyatini tashkil etadi.
. Tilshunoslikda pragmatika tilshunoslikning nisbatan yangidan shakllangan,
insonning nutq faoliyatini o‘rganishga, bunday faoliyatning mazmuni, maqsadi,
bunday maqsad va mazmunning og‘zaki va yozma matnda verbal va noverbal
ifodalanish vositalarini, ularning nutq aktidagi o‘rnini, kommunikativ ta'sirini,
so‘zlovchi va tinglovchi nutqidagi turlicha munosabatlarni lisoniy belgilarda

ko‘rsatib, ifodalanishini o‘rganuvchi fan tarmog‘idir. Lingvistik pragmatika aniq
shaklga ega emas Pragmatika til belgilarining nutqdagi harakatini bayon etuvchi
tilshunoslikning tadqiqotning ishoraviy omilidir. Uning tarkibiga adresat va adresant,
ularning nutq jarayonidagi o‘zaro muloqotiga bog‘liq masalalar majmui kiradi. 10
. Tinglovchi diqqat-e'tiborini tortish gapiruvchi shaxsining ularga kommunikativ
ta'sir qilish,diqqatni o‘ziga jalb qilishi, qiziqtirib qo‘yish, fikrini o‘tkaza bilish yoki
aksincha, chalg‘itish, , to‘lqinlashtirish, ishontirish hayajonga solish, yoki aldashga
urinishida so‘zning, so‘z birikmasining ekspressiv-emotsional-baholovchi konnotativ
ma'nosini, ya'ni pragmatik ma'nosini tadqiq qilish ehtiyoji vujudga keldi.
Lingvistikada pragmatika bu-qayta yaratish san'ati, badiiy ijoddir, ijod bo‘lganda
ham adresatning maqsadidan izlanish, mehnat, sabr-toqat talab qiladigan, turli xil
ma’noli so‘zlar orqali maqsadini adresantga yetkazishni talab qiladigan nutqiy
ijoddir. Jamiyatda insoniyat faoliyatining murakkab ko‘rinishi bo‘lmish ongli fikr
tilda yuzaga kelgan nutqiy ifodani ya'ni matnni, jumlani uning shakl va mazmun
birligini asragan holda, til vositalari birikuvidan ya’ni tag ma’noni ifodalashdan
iborat ijodiy jarayon bu: pragmatikadir. Umuman, o‘z ma'nosiga ega bo‘lgan til
vositalari ko‘magida yaratilgan nutqiy ifoda til va uning tuzilishi asosida vujudga
keltirilgan maqsadli ifoda bilan almashtiriladi. Shu usul bilan asl ma’nosidan o‘zga
tag ma’noli til matnlarining mazmuniy-uslubiy jihatlarini yuzaga keltiradi.
Pragmatikani bosh xossasi uning so‘z san'ati ekanligidadir.Nutq orqai so‘zning fikrni
ifodalash,so‘zlab berish xususiyati, ta'sir quvvatiga ega ekanligi so‘z san'at
darajasidaligini ifodalab berish imkonini beradi. 11
Lingvopragmatikada - muayyan til vositalari yordamida ifoda etilgan voqea-
hodisalarni, narsalarni, til vositalari orqali asl va tag ma’nosi bilan to‘la mos
ifodalash demakdir.Pragmatika sohasida nutq jarayonida ikki holat ro‘y beradi, ya'ni
birinchidan, maqsadli fikrni adresat ifodalayotgan narsani tushunish, anglash va
talqin qilish kerak. Bu hodisa nutq jarayonida ro‘y beradi. Ikkinchidan, adresant
fikrni qanday tushundi uning tushunchasiga bog‘liq, tilga muvofiq ifoda vositalari,
ya'ni so‘z, so‘z birikmasi, grammatik shakllarni qo‘llashda so‘zlarni ifodalashda
10
Рахимов. Ую Ta гмаъно ва прессупозиция//Узбек тил ва адабиети.- To шкент.2005- N 5.Б-32.
11
Хакимов М.Тагмаъно ва тагбилим хусусида баъзи мулохазалар.//Узбектили ва адабиети.Тошкет.2001.Н1.б-33.

tushunchaga xos so‘zlarni tanlay olish,so‘zlar ma’nodoshlarni topish
lozim.So‘zlovchi o‘zining biror bir fikrini yaratar ekan, u o‘zining shu nutqi ta’sirida
qabul qiluvchiga (tinglovchi) qandaydir xabarni yetkazishni, fikrlarini anglatib
o‘tishni, ko‘nglidan kechayotgan yangiliklarni yetkazishni o‘ylabnutq so‘zlaydi. Bu
orqali so‘zlovchi tinglovchiga ma'lum ta'sir ham o‘tkazadi. Tinglovchiga
so‘zlovchining nutq orqali ko‘rsatiladigan ta'sir pragmatik xususiyatlar natijasida
amalga oshiriladi. So‘z asli pragmatika yordamida nutqdagi axborot tinglovchining
oliy nerv sistemasiga etkaziladi va bu yerda tegishli sezgilar orqali eshitgan so‘zlar
qabul qilinib ta'sirlanish yuzaga keladi.Yagona pragmatikaning o‘ziga shuncha
vazifa berilgan ekan, uni tilda ifoda etmaslik tushunchani,bu so‘zni nutqda yaratish
emas, balki unima’nosini anglab yetmaslik demakdir. Agar biz biror mavzu
yuzasidan olib borilayotgan suhbatni tinglasak-da, ammo uning mazmuniga
tushunmasak, bu suhbat biz uchun qiziq bo‘lmaydi va biz undan zerika boshlaymiz.
Xuddi ana shunday, agar tilda pragmatika mazmuni bo‘lmasa, biz uni tushuna
olmasligimiz mumkin va so‘zlovchi nutqiga noto‘g‘ri baho berib uning nutqidagi
fikrlariga tushuna olmaymiz. Chunki pragmatikada fikr aytilganda uni qay darajada
tushinib yetish adresatga bog‘liq. Demak, pragmatikaning . ahamiyati nafaqat nutqda,
balki ifoda etishda ham muhimdir. Pragmatikani bunday tahlili ushbu sohadagi
tushuncha va qarashlarni, tasavvurni kuchaytiradi. Til birliklarining uslubiy
emotsionallikni kasb etish xususiyati turli so‘zlar orqali uslubiy va pragmatik
jihatlardan bir-biridan mos kelishi yoki mos kelmasligi mumkin. Tillarning bunday
jihati leksik vositalarni tanlash haqida qaror qabul qilish imkonini beradi.
Adabiyotlarda pragmatikaning birinchi vazifasi kitobxonga estetik ta'sir
ko‘rsatishdir. Agar aslidagi pragmatik ta'sir nutqda mavjud bo‘lmasa, u kitobxonda
hech qanday reaksiya uyg‘ota olmasa, demak, so‘z aslining pragmatik xususiyati
qayta yaratilmagan va bunday hech qanday qiymatga ega emas. Amaliyotda
pragmatik maqsad tinglovchiga ko‘zda tutilgan kommunikativ ta'sir ko‘rsatish bilan
belgilanadi. Pragmatikada qayta tiklanadigan kommunikativ effekt asl so‘zning
asosiy vazifasining qayta tiklanishidir. 12
Pragmalingvistikani ,umuman,
12
Ш.Сафаров.Прагмалингвистика.Самарканд.2008.

tilshunoslikning mustaqil sohasi sifatida ajratish hamda uning o‘zgarish obyekti,
predmetini aniqlash maqsadida lisoniy birliklardan munosabat jarayonining
pragmatik qiymati, “bahosi”, mundarijasining yuzaga kelishini ta’minlovchi omillarni
izlamoq kerak. Lisoniy birliklardan har qanday sharoitda namoyon bo‘ladigan
belgilari ularning ontologik vazifaviy (funksional) xususiyatlari namunasidir.
Shunday qilib, pragmatikaning umumiy ta’rifini quyidagicha tasavvur qilish
mumkin: pragmatika . tilshunoslikning alohida sohasi bo‘lib uning tadqiqot doirasida
muloqot jarayonida lisoniy birliklarni tanlab olish, ularni qo‘llash hamda ushbu
qo‘llanishdagi birliklarning muloqot ishtirokchilariga ta’siri masalalari o‘rganiladi.
Ushbu qoidalar kommunikatsiyon aloqaning shart-sharoitlariga nisbatan, keng
ma’nodagi kontekst sifatida o‘rganiladi. Lisoniy hodisalarning bu yo‘sindagi tahlili
ularning qo‘llanishidagi u yoki bu muhitda mavjud bo‘lgan ayrim mulohazali
so‘zlarni, to‘siqlarni chegaralanishlarni ham aniqlashga imkon beradi. Lingvistik
tahlilning asosiy g‘oyasi ham lisonning tabiatini uning amaliy faoliyatda
qo‘llanishiga nisbatan yoki boshqacha aytganda, bajarayotgan vazifasi chegarasida
aniqlashdir. Umuman, vazifa ya’ni amalga oshiradigan ishi (funksiya) . tushunchasi
lison tahliliga pragmalingvistik yondashuvning ilk qo‘yilgan tamal toshidir.
Aminmizki, pragmalingvistikaning xuddi shu usuldagi taraqqiyoti nazariya
tilshunoslik va amaliy aloqadorlik oralig‘ida yuzaga kelib turgan turgan “uzilish”larni
bir oz toraytiradi. Pragmalingvistika sohasi tadqiqot predmetining keng miqyosda
tasavvur etilishi va tilshunoslar ushbu sohaning turli yo‘nalishlarda taraqqiy
etishiga olib keladi.
Oqibatda, pragmalingvistikaning nutqiy akt munosabati nazariyasi, diskursiv
qarashlar, deyksis nazariyasi, pragmasemantika,pragmastilistika pragmasinonimiya
singari o‘z “ichki” sohalari yuzaga kelib targ‘ib etildi. Tilshunoslikda sohalarining
farqi, birinchi navbatda, pragmalingvistikaning nutqda qo‘llanilishi,
presuppozitsiyasi, alohida bo‘laklarga ajratish, har bir bo‘lak ma’noli jihati batafsil
yoritilishi va o‘rganilishida namoyon bo‘ladi.
Avvalambor, shuni ta’kidlash joizki, matn tushunchasini material sifatida aniq
bilish va tasvirlashda mutaxassislar orasida yagona fikr yo‘q, ammo, bir-biriga

teskari bo‘lgan ikki xil fikr mavjud. Ayrim tilshunoslar faqatgina yozma
shakldagi ,jamiyki, nutq yoki nutq parchasini matn deb aytib o‘tadilar. . Matnni
lingvistik tadqiqot ob’ekti sifatida rus tilshunosligida ilk o‘laroq batafsil
o‘rganganlardan biri I.R.Gal’perin “matnning ontologik va funksional belgilarini
namoyon etadigan yetakchi jihatlar”dan biri sifatida “yozma hujjat tarzida
reallashadigan va fikriy tugallanganlik”ni alohida ta’kidlab ko‘rsatadi. 13
Uningcha,
matn yozuvda qayd etilgan nutqiy asardir. Rus tilshunosi . L.M.Loseva “matn”
tushunchasini aniqlashda umuman matnlar uchun xos bo‘lgan jihatlarni o‘rganib,
solishtirib chiqish belgilardan aniqlash kerakligini aytadi va manashu belgilarning
birinchisi sifatida matnning yozma shaklda bo‘lishini alohida ta’kidlab
o‘tadi. . Biroq,bu so‘z turkumlarining pragmatikasi tilshunoslar tomonidan tadbiq
qilinganda yordamchi so‘z turkumlari birinchi o‘rinda turishi unda tag ma’no
pressupozitsiya mavjudligi tilshunoslar tomonidan o‘rganilgan. Ma’lumki, so‘zlarni
turkumlarga ajratishning til tuzilishi bilan bog‘liqligi yangicha qarashlar faqat
konteksda, nutq vaziyati ta’sirida ma’nosi oydinlashuvchi so‘zlarning pragmatik
xususiyatlari to‘g‘risida fikr yuritish imkonini beradi. 14
Nutq vaziyati va konteks
bilan bog‘liq so‘zlarning yangicha talqini va tasnifida. Narsa va hodisalarni nomlash,
ularni guruhlarga bo‘linishi orqali ismlar ikki darajaga bo‘linadi.
. 1.Birlamchi nomlar bularga (narsa . otlari, belgi . otlari, miqdor . otlari) va fe’llar.
. 2.Ikkilamchi nomlar. Ikkilamchi nomlar atoqli otlar (antroponim, toponim, gidronim,
oronim . hakozo) va olmoshlar kiradi. Bu ikki turkum borliqdagi narsa hodisalarni
bevosita nomlamaydi. Tilda tilshunoslikda pragmatika fanining yangi sohasi sifatida
yuzaga kelishi va o‘rganilishi 70-yillarning ikkinchi yarmida shakllana boshladi.
Chunki bu davrda lingvistik pragmatika bilan aloqador maqolalar yuqorida
ta’kidlaganimizdik to‘plam holida chop qilindi. To‘plam manashu fanning yangi
tarmog‘i sifatida targ‘ib qilinishi uchun birinchi amaliy va nazariy manba bo‘lib
xizmat qildi. Lingvistik pragmatika falsafiy g‘oyalar ta’sirida shakllana boshlandi.
1977-yildan Amsterdamda lingvistik pragmatikaga bag‘ishlangan maxsus jurnal
nashr qilina boshlandi. Jurnal “Tekstologiya” ’ va “ , Nutqshunoslik” ’ ning turli
13
Matn tilshunosligi va uning shakllanishi-hozir.org sayt
14
I.Yo‘ldoshev.O‘.Sharipova.Tilshunoslik asoslari Toshkent.2007

yo‘nalishlari bilan bog‘liq masalalarni yoritishga bag‘ishlangan maqolalarni to‘plam
sifatida e’lon qilishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ydi.” 15

O‘zbek tilshunosligida yangilik bo‘lib kirib kelgan, pragmatik jihatdan til
birliklarining o rganish o zbek tilshunosligida XX. asrning 80-yillaridan amaldaʻ ʻ
qo‘llanila boshlangan, targ‘ib qilingan. Tilshunos olim, fan fidoiysi . N.
Mahmudovning “Presuppozitsiya va gap munosabati” ga oid, A. Nurmonovning
“Ko makchili konstruksiyalar presuppozitsiyasi” ga oid, D.Lutfullayevaning “O‘zbek
ʻ
tilidagi sodda gaplarda qarama-qarshi uzvlar presuppozitsiyasi” haqidagi ilmiy
maqolalari e’lon qilindi. . Keyinchalik esa . o zbek tilshunosligida til birliklarining
ʻ
pragmatik xususiyatlari haqida ko‘pgina tadqiqotlar yuzaga keldi. M. Hakimovning
“O‘zbek . tilida matnning pragmatik talqini”ga oid filologiya fanlari bo‘yicha
doktorlik dissertatsiyasi, U.Rahimovning “Yuklamalar presuppozitsiyasi”ga doir, Z.
Tohirovning “O‘zbek tilida pragmatik semalarning hosil bo‘lishi va ularda subyektiv
munosabatning yuzaga chiqishi”, Z.Burxonovning “O zbek tilida ko makchilar va
ʻ ʻ
ularga vazifadosh kelishiklar pragmatikasi”ga oid nomzodlik dissertatsiyalari,
A.Pardayevning “Yordamchi so z turkumlarining,umuman, bog lovchilarning so z
ʻ ʻ ʻ
turkumlarining lisoniy tizimdagi o rni va lingvopragmatik tadqiqi”ga oid doktorlik
ʻ
dissertatsiyalari, M.Qurbonovaning “O‘zbek bolalar nutqining pragmatik
xususiyatlari”ga doir Filologiya fanlari bo‘yicha doktorlik ishlari shular
jumlasidandir 16
. Oldin nomlangan narsalarni bir-biridan ajratadi va ularga ishora
qiladi.Bu jihatdan atoqli ot va olmoshlar atash ma’nosiga ega bo‘lmagan “ichi
bo‘sh”so‘zlar sifatida o‘zaro umumiylikni hosil qiladi.Lekin atoqli otlar faqat narsa
otlarini bir-biridan ajratish uchun qo‘llanilsa olmoshlar barcha so‘z shakllari o‘rnida
shakllanib kelib,ularga ishora og‘zaki va yozma matn tarkibidagi matn qismlarini
bog‘lash vazifasini bajaradi. “Shuning uchun ba’zi lingvistik adabiyotlarda
olmoshning yuqoridagi boshqa so‘z turkumlaridan farqlanuvchi qirralari alohida
ta’kidlagani holda,bu belgilar lingvistik jihatdan tahlil qilinadi Bundan tashqari
yordamchi so‘z turkumlarining pragmatikasi ham mavjud.
1.2.So‘z turkumlarining lingvopragmatik xususiyatlari
15
https//cyberleninka.ru/article/n/pragmatika-tushunchasi.
16
Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili.Toshkent. “Universitet”.2010.

Jahon tilshunosligida tadqiqotchilar so‘z turkumlar shakllanishida pragmatik
qarash ham mavjudligini, keyinroq so‘zlarning pragmatik jihatini so‘z
turkumlaridan ajratib chiqish kerakligini ta’kidlab o‘tadi va keyingi yilda ushbu
yo‘nalishdan semantika va sintaktika ildam odimlab ketgan bo‘lsa ya’ni taraqqiyot
qilgan bo‘lsa, pragmatikaga esa e’tibor sustroq bo‘ldi. Faqat o‘tgan asrning o‘tgan
choragiga kelib, pragmatika tilshunosligining mustaqil yo‘nalishi sifatida shakllana
boshladi. Umuman
olganda so‘z turkumlarining jahon tilshunosligini shakllanishi qadimgi davr:
.“Qadimgi Yunonistonda tilshunoslik yunon falsafasining yetakchi omili sifatida
maydonga keladi va bu sohada buyuk,katta, salmoqli ishlar qilinadi. Qadimgi
Yunonistonda, qolaversa, qadimgi Hindistondagidek matnlarni o`rganish, ularga
izoh berish, so`zlarni tahlil qilish, tushunchalarni ifodalash, mohiyatini ochish kabi
masalalar fonetika, leksika va grammatika sohalari bilan asosan shug`ullanishga,
shu tadqiqot ishlarini olib borishga va usullardan foydalanib izohlashga sabab bo`ldi.
Yunon tilshunosligining taraqqiyoti ikki davrga bo`linadi:
1. Falsafiy davr.2. Grammatik davr.” 17

1.Jahon tilshunosligining Yunoniston tilshunosligining falsafiy davri ikki asr davom
etadi. Umumam, tilga falsafaning bir . qismi, bo‘lagi sifatida qarash, til hodisalarining
mazmun-mohiyatini falsafiy jihatdan o‘rganish va tushuntirish, taxminlar, xulosalar
chiqarish, g`oyalar yaratish,falsafiy jihatdan o‘rganish ayni davrning eng muhim
xususiyati hisoblangan.
2.Jahon tilshunoslikning grammatik davri, Iskandari davrida shakllanganligi uchun
yunon tilshunosligida Iskandariya davri deb yuritilgan. Misr davlatining poytaxti
bo`lgan Iskandariya makedoniyalik Aleksandr Mokedonskiy (Iskandar) nomi bilan
bog`liq edi. U egallab olgan Sharq mamlakatlarida yunon tili, madaniyatni
shakllanishida, yunon tili, falsafasining ta’siri ostida yunon madaniyati, Sharq
madaniyati bilan birlashib ketib, aralash madaniyat-ellinizm shakllanadi.
Bularning barchasi muqarrar ravishda . ushbu tillar uchun birlamchi manba -
endi asrab qolinmagan til mavjud degan xulosaga olib keldi. Sanskrit tilini chuqur
17
R.Rasulov.Umumiy tilshunoslik.(Tilshunoslik tarixi)1-qism.Toshkent-2005.10- б

bilish qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning yuzaga kelishi uchun asosiy turtki bo‘lib
xizmat qildi
Tilshunos olim asar muallifi, ushbu asarda o`zigacha bo`lgan barcha
tadqiqotchilarning ilmiy ishlarini, ta`limotlarini, qarashlarini, qolaversa,fikrlarini,
umumlashtiradi. Mahmud Koshg ariy hayoti va ijodi to‘g‘risida yagona manba uningʻ
o z qalamiga mansub asarlaridir
ʻ 18
. Bizga ma lum ma lumotlarga ko ra, u ʼ ʼ ʻ
Qoraxoniylar davlatida, qoraxoniylar sulolasiga aloqador o‘ziga to‘q oilada
tug ilgan.Qoraxoniylar davlatidagi ichki kelishmovchiliklar tufayli vatanini tark etib,
ʻ
15 yil davomida atrofdagi qardosh xalqlar orasida hayot kechirishga majbur bo lgan,
ʻ
Bag dodga pirovardida yetib borgan.Uning “Devonu lug‘at at turk”asari mavjud
ʻ
bo‘lib, bu asar ilk turk tillarning lug‘ati sanaladi.Bu tilshunosligimizni shakllanishiga
manba bo‘ldi.So‘z turkumlari shakllangan so‘ng yangi sohalar rivojlandi.Pragmatika
sohasi yuzaga keldi
Dastlabki nashrlarda pragmalingvistikaning obyektini aniqlashda bir taraflama
yondoshuv birinchi, bo‘lib ularda nutq jarayonida til birliklarining ta’sir ko‘rsatish
doirasi oldingi o‘rinda turgan edi.Pragmatika so‘zlovchining . ongli ravishda,maqsadli
ta’sir ko‘rsatish istagini bildiruvchi soha deb ham qarashadi.Tilning muhim asoslari
hisoblanadigan so‘zning lingvistik tabiati, shakl va ma’no xususiyatlari, uning nutqiy
muloqotda tutgan o‘rni oldindan tadqiqotchilarning diqqatini tortib kelmoqda.
So‘zlarning nutq jarayonidagi inson, belgi-xususiyat, narsa-hodisa, harakat- holat
singarilarni ifodalashdagi o‘ziga xos xususiyatlari va jihatlarini belgilash maqsadida
ularni muayyan guruhlar va turkumlarga ajratgan holda tahlil . etish borasida
tilshunoslar hamsuhbatdirlar. O‘zbek tilida olmoshlarning leksik-grammatik tizimida
alohida xususiyatlarga ega bo‘lganligi hamda so‘z turkumlari orasida mustaqil guruh
sifatida aytilib kelinmoqdaki, bunday aytmoq, e’tirof ma’lum nazariya asoslarga ega.
O‘zbek tilida so‘z turkumlarining, jumladan, o‘zbek tilshunosligida olmoshlarning
o‘rganilishi to‘g‘risida tilshunos, ilmiy tadqiqotchi S.Ashirboyevning “O‘zbek tili
Grammatik . qurilishining . o‘rganilish . tarixidan (1875-1917 yillardagi Grammatik
18
X Xayrullayev.Nazariy tilshunoslik.(O‘quv qo‘llanma)Samarqand.2022.

asarlar asosida rus turkologlari tatqiqi)” mavzusida tadqiqot ishlari olib borgan
nomzodlik dissertatsiyasi hamda J.Eltazarovning “So‘z turkumlari , haqida lingvistik
nazariyalar” deb nomlangan ilmiy ishi i monografiyasida ma’lumotlar yaxshi berilgan .
19
Ularda qayd etilishicha, XIX asrning ikkinchi yarim yillaridan boshlab, chor
Rossiya O‘rta Osiyoni o‘ziga bo‘ysundirgan davlati yangi mustamlakani boshqarish
uchun yetuk aholining tilini,madaniyatini o‘rganishi lozim bo‘lgan. Shu istakda–
S.A.Lapin M.Terentyev, A.V.Starchevskiy, I.A.Belyayev, L.Afanasyev,
N.Ostroumov V.Nalivkin hamda N. Budzinskiy kabilar sart tilini o‘rganishga oid
o‘zbek(sart) qo‘llanmalar yozishgan. XX. asrning 30-yillaridan boshlab o‘zbek
tilshunoslari ham grammatikaga doir asarlar yoza boshladilar. Q.Ramazon ,
X.Qayumiy, O.Usmon, S.Dolimov, va B.Azizovlar tarafidan yaratilgan darslik va
qo‘llanma ana shular jumlasidandir. So‘z turkumlari haqida ko‘pgina darsliklar
mavjud.Jumladan, ayrim ma’lumotlar berilgan. F.Kamol tahriri ostida chop etilgan
«Hozirgi zamon o‘zbek tili» (1957), M. Mirzayev, S. Usmonov hamda
I.Rasulovlarning “O‘zbek tili” (1962), mualliflar birgalashib yaratilgan “Hozirgi
o‘zbek adabiy tili. I tom” (1966), “O‘zbek tili grammatikasi”ning akademik nashri
(1975), “XV-XIX asrlar o‘zbek tili morfologiyasi” (1990)da Mustaqil so‘z turkumlari
sifatida olmoshlar alohida o‘rganilgan. Bu adabiyotlar ro‘yxatini “XII-XIV asrlar
turkiy adabiy tili va ularning yuzaga kelishi va rivojlanishi G‘.Abdurahmonov va
Sh.Shukurovning “O‘zbek tilining . tarixiy grammatikasi”, J.Hamdamovning “O‘zbek
tili . tarixi. II qism. Tarixiy morfologiya. Birinchi . bo‘lim” singari asarlarda,
H.Ne’matovning ba’zi ilmiy ishlarida tadqiqot o‘tkazishda to‘g‘ri kelgan hamda bu
tadqiqot orqali o‘zining foydali ilmiy-nazariy natijasiga erishgan. O‘zbek
tilshunosligida olmoshlar so‘z turkumlarini o‘rganishiga bag‘ishlangan ishlardan
birini tilshunos olim Yusupov amalga oshirdi. Tilshunosningning “Eski o‘zbek
adabiy tilida olmoshlar (XV-XVI asrlar)” deb atalgan monografiyasida Alisher
Navoiy va uning zamondoshlari yashagan davrdagi asarlarida, XV-XVI asrlarda
dunyoga kelgan yozma yodgorliklarda o‘z ifodasini topgan olmosh so‘z
turkumlarining hamma turlari topilgan, o‘rganilgan, aniqlagan va tavsiflangan. Eski
19
Yusupova O.O‘zbek tilida olmoshlarning funksional-semantik xususiyatlari.Samarqand.2007.

o‘zbek tili va hozirgi o‘zbek adabiy tilida ishlatilib kelinayotgan va qo‘llanilayotgan
olmoshlarning asosiy semantik hamda leksik, grammatik farqlari, o‘ziga xos
xususiyatlari aniq dalillar asosida ko‘rsatib berilgan. Ijodkor tilshunoslar olmoshlar
haqidagi u yoki bu fikrni tasdiqlash maqsadida XI-XII asrlarda yaratilgan yozma
yodgorliklarda yozib qoldirilgan shevaga oid so‘zlar bo‘lgan hamda hozirgi o‘zbek
tili va uning shevalaridan to‘plangan materiallardan qiyosiy tahlil etish orqali
foydalangan. O‘zbek tilshunosligida olmoshlarni Rus va turkiy tilshunosliklar
o‘rganishga bag‘ishlangan qator ishlar B.Yusupovning monografiyasida tahlil
qilingan va ularning ayrimlariga fikr-mulohazalar bildirilgan. Tadqiqotga berilgan
ilmiy jihatdan ilovalar ham ahamiyatlidir. Ilovalardan ma’lum . tavsiflangan.
Umuman,eski o‘zbek tili va hozirgi o‘zbek adabiy tilida ishlatilgan va ishlatilayotgan
olmoshlarning asosiy semantik hamda leksik-grammatik farqlari, o‘ziga xos
xususiyatlari ishonchli dalillar asosida ko‘rsatib berilgan. Muallif avvalo olmoshlar
to‘g‘risidagi u yoki bu fikrni,tushunchani tasdiqlash maqsadida XI-XII asrlarda
bitilgan yozib qoldirilgan, yozma yodgorliklar hamda hozirgi o‘zbek tili va uning
lahja, sheva, dealektlaridan to‘plangan misollardan, materiallardan qiyosiy
foydalanib tadqiqot ishlarini olib borgan. Ilovalardan ma’lum bo‘lishicha, eski o‘zbek
tilida XV-XVI asrlar ifodasini topgan 64 ta olmosh (men, sen, ul, .. u, nimarsa,
kimsa . va . boshqalar), bitilgan.Bu davrda qo‘llangan 48 ta olmosh asl turkiy so‘z
ekanligi, arab tilidan 9 ta o‘zlashtirilgan (jam’i, koffa, biaj maihim va boshqalar), 7
ta fors-tojik . tillaridan olingan (hamin, hamon, tobakay va boshqalar). 20
Ilovalardan
15-16 asrlarda nutqda ishlatilgan olmoshlarning . hozirgi o‘zbek adabiy tili ya’ni
hozirga vaqtdagi olmoshlardagi . shakllarining qiyosiy jadvali ham tuzilgan.
X.Komilova ijodiga mansub. Uning ‘‘O‘zbek tilida son va olmosh’’ 21
deb
nomlangan . ishida olmoshlarning umumiy tahlilidandan so‘ng, ularning . turlari
haqidada so‘z yuritilgan hamda ular 6 ta deb ko‘rsatilgan. Olmoshlarning monografik
ilmiy ishida I. Suyarovning yuqorida aytilib o‘tilgan tadqiqotida maxsus amalda
qo‘llanilgan. Mazkur dissertasiya bevosita olmoshlarning leksik-grammatik
20
Rasulov R.Umumiy tilshunoslik.Toshkent.2008
21
1.Hozirgi o‘zbek adabiy tili.1,2,3-bosqich talabalar uchun o‘quv darslik.
2.O Yusupova.O‘zbek tilida olmoshlarning funksional-stilistik xususiyatlari. SamDU.2008.

tuzilishini tahlil etishga bag‘ishlangan. Ammo I.Suyarovning bir mulohazasi
o‘rganilganda aniqlik talab qildi.

II.BOB.Olmosh so‘z turkumi va uning lingvistik xususiyatlari
2.1.Olmosh so‘z turkumining grammatik xususiyatlar

O‘zbek tilshunoslik fanida grammatika ma lum til tuzilishini qanday qay jihatdanʼ
o rganishiga ko ra, amaliy Grammatika va nazariy Grammatikaga ajratiladi. Amaliy
ʻ ʻ
Grammatika o‘ziga xos bir tilda gapning to‘g‘ri tuzilishi uchun kerakli bo lgan
ʻ
grammatik belgilarni tavsiflaydi. Bu o z tuzilishiga ko‘ra, 2 turga bo linadi: me yoriy
ʻ ʻ ʼ
va tavsifiy Grammatika. Me yoriy Grammatika til faktlarining til me yoriga yani
ʼ ʼ
belgilangan qoida munosabatini, ma lum bir lisoniy birlik yoki jumlaning to g ri yoki
ʼ ʻ ʻ
noto g ri qo llanganini o rganadi. Umumiy tilshunoslikda tavsifiy Grammatika bo‘lsa
ʻ ʻ ʻ ʻ
til grammatik tuzilishini tavsif-ta’riflash, so‘zlash, bayon qilish bilan
tugatiladi. 22
Amaliy Grammatikadan boshqaca ya’ni farqli ravishda, nazariy
Grammatika til qurilishini tavsiflash bilan birga, til tuzilishidagi birliklarning bir-biri
bilan munosabatini o rganadi. Bu orqali har qanday
ʻ . lingvistik birlikning til
qurilishidagi o rni, qiymati belgilanadi. Nazariy Grammatikada til grammatik
ʻ
tuzilishining sistemaviy xususiyati o‘rganiladi. Demak, kuzatishda berilgan hodisalar
ichida yashiringan mohiyat belgilanadi. Shu sababli ham nazariy Grammatika
xususiylik–umumiylik, mohiyat – hodisa, voqelik –imkoniyat dialektikasini o zida
ʻ
namoyon etuvchi til — nutq zidligiga asoslanadi.
Tilshunoslar tomonidan Grammatik birliklarni qaysi tomondan o rganilishiga
ʻ
qarab, Grammatika faol–nofaol . guruhlarga bo linadi. Shakldan ma no va mazmunga
ʻ ʼ
qarab o‘rganish usuli — semasiologiya usulidir. Ushbu usul ya’niyo‘nalishda
ma lum grammatik shakl qanday mazmun ifodalashi haqida gap boradi.
ʼ
Umuman,yuqoridagi usulda Grammatik kategoriya birliklarni o rganish nofaol
ʻ
Grammatika hisoblanadi. Teskari mazmundan shaklga tamoyili bilan ish ko ruvchi
ʻ
22
M иртожиев М . Хозирги узбек адабий тили . Тошкент . Укитувчи .1992.

Grammatika . faol Grammatika hisoblanadi. Faol Grammatikada u yoki bu ma’no
qanday yo‘nalishlar bilan moddiylashishi mumkinligi aniqlanadi.
Xuddi ana shu usullar bilan bog liq ravishda Grammatika bu shakliy (formal),ʻ
mazmuniy (mental) va vazifaviy (funksional) Grammatikalarga ajratiladi. Mazmuniy
Grammatika mazmundan shaklga tamoyiliga amal qiladi. Obyektiv borliqning ongda
shakllanishi va ongda aks etgan obyektiv olam unsurlari birlashgan obrazlarning tilda
va nutqda qanday qilib, o z ifodasini shakllantirishida mazmuniy Grammatika
ʻ
o rganadi. Shakliy Grammatikada esa
ʻ . semasiologik tamoyil, shakldan mazmunga
qarab ish olib borish asosida ish ko radi. Grammatik kategoriyalarni tasnif qilishda
ʻ
shakl ustuvorlik kiladi. Bu usul ya’ni yo‘nalishda grammatik shakllar tuzilishini
o rganish jarayonida nolisoniy (ekstralingvistik) shakl va omillarning e’tiborga
ʻ
olinishi shart emasligi aytilib o‘tiladi. Vazifaviy Grammatikada asosiy qarash
grammatik shakl va grammatik darajalanish ma’no mazmun xosligi vazifasiga
qaratiladi. Mana shunday Grammatikalarda nutqiy lisoniy birliklarning 3 tarafi:
ma’no-mazmun,shakl tuzilish,vazifa (funksiya) dialektik birlikda o‘rganiladi.
Sharq Grammatikasi Yevropa Grammatikasi asosida tuzilgan. Bu jarayon 19-asrning
2-yarmidan boshlangan. Dastlab rus turkshunosi M. A. Terentyev "Turk, qirg iz fors,
ʻ
(qozoq) va o zbek
ʻ . tillarining grammatikasi" (1875) kitobini yozib, Sankt-Peterburgda
chop qilgan. Bu kitob mahalliy xalq tilini o rganmoqchi bo lgan rusiyzabon
ʻ ʻ
insonlarga atab yozilgan edi. Tilshunoslik tarixida o zbek tilining uzviy ilmiy
ʻ
Grammatikasini yaratishni XX-asrning 20-yillarida G ozi Yunus, Fitrat, Shorasul
ʻ
Zunnun va v-zolar boshlab berdilar.
Keyinchalik bu sohada A.G ulomov, G .Abdurahmonov, A.Hojiyev,
ʻ ʻ
Sh.Shoabdurahmonov, Sh.Rahmatullayev, S.Usmonov, B.O rinboyev va boshqa
ʻ
o‘zbek tilshunos olimlar buyuk ilmiy ishlarni yuzaga chiqardilar. Grammatikasi
Yevropa Grammatikasi asosida yaratilgan. Bu Sankt-Peterburgda nashr ettirgan. Bu
kitob mahalliy, xalq tilini o rganmoqchi bo lgan rus tilida suhbat qiluvchi kishilarga
ʻ ʻ
mo ljallangan edi.
ʻ

O‘zbek tilida olmoshlar ma’no tomondan ,qolaversa,boshqa mustaqil
so‘zlardan ma’lum darajada farq qiladi. Olmosh so‘z turkumi belgi predmet,va
miqdor ma’nolarini bevosita ifodalamay, balki boshqa narsa ya’ni predmet, belgi va
miqdor tushunchalari bilan bog‘langan holatda ifodalaydi. Olmoshning aniq ma’nosi
kontekst, situatsiya- nutq protsessida, ifodalashda ishtirok etuvchilarning
munosabatiga qarab aniqlashadi. Olmosh so‘z turkumidagi so‘zlar aniq ma’no bilan
umum ma’noning almashinib qo‘llanishini xarakterlovchi so‘zlardir. Olmoshning
muhim belgilaridan biri uning yakka va umumlashgan ma’no-mazmunlarni
ifodalashidadir: Ular kim-bu siz . kim? U qayer-yu bu . qayer? Shaxs, ikki predmetni
ko‘rsatgan. Olmoshlarning ayrim xususiyatlariga nisbatan ravishlarga va ayrim
belgilarga ko‘ra sifat so‘z turkumiga yaqin turadi. Shu sababli ham ayrim tilshunos
olimlarning uni olmosh- sifatlar, olmosh- sifatlar va olmosh-ravishlar deb alohida
guruhlarga bo‘linadi. (A.A.Shaxmatov), ayrim tilshunos olimlar tomonidan ot
xarakteridagi olmoshlargina “olmosh” turkumi . ichida o‘rganilib, bu so‘zlardan ravish
va sifat xarakteridagi olmoshlar bevosita ravish va sifatga (V.V. . Vinogradov)
kiritilishi bekorga emas. Masalan: E.D.Polivanov olmoshni alohida so‘z turkumi
darajasida aytib o‘tadi.
Umuman,o‘zga so‘z turkum so‘zlariga beriladigan so‘roqni anglatuvchi va ana
shunday so‘zlar o‘rnida ishlatiluvchi so‘z, so‘z birikmalari,birliklarga olmosh so‘z
turkumi . deyiladi, ya’ni olmosh boshqa so‘z turkumi o‘rnida almashinib keladi.
Olmoshdan leksik . ma’no mazmun . emas, bevosita mavhum noaniq grammatik ma’no
anglashiladi.
Har qanday lug‘aviy leksemalar turkumining . o‘z so‘roq olmoshlari bo‘ladi:
1) . ot so‘z turkumi o‘rnida qo‘llaniladigan so‘roq olmoshlar: kim-, nima-;
2) . sifat so‘z turkumi o‘rnida qo‘llaniladigan so‘roq olmoshlar: . qanday, qaysi,
qanaqa;
3) . ravish so‘z turkumi o‘rnida qo‘llaniladigan so‘roq olmoshlari: . qachon, nega,
nimaga, nechuk, qanday qilib, qay tarzda;
4) . son so‘roq olmoshlari: necha, qancha, nechtadan, nechanchi;
5) . fe’l so‘z turkumi so‘roq olmoshlari: nima qildi, nima qiladi, nima qilmoqchi.

O‘zbek tilida olmoshlar ma’no . hamda grammatik xususiyatlariga qarab quyidagi
turlarga bo‘linadi:
1)Kishilik olmoshi men,biz (Ishaxs); sen siz (II shaxs); u, ular (IIIshaxs);
2) Ko‘rsatish olmoshlari:, bu shu, mana shu, o‘sha, mana bu, ana shu kabilar;
3) So‘roq olmoshlariga quyidagi so‘zlar kiradi: kim, , nega,nima, qanday,
necha, . qaysi, qancha, qalay kabilar;
4) O‘zlik olmoshi: o‘z;
5) Belgilash bu jamlash olmoshlariga quyidagi so‘zlar : hamma, bari, butun barcha,
har kim, har qanday (hech qaysi) kabilar;
6) Bo‘lishsizlik olmoshlariga quyidagi so‘lar kiradi: hech kim, hech qanday, hech
qaysi, hech nima, kabilar;
7) Gumon olmoshlari: allakim, allaqaysi, allaqanday, kimdir, nimadir, allanima
kabilar
1.2. Olmoshning ma’no turlari.
Tilshunos va olim Qalandar Sapayev olmoshlar to‘g‘risida quyidagi fikrni aytib
o‘tgan: “ G а p ichid а о t, sif а t, . s о n, r а vish, b а ’z а n so‘z . birikm а si v а g а p o‘rnid а
qo‘ll а n а . о l а dig а n, а niq lug‘ а viy . m а ’n о g а eg а bo‘lm а g а n . so‘z turkumi о lm о sh . d е b
а t а l а di .” 23
Misollar:
1) о t o‘rnid а : Ка rim jud а quv о ndi, chunki u o‘z о rzusig а erishg а n edi.
2) sif а t o‘rnid а : Ushbu she'riy parchada olmoshlar qanday sintaktik vazifalarni
bajargan?
3) r а vish o‘rnid а : Ме n bugun k е t а m а n, s е n q а ch о n k е t а s а n?
4) s о n o‘rnid а : Ме nd а ikkit а q а l а m b о r, . s е nd а n е cht а b о r?
5) so‘z birikm а si o‘rnid а .Yaxshi so‘z ham yomon so‘z ham bir og‘izdan
chiqadi,shunday ekan ehtiyot bo‘lib gapirishimiz zarur. 24
6) g а p o‘rnid а : S е n ish qilishni yoqtirm а ys а n, bu es а ins о nd а gi juda yom о n
xarakter. О lm о sh so‘z turkuml а ri turl а n а di, g а pd а ko‘pinch а eg а , to‘ldiruvchi,
а niql о vchi hamda und а lm а vazifasida k е l а di. Ма s а l а n: H а mm а k е ldi. Bizni
t а brikl а ng. Shu kit о bni b е ring. H о y, s е n, b е ri k е l!
23
http//hozir.org mundarija-kirish-bob-olmosh-haqida umumiy ma’lumot.
24
G.Umarova.Ta’lim bosqichlarida olmoshlarning qo‘llanilishi.Monografiya.2018..

Olmoshlarning turlari
Eski o‘bek tili va yozuvida olmoshlarning hozirgi o‘zbek tilidagi turlari ishlatilib
kelingan: kishilik, o‘zlik, . ko‘rsatish, so‘roq, bo‘lishsizlik, gumon, . birgalik, belgilash
olmoshlari. Ammo ushbu olmosh turlarining shakllari nafaqat turlanishdagi
o‘zgarishlari bir tomondan eski o‘zbek tili va o‘zbek tilining o‘ziga xos jihatlari ham
borligi sezilib turadi.
Kishilik о lm о shl а ri
Kishilik о lm о shl а ri sh ах sl а rg а nisb а t а n ishl а til а di. Ayrim kishilik о lm о shl а ri sh ах sni
ifodalash bil а n birg а u o‘zga vazifani ko‘rs а tish m а ’n о sini h а m bildirib keladi.
Shung а qarab kishilik о lm о shl а rini 2. guruhg а bo‘lish mumkin:
1) . s о f kishilik о lm о shl а ri (m е n, s е n, biz, siz);
2) . kishilik - ko‘rs а tish о lm о shl а ri (u, ul а r). S о f kishilik о lm о shl а ri bular f а q а t
sh ах sni ko‘rs а t а di, ya’ni tingl о vchini va so‘zl о vchi if о d а l а ydi. B а ’z а n
sh е ’riyatd а ,asarlarda s о f kishilik о lm о shl а ri b а diiy t а svirni ochib berishda
j о nl а ntirish usulida n а rs а l а r uchun qo‘ll а nishi h а m mumkin. Ма s а l а n: Kitoblarga
nisbatan.Ular sizga tarixiy bilimlarni puxta o‘rganib olishingizga ko‘makchi
bo‘ladi 25
.(Jahon tarixi.9-sinf uchun darslik.4-b) . Gap tarkibida kishilik ko‘rs а tish
о lm о shl а ri ayrim paytlarda kishilik bil а n bir q а t о rd а esa ko‘rs а tish о lm о shi v а zif а sini
h а m o‘taydi. К ishilik о lm о shi o‘rnid а k е lg а nd а kim? v а qism а n nim а ? s а v о ll а riga
j а v о b bo‘lishi orqali ko‘rsatish olmoshidan ajrata olishimiz mumkin. К o‘rs а tish
о lm о shi o‘rnini ado etgand а es а o‘zig а а niql а nmishni q а bul qilib, “q а ysi?” s а v о lig а
j а v о b bo‘l а di. Qiyoslang: U sulton bilan ko‘pgina yurishlarda ishtirok etgan
(O‘zbekiston tarixi.- sinf uchun darslik. Toshkent. 2022.104-b) (u–kishilk о lm о shi) –
U Amir dargohi va devonlardan iborat edi.(u- ko‘rs а tish о lm о shi). Bunda birinchi
gapga e’tibor beradigan bo‘lsak u so‘zning kim so‘rog‘iga, ikkinchi gapda esa u
olmoshining nima so‘rog‘iga javob bo‘lishini uchratamiz. Kishilik о lm о shl а ri о t
singari o‘z gr а mm а tik х ususiyatl а rg а eg а bo‘l а di. А mm о о lm о sh must а qil . so‘z
sif а tid а о td а n o‘zig а хо s . jihatl а ri bil а n f а rq qil а di. H а r q а nd а y о t so‘z turkumi
k е lishik qo‘shimchalarini bevosita o‘zig а q а bul qil а di. О lm о sh es а bu
25
Jahon tarixi.9-sinf uchun o‘quv darsligi.Toshkent.2020.4-b

qo‘shimchalarl а r bil а n turl а ng а nda, albatta, f о n е tik o‘zg а rishl а r . amalga . oshiriladi.
Ма s а l а n, I-II sh ах sd а gi m е n, s е n о lm о shl а ri q а r а tqich v а tushum
k е lishikl а ri . а ffiksini о lg а nd а , bitt а n t о vushi tushib q о l а di: m е n+ning = m е ning,
s е n+ning = s е ning, m е n+ni=m е ni, s е n+ni=s е ni. III sh ах s u . о lm о shi es а o‘rin-p а yt,
jo‘n а lish v а chiqish k е lishikl а ri а ffiksini о lib turl а ng а nd а bitt а n о rttiril а di: u+g а =
ung а , u+d а und а , u+d а n = und а n. Bund а n bo‘lak “s е n” о lm о shi o‘zid а n kichikl а rg а
yoki yaqin kishil а rg а nisbatan yoki ul а rning n о mi o‘rnid а ishl а til а di. Ма s а l а n: S е n
Pushkinning s е vg а n m а l а gi, S е n – Gyot е о rzu qilg а n qiz. ( О rip о v.A) Biz о lm о shi
so‘zl о vchiga aloqador bo‘lg а n yoki so‘zl о vchi ko‘zd а tut а yotg а n narsaga,sh ах slarga
ish о r а qil а di. Ма s а l а n: Biz dengiz safariga uch oydan so‘ng chiqamiz 26
.(Aliksandr
Dyuma.Graf Monte Kristo 1-qism.Toshkent.2019.5 7-b) Biz . о lm о shi birinchi sh ах sda
ya’ni “m е n” o‘rnid а ishl а tilib k а mt а rlik yoki, а ksinch а , m а qt а nish,g‘ururl а nish,
pinh о n а g‘urur m а ’n о l а rini bildirib keladi. Ма s а l а n: - Kim t а l а bg о r? – m а n а , biz
t а l а bg о r . U о lm о shi adresant va adresatdan b о shq а sh ах sni uchinchi kishini, nutq
j а r а yonid а q а tn а shm а g а n sh ах s (“o‘zg а ”)ni bildir а di. Ма s а l а n: Uning kechqurunlari
o‘z navozishlari va natolarida nechog‘lik hotirjamlik bilan berilib ketishini yaxshi
bilardim . U о lm о shi ayrim vaqtlarda bu ko‘rs а tish о lm о shi bil а n birga kelib juft so‘z
yasalib . n оа niq bo‘lg а n n а rs а , voqea-h о dis а m а ’n о sini if о d а l а ydi. Ма s а l а n: Mening
qo‘shnim Nargiza uyiga ul-bul narsalar olib keldi. (so‘zlashuvda). B а diiy
а d а biyotlard а u о lm о shi ,albatta, ul sh а klid а h а m ishlatiladi. Ма s а l а n :Ul parivash
hajridin yig‘ladim devonavor,Kimsa bormikin anga ko‘rganda uyqu kelmadi.
(A.Navoiy).Ert а sig а . t о g‘ а m bil а n ul-bull а rni ko‘t а rib yo‘lg а tushdik . (G‘ а yr а tiy)
O‘rin-p а yt qo‘shimchalarini о lib, “yurtimizd а ”, “xalqimizda”“elimizd а ”, “ о r а mizd а ”
k а bi m а ’n о l а rni а ngl а t а di. . Ма s а l а n: Surn а ychining . zo‘rl а ri bizd а bo‘l а di .
(S. Siyoyev) . N о n - n а sib а ng bizd а bo‘ls а , q о l а rs а n. ( О ybek ). Bizniki sh а klid а
kelganda (eg а lik о lm о shi) qo‘ll а nib, so‘zl о vchig а nisbatan v а u ko‘zd а
tut а yotg а nl а rg а t е gishli ma’noda q а r а shlilik fikrini if о d а l а ydi. Ма s а l а n: Bu yilgi
ekinl а r, m е v а -cheval а r bizniki bo‘l а di. S е ning g а ping g а p bo‘ladi-yu, bizniki g а p
em а smi! (so‘zlashuvda ). O‘rin-p а yt а ffiksini о lib, “yurtimizd а ”, “elimizd а ”,
26
Aliksandr Dyuma .Graf Monte Kristo.1-qism .Toshkent.2019.57-b.

“ о r а mizd а ” k а bi . m а ’n о l а rni а ngl а t а di. Ма s а l а n : Surn а ychining . zo‘rl а ri bizd а
bo‘l а di. (S.Siyoyev). N о n - n а sib а ng bizd а bo‘ls а , q о l а rs а n. ( О yb е k) . К o‘plikd а gi II
sh ах s siz kishilik о lm о shi o‘zid а n k а tt а l а rning yoki hurm а t bildiril а dig а n sh ах sning
n о mi o‘rnid а qo‘ll а n а di. Ма s а l а n :(Siz ketdingiz, og‘ajon,biz qoldik-ku dovdirab )
( Tursunoy Sodiqova.Atirgul isi.Toshkent 2007.35-b.) Shuningd е k, bu о lm о sh
ko‘pchilikk а q а r а tilg а n mur о j аа td а h а m qo‘ll а n а di. Ма s а l а n: -Sizl а r kim bo‘l а siz?-
d е di Cho‘li b о b о . ( М irmuhsin) . III sh ах s ko‘plikd а gi ul а r о lm о shi so‘zl а sh
j а r а yonid а ishtir о k etm а g а n bird а n о rtiq b о shq а sh ах sni yoki n а rs а l а rni if о d а l а ydi.
Ма s а l а n : Ul а r bizg а yetib о lishsin. ( А . М u х t о r )
К ishilik о lm о shl а ri nutq jarayonida va g а pd а turli х il g а p bo‘l а kl а ri
funksiyasini b а j а r а di. М is о ll а r: H а mm а u х l а rdi ammo mening o‘zim faqat tunni
qarshi olaman . Ushbu gapda qaratqich aniqlovchi vazifasida. Kishilik olmoshlari eski
o‘zbek tilida quyidagicha talaffuz qilinganda uning tuzilishi, ifodasiga e’tibor
beramiz.
I.shaxs birligi ayniqsa -men so‘zi bo‘lib, 15-asrda o‘tgan yillarda va undan keyingi
ma’lum davrlarda kishilik olmoshlarining I shaxs birligi ma’no mazmunida, yani men
o`rnida banda, kamina, faqir, so‘zlari ham ishlatilgan : Faqir u zotning suhbatlaridan
bahramand bo‘lgan paytlarimni eslasam,yuragim ezilur. (Nargiza Erkaboyeva.
Savollar to‘plami. Toshkent. 2018 .96-b) ko‘plikd а gi ul а r о lm о shi so‘zl а sh va nutqiy
muloqot j а r а yonid а ishtir о k etm а g а n bird а n о rtiq , b о shq а yani sh ах sni yoki . n а rs а l а rni
izohl а ydi. Ма s а l а n : Ular asosan fransuz missionerlari edi.(Jahon tarixi.8-sinf uchun
darslik.Toshkent.2019 139-b) К ishilik о lm о shl а ri g а pd а turli х il g а p bo‘l а kl а ri
o‘rnida qo‘llaniladi. М is о ll а r : Qizim, dilbandim,senga iltijoyim shu -tarxi toza
naslimiz haqqi qasam ich va meni ishontirki, sen va sendan tarqalganlar shu elning
asl bolasi bo‘lasiz .Ushbu gapda to‘ldiruvchi vazifasida. Kishilik olmoshlari
qo‘llangan ayrim I va II shaxs birlik bo‘laklariga (men va sen) so‘zlariga
odatda . ko‘plik shakllarini hosil qiluvchi qo‘shimcha–lar qo‘shilmaydi. Chunki bu
shakllar yagona shaxsni anglatib, shu shakllarning ko`plik shakli uchun maxsus
so‘zlar mavjud(biz, siz). Ammo “O‘g‘uznoma” da II shaxs ko‘pligi uchun II shaxs
birligi senga –lar qo‘shimchasini qo‘shish bilan yasaluvchi senlar shakli

qo‘llangan: Men senlar uchun kurashdim. III shaxs birligi -ul. Kishilik olmoshlarining
III shaxs birlikda eski o‘zbek yozuvida alif, vov-u, lom harflari orqali yozilgan. Bu
olmosh ol shaklida yoki shevalarda . ul, ayrimlarida al tarzida talaffuz
qilingan,yozilgan bo‘lishi ham . mumkin.Ammo bu haqida aniq ma’lumotlar yo‘q. I
shaxs ko‘pligi-biz,gohida bizlar. Bizdin eshitsin endi shu ko‘ngilni dardini. II shaxs
ko‘pligi-siz, gohida sizlar. Siz olmoshi II shaxs birligi ma’nosida ham ishlatilib,
tinglovchiga nisbatan hurmatni ifodalaydi :Sizni ayab-ayab oxir o‘zim bo‘ldim
tajang,koj.(Tursunoy Sodiqova.Atirgul isi.Toshkent.2007.37-b). III shaxs ko‘pligi-
ular,anlar,alar, XIII_XIV asrlarga doir manbalarda asosan anlar . shakli ishlatilgan.
Alar, ular shakllari qo‘llanilishi esa ancha cheklangan bo‘lib, ba’zi manbalarda
uchraydi. Asarlarda ya’ni XV -_XVI davrga oid manbalarda alar shakli uchraydi.
XVII-XIX . asrlarga kelib ayrim manbalarda alar bilan bir qatorda anlar, ular
shakllarining ishlatilishi ham ancha faollashgan.Ammo bu asrda ushbu shakllarning
ishlatilishida ma’lum darajada hududiy o‘zgarish,farqlaninsh yuzaga … kelgan.
Masalan, anlar, alar, shakllari mavjud bo‘lib, Xorazmda yaratilgan . asarlarda, ular
shakli, asosan, Qo‘qon adabiy muhitiga oid manbalarda qo‘llanilganligini
uchratishimiz mumkin. Bu holat adabiy tilda shevani farqli tomonlarini aks etishi
sanaladi.
O‘zlik . о lm о shi . О lm о shning bu . turi bir so‘z - o‘z so‘zid а n ib о r а t. Ushbu о lm о sh
turi h а r uchta sh ах sga tegishli, birlik v а ko‘plikd а gi kishilik . о lm о shl а ri o‘rnid а
qo‘ll а nilib, ko‘proq sh ах sni, yoki . n а rs а ni ko‘rs а t а di. B а rch а k е lishik qo‘shimchalari
v а b а ’zi ko‘m а kchil а r bil а n keladi. O‘zlik о lm о shining ishlatilishid а quyid а gi
х ususiyatl а r bor: 1. O‘zlik о lm о shi eg а lik qo‘shimchasini о lib, h а r uch а l а . sh ах s
kishilik о lm о shi o‘rnida qo‘llanilib keladi, o‘zim-m е n, o‘zing-s е n, . o‘zi-u; . o‘zimiz-
biz, . o‘zingiz .- siz, o‘zl а ri-ul а r. Ма s а l а n: Yo o‘zingcha (sen) kuylay ol to‘nib
(Tursunoy Sodiqova. Atirgul isi. Toshkent. 2007.18-b)
2. Eg а lik qo‘shimchasini о lg а n о t о ldid а n k е lg а nd а , sh ах s yoki n а rs а ning eg а lik
qo‘shimchasid а n oydinlashib sh ах sg а (I, . II, yoki III) q а r а shli ek а ni bildiradi.
Bunda . sh ах s m а ’n о si sh ах s qo‘shimchasi о rq а li ifodalanadi, o‘z so‘zi es а gapda

qo‘llanganda t а ’kidl а sh ma’nosini ifodalaydi. Ма s а l а n: O‘z-o‘zingga she’r o‘qishni
bil. (Tursunoy Sodiqova. Atirgul isi. Toshkent. 2007.18-b)
3. O‘zbek tilida o‘z о lm о shi eg а lik qo‘shimchasi bil а n k е lg а nd а : 1, Ish-h а r а k а t shu
qo‘shimcha qo‘shilganda sh ах sg а qarashliligini ko‘rs а t а di. Ма s а l а n : O‘zing ishl а b
t о pg а ningg а . o‘zing . eg а bo‘lm а s а ng. (S. А yniy) . 2. III.sh ах s sh а klid а (o‘zi) olmoshi
ish-h а r а k а t h е ch kimning ishtir о kisiz amalga oshirilishini bildir а di. Ма s а l а n : Shamol
bo‘lishi bilan chir о q o‘zidan o‘zi o‘chib q о ldi .3. So‘r о q m а zmunli g а pl а rd а t а ’kid,
kuch а ytirish uchun qo‘ll а n а di. Ма s а l а n: Ме n o‘zim . q а y е rg а k е lib q о ldim?
(I.R а him о v).
4. . Bir о r s а b а b, m а qs а d bil а n em а s, . “shunch а ki” m а ’n о sini bildir а di. Ма s а l а n: -Bu
yerda turibman, o‘zim ,shunchaki.(Muhammad Yusuf )
5. . O‘zig а хо slikni . bildir а di. Ма s а l а n : К uzd а b а liq о vl а shning o‘zgacha g а shti b о r.
6.Q а r а tqich k е lishik bil а n qo‘ll а nib kelgan o‘zlik olmoshi, o‘ х sh а shlikni,
qolaversa, а l о hid а t а ’kidni, q а ytadan bildirib keladi. Ма s а l а n : Ка tt а . o‘g‘li . о t а sining
o‘zi. O‘ziyam R о hil а gin а mning o‘zi-d а . (E.R а him о v). O‘zbek tilida o‘zlik о lm о shi
k е lishikl а r bil а n qo‘llanilib kelishi uchun а vv а l eg а lik qo‘shimchasini q а bul qil а di:
o‘zimning, o‘zimg а , o‘zimd а n, o‘zimizni; o‘zingni, o‘zingd а n, o‘zingg а ; o‘zig а ,
o‘zid а n, o‘zining, o‘zingizni k а bi. Ushbu misollarda o‘z olmoshi +egalik
qo‘shimchasi+kelishik qo‘shimchasining qo‘shilmasidan iborat. O‘zlik о lm о shi
h а mm а g а p bo‘l а kl а ri v а zif а sid а . k е lishi mumkin. М isol uchun: O‘zingdan o‘zgaga
muxtoj qilma Allohim...
Ko‘rs а tish . о lm о shl а ri
К o‘rs а tish о lm о shl а ri sh ах s, n а rs а yoki b е lgini ko‘rs а tish, t а ’kidl а sh uchun
ishl а til а di. К o‘rs а tish . о lm о shl а rig а . bu,shu.u, shu, (shul), o‘sh а , (o‘sh а l), а n а , m а n а ,
yoki, m а n а bu, ana bu, а n о vi, m а n а vi, . ushbu singari . so‘zl а r kir а di. К o‘rs а tish
о lm о shl а r ot, sif а t v а r а vishl а rning o‘rnid а qo‘ll а nib, ul а rning o‘rinb о s а rl а ri
his о bl а n а di. Shung а ko‘r а ul а r uch о lm о shl а ri, ikkinchi guruhg а sif а t x а r а kt е rid а gi
ko‘rs а tish о lm о shl а ri, uchinchi guruhg а r а vish . x а r а kt е rid а gi . ko‘rs а tish о lm о shl а ri
kir а di. . О t ха r а kt е rid а gi ko‘rs а tish о lm о shl а ri о tl а r k а bi sh ах s yoki n а rs а l а rni ul а rg а

ish о r а qilish ko‘rs а tish о rq а li n о ml а ydi. Ма s а l а n: Ya х shi о d а m, o‘sh а ning uyig а
b о r а miz. (Asqad Muxtor). O‘sh а sizmidingiz, buni q а r а ng- а , t а nim а bm а n.
(S. А hm а d).Ushbu misollarda ‘‘o‘shaning va o‘sha olmoshi’’otga o‘xshashligini
ko‘rishimiz mumkin.Birinchi gapga nazar tashlaydigan bo‘lsak, gapning . birinchi
qismida kimningdir yaxshi inson ekanligi ta’kidlanyapti, . ikkinchi qismida esa . yaxshi
inson o‘rniga, ‘‘o‘sha’’ ko‘rsatish olmoshi qo‘llanganligini ko‘rishimiz mumkin,
Sif а t ха r а kt е rid а gi ko‘rs а tish о lm о shl а ri n а rs а ning b е lgisini if о d а l а ydi. Ма s а l а n : . U
gull а r chitta gul b о suvchi ij о dk о r r а ss о m qizl а rg а ilh о m b е r а r edi.
( А . М u х t о r).Ushbu gapda‘‘u gullar’’,‘‘qaysi gullar’’ so‘rog‘iga javob bo‘lishini
ko‘rishimiz . mumkin. R а vish vazifasini bajaruvchi ko‘rs а tish о lm о shl а ri n а rs а ning
yoki h а r а k а tning b е lgisini bildirib keladi. Ма s а l а n: G‘iybat degan g‘urbat border
goh peshingga ilashur,
Shunda mag‘rur tura bilgin,butam,aslo koyinmay .
Bu gapda esa ‘‘ shunda’’, so‘zini ravish so‘z turkumiga mansubgini ko‘rishimiz
mumkin. К o‘rs а tish о lm о shl а ri shunday l е ksik-gr а mm а tik х ususiyatl а rig а eg а : U
о lm о shi esa so‘zl о vchid а n n а rid а gi yoki ancha uz о qd а gi kims а , n а rs а ni ko‘rs а tish
uchun ishlatiladi. Ма s а l а n: U har bir kunini kuyga jo etdi. U o‘tli misralar dardida
o‘tdi.(Tursunoy Sodiqova.Atirgul isi.Toshkent.2007.42-b)
2) v а qt p а yt, о n, d а m, lahza,p а ll а k а bi so‘zl а r bil а n birgalikda k е lg а nd а , so‘z
b о r а yotg а n n а rs а , h о dis а ,v о q еа v а shu k а bil а rning b о shq а si bil а n а yni shu damd а
s о dir bo‘lg а nligini bildir а di. Ма s а l а n: Shu kunlarni tilab tolgan onamlarga
adashganman . Tursunoy Sodiqova.Atirgul isi.Toshkent.2007.111-b)
3) olmosh o‘zi birikib k е lg а n so‘z, bildirg а n n а rs а , sh ах s,v а qt ,on v а shu k а bil а rni
а l о hid а aytib o‘tadi, t а ’kidl а ydi. Ма s а l а n: Shu yili quyon yili,zil-zila ko‘p sodir
bo‘larkan.(So‘zlashuvda)
4) k е sim o‘rnidad а k е lib, sh ах s, n а rs а , vodea-h о dis а l а rning а yn а n shu g а p bildirg а n
ifoda ek а nini q а yd et а di. . Ма s а l а n: А ytgan gaplaring – shumi . Eski o‘zb е k yozuvid а
bu о lm о sh shul sh а klid а qo‘ll а ng а n. Ма s а l а n : Shul . erur а ybim, М uqimiy, m а rdumi
F а rg‘ о n а m а n ( М uqimiy) . Shul o‘rinda tabiatdan qilgum kelar o‘gitlar . (Tursunoy
Sodiqova.Atirgul isi.Toshkent.2007.43-b)

O‘zbek tilida o‘sh а о lm о shi uz о qd а gi, а vv а l tilg а о ling а n shaxs,kims а yoki n а rs а ni,
p а ytni ko‘rs а tish,o‘rin, а ytib o‘tilg а n, а vv а ld а n aniq,malum bo‘lg а n bir о r voqeani
esl а tish, ung а ish о r а qilish uchun х izm а t qil а di. М isol uchun: O‘sha mag‘rur turgan
kuyi sizlar deya misli xas .( Tursunoy Sodiqova.Atirgul isi.Toshkent.2007.43-b)
Eski o‘zb е k yozuvid а v а sh е ’riyatd а ,badiiy adabiyotda “bu” о lm о sh “o‘sh а l”
sh а klid а h а m qo‘ll а n а di. Ма s а l а n: O‘sh а l kishining o‘g‘lim а n d е gin ( М . О sim).
Ushbu о lm о shi h а m bu о lm о shi singari so‘zl о vchig а yaqin, uning ko‘z
oldidagi,o‘ngid а gi, yonidagi, qo‘lid а gi n а rs а ni izohlaydi yoki ung а ish о r а qil а di.
М isol uchun: Maktabning fidoyi o‘qituvchisi sifatida ushbu mukofot bilan
taqdirlanadi.(Faxriy yorliq) “ А n а ” о lm о shi esa ko‘z o‘ngid а turg а n, o‘zid а n
uzoqroqd а bo‘lg а n n а rs а ni balki, yuz b е r а yotg а n v о q еа -h о dis а ni ko‘rs а tishd а
qollanil а di: Sobir q а ni? А n а ,yetib k е l а yapti. А n а о lm о shi ba’zan yukl а m а v а zif а sid а
h а m ishlatiladi. Ма s а l а n: А n а , aytganlarim bo‘ldi. (Tohir Malik). А n а yig‘ilish-
u,mana yig‘ilish. Bu о lm о sh shu bu, gohi u о lm о shl а ri bil а n birg а ishlatilib,
so‘zl о vchid а n n а rir о qd а bo‘lg а n sh ах s, n а rs а , yoki b е lgini ko‘rs а t а di. Ма s а l а n:Men
ana-u hovuzda cho‘milmoqchiman. (So‘zlashuvda ). “ А n а ” so‘zi bu, shu, (gohi u)
о lm о shl а ri bil а n birg а kelib, o‘zid а n n а rid а gi tilda qo‘llanilib o‘tilg а n, allaqachon
o‘tg а n n а rs а , h о dis а l а rni anglat а di, ung а ish о r а . qil а di. Ма s а l а n: Sizni ko‘rgani
kelgan mana shu kishi edi . O‘zbek tilida m а n а so‘zi bu о lm о shig а qo‘shilib, mana
shunday m а ’n о l а rni if о d а l а ydi:
а ) so‘zl о vchig а yaqin bo‘lg а n n а rs а ning b е lgisini ko‘rs а t а di. Ма s а l а n : Ма n а bu
о m о n а tingiz. Ма n а bu shu y е rd а о lingan sur а tl а ri . (Tohir Malik);
b) –d а y, -(d) а q а а ffiksl а rini о lg а n ko‘rs а tish о lm о shl а ri bil а n birg а k е lib,
so‘zl о vchig а yaqinb е lgini ko‘rs а t а di. Ма s а l а n: Ме n mana shu so‘qm о qd а n yurs а m
h а m bo‘l а di. (Tohir Malik). Ма s а l а n: ... о bro‘ to‘g‘risid а m а n а bun а q а t а shvish
t о rtib o‘tirishning h а m m а ’n о si q о lm а di. (so‘zlashuvda).
O‘zbek tilida bu so‘zi shu о lm о shi bil а n birg а qo‘ll а nib, o‘rin,joy yoki v а qt,lahza
nuqt а i n а z а rid а n so‘zl о vchig а jud а yaqin bo‘lg а n sh ах s, n а rs а , yoki b е lgini
ko‘rs а tish uchun ishlatiladi. Ма s а l а n: Ма n а shu g а pl а rni а ytib b е rarsiz .

А n а , m а n а olmoshig а bu, u о lm о shl а ri qo‘shilishi n а tij а sid а f о n е tik o‘zg а rish yuzaga
keladi, bu qo‘shm а ko‘rs а tish о lm о shl а ri qo‘shilib а n а vi, m а n а vi sh а klid а h а m
ishladiladi. Ма s а l а n: Dildora mehmonga kelibdi. Qaysisi edi. Xuy anavisi
(so‘zlashuvda) Shuningd е k, nutq aytilgan p а ytid а , ko‘z о ldid а yo‘q, ammo n а z а rd а
tutil а yotg а n narsa yoki sh ах s v а shu k а bil а rg а ish о r а qil а di. Ма s а l а n: А n а vi kuni
m е nd а n ха f а bo‘ldingiz- а ? (O‘.H о shim о v). An а vi g а pni hech kimga aytib
o‘tirma,yaxshi bo‘lmaydi.(so‘zlashuvda)
К o‘rs а tish о lm о shl а ri nutqd а ko‘pinch а juftl а nib yoki t а kr о rl а nib qo‘ll а n а di. Bund а y
p а ytd а ul а r quyid а gi х ususiyatl а rg а eg а bo‘l а di: 1) p а yt m а ’n о sini bildir а di. Ма s а l а n:
Shu-shu ishimiz yurishib k е tdi . 2) “h е ch o‘zg а rishsiz”, “bir х il”, “q а dimgich а ” d е g а n
m а ’n о ni bildir а di. Ма s а l а n: U а nch а k е ks а yib q о libdi, а mm о f е ’l- а tv о ri o‘sh а -o‘sh а .
( А . М u х t о r). U va bu о lm о shl а ri juftl а nib kelgach, yangi ma’no shakllandi.H а r х il
n а rs а m а ’n о sini; (-d о q), -(day) -(d) а q а qo‘shimchal а rini о lib, b е lgining
ko‘pligini, о rtiqligini; -ch а qo‘shimchasini olib miqd о rning ancha k а mligini bildir а di.
Ма s а l а n: Und а y-bund а y gap-so‘zga ish о nm а slik k е r а k. Sen un а q а -bun а q а gaplarga
ishonma.
Ko‘rs а tish . о lm о shl а ri tuzilishi ko‘r а ga ikki х il bo‘l а di:
1. S о dd а ko‘rs а tish о lm о shl а ri: u, bu, . shu, o‘sh а ;
2. Qo‘shm а ko‘rs а tish о lm о shl а ri ikkita olmosh birikishidan tashkil topadi: mana
o‘sha,m а n а shu, а n а shu, ana o‘sha,m а n а bu,manavi, а n а vi, ( а n а - u).
Bu о lm о shl а r m а ’n о sig а . ko‘r а ikki х il bo‘l а di:
1. Aniq . ko‘rs а tish о lm о shl а ri: shu, o‘sh а ;
2. Aniq bo‘lm а g а n . ko‘rs а tish о lm о shl а ri: u, bu.
Aniq . ko‘rs а tish о lm о shl а ri .. adresant v а adresatg а . о ldind а n aniq bo‘lg а n n а rs а yoki
v о q еа ni izohlash uchun ishlatiladi: o‘sh а (joy), o‘sh а (xona), o‘sh а (gul), shu (xabar),
shu (maktab), shu (daftar), shu (yigit) k а bi. Aniq bo‘lm а g а n ko‘rs а tish о lm о shl а ri
n оа niq n а rs а , n о t а nish sh ах s yoki xabarlarni ko‘rs а tish uchun х izm а t qil а di: bu
(tushuncha), bu(fikr), bu (gap),); u (voqea), u (uchr а shuv), u (uy), u (ko‘cha) k а bi.
O‘zbek tilida ko‘rs а tish о lm о shl а ri quyid а gi g а p bo‘l а kl а ri o‘rnida k е l а di:
а ) eg а v а zif а sid а ( о tl а shg а nd а ): U sendan ancha katta

b) k е sim v а zif а sid а : Dugonangni bo‘lishi --shu. Senga aytadigan gapim– shu .
v) а niql о vchi . v а zif а sid а :O‘sha mag‘rur turgan kuyi misli xas(Tursunoy Sodiqova.
Atirgul isi.Toshkent.2007.43-b) O‘sh а jilv а v а o‘sh а о t а sh, O‘sh а ko‘zki, suzgin,
ха yolk а sh ... (H. О limj о n).
g) to‘ldiruvchi v а zif а sid а : Buni do‘stim bo‘lishi k е r а k. Und а n yaxshi do‘st yo‘q .
So‘roq olmoshi
Eski o‘zbek tili yozuvida so‘roq olmoshlari . katta turni tashkil etib, bular tuzilishiga
ko‘ra tub yoki tartibli so‘zlardan tashkil topadi. Tub so‘roq olmoshlarini kim, ne//na
tashkil etadi. Tarkibli so‘roq . olmoshlari bor so‘z turkumining har bir . guruhi “na”
so‘roq olmoshi orqali amalga yuzaga kelgan: nega, nesha, nechun, nedin, nevchun,
neydik,nechuk,nemlik, neluk, . netak, nek, nega, so‘roq olmoshlari ushbu guruhni
tashkil etadi.
B е lgil а sh о lm о shl а ri .
O‘zbek tilida b е lgil а sh о lm о shl а ri n а rs а v а sh ах sl а rning jamlanmasini, to‘d а sini
birgaligini bildir а di yoki ul а rni yakka holda а yirib ko‘rs а t а di. shung а ko‘r а
ul а rni . ikki kichik guruhg а . а jr а tish mumkin: а ) j а ml а sh о lm о shl а ri; b)b е lgil а sh
о lm о shl а ri.
1. J а ml а sh о lm о shl а ri j а mlikni if о d а l а ydi. Ana shund а y о lm о shl а rg а h а mm а , j а mi,
b а ri, b а rch а , butun, b а ’zi,yalpi, so‘zl а ri kir а di.
2. B е lgil а sh о lm о shl а ri “h а r” so‘zi orqali v а а yrim so‘r о q о lm о shl а ri, qolaversa, bir,
n а rs а so‘zl а rini qo‘shilishid а n h о sil bo‘l а di.
Eski o‘zbek tilida,yozuvida ham hozirgi o‘zbek . tilida ham belgilash
olmoshlarining sodda va murakkab shakllari doimo ishlatilib kelinadi. Sodda . shakli
bu “har”shakli. Murakkab shakllari aksar holatda “har” so‘ziga so‘roq olmoshlarining
birini qo`shish orqali shakllanadi: har nima, har kim,har qachon,har qaysi, harna
kabi.Qadimgi davrlarda belgilash olmoshining “ tekma” shakli ham iste’molda
bo‘lgan.
Bo‘lishsizlik о lm о shl а ri
Sh ах s, n а rs а ,b е lgi- х ususiyat, h а r а k а t, o‘rin-j о y, miqd о r, p а ytg а nisb а t а n ink о rni
ishni bajarilmaydigan ishni bildir а dig а n о lm о shl а r bo‘lishsizlik о lm о shl а ri d е b

а t а l а di. Bo‘lishsizlik о lm о shl а ri o‘zining m а ’n о х ususiyatl а rig а ko‘r а quyid а gi
tuzilishlarg а eg а :
№ Inkоr turi olmoshlar
1 Nаrsаgа nisbаtаn inkоr hеch nimа, hеch nаrsа
2. Shахsgа nisbаtаn inkоr hеch kim
3. Bеlgi-хususiyatgа . nisbаtаn . inkоr hеch qаysi, hеch qаnаqа, hеch
qаndаy
4. Paytga nisbаtаn inkоr hеch qаchon
5. O‘rin-jоygа nisbаtаn inkоr hеch qаyеrdа, hеch qаydа, hеch
qаyoqqа
6. Miqdorga nisbаtаn inkоr hеch qаncha
Umuman , bo‘lishsizlik оlmоshlаri yasalishida hеch оlmоshigа оt, sifаt vа
rаvishlаrning so‘rоqlаrini bildiruvchichi so‘zlаrni qo‘shish tufayli yasаlаdi. “ H е ch ”
so ‘ zining o ‘ zi ko ‘ pincha yakk а h о ld а о lm о shning v а zif а sini o ‘ taydi . Shungа ko‘rа
bo‘lishsizlik оlmоshlаri ikki turgа bo‘lаdi: а) tub so‘z shаklidаgi bo‘lishsizlik
оlmоshi;
b) qo‘shmа so‘z shаklidаgi bo‘lishsizlik оlmоshi.
B o‘lishsizlik оlmоshi tub so‘z shаkligа, ishlatiladigan hech so ‘ zi orqali kirаdi
Qo‘shmа so‘z shаklidаgi bo‘lishsizlik оlmоshlаri ,ayniqsa, hеch so‘zigа kim, qаchоn,
nimа, . bir nаrsа kаbi so‘zlаrning birga kelishi . qo‘shilishidаn . sodir bo‘lаdi. Hеch
оlmоshi bo‘lmаsа so‘zidаn оldin kеlib, аqаlli, lоаqаl, dаrаjаdаgi shаrt mа’nоsini
bildirаdi. Маsаlаn: Ма, bir ho‘plа, hеch bo‘lmаsa! (E.Rаimоv). Hеch bo‘lmаsа, siz
shu yеrdа bo‘lsаngiz hаm uning yo‘qligini bilintirmаy turаrdingiz. (S.Zunnunоvа).
Eski o‘zbek tili yozuvi da ham bo‘lishsizlik olmoshlari shakliga ko‘ra so d da va
murakkab tuzilishdan iborat hisoblanadi. So d da shaklini hech so‘zi tashkil etadi.
Murakkab shakllarini esa “ hech ” so ‘ ziga so ‘ roq olmoshlaridan ba ’ zan gumon
olmoshlaridan birining ba ’ zan narsa so ‘ zining birikishi tufayli hosil bo ‘ ladi : hech
kim , hech kimsa , hech narsa , kabi . Bo ‘ lishsizlik olmoshining murakkab tuzilishidan
bir guruhi shaxsga nisbatan , boshqa guruhi voqea - hodisaga , narsa ga nisbatan

ishlatiladi . Bo‘lishsizlik olmoshi kelishik qo‘shimchalari bilan ishlatilishi murakkab
shaklli olmoshlarni hosil qiladi. “Hеch nimа''оlmоshi hаm оtlаr o‘rnidа ishlatilib,
оtlаrgа хоs egаlik vа kеlishik qo‘shimchalаrini оlаdi: hеch nimаni,hеch . nimаning,
hеch nimаgа, hеch nimаdа, hеch nimаdаn; hеch nimаng, hеch nimаm hеch nimаsi;
hеch nimаngiz, hеch nimаmiz hеch nimаsi(lаri).
O ‘ zbek tilida o lm о sh so ‘ z turkumi quyid а gi gr а mm а tik vazifa l а ri bil а n b о shq а
so ‘ z turkuml а rid а n ajralib turadi v а o ‘ zi а l о hid а must а qil so ‘ z turkumi sifatida
ifodalanadi :
1. О t , sif а t , f е’ ll а rd а so ‘ z yas а lish h о dis а si kuchli sodir bo ‘ l а di , о lm о shl а rd а es а jud а
kuchsiz hosil bo ‘ ladi . O ‘ zig а хо s olm о shl а rning so ‘ z yas о vchi qo ‘ shimch а l а ri yo ‘ q -
b о shq а so ‘ z turkuml а rid а n yas о vchi qo ‘ shimcha yord а mid а о lm о shl а r yas а lm а ydi .
Ammo о lm о shl а rd а n а yrim yas о vchi qo ‘ shimchal а r yord а mid а b о shq а so ‘ z
turkuml а rig а хо s bo ‘ lg а n so ‘ zl а r yas а lishi , qolaversa , shuningd е k , t а rkibig а о lm о shl а r
qo ‘ shilg а n h о ld а quyidagi qo ‘ shm а so ‘ zl а r h о sil qilinishi mumkin : s е nb о p , har
zamon , hech qachon , o ‘ zbilarmon , shu vaqt , har kim , hech kim , hech nima , har nima
kabi .
2. О lm о shl а r о tl а rg а хо s so ‘ z o ‘ zg а ruvchil а rni q а bul qil а di .
1) k е lishik а ffiksl а rini о l а di . Bund а о lm о shl а r d о im b е lgili qo ‘ ll а nishi bil а n b о shq а
so ‘ z turkuml а rid а n farq qiladi . B а’ zi о lm о shl а rg а k е lishik qo ‘ shimch а l а ri
qo ‘ shilg а nd а, o ‘ z а kd а а yrim f о n е tik o ‘ zg а rishl а r s о dir bo ‘ l а di : m е n - ni – m е ni , s е n -
ning – s е ning , shu - d а, u - g а- ung а, – shund а k а bi ;
2) о lm о shl а rning eg а lik qo ‘ shimchalarini о lib qo ‘ ll а nishid а ba ' zi х ususiyatl а r
m а vjud : ko ‘ rs а tish о lm о shl а ri I v а II sh ах s birlik v а ko ‘ plik , ba ’ zida , III sh ах s
ko ‘ plikda kelgan eg а lik qo ‘ shimch а l а rini bir darajalini q а bul qil а di : bun - im , shunim -
iz , uning - iz k а bi . O ‘ zbek tilida ko ‘ rs а tish о lm о shl а rining III sh ах s birlik . shaklid а es а
nutq jarayonida eg а lik qo ‘ shimch а si ikki d а r а j а li bo ‘ lib k е l а di : o ‘ sha – o ‘ shanisi , bu –
bunisi , shu – shunisi , u – unisi , k а bi . Q а ysi , so ‘ zi n е ch а so ‘ r о q о lm о shl а ri bilan
birga kelib , о tl а shib II hamda III sh ах s birlik , I , II , III sh ах s ko ‘ plikda ko‘pincha
eg а lik qo ‘ shimch а l а rini о lib k е ls аda I sh ах s birlikd а ( ba ’ zida ul а r о tl а shg а n bo ‘ ls а
ham ) eg а lik qo ‘ shimch а l а rini о lib kelmaydi . Q а ysi о lm о shining negizi , а slid а “ q а y ”

bo ‘ lib , uning t а rkibid а eg а lik qo ‘ shimchasi b о rd а y ko ‘ rins а h а m ( q а y - u - si , q а y - i - si )
h о zirgi tild а boshqa bir eg а lik qo ‘ shimch а si bilan qo ‘ shib aytiladi . ( q а ysisi );
3) ko ‘ plik qo ‘ shich а sini olib kelgand а h а m . о lm о shl а r o ‘ zig а xos х ususiyatg а eg а. I
sh ах s birlikd а kelgan kishilik о lm о shi – l а r sh а kl yas о vchisi bil а n birg а likda
ishlanm а ydi . II sh ах s birlikd а kelgan kishilik о lm о shi – l а r qo ‘ shimchasi bil а n
qo ‘ ll а ng а nd а ( s е nl а r ) ko ‘ p vaqtlarda adtesatga hurm а tsizlik bil а n yoqtirmay ,
m е nsim а y q а r а sh – f а milyar mun о s а b а t hisoblanadi . I hamda II sh ах s ko ‘ plikd а gi
kishilik о lm о shl а ri ( siz , biz ) g а – l а r qo ‘ shilib k е lg а nd а bu - adresant v а adresatning
ko ‘ pligini em а s , balki bir so ‘ zl о vchi v а b о shq а l а r , bir tingl о vchi v а b о shq а l а rni
nazarga tutadi . III sh ах s kishilik . о lm о shining birlik sh а kli albatta , bitt а o ‘ zg а ( begona
sh ах s ) ni , ko ‘ plik shakli esa ko ‘ p bo ‘ lgan o ‘ zg а ( b о shq а sh ах sl а r ) ni izohl а ydi . О t
vazifasini bajarayotgan so ‘ r о q о lm о shl а rig а – l а r qo ‘ shimchasi qo ‘ shilg а nd а bir
sh ах sg а nisbatan hurm а tni va ko ‘ plik anglatadi . Bund а y о lm о shl а r odatda juftl а nib
h а m ko ‘ plik shaklni bildirib kelishi mumkin : К im - kim bordi ? Nim а- nim а bo ‘ ldi ?
B а’ z а n t а kr о rl а ng а n bund а y о lm о shl а rd а n k е yin h а m – l а r а ffiksi qo ‘ shilib k е l а о l а di :
К im - kiml а r bordi ? Nim а- nim а l а r bo ‘ ldi ? – l а r qo ‘ shimchasi ba ' zi so ‘ r о q о lm о shl а rig а
qo ‘ shilg а nd а t ах min , gumon , ch а m а k а bi m а’ n о l а rni а nglatadi : Puli qanch а l а r
bo ‘ ldi ? Yoshi n е ch а l а rd а? Q а ch о n so ‘ r о q о lm о shi – l а r qo ‘ shimchasini о lib « ko ‘ p
v а qt » d е g а n m а’ n о ni h а m if о d а l а y о l а di ( m а’ n о ni kuch а ytir а di ). U ro ‘ molni olganim
qachonlar edi .
3. O ‘ zbek tilida o lm о shl а rni 4 guruhg а g а pd а b а j а rg а n v а zif а sig а ko ‘ r а а jr а tish
mumkin : 27
а) о t ха r а kt е rid а gi о lm о shl а r ;
b ) sif а t ха r а kt е rid а gi о lm о shl а r ;
v ) r а vish ха r а kt е rid а gi о lm о shl а r ;
g ) s о n ха r а kt е rid а gi о lm о shl а r .
27
Ra’no Sayfullayeva va k е l а di. boshqalar “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” Toshkent-
2009.

O ‘ zbek tilida olm о sh so ‘ z turkumining sint а ktik х ususiyatl а rig а ko ‘ r а b о shq а so ‘ z
turkuml а rid а n alohida bo ‘ lib turadigan а s о siy f а rql а rid а n yan а biri shuki , о lm о sh
h е ch ham o ‘ zid а n о ldin а niql о vchi о lm а ydi . Ма s а l а n : . m е n , s е n , , kim , nim а biz ,
shu , n е ch а k а bi о lm о shl а r bir о nt а ham а niql о vchi bil а n birg а likda qo ‘ ll а nm а ydi . О t
o ‘ rnid а ishlatiladigan о lm о shl а r о tl а rg а o ‘х sh а sh so ‘ z
yasovchil а rni , o ‘ zgartiruvchilarni q а bul qil а di v а g а pd а о t b а j а rg а n ishni b а j а r а di –
eg а, q а r а tqichli а niql о vchi to ‘ ldiruvchi , b а’ z а n k е sim vazifasida keladi .Ма s а l а n :
Senga oltin qo ‘ llar bergandi Egam , ( Tursunoy Sodiqova . Atirgul isi. Toshkent.2007.
68-b). Bizning yigitlar bundoq deb elga ko‘rsataylik. (Tursunoy Sodiqova. Atirgul isi.
Toshkent. 2007.110-b ). Sif а t ха r а kt е rid а gi . о lm о shl а r (q а ysi, q а nd а y, bu, shu,
shund а y...) sif а tl а r singari о t о ldid а k е lib, g а pd а sif а tl о vchi а niql о vchi v а gohida
h о l, . k е sim, vazifasida k е l а di. Bund а y о lm о shl а r g а pning b о shq а bo‘l а kl а ri v а zif а sid а
sif а tl а rg а o‘ х sh а sh о tl а shib k е lishi mumkin. Ма s а l а n: U N а z о k а tning q а ysi d а h а ,
q а ysi m а h а ll а lik ek а nini, N а m а ng а nning q а ysi qishl о g‘id а q а nd а y urug‘l а ri
b о rligini surishtirdi. ( А . М u х t о r) ; Shu bizga baxt, yor-yor .(Tursunoy Sodiqova.Atirgul
isi.Toshkent.2007.58-b) S о n ха r а kt е rid а gi о lm о shl а r (n е ch а , n е ch а nchi, q а nch а )
s о nl а rg а o‘ х sh а sh miqd о rni if о d а l а sh uchun qo‘ll а n а di v а g а pd а sif а tl о vchi –
а niql о vchi yoki k е sim bo‘lib k е l а di: Yoshingiz n е ch а d а ? N е ch а nchi sinfda o‘qiysiz?
R а vish so‘z turkumi ха r а kt е rid а gi о lm о shl а r ( q а l а y, q а ni,n е g а ) r а vishg а o‘ х sh а gan
h а r а k а t b е lgisini bildiradi v а g а pd а h о l, k е sim v а zif а sini o‘taydi: N е g а kelmadingiz?
Dugonang q а ni? А hv о ll а ri q а l а y? О lm о shl а r erg а shg а n qo‘shm а g а p t а rkibid а
ko‘pincha nisbiy so‘z v а zif а sid а so‘r о q v а j а v о b t а rzid а k е l а di. Nisbiy so‘z o‘rnid а
so‘r о q v а j а v о b t а rzid а (kim-u, , q а y е rd а – shu y е rd а q а nch а -shunch а k а bi)
ishl а til а di. Ма s а l а n: Matluba qayerda Guolnora,Matluba shu yerda.(so‘zlashuvda)
А yrim о lm о shl а r b о g‘l о vchi so‘zl а r t а rkibid а k е l а di: shuning . uchun, und а , und а y,
bo‘ls а ,buning n а tij а sid а singari.
Olmoshlar bundan boshqa yana quyidagi xususiyatlarga egadir:
1. O‘zbek tilida olmosh so‘z turkumini so‘z yas а lish х ususiyati yo‘q (ammo
о lm о shl а r а s о sid а n о t, sif а t f е ’l, r а vish yas а lishi mumkin : o‘zlik, menman, o‘zich а ,
sizsir а m а , m е nb о p) ;

2. Juftl а nib, b о shq а so‘z turkumi v а zif а sid а k е l а di: shu-shu o‘sh а -o‘sh а , (r а vish);
3.Olm о shl а r о tl а rg а хо s so‘z o‘zg а rtiruvchi qo‘shimch а l а rni о lishi mumkin: ung а ,
shunisi;
4) о lm о sh so‘z turkumi o‘zbek tilida h е ch v а qt o‘zid а n о ldin а niql о vchi о lm а ydi.
Turkiy tillarda bo‘lishsizlik olmoshlari keyinroq nisbatan so‘nggi davrlarda qo‘llana
boshlangan. Chunki hech so‘zi turkey tilda bo‘lmagan, eron tillariga mansub bo‘lib,
uning o‘zlashtirilishi eronlarni kirib kelishi bilan bog‘liq, turkiy tillar taraqqiyotining
ma’lum davrlariga to‘g‘ri keladi. Masalan, “ hech” so‘zining ishlatilishi ilk bor XI
asr yodgorliklaridan “Qutadg‘u . bilig”da uchraydi. Ammo bu so‘z yozma manbalarda
bo‘lishsizlik olmoshi sifatida XIII-XIV asrlardan keng ishlatila boshlangan. “Hech”
so‘zi yordamida sodir bo‘lgan murakkab turdagi bo‘lishsizlik olmoshlarining nutqiy
va yozma manbalarda ishlatilishi shu davrdan boshlab o‘rganiladi.
Gum о n о lm о shl а ri . b е lgi n а rs а , yoki v о q еа to‘g‘risidagi n оа niq t а s а vvurni
anglatib k е l а dig а n о lm о sh turidir. Gum о n о lm о shl а ri, а s о s а n, о t v а sif а t
ха r а kt е rid а ,vazifasida ishlatiladi. Gum о n о lm о shl а ri bir n е ch а yo‘nalish orqali
yas а l а di.
1. А ll а qo‘shimchasi ba'zi so‘r о q о lm о shl а ri bil а n qo‘shilgan holda, qator gum о n
о lm о shl а rini yaratadi: а ll а q а nd а y, а ll а q а ysi, , а ll а n е ch а , а ll а kim, а ll а nim а ,
а ll а q а nch а ,allaqanaqa k а bi.
II.Gum о n о lm о shi esa ko‘pinch а so‘r о q о lm о shl а rig а –dir qo‘shimchasini qo‘shish
о rq а li yasaladi. Bu sh а kld а gi gum о n о lm о shl а ri о t, sif а t, r а vish ха r а kt е rid а bo‘l а di:
kimdir, nim а dir, q а nd а ydir, q а ysidir, q а ch о ndir, q а y е rd а ndir, q а y е rg а dir q а yd а ndir
k а bilar.
III. Bir о v so‘zi o‘zbek tilida birg а lik s о nni yas о vchi - о v qo‘shimchasining bir s о nig а
(bir- о v) qo‘shilishid а n paydo bo‘lg а n v а gum о n о lm о shl а ri ko‘pincha m а ’n о .
if о d а l а ydig а n so‘zlardir. Bu о lm о sh quyid а gi m а ’n о l а rni . if о d а l а ydi:
A. Kimligi n о aniq, q а nd а ydir bir sh ах s, n о ma'lum о d а m, kimdir d е g а n m а ’n о ni
anglatadi. Ма s а l а n: Birni bir о v b е r а di, К o‘pni- m е hn а t. ( Ма q о l). Bir о v bilg а nini
m а qt а r, bir о v – ko‘rg а nini. ( Ма q о l).Dilozorlik bilan sen birovning dilini

kuydirasan,uning ohi esa sening uyingni kuydiradi. (Tursunoy Sodiqova.Atirgul
isi.Toshkent.2007.130-b)
b) b о shq а bir kishiga nisbatan o‘zg а , b е g о n а m а ’n о sini if о d а l а ydi. М isol uchun:
Bir о vlar bugun dars tayyorlab kelibdimi?.(so‘zlashuvda)
v) b а ’zi so‘zi bil а n birgalikda k е lib, b о shq а l а r, o‘zg а l а r, b е g о n а l а r s m а ’n о l а rni
bildirib keladi. Ма s а l а n: Birovning do‘stlar-u,xorijlari bor.Meni o‘ng hech kimim
yo‘q (Nargiza Erkaboyeva. Savollar to‘plami.Toshkent.2009.95-b)
IV. B а ’zi so‘zi . ko‘plik qo‘shimchasini olib, gum о n о lm о shi v а zif а sida qo‘llanila
о l а di: b а ’zi insonlar, b а ’zi g а p-so‘zl а r, b а ’zi j о yl а r k а bi. B а ’zi so‘zi ‘‘kimdir,
а ll а kim‘‘ d е g а n m а ’n о l а rni if о d а l а ydi. Ма s а l а n: Dugonalarim mehmon bo‘lib
ketishdi, ammo Ba'zilar g‘iybat qilib charchamadi.(so‘zlashuvda)
V. Olmosh turkumida f а l о n so‘zi sh ах s n а rs а ,yoki v о q еа -h о dis а , ul а r to‘g‘risidagi
bir о r х ususiyat, b е lgini а niq anglatib, so‘zl а r o‘rnid а ishlatilib, n оа niq t а s а vvurni
bildir а di. Ма s а l а n : F а lonchaning o‘g‘li xizmatdan qaytdi deganda sadaqa qilinardi.
(Gazetadan) Siniqchig а yub о rishni o‘zim h а m bil а m а n. U f а l о n pul so‘r а ydi.
(S.Siyoyev). Ko‘pincha b а diiy а s а rl а rd а uslubiy,yo‘nalish nuqt а i-n а z а rd а n bu so‘z
f а l о nch а deb ham aytiladi, Ма s а l а n: Shu y е rd а n о lin а dig а n h о silni f а l о nch а niki-d е b
aytib ch е g а r а l а b h а m bo‘lm а ydi. (G а z е t а d а n).
O‘zbek tilida asli f а l о n so‘zi –chi qo‘shimchasini о lib, sh ах sni а niq а t а m а sid а n,
uning nomi o‘rnid а ishl а til а di. Ма s а l а n: Faloncha ota-onasidan ayrilib qolibdi.
(So‘zlashuvda)
Eski o‘zbek tili yozuvida gumon olmoshlarining quyidagi shakllari muloqotda
bo‘lgan: kimarsa, kimsa, neersa, birav, biragu, falan. O‘zbek tilida gumon
olmoshlarining ayrim turi shaxsga nisbatan aytilsa, boshqa guruhi esa narsaga,
voqea-hodisalarga,qolaversa, jonivorlarga nisbatan ishlatiladi, ba’zi vaqtlar bu
olmoshlar har ikkala ma’noda ham ishlatilib kelinadi.
Gumon olmoshlarining ko‘pgina qismi nutqda ishlatilganda kelishik qo‘shimchalari
bilan ham olib keladi, bir xillariga esa ko‘plik va egalik qo‘shimchalari ham birga
kelishi mumkin.

Olmosh so‘z turkumidan leksik ma'no emas, balki mavhum noaniq grammatik ma'no
ifodalanadi. Har bir lug‘aviy ma’noviy leksemalar turkumining o‘z so‘roq olmoshlari
mavjud:
1. Ot so‘roq olmoshlari: kim, nima;
2. Sifat so‘roq olmoshlari: qanday, qanaqa, qaysi;
3. Son so‘roqolmoshlari: necha, qancha, nechtadan, nechanchi;
4. Ravishga xos so‘roq olmoshlari: nega, nimaga, nechuk, qachon, qanday qilib, qay
tarzda;
5. Fe‘lga xos so‘roq olmoshlari: nima qildi, nima qiladi, nima qilmoqchi.
Olmoshlarning quyidagi ma’no guruhlari so‘roq olmoshlari tomonidan amalga
oshirilgan:
1. Gumon olmoshlari:
1) so‘roq olmoshi oldiga alla-qo‘shimchasi qo‘shliib: a) ot so‘roq olmoshlariga:
allakim, . allanima, b) sifat so‘roq olmoshiga: allaqanday,allaqanaqa, allaqaysi, d) son
so‘roq olmoshiga: allaqancha,allanecha, allanechanchi, e) ravish so‘roq olmoshiga:
allaqachon allapayt kabi;
2) so‘roq olmoshi so‘ngiga -dir gumon yuklama-qo‘shimchasini qo‘shib: a) ot so‘roq
olmoshiga: kimdir, nimadir,qayerdir b) son so‘roq olmoshiga: qanchadir,
nechanchidir; nechadir.d) sifat so‘roq olmoshiga: qandaydir,qanaqadir, qaysidir, e)
ravish so‘roq olmoshiga: qachondir, negadir, nimagadir, nima sababdandir kabi. -dir
asli gumon yuklamasi bo‘lgani tufayli ot so‘roq olmoshiga sonlovchi va turlovchi
qo‘shimchadan keyin qo‘shiladi: kimlargadir,nimalargadir kabi.
Belgilash olmoshlari esa so‘roq olmoshlaridan avval har ta’kidlov
qo‘shimchasini keltirib, hosil qilinadi: a) ot so‘roq olmoshlari oldidan: har nima,har
kim, b) sifat so‘roq olmoshi oldidan: har qanday, har qanaqa,har qaysi, d) son so‘roq
olmoshi oldidan: har necha,har qancha, e) ravish so‘roq olmoshi oldidan: har
qachon,har qanaqa kabi. Yuqoridagi tavsifdan tushuniladiki, gumon olmoshlari,
bo‘lishsizlik olmoshlari belgilash olmoshlari, o‘z tarkibida ot olmosh, sifat olmosh,
son olmosh, ravish olmosh singari turlariga ajratiladi. Olmoshlarning Grammatik
tabiati,so‘z turkumlari doirasida qaysi turkum olmoshi ekaniga bog‘liq bo‘ladi.

1) tarixan bu olmoshlarning shaxs ma’nosini m-, s- qismi, son ma’nosini esa -n
qismi anglatgan bo‘lsa ham, hozirgi o‘zbek tilida ushbu olmoshlar tarkibi ma’noli
bo‘laklarga ajratilmaydi. Men, sen olmoshlarida shaxs va son ma’nosini olmosh
asosining o‘zi izohlaydi.
2) biz, siz olmoshlari ham xuddi shunday baholanadi: Hozirgi o‘zbek tilida bu
olmoshlar ma’noli qismlarga ajratilmaydi.Tarixan shaxs ma'nosini b-, s- qismi, son
ma'nosini -z qismi bildirgan bo‘lsa ham.
3) biz, siz olmoshlari birlikni ifodalash maqsadida ham ishlatila boshlagani uchun,
ko‘plikni ochiq ifodalash sababi bilan bo‘lsa kerak, bu olmoshlarga -lar ko‘plik
qo‘shimchasini qo‘shib ishlatish . amalga oshirilgan. Bunday ifodalashda (bizlar,
sizlar) biz-, siz-negizlari shaxs ma’nosini, -lar qo‘shimchasi esa son ma'nosini
bildiradi, bu olmosh so‘z turkumi tarkibidagi ma'nolarni,boshqa-boshqa qismlarni
anglatadi. 4) I, II shaxs olmoshlaridan bevosita
alohida bo‘lgani holda III shaxs olmoshi “u” kishilik-narsa olmoshi deb ataladi.
Ushbu olmosh aslida ko‘rsatish olmoshidan ajralib chiqqanini hisobga olib, uni
kishilik-ko‘rsatish olmoshi deb atashimiz ham mumkin. Hozirgi o‘zbek tilida esa “u”
III kishilik-narsa olmoshi bilan “ul” ko‘rsatish olmoshini imoifodalar deb atash
to‘g‘ri. “U” kishilik-narsa olmoshining asosi I, II shaxs birlik kishilik olmoshlaridan
ajralgan holda faqat shaxs ma'nosini ifodalaydi, son ma'nosini unga qo‘shiladigan nol
qiymatli morfema bildiradi; bu yerda . nol ko‘rsatkichli morfema shu olmosh asosiga
ko‘plik ma’nosini anglatish uchun qo‘shiladigan -lar qo‘shimchasi bilan teskari
ma’no belgilanadi. Ko‘rsatish birliklari sestemasining asosini bu, u, shu, o‘sha
tashkil qiladi; bu, shu oldidan “mana” birligini, u, o‘sha oldidan “ana” birligini
qo‘yish bilan ko‘rsatish ma'nosi izohlanadi. Ko‘rsatish . birliklari sifatga xos bo‘lgani
tufayli . ularda shakl hosil qilish bo‘lmaydi. O‘zlik olmoshi deb ataladigan . o‘zbirligi
biror leksemaga,so‘zga olmosh bo‘lib kelmaydi, balki biror bir leksemaga qo‘shilib,
ta’kid ma'nosini ifodalaydi: men o‘zim(< mening o‘zim), o‘zim; akam o‘zi(<
akamning o‘zi); o‘z so‘zida (< o‘zining so‘zida) kabi. Shunga ko‘ra . bu birlikni
ta’kid birligi deb nomlash ma’qul. O‘zbirligi aslida ot leksema bo‘lgan, shunga ko‘ra

nisbatlovchi va turlovchi qo‘shimchalarni oladi, ammo grammatik son
paradigmasining faqat birlik shaklida qo‘llaniladi.
2.2.Olmoshlarning funksional - stilistik xususiyatlari
Hozirgi o‘zbek tilining publisistik uslubi,badiiy uslubi va rasmiy uslubining
lingvistik xususiyatlari va ijtimoiy vazifasini tahlil etar ekan, uning asosiy belgilarini
tilning aloqa, xabar va ta’sir ko‘rsatish imkoniyatlaridan kelib chiqib o‘rgangan va
janrlarini tasniflagan. 28
Mustaqillikdan so‘ng tilshunoslik sohasiga jiddiy e’tibor
qaratilishi, qonunlar va boshqa hujjatlarning qabul qilinishi, mamlakat ijtimoiy-
siyosiy hayotida o‘rni hisobga olinib, tilshunoslik sohasida yangi o‘zgarishlar yuzaga
keldi.Sotsiolingvistika,kulturologiya,pragmalingvistika va tilshunoslik va tabiiy fan
deb nomlangan yangi soha shakllandi.Bu sohalarning shakllanishi uchun til uslublari
katta rol o‘ynadi. Jumladan,badiiy va publisistik uslub yo‘nalishida olmosh so‘z
turkumining funksional va stilistik til jihatlarini ham chuqur o‘rganishni kun
tarkibiga qo‘ydi.Bu borada o‘zbek tilshunosligida keng ko‘lamda taqdiqot ishlari olib
borilmoqda.Ular orasida A.Abdusaidovning nomzodlik va doktorlik dissertatsion
ishda olmoshlarning funksional-uslubiy xususiyatlariga maxsus o‘rganilgan.
Publitsistik uslub doirasida qaraladigan janrlar ko‘lami keng bo‘lib, ular
tadqiqotchilar tamonidan axborot, tahliliy va badiiy-publitsistik janrlar tarzida uchta
katta guruhga ajratiladi va ularning oltmishdan ortiq ko‘rinishlar mavjud ekanligi
qayd etiladi. Bu doirasidagi har bir katta va kichik janrlar o‘ziga xos til
xususiyatlariga ega va ular lingvistik jihatdan alohida tadqiqot obyekti bo‘la oladi.
Maskur uslubdagi janrlar rang-barangligi tufayli olmoshlarning qo‘llanilishi
to‘g‘risida faqat umumiy tarzda mulohaza olib borishim mumkin. Chunki ushbu
turkumga oid so‘zlardan foydalanish ehtiyoji publisistik janrlar xususiyatidan kelib
chiqib amalga oshiriladi.
Biz ushbu o‘rinda tahlil uchun olmosh so‘z turkumining funksional-stilistik
xususiyatlarini yuzaga chiqishida tilshunos olimlarning olib brogan tatqiqot ishlariga
asoslanamiz.
28
Курбонов Т.И.Публицистический стиль современного узбекского литературного языка: Автореф.дис. …
канд.филолюнаук.-Ташкент, 1987.-С.7-8.

Kishilik Olmoshlari dan Men kishilik olmoshlarining gaplari, ko‘chirma tarzda
keltirilayotganda,tahririyatga yozilgan xatlarda ishlatilgan : Bolalarim hamda
akalarim meni qo‘ltig‘imdan suyab “Nurbuloq” madanli suv bilan davolash xususiy
shifoxonasiga olib borishadi.
Ushbu olmosh axborotning xabar, reportaj, hisobot, intervyu, tahlilning maqola,
taqriz, obzor, singari janrlarda ishlatilmaydi. Badiiy-publistik janrlarda qo‘llanadi.
Sen olmoshi xususida ham shu mazmundagi gaplarni aytish mumkin.Uning
qo‘llanish imkoniyati badiiy-publistika janrlar doirasida chegaralangan.U hikmatli
so‘zlar beriladigan maxsus rukndagi va badiiy matnlarga uchraydi;
Quloq soling menga, yaxshi qiz biroz, dilimni ochmoqchi bo‘layapman sizga.
(A.Oripov). Hurmat semasining ro‘yobga chiqarilishida o‘zlik olmoshidan ham
foydalanilayotganligi diqqatga sazovor dalillardan biridir. Chunki mazkur olmosh
ham asliy ma'nosida nominativlik vazifasini bajarishi bilan bir qatorda uslubiy
ahamiyat kasb etadi. Asosan, og‘zaki nutqda qo‘llanadigan birlik va ko‘plik
shakllaridagi o‘z so‘zi ana shunday xususiyatga egadir. Ular Badiiy uslub har bir
ijodkorning mustaqiligi belgisidir. Bu belgi zamirida san'atkorning voqelikka
munosabat, estetik prinsiplarni, ijodiy nazariyasi mujassamlashadi. Til vositalari ana
shu o‘ziga xoslikni namoyon etuvchi muhim belgi hisoblanadi. Bunda til vositalari
faqat tasvirlovchi unsurlar bo‘lib qolmasdan, balki voqelikka munosabat ko‘lami
ko‘rsatuvchi badiiy tadqiq etilayotgan voqea-hodisalarni bosh g‘oya atrofiga
uyushtirib asarga birgalikni baxsh etuvchi omil ham hisoblanadi. Demak, badiiy
asarda til faqat tashqi belgi-shakl bo‘lib qolmasdan, mazmunga ham daxldor
aniqrog‘i uni yorituvchi va umumlashtiruvchi vosita hisoblanadi.
Til elementlarining ijtimoiy muhitda tanlab ishlatilishi va ularni tilshunoslikda ilmiy-
amaliy tahlil qilish zaruriyati stilistikada yangi soha funksional-stilistikani yuzaga
keltirdi. Badiiy asarda so‘z . qo‘llash ijodning janr xususiyatlari bilan chambarchas
bog‘liqdir. Demak, boshqa xoslangan uslublardagi kabi badiiy uslubda so‘z
qo‘llash ham lisoniy va nolisoniy qonuniyatning uzviy bog‘liqlikni taqoza etadi.
Ayni vaqtda mana shu holatlarning zamirida yozuvchining ijodiy pozitsiyasi
mujassamlashadi. Badiiy ta'sir hayotning hamma sohasini qamraydi. Shuning uchun

bunda umumiy leksika ham, chegaralangan so‘zlar ham keng miqyosda qo‘llaniladi.
Bu jihatdan badiiy adabiyot tili ro‘znoma tiliga o‘xshab ketadi. Chunki ro‘znomada
ham hayotning nihoyatda keng ko‘lami ifoda qilinganidan har xil sohaga oid so‘zlar
qo‘llanadi. Ammo ro‘znoma materiali asos e'tibori bilan publisistik uslubga mansub
bo‘lsa, badiiy adabiyot tili, badiiy uslubga xosdir. Badiiy uslub esa timsoliylik zuhr
etadi. To‘g‘ri . ro‘znomadan ham . timsollilik ishlatiladi. Ammo badiiy ijoddagi timsol
muhokamaga undaydi, voqelikni yanada chuqurroq, yanada kengroq bilib olishga
imkon yaratadi. Qisqa bayon qilingan mazkur dalildan yaqqol seziladi.
Olmoshlarning boshqa turlari esa o‘zgacha uslubiy xususiyatlarni ro‘yobga chiqarish
uchun xizmat qiladi. Bayon etilganlar asosida ko‘rsatilgan olmoshlarning uslubiy
xususiyatlarini ikki xil nuqtai nazardan ko‘rib chiqish lozimligi ayon bo‘ldi:
1) Ijobiy baho ottenkasi; 2) Salbiy baho ottenkasi. Bunday xususiyatlar matnlar
asosan badiiy matnlarda namoyon bo‘lishini ta'kidlab o‘tamiz. Ijobiy baho ottenkasi.
O‘zbek tilida ijobiy so‘zi, ma’qul deb topilganligini ifodalovchi, ma’qullovchi,
yo‘qlovchi, maqtovchi ma'nosini ifodalaydi. U narsa predmetlarning ham
shaxslarning ham shunday xususiyatlarini ifodalash uchun ishlatiladi. Dastlab aytib
o‘tish lozimki, bunday ijobiy xususiyat olmoshlarning quyidagi semalarida o‘z aksini
topadi.
1. Hurmat ma’nosi. Kishining qadr-qimmatiga loyiq ekanligini, e'zozga, ehtiromga
loyiqligini ifodalash maqsadida olmoshlarning siz turidan ayrim vaqtlar foydalanib
kelinmoqda. Bunday xususiyat ko‘pincha poetik badiiy uslubda o‘z ifodasini
topmoqda. Quyidagi misollar fikrimizni tasdiqlay oladi.
ko‘pincha shaxslarga nisbatan shunday ma'noda ishlatib kelinmoqda. Misollarga
murojaat qilamiz:
a) Movunlarimiz ancha chaqqon odamlar, lekin o 'zingizning yo 'qligingiz bo 'lak-
da. (U.Nazarov).
Tengsiz bu holatda to 'ymasdan sira, yaratganning o‘zi tashlardi nigoh (A.Oripov).
b ) Aybga buyurmayiz o‘zlarini qayerdan so‘raymiz? Biz Toshkentdan, ota
(U.Nazarov). Ko‘pincha, poetik nutqda o‘zi so‘zi majoziy qo‘llanib, narsa-predmetlar

(ko‘pincha mavhum)ni ifodalovchi so‘zlarga nisbatan ham qayd etilgan vazifada
ishlatiladi.
Zo 'r qudrat emasmi hayot o 'zi ham, Yashil novdada ham uning kuchi bor.
(A.Oripov). Mana so‘zlari yolg‘iz holida ham ko‘rsatish olmoshlari vazifasini o‘tab
keladi. Ayni shunday olmoshlar hurmat ma'nosini bildirish maqsadida ham
ishlatiladi. Biroq bu o‘rinda shuni aytib o‘tish kerakki, faqat . ko‘plik
shakldagina . shunday ma'noni anglatib keladi. Fikrimizni ushbu misollar bilan
tasdiqlaymiz: - Kecha kelgan mehmonni ko‘rmoqchiydim. U ketib qoldimi? Manalar
o 'sha mehmon.
II. Kamtarlik semasi. Maqtanishni o‘zidan uzoq tutadigan, mag‘rurlanmaydigan,
manmanlikka berilmaydigan kishilarning xislatlarini reallashtirishda ot va sifat
turkumiga doir so‘zlardan keng . foydalanishi bilan bir qatorda mazkur ma'noni
ro‘yobga chiqarishda olmoshlarning ham kamtarona hissasi borligini aytib o‘tish
lozim. Chunki, ayni shunday ma'no, asosan, men va biz olmoshlarining o‘zaro
botiniy munosabatida shakllanadi.
Olmosh so‘z turkumidan men olmoshi so‘zlovchi shaxsning o‘zini bildiradi,
so‘zlovchi shaxsni ko‘rsatadi. Nutq jarayonida ayni shu ma'noni ifodalash maqsadida
biz olmoshidan ham foydalanayotganligi ro‘yi-rost isbotidir. Uslubiy ahamiyatga
molik shu tarzdagi qo‘llanish, ko‘pincha, yozma nutqqa xos ekanligini so‘zlab o‘tish
kerak. So‘zlovchi kimsa tomonidan qo‘llanilgan mazkur olmosh birinchidan, uning
nutqining individuallashtirilishiga olib keladi. Masalan: - muborak bo‘lsin, Maqsun
aka. To 'y bo 'lsa, mana biz bel . bog‘lab xizmat qilamiz. Nima kamchiliklar bor,
ayting! (M.Do‘st). o‘lay agar, sizda ko‘nglim yo‘q, meni To‘ychi urishmaysiz, dedi
Kamol. Bizni kampirning yuraklari juda ham tor. (A.Muxtor). Hamma artistlar
telpak kiygan, biz esa do‘ppida (M.Do‘st). misollardan biz olmoshining yakka shaxs
ma'nosidagi men olmoshi bilan almashtirib ishlatilganligi nutqning og‘zaki uslubga
oid ekanligini ifodalab turibdi. Shu bilan birga aytib o‘tish lozimki, mazkur
misollarda hurmat ma'nosi ham ifodasini topgan deb o‘ylaymiz. Mana bu misolda esa
biz olmoshining faqat kamtarlik ma'nosi qo‘llanilganligini ta'kidlaymiz:

- Endi, bizning bu ishlarga dahlimiz ham qolmadi, - dedi Elamonov jilmayib-
bundan buyog 'i shu yerda jimgina ishlab yotipmiz . (M.Do‘st).
III. G‘ururlik semasi har qanday kishi o‘zinig mehnatidan, biror ishni qoyillatib
bajarganligida, kimlargadir naf . tekkanligidan va boshqa ijobiy xatti-harakatlaridan
o‘zining qadr-qimmatini e'zozlash maqsadida g‘ururona so‘zlaridan foydalanamiz.
Shunday maqsadda nutq jarayonida kishilik olmoshlarining ayrim turlaridan ham
foydalanishdiki, bu ularning o‘ziga xos uslubiy qiymatini belgilash imkonini beradi.
Birinchi gapda men olmoshining shunday xususiyati to‘g‘risida to‘xtab
o‘tmoqchimiz. Mazkur olmoshning qanday uslubiy xususiyatlarga ega ekanligi
xususida yuritilgan so‘z edi.Shu bilan birga aytib o‘tish lozimki, men olmoshi
g‘ururlik, mag‘rurlik semalari bilan ham o‘ziga xos uslubiy ahamiyatga egadir.
Quyidagi misollarga e'tibor beraylik:
- Oyijon, sizga bir gap aytaymi?- dedi Jamshid miyig‘ida kulguchi bilan. - Tanlov
zo‘r o‘tdi. Unda kim g 'olib bo 'ldi deng. Bu men ekanman.
Demak, olmoshlarning har ikkala nutq turida xilma xil funksional uslubiy
vazifalarda kelishini ularning turli uslublarga xosligi bilan belgilash mumkin. Bundan
tashqari badiiy uslubda olmoshlar, tarixiy, shevaviy variyantlari bilan olinib badiiy
asarlarda o‘ziga xos funksiyani bajaradi. Tilning ijtimoiy vazifasi haqida gapirar
ekanmiz, akademik V.V.Vinogradov Tilning aloqa, xabar va ta'sir kabi muhim
ijtimoiy vazifalari ajratilganda til strukturasi umumiy planida quyidagi uslublar
chegaralangan bo‘lishi mumkun: kundalik maishiy uslub (aloqa vazifasi), kundalik
xizmatga doir rasmiy hujjat va ilmiy ( xabar vazifasi ), publitsistik va badiiy estetik
( ta'sir vazifasi ) tarzida qayt etgan fikrlari badiiy matnlarda til vazifalarini tahlil
etishda muhum ahamiyatga egadir.
Atoql otlar va olmoshlarning pragmasemantik belgilari.
Ma’lumki,tilshunoslikka oid nazariy adabiyotlarda olmosh so‘z turi xususida boshqa
so‘z turkumlariga nisbatan noan’anaviy lisoniy mulohazalar mavjud. Bunday
qarashlar,albatta,olmosh turkumiga xos so‘zlarning lingvistik tabiatiga bog‘liq holda
shakllandi. “Ichki bo‘sh so‘zlar”-ma’no qobig‘i bo‘sh so‘zlarga olmoshlar atoqli otlar
kiritiladi.Olmosh va atoqli otlar ham o‘ziga xos so‘zlarning lingvistik tabiatiga

bog‘liq holda rivojlanadi.Ichi bo‘sh so‘zlar-ma’no qobig‘i bo‘sh olmoshlar va atoqli
otlar kiritiladi.Olmosh va atoqli otlar ham o‘ziga xos pragmatik funksiyaga ega
bo‘lib,matn ichida ma’lum nutq vaziyati bilan aloqador ma’no ottenkalari bilan
to‘ldiriladi.Ma’no ottenkalarining aynan nutq vaziyati bilan bog‘liqligi matnda
pragmatik funksiya bajarish uchun xizmat qiladi.Tabiiy ravishda savol
tug‘iladi.Birinchidan,nima uchun olmosh va . atoqli otlar “ichi bo‘sh”so‘zlar deb
qaraladi?Ikkinchidan,pragmatikaning ob’yekti sifatida ularning qanday belgilari yoki
xususiyati asos qilib olinadi?Bu savollarga javob topish uchun olmosh va atoqli
otlarga xos bo‘lgan nazariy qarashlarni yodga olishimiz tabiiy. Faqat shundagina
mazur javob topish va ularni pragmatik tahlil qilish mumkin bo‘ladi. “Olmosh narsa
yoki belgini aniq ko‘rsatib bermaydi. Olmoshlarning qaysi so‘z turkumi o‘rnida
qo‘llanishi grammatik bog‘langan nutq jarayonida konkretlashadi”. 29
“Olmoshning
ma’nosi noaniqroq, umumiyroq bo‘ladi. Olmoshlar predmet uning belgisi va
miqdorini anglatmay faqat ko‘rsatish ularning mavjudligini bildirish uchun xizmat
qiladi.Olmoshning qaysi so‘z turkumi o‘rnida kelganligi ko‘pincha konteksdan,
oldingi gaplardan anglashib turadi. Olmoshlarning ko‘plari alohida olinganda juda
umumiy abstrakt xarakterga ega bo‘ladi. 30
Olmosh turkumiga xos bunday talqin
“O‘zbek tili grammatika”sida ham uchraydi. 31
Bu nazariy qo‘llanmada
ta’kidlanishicha,olmoshlar ma’no jihatidan boshqa mustaqil so‘zlardan ma’lum
darajada farq qiladi. Ular predmet belgi va miqdor ma’nolarini to‘g‘ridan to‘g‘ri
ifodalamaydi, balki boshqa predmetning belgi va miqdor tushunchalari bilan
bog‘lanib,u yoki bu munosabatga kirishgan holda ifodalaydi.Olmoshning konkret
ma’nosi konteks situatsiya -nutq jarayonida ishtirok etuvchilarning munosabatiga
qarab oydinlashadi,konkretlashadi. Bu talqinlardan buni aniq sezish mumkinki,
olmosh boshqa so‘z turkumi kabi o‘zining konkret ma’nosiga ega emas.Faqat nutqiy
vaziyat va konteks qurshovida olmosh turkumiga xos so‘zlarning ma’nosi
konkretlashadi. Demak,olmoshlar o‘zining lesik-semantik hamda . grammatik
29
Hozirgi zamono‘zbek tili.Faxri Kamol tahriri ostida .-Toshkent,1957,385- bet.
30
Tursunov U.va boshqalar.Hozirgi o‘zbek adabiy tili.-Toshkent,1965,46-bet.
31
O‘zbek tili grammatikasi.1-tom.Morfologiya-Toshkent.Fan.1975.

belgilardan tashqari yana boshqa qator xususiyatga egaki,bu uni tildagi yangi bir
yo‘nalish asosida tadbiq etish imkoniyatini beradi.
O‘zbek tilida olmosh turkumiga xos eng xarakterli tomoni shundaki,garchi
uning ichki- ma’no ifodalash qobig‘i puch bo‘lsa-da,biroq bu turkumdagi so‘zlar
mustaqil so‘z sifatida boshqa mustaqil so‘zlar qatoriga qo‘yilgan barcha talablarga
javob beradi va mustaqil so‘z tabiatiga mos tushadi.So‘zlarni turkumlarga ajratish
tamoyillariga ko‘ra,olmoshlar mustaqil holda savolga javob bo‘ladi,o‘zi alohida gap
bo‘lagi vazifasini o‘taydi hamda mustaqil ravishda leksik ma’no kasb etadi.Manashu
shablon talablar olmoshlarning ham mustaqil so‘zlar qatorida to‘g‘ri tasnif
qilinganligini ko‘rsatadi. Biroq olmosh so‘z turkumiga xos so‘zlarning semantik
tahlili ularning nutq vaziyati bilan uzviy aloqador ekanligini ko‘rsatadi. Demak,
pragmalingvistika nutq vaziyati bilan bog‘langan so‘zlarni yangi tadqiq etish
yo‘nalishini belgilash va ularning tildagi lingvistik o‘rnini ko‘rsatishini shu kunning
dolzarb vazifasi qilib qo‘yadi. So‘zlarni turkumlarga ajratishning til sistemasi bilan
bog‘liq yangicha talqini faqat konteks, nutq vaziyati ta’sirida ma’nosi oydinlanuvchi
so‘zlarning pragmatik xususiyatlari to‘g‘risida fikr yuritish imkonini beradi. Nutq
vaziyati va konteks bilan bog‘liq bo‘lgan so‘zlarning yangicha talqin vaq tasnifida
“Narsa va hodisalarni nomlash nuqtai nazaridan ismlar ikki darajaga bo‘linadi.
1.Birlamchi nomlar (narsa otlari,belgi otlari,miqdor otlari)va fe’llar.
2.Ikkilamchi nomlar. Ikkilamchi nomlarga atoqli otlar (antroponim, toponim,
gidronim, oronim h.k) va olmoshlar kiradi Bu ikki turkum borlikdagi narsa va
hodisalarni bevosita nomlamaydi. Oldin nomlangan narsalarni bir-biridan ajratadi
yoki ularga ishora qiladi. Bu jihatdan atoqli ot va olmoshlar atash ma’nosiga ega
bo‘lmagan “ichi bo‘sh” so‘zlar sifatida o‘zaro umumiylikni hosil qiladi. Lekin atoqli
otlar faqat narsa otlarini bir-biridan ajratish uchun qo‘llanilsa , olmoshlar barcha so‘z
shakllari o‘rnida almashinib kelib, ularga ishora qilish hamda og‘zaki va yozma matn
tarkibidagi matn qismlarini bog‘lash vazifasini bajaradi’’ 32
. Shuning uchun ham
ba’zi lingvistik adabiyotlarda olmoshning yuqoridagi boshqa so‘z turkumlaridan
farqlanuvchi qirralari alohida ta’kidlangani holda, bu belgilar lingvistik planda tahlil
32
Nurmonov A., Sarimsoqov B. Til sistemasida so‘zning o‘rni va so‘zlarni turkumlarga ajratish muammolari.// O‘zbek
tili va adabiyoti jurnali. -1999yil, 5-son, 22-bet.

qilinadi. Jumladan, ’’olmoshlar predmet, belgi yoki miqdorning aniq nomini
bildirmay, ular urnida qo‘llanadi. Olmoshlarning aniq ma’nosi matn vaziyati - nutq
jarayonida ishtirok etuvchilarning munosabatiga qarab konkretlashadi.Demak,
matnsiz olmoshlarning ma’nosi - nimani ko‘rsatishi noma’lum bo‘lib
qoladi. 33
Ma’lumki tilshunoslik fanining uslubshunoslik yo‘nalishi so‘zlovchining
individual uslubi bilan bog‘liq holda lingvistik pragmatikaga yaqin turadi , hatto
ayrim hollarda bir nutq predmeti xususidagi axborot uslubshunoslik uchun ham,
pragmatika uchun ham birday tadqiqot obekti sifatida tahlil qilinishi mumkin.
Olmosh turkumiga doir so‘zlarning uslubiy belgilari xususida to‘xtalishining o‘zi bu
so‘zlarning lingvopragmatik tahlili uchun yangi bir yo‘l ochadi. Olmoshlarning
mavhum ma’no ifodalashi va konkret ma’nosining nutq vaziyati, kontekstdagina
namoyon bo‘lishi ularning lingvistk pragmatika yo‘nalishi bilan bog‘lanishining
boshlang‘ich belgilaridan biri sifatida qaraladi. Ammo muammoning bevosita
pragmatika masalalari qatoriga kiritilishi shu yo‘nalish masalalari bilan
shug‘ullangan har qanday tadqiqotchida shubxa tug‘diradi. Qator matinlarni tahlil
qilish natijasida olmoshning konkret ma’nosi faqat neytral ifoda imkoniyati bilan
chegaralanganligining guvohi bo‘lamiz. Vaholanki, pragmatika masalalari neytral
munosabat bilan birga ko‘proq oshkora va yashirin, ijobiy va salbiy, qo‘pol va
muloyim (sotsial munosabat), baland va past (pragmatikaning fonosemantik aspekti)
munosabat shakllarini ifoda etadi. Shu ma’noda qaraladigan bo‘lsa olmoshlarga xos
lingvistik tahlil faqat sotsiolingvistik etiket shakllari sifatida sof ma’nodagi pragmatik
muammolar qatoridan o‘rin egallashi mutlaqo to‘g‘ri bo‘ladi.
Agar lingvistik pragmatik masalalarining asosiy qismini his-tuyg‘u semantikasi
tashkil qiladi degan qarash mutloq to‘g‘ri (bunday qarash asosan Kolshanskiyga
taalluqli), olmosh turkumidagi so‘zlarning subekt his-tuyg‘usini aks ettirish darajasi,
ba’zi bir so‘zlarni hisobga olmaganda, yo‘q hisob. Shu ma’noda qaraladigan bo‘lsa
olmoshlarning lingvistik praagmatikaga umuman dahli yo‘qdek tuyiladi biroq bu
turkumdagi so‘zlarning matndagi funksional harakatlanish darajasi yoki ularning
ifoda qilish vazifasining mavjudligi bu turkumdagi birliklarni pragmatik tadqiq etish
33
Qilichev E . O‘zbek tilining amaliy stilistikasi- Toshkent , 1992

imkoniyati borligini ko‘rsatadi. Olmoshlarni tadqiq etishda masalaning eng muhim
jihati shundan iboratbo‘lishi kerakki, o‘zbek tiliga xos lingvistik adabiyotlardagi
mavjud nazariy qarashlardan farqli ravishda olmosga xos pragmatik xususiyatlar
namoyon bo‘lishi shart .
Olmosh turkumlardagi so‘zlarning muhim, noaniq ma’no ifodalashi quyidagi
misollarni qiyoslash asosida ko‘rish mumkin:
1. Predmetning nomini bildiruvchi so‘z:
non, uy, daftar.
2. Predmetning belgisini bildiruvchi so‘z:
yaxshi , shirin , katta.
3. Predmetning miqdorini bildiruvchi so‘z :
bir , to‘rtta, uchovlon.
4. Harakatning belgisini bildiruvchi so‘z :
tez , ko‘p, oz, yana.
5. Olmosh so‘z turkumiga oid so‘zlar:
Biz, u, shu, nima?, hamma, o‘z.
Ko‘rinadiki, faqat olmoshgina nutq vaziyatini, nutq ko‘rinishini talab qiladi.
Olmoshda ularning m’nosini faqat kontekst bilan, ijtimoiy muhit va nutq vaziyati
bilan oydinlashuvchi ko‘zga yaqqol tashlanadi. “Sememaning tushunchalar bilan
bog‘liqligi faqat mustaqil leksemalardagina yuz beradi.Undov, taqlidiy so‘zlarda,
yordamchi leksemalarda, olmoshlarda esa bunday bog‘lanishini ko‘rmaymiz” 34
.
Olmoshlar shuning uchun ham sof ma’noda lingvistik grammatikaning bosh
masalasi sifatida talqinva tadqid etilishi zarur. Ch.S.Pirs termini bilan aytiladigan
bo‘lsa,lingvistik pragmatikaning klassik masalalaridan biri indeksial ifodalanish yoki
deyksis tushunchasidir. Ch.Morrisning tushuntirishi bo‘yicha deyksis muammosi
pragmatik tarkibiga kirib, deyktik elementlar mazmuni so‘zning qo‘llanish vaziyatiga
bog‘liq bo‘ladi. 35 .
Shuning uchun ham olmosh turkumiga xos so‘zlar indeksial belgilar
sifatida deyktik elementlar hisoblanadi va ularga xos denotatni kontektsiz aniqlab
bo‘lmaydi. Faqat nutqiy vaziyatni to‘liq egallab olgan nutqiy akt ko‘rinishidagina
34
Неъматов Х Расулов Р. Узбек тили лексикологияси.-Тошкент.1995.52-бет.
35
Новое в зарубежное лингвистики.Вып.Х -М.1985-С.15.

deyktik elementlar ma’nosini ifodalash uchun xizmat qiladi.O‘zbek tilshunosligida
ham indeksial belgi vazifasini bajaruvchi so‘zlar “ havola bo‘lak” atamasi bilan
yuritiladi. I.Maxmudov ta’kidlashicha, “deyksis belgilarining ma’nosi shundan
iboratki, ular mazmunini-voqea, belgi narsalarni bevosita ifodalamay balki ularga
ishora,havola qiladi. Shunga ko‘ra ularni mazmunan kuchsiz,bo‘sh so‘zlar sifatda
qarash mumkin bo‘ladi.Olmosh va nisbiy so‘zlar 36
atoqli otlar deyksis belgilar
bo‘lib,konteksda ular havola bo‘lak sifatida vazifa bajaradi.Olim qayd
qilganidek,havola bo‘lak o‘z tabiatiga ko‘ra,har qanday konteksda sintaktik o‘rni
shaklan to‘g‘ri bo‘lsa ham mazmunan noto‘liq bo‘ladi.Olmoshlar ana shunday so‘zlar
sifatida pragmatik qimmatga ega bo‘ladi.Masalan:
Bu odam nega ochiq yaraday el o‘tsa ham jizillayotibdi.Nahot bu odamni faqat
Usmonjon masalasi,faqat nafsoniyat shu ko‘yga solgan bo‘lsa!
Yuqori konteksda bu olmoshi sintaktik jihatdan shaklan to‘liq bo‘lsa-da, biroq
mazmunan bo‘sh so‘z havola bo‘lak sifatida avvalo konteksga ishora qilish vazifasini
bajaradi.
Olmoshlarga xos eng qiziq holat shundaki,ularni indeksial belgi havola bo‘lak
sifatida yo‘l ko‘rsatuvchi so‘zlar deb ham atash mumkin.Chunki bu so‘zlar konteks
jipsligini ta’minlovchi so‘zlar sanaladi. Olmoshlarda munosabatning konteksdagi
ifodalanish darajasi-mayl,modus tushunchasi va kommunikativ niyatning semantik
belgilarga xos o‘ta neytral xususiyatlarga ega ekanligi bilan ajralib turadi.Bu jihatdan
qaraladigan bo‘lsa,olmoshlarning pragmatik xususiyatlari yo‘qdek tuyuladi.Biroq
havola bo‘laklarning matndagi nutqiy vaziyatning mukammalligini saqlash vazifasi
har qanday mayl, modallik va kommunikativ niyatning oshkora va yashirin
ifodalanishi bosh lingvistik omili hisoblanadi.Bu ma’noda olmosh va atoqli otlarni
pragmatikaning muhim muammolari sifatida talqin va tadqiq etish o‘rinli.
Olmoshlar havola bo‘lak sifatida matnda bajarayotgan vazifasiga ko‘ra quyidagi
tasnifiy belgilardan iboratdir.
1.Matn qismlari o‘rtasida sintakmatik munosabatni ta’minlaydi.Bunda matn
elementlari o‘rtasidagi kogerentlikni yuzaga chiqarish uchun ishlatiladi.
36
Махмудов Н.Эргаш гапларни табиати ва таснифи масаласи/узбек тили адабиети ва журналию1991.йю3-
сон.18-бет

2.Matnning avvalgi qismiga ishora qilish vazifasini bajaradi.Bunda u kontekstual
yaxlitlikni ta’minlaydi va deyktik ifodalar turiga kiritiladi.
3.Olmoshlarning konkret ma’nosi nutq vaziyatida aniq bo‘ladi.
4.Olmoshlar matnda shakliy semantika yo‘nalishini yuzaga keltiradi.Shakliy
semantika tushunchasi matndagi so‘zning mazmunan noto‘liq bo‘lsa ham,shakli
jihatdan barcha grammatik talablarga javob berishini ifodalaydi.
Siz shuni bilib qo‘yingki,dushmanlar hech qachon yurtimizga bostirib kirolmaydi.
(Gazetadan).
Olmoshlarning birinchi darajada funksiyasi so‘zlovchi,tinglovchi va
kuzatuvchi shaxs ma’nolarni ifodalash bilan xarakterlanadi.Har qanday nutqda nutq
sub’yekti nutq adresati hamda nutq predmeti xususidagi ichki semantik ottenka
ko‘rsatkichlari seziladi. Bulardan esa shaxs ma’nolari anglashiladi.”Xabar
qilinayotgan faktning propozisiya sub’yektga sifatida so‘zlovchining barcha xususiy
ifoda imkoniyatida sub’yektga xos parentetik qo‘shilishlar (masalan;kirish
konstruksiyalar),shuningdek, ekspressiv va modal baho ko‘rinishlarini xususiylikning
yagona kommunikativ pragmatik kategoriyasi doirasiga kiritish mumkin. Bundan
anglash mumkinki, xususiylikning ifodalanish usuli asosan ikki ko‘rinishdan iborat
bo‘lib,uning birinchisi oshkora ( eksplisit )va ikkinchisi yashirin ( implisit ) deb
nomlanadi,bularning har ikkisida ham shaxs ma’nosi namoyon bo‘lib, bular yashirin
ko‘rsatish sifatida so‘zlovchi va tinglovchi tushunchalari bilan ifodalansa, shaxs
tushunchasining oshkora ko‘rsatkichlari olmosh turkumidagi so‘zlarning nutqdagi
qo‘llanishi bilan qo‘llaniladi.
V.V.Ximikning ta’kidlashicha,oshkora xususiylik tushunchasi alohida ifoda yoki
yaxlit matnlarda shaxs manbasining tiklanishi bilan namoyon bo‘lib,xabar bayon
qiluvchi nutq sub’yekti hisoblanadi.Demak,xususiylik tushunchasi bu keng ma’noda
so‘zlovchining turli yo‘nalishdagi tasavvurlaridir.

III.BOB. .O‘zbek tilida olmoshlarning lingvopragmatik xususiyatlari
3.1 Kishilik olmoshlarining deyktik xususiyatlari .
O‘zbek tilida olmoshlarning lingvopragmatik xususiyatlari bu nutqiy vaziyatdan kelib
chiqqan holda adresat va adresant o‘rtasida bo‘lib o‘tgan muloqot jarayonida amaliy
qo‘llash ko‘nikmasini shakllantirish qolaversa geshtaltni “tushuncha”sini yuzaga
chiqishida so‘zlovchi eshitgan narsasini qanday tasavvur qilsa shunday anglashi har
kimning tushunchasi turlicha ekanini pragmatika sohasida o‘rganamiz. Pragmatika
tushunchalar ham turlicha bo‘lib bu tushunchalarni anglahimizda freym

mashg‘ulotini o‘tkazishimiz mumkin.Freym bu-insonni biror bir narsa yoki hodisaga
nisbatan ilk tasavvuridir.
Har bir inson nutq so‘zlar ekan nutqi ostida biror bir maqsad yotadi buni biz
lokutiv (locutionary)akt bu ma’lumbir tovushni talaffuz qilish yoki ma’lum belgilar
qo‘yish,muayyan biror bir so‘zlarni ishlatilish va ularni ma’lum bir his-tuyg‘ularga
muvofiq ishlatish va ular olingan til qoidalariga ko‘ra ma’lum bir murojaat qilish kabi
nutq harakatidir.Bularga xabar,iltimos,kafolat,maqtov,xushomad,xafa bo‘lish aktlari
kiradi.Misol:Meni kechiring!Uzr so‘rash bilan birga iltimoslik ohang bor bunda
lokutiv akt mavjud.
Illokutiv akt (Illocutivonary) Boshqa shaxsga nibatan aytish orqali niyatini va
maqsadini ifoda etishdir.Bularga tasdiq, buyruq, talab,iltimos, va’da singari
aktlarning barchasida illokutiv maqsad yotadi. Masalan: Meni kechiring.U qilgan
ishidan pushaymon,afsuslanish akt bor.
Perlokutiv (perlocutionary)akt ushbu jarayonda so‘zlovchi tomonidan bayon
qilingan nutqiy akt orqali paydo bo‘lgan reaksiya holati nazarga tutiladi.Bunga
buyruq, tanqid, ogohlantirish, ishontirish, majbur qildirish, hayron qoldirish,
adashtirish aktlari mavjud.Misol: Meni kechiring. Kechirishga undash,buyruq ohangi
yotadi.Bu nutqiy aktlarni, albatta,amaliyotda qo‘llaniladi buni tushunish adresantga
bog‘liqdir.
Kishilik olmoshlari “men”, “sen”, “u”, “biz”, “siz”, “ular” shaxs ma’nosini
ifoda etuvchi maxsus so‘zlardir. Bu so‘zlar matn tarkbidan ajratib olingan aniq ma’no
ifoda etmaydi. Shuning uchun ham bunday so‘zlar matnda beriladi.
Sen-ku jarga uloqtirding, agar meni do‘zaxning eng tubida tashlasalaring
ham yo‘l topib chiqib keta olardim.(Samum . Tohir Malik . 6-bet)
Kishilik olmoshlari so‘zlovchi-nutq subekti, tinglovchi hamda uchunchi shaxs
ma’nosini ifoda etuvchi maxsus so‘zlardir. Bular olmoshlarga xos semantik ma’no
deb aytilgan.Ammo pragmatik nuqtai nazardan bu gapni tahlil etsak bepisandlik va
maqtanish aktlarni yuzaga kelganini tushunib yetamiz. Illokutiv akt yuzaga
kelyapti,adresant o‘zini maqsadini tinglovchiga yetkazmoqchi. Olmoshga xos

pragmatik ma’no “men” yoki “biz” shaklining subyektni ifodalshdan tashqari
qo‘shimcha “manmanlik” ma’nosida qo‘llanishi bilan xarakterlanadi. Jumladan:
Men xohlagan paytimda ustingga ajal tunini yopaman…”deb ogohlantirib ichiga
g‘ulg‘ula ilonini tashlab quymoqchi. (Samum Tohir Malik 13-bet.)
-Men Muhammad Alini buysundiraman(Jahon tarixi 9-sinflar uchun
darslik.2018.139-bet)
Bu matnlarda “manmanlik” ma’nosi “men” kishilik olmoshi vositasida
ifodalangan.
Ayrim o‘rinlarda “men” o‘rnida “biz” kishilik olmoshi qo‘llanib, kamtarlikni
ifodalasa, ba’zi hollarda bu ma’no kinoya, kesatiq bilan almashadi hamda bayon
qilingan ma’noning ta’sir etish darajasini kuchaytiradi:
-Biz shul o‘zingiz ko‘rgan mahallalik G‘ulomboy degan boyning qizlari bo‘lamiz.
(Ertak kitob.Toshkent.2018.117-b)
Ushbu gapda esa muloyim suhbat kamtarlik ma’nosi yotibdi. Lokutiv aktga
misol bo‘ladi. Ma’lumki nazariy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, sof kishilik
olmoshlari faqat shaxsni ko‘rsatadi, ular so‘zlovchi va tinglovchini ifodalovchi
olmoshlardir . Bu, albatta, to‘g‘ri fikr. Sof kishilik olmoshlari shaxs ma’nosini
ifodalashdan tashqari, o‘sha shaxs bilan bo‘g‘liq hodisa va predmetlarni ham ifoda
etadi: 37
Qo‘ng‘iroq qilgan odamni aniqlash shart emas,chunki kichik norkokuryerni bizga
ro‘para qilishlaridan maqsadlari aniq-ku? Sumkasidan ikki yuz ellik gramm
chiquvdi, men xabarga ikki yuz gramm deb yozdirdim.(Samum.Tohir Malik.141-b)
Bu matnda “biz” olmoshi “men” kishilik olmoshi o‘rnida qo‘llanib so‘zlovchi
nazarda tutgan ma’noni kuchaytirish uchun xizmat qiladi. “Men”o‘rnida “biz”
olmoshining qo‘llanilishi, birinchidan, so‘zlovchi shaxsning o‘zini muhofaza qilish
maqsadida “men va sizlar” tushunchasini ifodalagan bo‘lsa, ikkinchidan,
atrofdagilarga nisbatan “o‘zim” ma’nosida ifodalanadi. Bu yerda “men”so‘zi orqali
vaziyatni o‘zi sodir etganini ta’kidlayapti.Ishonch,maqtanish akt mavjud bo‘lganligi
tufayli buni Illokutiv akt deb ataymiz.
37
O‘zbek tili grammatikasi. I qism. -Toshkent, 1975,336-bet

“Sen”, “siz” olmoshlari komunikativ bilan bog‘liq ravishda nutq subyekti hamda
tinglovchi orasidagi yaqinlik, hurmat ma’nosini ifoda qiladi:
Sen ham o‘ylab ko‘r.(Samum.Tohir Malik.144-b)
Siz o‘rtakashlarga imlab qo‘ying,oshni suzaverishsin.(Samum.Tohir Malik.146-b)
Ushbu gapda biz buyruq akt uchratamiz.Yaqqol gapda o‘z ohangdorligi bilan
buyurish,iltimos akt yuzaga kelayapti bu Perlokutiv akt ga misoldir. Ko‘rsatish
olmoshlari o‘z nomi bilan shaxs, predmet yoki belgilab ko‘rsatadi hamda matn
qismlarini bog‘lash uchun xizmat qiladi. Bundan tashqari, ko‘rsatish olmoshlari nutq
vaziyati ta’sirida so‘zlovchining tinglovchiga munosabatini ifoda etadi.
O‘zlik olmoshi o‘z so‘zi bilan ifodalanib, bu so‘zning ma’nosi ham nutq
vaziyatida oydinlashadi. O‘z so‘ziga -lar qo‘shimchasini qo‘shib qo‘llash bilan
matnda piching,kesatiq ma’nolari bayon qilinadi.
-O‘zlari biladilar,-dedi istehzo bilan, har kimda ham bitta-ikkita majlisga yetkulik
gunoh topiladi. Avval sizni sekiritarlikka saylaylik, undan keyin nima qilsangiz
qilaverasiz! (A.Qahhor).
Ushbu gapda o‘z maqsadini ochiq aytgani va buyurish ohangi sezilib turganini
tushunamiz.Bu esa perlokutiv akt ni yuzaga keltiradi.“Hamma” olmoshi odatda
jamlik ma’nosini ifoda etib, bu olmoshining uzagida ko‘plik ma’nosi yotganligi
uchun egalikning birlik formalarini olganda ham ko‘plikni ifodalaydi: Ertaga
hammang bir tangadan pul olib kelasanlar(Oybek) 38
Hamma olmoshi o‘z semantik
tuzilishida jamlik ma’nosi bilan birga ma’lum miqdorda “sizlash”ottenkasiga ham
egadir.Buyurish ohangi sezilib turadi.Hammang bu perlokutiv aktga misoldir.Chunki
buyurish,istak ohang odatda qonun, qaror,rasmiy uslubdagi so‘zlarga xos. Bu ottenka
so‘z tarkibidagi jamlik ko‘plik ma’nosi bo‘lgani holda uning birlik II shaxs shaklida
qo‘llanishi semantik zidlikni yuzaga chiqaradi, natijada so‘zning g‘ayriodatiy va
individual uslubiy qo‘llanilishi yuzaga kelib, so‘zlovchining tinglovchiga munosabati
bayon qilinadi va har bir nutq zamirida maqsad yotadi: “… To‘ravoy buva halol,
haqiqatgo‘y, ayni paytda cho‘rtkesar muomalasi ters kishi edi. Bolalik xotiramda
38
Узбек тили грамматикаси.1.кисм-Тошкент.1975.354-бет.

eng mustahkam saqlanib qolgan hislati shuki, u kamdan kam odamni sizlar edi .
Boshqalarda eshitishimcha brigadirlik vaqtida u kolxozchilar ishlayotgan joyga
borib, ”hormanglar”, desam sizlaganga o‘tadi deb xavfsirab: ”Horma hammang”
der ekan. (S.Mo‘min.”Ma’naviy qadriyatlar; Muomala sirlari”.T.,1994.38-bet) bu
hikoya matni sanaladi,bizga hikoya qilib beryapti lokutiv aktga misol bo‘ladi.
Umuman, olmoshlar predmet, belgi, miqdor bildiruvchi nomlarni qayta nomlash
uchun xizmat qiladi va bularning ma’nosi nutq vaziyati, kontekst tarkibida
oydinlashadi ikkinchi jihati olmoshlar nutq vaziyati bilan bog‘liq holda nutqiy etiket
shakllaridan biri sifatida so‘zlovchining tinglovchi hamda nutq ishtirokchilariga
munosabatini ifoda etadi.
Atoqli otlar ham o‘zida leksik ma’no ifodalash va ishora qilish funksiyasini
bajarish nuqtayi nazaridan olmoshlardek nominativ qiymatga ega “…Atoqli otlar
logik jihatdan bu, shu, u, o‘sha kabi ko‘rsatish olmoshlariga juda yaqin turadi.
Chunki atoqli otlar ham, bunday ko‘rsatish olmoshlari ham semantik jihatdan “to‘q”
emas ya’ni ularning har ikkalasi ham muayyan obyektni bevosita ifodalamaydi, balki
ayni obyektlarga ishora qiladi, ularni ko‘rsatadi “ 39
. Atoqli otlar obyektiv odamdagi
narsa va hodisalarni bevosita nomlamaydi. Jumladan, har qanday atoqli otlar birinchi
ikkinchisidan farqlash ma’nosida ikkilamchi nomlanish hisoblanadi. Obyektiv
nuqtayi nazardan qaraladigan bo‘lsa, odam, kishi, inson kabi nomlar jonli zot uchun
umumiy birlamchi nomlanish hisoblanadi.”Ikkilamchi nomlarga atoqli otlar kiradi…
Bu jihatdan atoqli otlar… atash ma’nosiga ega bo‘lmagan “ichi bo‘sh” so‘zlar sifatida
o‘zaro umumiylikni hosil qiladi, atoqli otlar faqat narsa otlarini bir-biridan ajratish
uchun qo‘llanadi” 40
. Atoqli otlarning konkret ma’nosi ham kontekstda namoyon
bo‘ladi. Jumladan, ma’lum matn tarkibidagi axborotning to‘g‘ri bo‘lishi va to‘g‘ri
anglanishi uchun atoqli ot hisoblangan nom- odam haqidagi real ma’lumot
39
Maxmudov N. Presuppozitsiya va gap.// O‘zbek tili va adabiyoti, 1986 yil, 6-son,30-bet.
40
Nurmonov A., Sarimsoqov B. Til sistemasida so‘zning o‘rni va so‘zlarnin turkumlarga ajratish muammolari
.//O‘zbek tili va adabiyati jurnali,1999yil 5-son, 22-bet

so‘zlovchiga ham tinglovchiga ham ma’lum bo‘lishi lozim. Shaxs haqidagi barcha
ma’lumot nutq ishtirokchilariga nutq momentiga qadar ma’lum bo‘lishi shart.
Masalan,sen ko‘chaga kalta yubka va yelkalari ochiq mayka kiyib chiqding.Iymoni
butun erkak bunday ko‘rinishdagi qizga, nafaqat unga,umuman,hech bir ayolga
sinchiklab qaramaydi. Ushbu matnda biz maslahat,nasihat aktlarni uchratamiz,bu esa
lokutiv akt ga misoldir.Sababi kiyinishni farqi yo‘q iymoni butun odam senga e’tibor
bermaydi degan fikrni olg‘a surayapti.Ta’sirchanlik yuzaga kelayapti.
Xullas, olmosh va atoqli otlar narsa va hodisalarni bevosita nomlamaydi,
ularga ishora qiladi. Ularning ma’nosi, birinchidan,nutq vaziyati bilan bog‘liq
ravishda konkretlashadi. Ikkinchidan, ma’noning konkret ifodalanishi uchun
so‘zlovchi va nutq ishtirokchilari aniq pragmatik bilimlarga ega bo‘lishi shart
O‘zbek tilshunosligimizda tilshunoslik bo‘limlari mavjud.Pragmatika sohasini
o‘rganish uchun, avvola, adresatni adresantga munosabati nutqiy vaziyatda o‘z
maqsadini yetkazishini anglash zukko fikr sohiblariga taalluqli.O‘zbek
tilshunosligida gaplarning qurilishiga ko‘ra sintatik jihatdan, semantika , jihatdan va
stilistika jihatdan tahlil etib o‘rganishimiz mumkin ammo, pragmatik jihatdan
o‘rganganimizda stilistik jihatdan bir-biriga yaqin soha ekanligini bilishimiz
mumkin.Masalan:
1.Shu paytda uydagi bir voqea xayoliga tushdi-yu,chehrasi ochildi.(Tohir Malik.
Samum.222-bet. )
Ushbu misolni tahlil qiladigan bo‘lsak sintaktik jihatdan gap bo‘laklari hol, hol,
aniqlovchi, ega, to‘ldiruvchi, kesim, ega, kesim va yordamchi so‘z yuklama,kelishik
qo‘shimchalari bilan o‘zaro bog‘lanish natijasida gapning sintaktik tuzilishini tahlil
etamiz.Bu esa gap tuzilishini sintaktik tahlilidir.
2.Shu paytda uydagi bir voqea xayoliga tushdi-yu,chehrasi ochildi.(Tohir Malik.
Samum.222-bet .)
Endi biz semantik tahlil qilsak bunda har bir so‘zning ma’nolarini gapning bosh
vazifasi nima ekanligi. Tinglovchiga qanday fikrni yetkazayotganligini tushunamiz.
Misol shu vaqtda esiga bir bo‘lib o‘tgan qiziqarli voqea tushgani uchun uni yuzida

kulgu paydo bo‘lganligini tushunamiz.Bu bizga beradigan tushuncha gapning
semantik jihati hisoblanadi.
3.Shu paytda uydagi bir voqea xayoliga tushdi-yu,chehrasi ochildi.(Tohir Malik.
Samum.222-bet.)
Bu gapimizni stilistik tahlil etadigan bo‘lsak endi bu gap badiiy uslubda
yozilganligi emotsional so‘zdan yozuvchi mohirona foydalanganligini
uchratamiz,Nutq vaziyatidan kelib chiqqan holda gapni tahlil etadigan bo‘lsak.Shu
ko‘rsatish olmoshi qatnashib on so‘zi bilan birgalikda vaqt ma’nosini bildirmoqda.Bir
voqea xayoliga tushdi,bu so‘zda bir so‘zi orqali yagona voqea ekanligini sezamiz. Bu
tahlilimizda biz birgina gapni stilistik jihatdan o‘rganganimizdir.
4. Shu paytda uydagi bir voqea xayoliga tushdi-yu,chehrasi ochildi.(Tohir Malik.
Samum.222-bet.)
Lingvopragmatik jihatdan tahlil etadigan bo‘lsak yozuvchi mahoratiga qoyil qolmay
ilojimiz yo‘q, sababi shu onda so‘zi orqali qisqa vaqtda nimadir sodir bo‘lganligi, bu
haqida nimanidir eslatmoqchidek,bir voqea xayoliga tushdi ya’ni qiziq o‘ta qiziq
voqea bu esa o‘sha suhbatdoshiga taalluqli hodisadir.Shu ko‘rsatish olmoshi vaqtni
tezlashtirib tez xayolida voqea sodir bo‘lganligidan dalolatdir.Chehrasi ochildi
so‘ziga keladigan bo‘lsak, u avval xafa ekanligini voqeani eslab xursand bo‘lganligini
tushunib yetamiz.Xabar ma’nosini berib kelyapti. Bu esa lingvopragmatika sanaladi.
O‘zbek tilshunosligida pragmatika soha lingvistik belgi tarmog‘ida namoyon
bo‘ladi. Shunga ko‘ra biz badiiy matnlarda kishilik va o‘zlik olmoshlarini
lingvopragmatik talqinini misollar orqali tahlil qilamiz.Biz o‘zbek tilshunosligida
ilmiy tadqiqotchi olimlar tomonidan qilingan va o‘rganilgan gaplarning
stilistik,semantik jihatlarini fan sifatida yaxshi farqlay olamiz. Ammo pragmatik
jihatdan ochib berish mushkulroq, shuning uchun olmosh so‘z turkumini
lingvopragmatik xususiyatlarini quyidagi misollar orqali tahlil etamiz.
Kishilik olmoshlari men,sen,u.biz.siz.ular so‘zlari bo‘lib nutqda qo‘llanganda o‘z
ma’nosidan tashqari qo‘shimcha ma’no anglatishi lingvopragmatik xususiyati
hisoblanadi.Buni quyidagi misollar orqali ko‘rib chiqamiz.

Kishilik olmoshlari men,sen,u.biz.siz.ular so‘zlari bo‘lib nutqda qo‘llanganda o‘z
ma’nosidan tashqari qo‘shimcha ma’no anglatishi lingvopragmatik xususiyati
hisoblanadi.Buni quyidagi misollar orqali ko‘rib chiqamiz.
Quyidagi misol buni yanada oydinlashtiradi. Umuman, olganda o‘zbek
tilshunosligida olmosh so‘z turkumining lingvopragmatik xususiyatlarini ochib berish
dolzarb masala, ammo uni ochib berish orqali olmosh so‘z turkumining pragmatik
hislatlarini bilib olamiz.
1.Bu dunyoda bitta sen erkakmisan? (Iblis Devori.Tohir Malik.20-bet)
Ushbu gapda kishilik olmoshi “sen” qatnashgan bo‘lib u o‘z ma’nosida II-shaxsga
qaratib aytilyapti. “Bu” ko‘rsatish olmoshi ishtirok etgan bu olmosh ishora ma’nosini
berib kelyapti.
2.Bu dunyoda bitta sen erkakmisan? (Iblis Devori.Tohir Malik.20-bet)
Bu gapimizda sen kishilik olmoshi nutqiy vaziyatdan kelib chiqqan holda pragmatik
talqin qilsak, “sen” so‘zi piching ma’nosida kelyapti. “Sendan boshqa erkaklar ham
bor”- degan ma’noni tushunib yetsak bo‘ladi.Shu bilan birgalikda ohangdorlik kuchli
bo‘lganligi uchun bu matn perlokutiv akt ga misol bo‘ladi. Har bir olmoshning ham
funksional-stilistik xususiyati mavjud.Lingvopragmatik xususiyatini esa biz faqat
nutq jarayonida o‘zimiz tushunib yetamiz, bu esa adresat va adresant o‘rtasidagi
muloqotda namoyon bo‘ladi.
Quyidagi mavzuda “biz” olmoshning yana bir pragmatik xususiyatini
ko‘rishimiz mumkin:
1.Bu so‘takni tanib ol, bizning laychalarimizdan dedi bepisandlik qilib (Samum.Tohir
Malik. 160-b)
Ushbu gapda “biz” olmoshi o‘z ma’nosida II shaxs ko‘plikni bildirib kelmoqda va
biz so‘zi orqali jamlik ma’nosini berib kelmoqda, ammo shu nutq jarayonida
yozuvchining mahoratini, ya’ni so‘z qo‘llash jarayonida pragmatik ma’no mavjud
ekanligini ham kuzatamiz
2. Bu so‘takni tanib ol, bizning laychalarimizdan dedi bepisandlik qilib
(Samum.Tohir Malik.160-b)

Endi nutq jarayonida “biz” kishilik olmoshi ostida “bizning” so‘zi orqali
mag‘rurlanish akti yuzaga kelayapti “bizning laychalarimiz” deganda go‘yo u
boshlig‘u boshqalar xizmatkor-degan fikr nutqda o‘z aksini topadi. Yoki o‘sha
misolga nazar soladigan bo‘lsak, endi boshqa ma’noni ham uchratamiz.Bu har bir
adresatni tushunchasiga bog‘liq.
3.Bu so‘takni tanib ol, bizning laychalarimizdan dedi bepisandlik qilib (Samum.
Tohir Malik. 160-b)
Bu gapimizda o‘zi nutqda aniq oydinlashib turgan bepisand qilib
gapirganligini, aynan kamsitish ottenkasini ham uchratamiz.Kishilik olmoshi
“bizning laycha”so‘zi orqali namoyon bo‘lishini uchratamiz.
4.Bu so‘takni tanib ol, bizning laychalarimizdan dedi bepisandlik qilib (Samum.
Tohir Malik. 160-b
Bu gapda hamma turli talqin qiladi pragmatik jihatdan buyurish ohangida atib
o‘tmoqda perlokutiv akt yuzaga kelayapti. Ya’ni yozuvchi pragmatikani qo‘llashidan
sabab o‘z fikrini kitobxonning tushunchasiga nisbatan bayon etishdir. Har kimning
tushunchasi,fikr doirasi har xil bu esa kitobxon saviyasiga bog‘liq.
1 . Mana bizning makonimiz! O‘zimizga xon, o‘zimizga bekmiz! (Samum.Tohir
Malik.155-b.)
Ushbu misol orqali biz olmoshning o‘z ma’nosi II shaxs ko‘plik ma’nosini gapda
biz o‘z ma’nosidan tashqari yana qo‘shimcha ma’no anglatib “ bizning
makonimiz!”-
deya g‘ururlanish aktni ya’ni tuyg‘usini uchratamiz.
2.Mana bizning makonimiz!O‘zimizga xon, o‘zimizga bekmiz! (Samum.Tohir Malik.
155-b.)
Ushbu gap orqali bizning olmoshi maqtanish aktini yuzaga keltirmoqda.
Bu . maqtanishlar orqali o‘z yurtini o‘zga kishiga maqtanib gapirayotganini sezamiz.
O‘ziga xon, o‘ziga bekmiz-deya aytib o‘tmoqda. Ushbu gapni har qanday adresat
eshitar ekan, turli ma’noni anglaydi.O‘ziga yarasha xulosaga keladi.Bu esa lokutiv
aktga misoldir.

1.Seni ko‘rmadimi? Parvo qilmadi-ku? (Samum.155-b.) Ushbu gapda seni
ko‘rmadimi? “seni”, kishilik olmoshi , II shaxs birlik ma’nosida kelayapti,ya’ni seni
ko‘rmadimi? Yaqin o‘rtog‘i negadir jo‘rasini ko‘rmay qoldi.
2. Seni ko‘rmadimi? Parvo qilmadi-ku? (Samum.155-b.) Ya’ni bu yerda seni
ko‘rmadimi? “Seni” bu jumlaning zamiriga e’tibor qilib nazar tashlasak bepisant
qilish, apirish nazarga ilmiy gapirish ohangini sezamiz.Nahot seni ko‘rmadi,u ko‘zga
ko‘rinarli joyda turgandi, ammo ko‘rgan bo‘lsa ham so‘rashmay besandlik
qilib,ko‘rmaslikka olib o‘tib ketganligini ta’kidlab kelyapti.Bu hayron qolish
perlokutiv akt da mavjuddir.
1. Sezasizmi? Siz yoqimsizmi demak, kallani ishlatish kerak (Samum 116-b)
Ushbu gapda “siz” olmoshi qatnashgan bo‘lib,IIshaxs ko‘plikda qo‘llanilib
kelmoqda.
2. Sezasizmi? Siz yoqimsizmi demak, kallani ishlatish kerak (Samum 116-b) orqali
Endi shu jumlani stilistik talqin qilmoqchi bo‘lsak “siz”olmoshi hurmat ottenkasini
ham anglatib kelmoqda.
3.Sezasizmi? Siz yoqimsizmi demak, kallani ishlatish kerak (Samum 116-b) Bu gapni
pragmatic nuqtai nazardan tahlil qiladigan bo‘lsak ogohlantirish aktidan, nasihat
ma’nosida “siz yoqimsizmi’ shunga qarab kallani ishlating-deya,siz olmoshi orqali
tushuncha beryapti Bu esa illokutiv aktga to‘g‘ri keladi,chunki gap zamirida maqsad
yotibdi.
Umuman, olganda “sen” so‘ziga “lar” qo‘shimchasi qo‘shilganda ham olmosh
so‘z turkumining lingvopragmatik jihatlari yanada ochiladi. Quyidagi misol orqali
o‘zbek tilida olmosh so‘z turkumining lingvopragmatikasi oydinlashadi.
1.Senlar yig‘lab olib narkobeznesni yengamiz, deb bu yerda karnay chalayapsanlar.
(Samum. Tohir Malik.11-bet )
Ushbu misolda sen kishilik olmoshi qatnashgan bo‘lib II.shaxsga nisbatan murojaat
qilinganligini tushundik.Undan tashqari bu ko‘rsatish olmoshi ham gap tarkibida
uchraydi. Buni kitobxon asarda o‘qiganida o‘z ma’nosida tushunish mumkin.
2. Senlar yig‘lab olib narkobeznesni yengamiz,deb bu yerda karnay chalayapsanlar.
(Samum.Tohir Malik.11-bet )

Endi nutqiy vaziyatdan kelib chiqib e’tibor berayotgan bo‘lsak gapimizda “senlar’
so‘zi orqali behurmatlik,piching ma’nolarini anglaymiz.Bundan tashqari yana bu
ko‘rsatish olmoshi endi birikma shaklida kelib,” bu yerda”so‘zi orali yaqin masofani
bildirib kelyapti.Adresat adresantga muloqot jarayonida qo‘pol muloqotda
bo‘layotganligini sezishimiz mumkin.Bu ohangdorlik lokutiv nutqni yuzaga
chiqaradi. Bu esa olmoshning lingvopragmatik xususiyatidir.
1. Senlarga she’rik , bo‘lgan odamning rostanam tomi ketgan bo‘ladi.(Samum.Tohir
Malik.169-b)
Ushbu gapda nutqiy aktda e’tibor beradigan bo‘lsak, “sen” asli shaxs
birlikdagi kishilik olmoshi sanaladi, “sen”ga “lar”qo‘shimchasi qo‘shilib senlarga
so‘zi yuzaga kelyapti. Bu so‘z nutqiy jarayonda hurmatsizlik ma’nosini keltirib
chiqaryapti. Senlarga she’rik bo‘lgan odamning rostdan ham tomi ketgan bo‘ladi-
degan mazmundagi fikr kelib chiqyapti.
1.Senlarga she’rik , bo‘lgan odamning rostanam tomi ketgan bo‘ladi.(Samum.Tohir
Malik.169-b)
Bu gapimizda endi ogohlantirish aktini yuzaga kelgan ma’nosini uchratamiz.
“senlar”so‘zi haqorat ma’nosini berib kelyapti,senlarga she’rik bo‘lgan odamning
rostanam tomi ketadi. Endi bu gapda ogohlantirish ma’nosini ham uchratamiz.
Senlarga qo‘shilgan odamni tomi ketgan bo‘ladi.Bu perlokutiv aktga misoldir.
Umuman,bu misollar orqali presippozitsiya ma’nosidagi so‘zlarni uchratamiz.
1.Oynisa ko‘z yoshi to‘kib kuyovining dilini xufton qilmaslik uchun asta o‘rnidan
turdi-da “men hozir “degancha tashqariga chiqdi (Samum.Tohir Malik.280-b)
Ushbu gapda men kishilik olmoshi I.shaxs birligida kelib ot vazifasini bajarib
kelayapti Ammo matnni o`qiganimizda endi o`zgacha, ya`ni men hozir -deya
ogohlantirib ketish ma`nosida uchratamiz, ya`ni men keyinroq kelaman zarur ishim
chiqib qoldi-degan fikrni qisqargan varianti hisoblanadi.Bu yerda esa xabar ma’nosi
ham bor bu lokutiv aktdir
1. -Oyi, mayli ,birpasdan keyin ichar.Bugun vaqtim bemalol o`zim qolganman ,siz
uyga borib dam oling (Samum.Tohir.Malik.252-bet)

Ushbu gapda siz kishilik olmoshi qo`llangan bo`lib, II.shaxs nisbatan ishlatilgan
shaklida hurmat ma`nosini anglatib kelayapti.
2. -Oyi, mayli ,birpasdan keyin ichar. Bugun vaqtim bemalol o`zim qolganman ,siz
uyga borib dam oling (Samum 252-bet)
Bu gapimizda indi o‘g‘il onasiga iltimos ohangda “siz”dam oling de’ya aytib
o‘tayotganini tushunamiz.
3. -Oyi, mayli ,birpasdan keyin ichar. Bugun vaqtim bemalol o`zim qolganman ,siz
uyga borib dam oling (Samum 252-bet)
Endi ayrim mulohazalarga ko‘ra “siz” olmoshi ta’kid ma’nosida kelayotganini
tushunib yetamiz. Ushbu gapda ta’sir kuchi kuchliroq bo‘lib buyurish ohangi mavjud
perlokutiv akt ga misol bo‘ladi.
Quyidagi misol orqali olmosh so`z turkimining yana bir holatini uchratamiz.
1.Unday deya noumid bo`lma sen yashaysan, birga-birga uzoq yashaymiz (Samum.
Tohir Malik.254-b)
Ushbu gapimizda sen yashaysan jumlasi orqali kishilik olmoshi qo`llangani, u II.
Shaxs birlikda qo‘llanilib kelayotganini tushunamiz sen olmoshi o`z vazifasida
kelayapti.
2.Unday deya noumid bo`lma sen yashaysan, birga-birga uzoq yashaymiz (Samum.
Tohir Malik.254-b)
Ammo pragmatik jihatdan nazar soladigan bo‘lsak, endi sen yashaysan jumla
tarkibida ishonch, umid ma`nolari ham borligini anglaymiz.
3.Unday deya noumid bo`lma sen yashaysan, birga-birga uzoq yashaymiz (Samum.
Tohir Malik.254-b)
Quyidagi gap tarkibida lingvopragmatik jihatdan o‘rganadigan bo‘lsak, har bir
shaxsning o‘ziga nisbatan tushunchasi bo‘lib, bu tushuncha asl mohiyatni anglab
yetishga turtki bo‘ladi. Sen yashaysan jumlasi, noumid bo`lma-deya nasihat, maslahat
ma`nosi ham anglatadi.Bu yerda illokutiv akt mavjud sababi maqsad,umid
yotibdi.O‘zbek tilida so‘zning turli ma’noli jihatlari uchraydi.O‘zbeklarning tili
pragmatikaga boydir.
1.Meni sendan o‘lim ham ajrata olmadi (Samum.Tohir Malik. 61 -b)

Ushbu gapimizda kishilik olmoshlari qatnashgan “men”i “sen”dan olmoshlari o‘z
ma’nosida kelayotgan bo‘lsa, I.shaxs va II.shaxs birliklarida qo‘llanilib, mazmunan
e’tibor beradigan bo‘lsak’ “ta’kid” ma’nosini ham berib kelyapti, meni sendan ajrata
olmadi.
2. Meni sendan o‘lim ham ajrata olmadi (Samum.Tohir Malik. 61 -b) Ikkinchi gapda
qanday ma’no izohlayapti. llokutiv aktda endi, ishonch aktini yuzaga chiqaryapti.
Boshqa hech kim,hatto meni sendan o‘lim ham ajrata olmaydi. Boshqa hech kim
ajrata olmaydi, -degan fikr kelib chiqyapti. Taqdirlarimizni iplari butunlay
uzilmaganga o‘xshaydi. Ushbu gapda ishonch akti yuqoridagi misolning
isbotidir.Ohangdorlik mavjud bu lokutiv aktga misol bo‘ladi.
Quyidagi jumlada olmoshning lingvopragmatik xususiyatni yaqqol uchratamiz.
1.Sen xomkalla bir narsani bilib ol: avariya degani tez haydashdan bo‘lmaydi.
Qo‘rqib sekin haydaydiganlar to‘g‘ri go‘rga kirib ketadi .(Samum.Tohir Malik.71-b)
Ushbu gapda sen xomkalla so‘ziga nazar tashlasak bu jumlalarda perlokutiv ohangni
ya’ni intonatsion ohangni uchratamiz ya’ni bepisandlik, kamsitish yerga urish kabi
ma’nolarni uchratib keladi.
2.Sen xomkalla bir narsani bilib ol: avariya degani tez haydashdan bo‘lmaydi.
Qo‘rqib sekin haydaydiganlar to‘g‘ri go‘rga kirib ketadi.(Samum.Tohir Malik.71-b)
Yoki sen xomkalla-deya, aytilgan jumla orqali biz ya’ni bir marta urg‘u berib, ta’kid
ma’nosida ham kelayotganini sezamiz.Bunda ohangdorlik mavjud.Intonatsion nutq
illokutiv aktni yuzaga chiqaradi. Bu esa olmosh so‘z turkumlarining lingvopragmatik
xususiyatini yana bir namoyon bo‘lishiga olib keladi.
1.Men odam emasman men uchqur otman. Agar xohlasang ikkita g‘ildirakda ham
uchirib beraman! Kaskadiyorlaring kelib mendan o‘rganishsin (Samum.Tohir
Malik.71-b)
Endi ushbu gapimizda men I shaxs kishilik olmoshiga nazar soladigan bo‘lsak bu
olmosh o‘z vazifasini bajarib kelmoqda. Bu jumlada esa “men”so‘zi orqali o‘ziga
ishonch aktini yuzaga keltirayapti. Undan tashqari yana olmosh so‘z turkumining
lingvopragmatik talqin qiladigan bo‘lsak,yana e’tibor beramiz.

2. Men odam emasman men uchqur otman. Agar xohlasang ikkita g‘ildirakda ham
uchirib beraman! Kaskadiyorlaring mendan kelib o‘rganishsin (Samum.Tohir Malik.
71-b)
Endi maqtanish ma’nosini ham anglaymiz. Men uchqur otman. Undan tashqari
mensimaslik ma’nosini ko‘chma anglatib keladi. Buni jumla davomida yaqqol
seziladi. Lokutiv akt yaqqol sezilib turadi.
Quyidagi gaplarda olmoshlarning ham lingvopragmatikaga oid xususiyatlarini
uchratamiz.
Bittang matematika professori, bittang Oskar mukofoti g‘olibi. Orada bitta pachoq
men ekanmanda, dedi Shohi istehzo bilan (Tohir Malim.Samum. 70-bet)
Ushbu jumlada Shohidni tilidan chiqqan o‘zining fikridan kelib chiqib, o‘zini
kamsitish, yerga urib o‘ziga nisbatan bepisandlik holatida ekanligini anglab yetamiz.
Sen pachoq emassan, sen pachoqlarni tekislab odam qiladigan shefsan,- dedi Radik
telefonini u tomonga qaratib,-senga, … Saxiylik bobida Nobel mukofoti beriladi.
Chunki … sen valine’matimizsan! (Tohir Malik.Samum. 70-bet)
Ushbu jumlalar orqali sen so‘zining bir necha bor takrorlanib ishlatilishini
kuzatamiz. Bu kitobxonga aniq seziladiki bu yerda bepisandlik,mensimaslik
ottenkasi mavjuddir.
Ammo adresant adresatga nisbatan quyidagicha fikrga borishimiz
Sen pachoq emassan, sen pachoqlarni tekislab odam qiladigan shefsan,- dedi Radik
telefonini u tomonga qaratib,- senga, … Saxiylik bobida Nobel mukofoti beriladi.
Chunki.. sen valine’matimizsan! (Tohir Malik.Samum .70-bet)
Bu jumlalar orqali maqtash ohangi ham ma’lum, maqtash akti orqali piching
akti mavjud.Bu lokutiv akt turiga kiradi.
O‘zlik olmoshining lingvopragmatik xususiyatlari.
O‘zlik olmoshi nutq jarayonida har bir shaxsning o‘zi tomonidan qilingan
ishlar yuzasidan anglashilgan ishlarni tushuntirishdan iboratdir. Shunday ekan o‘zlik
olmoshi ham o‘z ma’nosidan tashqari qo‘shimcha ma’no anglatib keladi.
Mashina xarsangga urilganda, eshik o‘z-o‘zidan ochildi-yu, qizni qandaydir kuch
tashqariga otdi. (Tohir Malik.Samum 106-bet)

Bu gapda o‘z-o‘zidan olmosh ishtirok etgan bo‘lib mashina o‘z-o‘zidan
ochildi. Ya’ni o‘z-o‘zini ochdi degan ma’noni anglatib kelyapti. Ya’ni o‘zi so‘zi
takror qo‘llanish orqali mashina o‘zini o‘zi ochganini tushunamiz.
Mashina xarsangga urilganda eshik o‘z-o‘zidan ochildi-yu, qizni qandaydir kuch
tashqariga otdi. (Tohir Malik.Samum.106-bet)
Endi ushbu gapda o‘z-o‘zidan so‘zi orqali hech kim bilmay qolganini bexosdan
ochilganini, hech kim ochmaganini tushinamiz. O‘z-o‘zidan ya’ni birdaniga eshik
ochilganini anglaymiz.Bu yerda ohangdorlik ya’ni lokutiv akt mavjud xabar
ma’nosini ham anglatib kelmoqda yozuvchi talaffuz jarayoniga katta e’tibor berib
kelgan.Bu gapni tahlil qilar ekanmiz olmoshni o‘zi ma’nosidan boshqa yana
qo‘shimcha ma’no berilishini yana quyidagi misollar orqali tushunib yetamiz.
1. Mana bizning makonimiz! O‘zimizga xon, o‘zimizga bekmiz! (Tohir Malik.
Samum.155-bet). Ushbu gapda o‘zlik olmoshi orqali biz qo‘shimcha ma’noni ham
anglaymiz. O‘zimizga xon, o‘zimizga bekmiz ya’ni O‘zimiz so‘zi orqali
mag‘rurlanishni va g‘ururlanish tuyg‘usini his etamiz.Bu gapning tagida maqsad
yotibdi.Ya’ni makon o‘zini ekanligini,o‘zi xohlagancha yashashi mumkinligini
ta’kidlab,tasdiqlab o‘tmoqda, shuning uchun bu illokutiv aktga misol bo‘ladi.
Men o‘zimni kimligimni bilaman.(Tohir Malik.Samum.155-b )
Ushbu misol orqali men so‘ziga o‘zim so‘zi qo‘shilib men o‘zim ya’ni ta’kid
ma’nosini bildirib keladi.
Men o‘zimni kimligimni bilaman. (Tohir Malik.Samum.155-b)
Manashu gapimizda esa men o‘zim so‘zi orqali maqtanish va mag‘ururlanish
ma’nosini anglaymiz.Ushbu gapni lingvopragmatik tahlil qilar ekanmiz,avvalo, bu
yerda onangdorlik kuchli motivatsiya kuchli,intonatsiya sezilib turibdi.Bu lokutiv
aktdir
Hurmatli odamga bir nima deb bo‘lmaydi. Sen o‘zimiznikisan. (Tohir Malik.Samum
161-bet)
O‘zlik olmoshi sen kishilik olmoshi bilan birgalikda kelganda qo‘shimcha
ma’no anglatib keladi. Sen o‘zimizniki. Ushbu gapda ta’kid ma’noda kelganini
tushunamiz.

Hurmatli odamga bir nima deb bo‘lmaydi. Sen o‘zimiznikisan. (Samum.161bet )
Yoki ushbu gap orqali olmosh so‘z turkuminig ma’nosiga e’tibor beradigan
bo‘lsak bu yerda ham kamtarlik ma’nosini beryabdi.Ishonch,ta’kid ma’nolarini be’rib
keladigan pragmatikaning bu turi perlokutiv aktga misoldir.
Keyingi gapda ham o‘zlik olmoshining o‘z ma’nosidan asl ma’nosidan tashqari yana
qo‘shimcha ma’no anglatishini tahlil qilamiz.
Hozir o‘zi ketadi. (Samum.207-bet )
Ushbu gapda o‘zlik olmoshi o‘zi ya’ni I shaxs menini bildirib hozir o‘zi yakka
yolg‘iz ketishini aytib o‘tadi. O‘zi ketishini aytib o‘tyabdi.
Hozir o‘zi ketadi.(Samum. 207-bet )
Endi e’tibor bersak o‘zi ketadi, ketmoqchi edi, biror bir sabab bo‘lib ketmay qoldi.
Shuni ta’kidlash uchun shu ma’noni aytib o‘tyabdi.Ketishni talab etayapti. Bu
ohangda, demak illokutiv maqsad yuzaga chiqadi. Ohang tomondan aytilmoqda.
Hozir o‘zi ketadi.(Samum 207-bet )
O‘z navbatida mahalliy dehqonlarni hunarmand va savdogarlarni xonavayron qildi .
( Jahon tarixi 8-sinf 2019-yil 151-bet)
Endi hozir o‘zi ketadi gapiga e’tibor bersak . U ketishga tayyor degan ma’no ham
kelib chiqadi yoki hozir o‘zi ketadi gapida, shoshmay turing keyinroq o‘zi ketadi-
degan ma’no ham kelib chiqadi.
O‘z navbatida mahalliy dehqonlarni hunarmand va savdogarlarni xonavayron
qildi . ( Jahon tarixi.8-sinf.2019-yil.151-bet)
Bu gapda o‘zlik olmoshi orqali gap ohangdorligiga e’tibor beradigan bo‘lsak, o‘z
ma’nosida o‘z navbatida amalga oshiriladigan ish haqida aytib o‘tmoqda.O‘zlik
ma’nosini anglatib kelmoqda.
O‘z navbatida mahalliy dehqonlarni hunarmand va savdogarlarni xonavayron qildi .
( Jahon tarixi.8-sinf.2019-yil.151-bet)
Mazkur gapda esa o‘z so‘zi bu joyda ta’kid ma’nosini berib kelmoqda. Dehqon.
hunarmand, savdogarlarni o‘z vaqtida xonavayron qilganini ta’kidlab o‘tmoqda.
O‘z navbatida mahalliy dehqonlarni hunarmand va savdogarlarni xonavayron qildi .
( Jahon tarixi.8-sinf.2019-yil.151-bet)

Quyidagi gapda esa o‘z olmoshi o‘z navbatida so‘ziga qo‘shilib xabar ma’nosini
anglatib kelyapti.Shu bilan birga mahalliy aholini xonavayron qilganini tasdiqlab
kelmoqda.Bu illokutiv akt turiga kiradi.Bularning barchasi tinglovchining
tushunishiga nutqiy ohangda aytganda pragmatik jihatdan anglab yetishiga
bog‘liq.Bu esa tilshunoslikda pragmatik sohani kirib kelishiga bog‘liq.
Ushbu gap ohanglari orqali biz olmosh so‘z turkumining o‘zlik olmoshining
lingvopragmatik xususiyatlarini uchratdik. Bundan tashqari stilistika bilan
pragmatikaning jihatlari bir-biri bilan o‘zaro o‘xshash bo‘lib ikkalasi ham nutq
vaziyatida sodir bo‘ladi. Ammo stilistikada bir tomonlama ma’no mazmunini
uslubiyat orqali o‘rgansak pragmatikada nutqiy vaziyatda so‘zlarni amaliyotda to‘g‘ri
qo‘llay olish o‘z maqsadini adresatga qay darajada yetkazib berish maqsadini
o‘rganadi.
Ko‘rsatish olmoshining lingvopragmatik talqini.
1.Ana qara go‘shtsiz sho‘rva qilsa ham bo‘larkan-ku?-shunday deb iljaydi.
(Samum. Tohir . Malik.8-bet .)
Manashu gapimizda “ana” ko‘rsatish olmoshi qatnashgan bo‘lib u o‘z
ma’nosida qo‘llanganda go‘shtsiz sho‘rva ham bo‘larkan-ku,-deya aytib o‘tyapti.
Sho‘rvani go‘shtsiz ekanligiga ishora qilyapti. Olmosh so‘z turkumi verbal xarakterli
so‘z turkumiga kirib biror narsaga ishora qilish ma’nosini beradi.
2.Ana qara go‘shtsiz sho‘rva qilsa ham bo‘larkan-ku? -shunday deb iljaydi.
(Samum. TohirMalik.8-bet .)
Bu gapimizda esa nutq vaziyatidan kelib chiqqan holda “ana, qara go‘shtsiz sho‘rva
ham bo‘larkan-ku” deb ajablanish, hayratda qolish ma’nosini ifodalab kelyapti.
Sho‘rvani go‘shtsiz pishirsa ham bo‘lishiga ishora etib kelyapti Lingvopragmatika bu
so‘zlarning ishlatilishida nutqiy vaziyatdagi o‘rni va ichki ma’nosi nutqiy akt
jarayonida oydinlashadi.Bu esa perlokutiv aktga misol bo‘ladi.Chunki ta’sirchanlik
ohangi bu yerda kuchli.

1. Molning bir qismini shu yerda qoldirishar deb o`ylagandim. Unday bo`lmadi.
(Samum.Tohir Malik. 247-b)
Ushbu gapda u ko‘rsatish olmoshiga qo`shimcha qo`shish orqali n harfi orttirilib
unday so‘zi kelib chiqadi.Unday so‘zi ushbu gapda o`ylagan ishimiz amalga oshmadi
degan ma`noni anglatib kelyapti.Ya’ni afsuslanish nutqi yuzaga chiqmoqda.
2.Molning bir qismini shu yerda qoldirishar deb o`ylagandim.Unday bo`lmadi...
(Samum.Tohir Malik .247- b)
Ushbu gapimizda u ko`rsatish olmoshi orqali unday so‘zi yasalar ekan
ohangdorlik jihatdan talaffuz etsak illokutiv akt yuzaga chiqadi. Bu (hayratlanish)
hayron qolish, ma`nosini yuzaga chiqaradi. Unday bo‘lmadi. Mol u o‘ylaganidek
amalga oshmaganidan hayron qolmoqda.Maqsadiga u erishmadi.
1.Shunday bo`liyapti Davronxo`jayev ko`z ostiga olib quygan yigitlar bor. Ishni
o`shalarni kuzatishdan boshlamoqchi (Tohir Malik.Samum.248-b)
Ushbu gapda shu ko`rsatish olmoshiga qo`shimcha qo`shilib n tovush ortirilib
shunday olmoshi hosil bo`liyapti va ishora ma`nosini anglatib shunday bo`liyapti
ya`ni ish jarayonini qanday ketayotganini ko`rsatib ketmoqda ammo tag ma`nosiga
nazar solsak bu jumla orqali biz yana boshqa ma`noni ham uchratamiz
2.Shunday bo`liyapti Davronxo`jayev ko`z ostiga olib quygan yigitlar bor. Ishini
o`shalarni kuzatishdan boshlamoqchi(Tohir Malik.Samum.248-b)
Ushbu jumlada Shunday bo`liyapti sozlari orqali ogohlantirish ya`ni kuzatib aytish
ma`nosini berib kelayapti yoki:
3. Shunday bo`liyapti Davronxo`jayiv ko`z ostiga olib qo‘ygan yigitlar bor. Ishini
o`shalarni kuzatishdan boshlamoqchi (Samum248.b) jumlalar orqali xabar berish
keyingi ishni qayrrda amalga oshirilishini yetkazib kelayapti. Demak, birgina
olmoshning presupozitsiya ma`nosi ogohlantirish, xabar berish, ko`rsatish
ma`nolarini anglatayapti.Bu esa perlokutiv aktga misoldir.
Endi o`sha ko`rsatish olmoshiga nazar soladigan bo`lsak qo`shimcha qo`shilganda
tarkibi umuman, boshqa ma`no anglatib kelishini aniqlaymiz. Masalan:
1.Ehtimol ,bu tomonlarga kelib qolar o`shanda …(Samum.249-b)

Ushbu gapimizda qo`llanilgan o`shanda … so`zi mutloqa boshqa ma`noda
qo`llanilayapti ya`ni bizlar tomonga kelib qolsa o`zim bilaman nima qilishni, ya`ni
ogohlantirish ma`nosini ham berib keliyapti.
2.Ehtimol ,bu tomonlarga kelib qolar o`shanda …(Samum.249-b)
Endi esa po`pisa ma`nosini ham anglaymiz ya`ni kelsa u bilan gaplashishni
xohlayapti,aytolmagan gaplarni aytmoqchi bo‘layapti, bu ko‘rsatish olmoshi o‘z
ma’nosidan tashqari boshqa ma’noni ham bildirib kelayapti.Ya’ni bu ta’sirchanlik
ostida perlokutiv akt yotibdi.
Bizning lingvopragmatikamiz nutiqda qo`llanilgan so`zlarni intonatsiyaga,
ohangdorligiga nisbatan so`zini qo`llash nutq adresat va adresant tushunchalariga
bog`liqligi va haqida qay darajada qo`llay olishiga bog`liq Quydagi misolga e`tibor
beradigan bo`lsak endi o`sha ko`rsatish olmoshi tanqid ma`nosini berib kelyapti,ya`ni
O`sha she`rning yuragini kuydirgan alam G`ayratda ham bor.(Samum249.b) bu
yerda o`sha alam shoirda ham bor deb tanqid qilib ishora berayapti. Bizga G`ayratni
kamchiligi o`sha olmoshi orqali aytib o‘tmaqda. Nutq jarayonida ifodalanayotgan bu
so`zlar, avvalo,nutqiy vaziyatda, amaliyotda qo`llaniladi. Bu lokutiv aktda uchraydi.
Ohangdorlik bunda kuchli.
Gumon olmoshlarining lingvopragmatik jihatlari .
O‘zbek tilida olmosh ham belgi bildiruvchi xususiyatga ega bo‘lib uning pragmatik
xususiyati mavjudligini quyidagi misollar orqali ko‘rib chiqamiz. Olmoshlarning
stilistik xususiyatini ifodalovchi ushbu gapga e’tibor qaratamiz .
1 .”Qandaydir Tursunov mening ishimga to‘g‘anoq bo‘lmoqchi.” ushbu gapda xabar
mazmunini ko‘rishimiz mumkin.Qandaydir Tursunov uning ishiga halaqit
berayotgani haqida xabar beryapti.Ammo pragmatik xususiyatlarini vaziyat dorasida
turli ma’noli jihatlarini kuzatamiz.
2 .”Qandaydir Tursunov mening ishimga to‘g‘anoq bo‘lmoqchi.” endi xabar
ma’nosidan tashqari mavhumlik yuzaga keladi. “Qandaydir “ olmoshi orqali uni
tanimaganligini u kim bilmasligi,begona shaxs ekanligini bilib olamiz . Gumon
ma’nosini beryapti.
3 .”Qandaydir Tursunov mening ishimga to‘g‘anoq bo‘lmoqchi.” bu gapda vaziyat
omiliga ko‘ra “qandaydir” olmoshi orqali endi mensimaslik ya’ni uni pisand qilmay
gapirayotganini tushunib olamiz.

4. .”Qandaydir Tursunov mening ishimga to‘g‘anoq bo‘lmoqchi.” ushbu vaziyatda
taajjub ya’ni unga hech narsa qilgan emas, negadir u odam buning ishiga xalaqit
berayotganini tushunishimiz mumkin.
5 .”Qandaydir Tursunov mening ishimga to‘g‘anoq bo‘lmoqchi.” endi matn orqali
vaziyatga qarab begona odam uni ishiga to‘g‘anoq bo‘lib,qilgan ishini
kamsitayapti,nazar pisand qilmayapti.Kamsitish ottenkasini ko‘ramiz.Nutqiy
vaziyatdan kelib chiqib xabar,mensimaslik,taajjub,kamsitish singari aktlar ko‘pincha
lokutiv akt turini hosil qiladi.Chunki nutqiy talaffuz orqali ohangdorlik kuchli.Bu
esa olmoshlarning lingvopragmatik xususiyatidir.Turli ma’no ottenkasida kelishi
nutq vaziyatida uchratiladi.
O‘zbek tilshunosligida pragmatika sohasi bo‘yicha ko‘pgina olimlarimiz ilmiy
ish qilmoqdalar.Olmoshlar o‘z ma’nosidan tashqari tag ma’no (perisupozitsiya )
berish xususiyatiga ham ega.Perisupozitsiya odatda gap ohangidan anglashinib
turadigan qo‘shimcha ma’no beradigan gaplardir.Bu esa nutq vaziyatida akt da
namoyon bo‘ladi. Buni quyidagi misolda uchratamiz.
1 .,,Kechagi gazetada edi shekilli,shu ish uchun Amerikadan qandaydir aeroplan
sotib olibmizmi?" (Oltin zanglamas.Shuhrat.28-b)
Ushbu gapda endi biz gumon olmoshi bo‘lgan qandaydir so‘zi orqali
notanish ,begona narsa yutib olganligini aytib o‘tyapti.Gumon hali yutub
olganmi,yo‘qmi so‘roq ohanggi orqali bildirib kelyapti.
2 .,,Kechagi gazetada edi shekilli,shu ish uchun Amerikadan qandaydir aeroplan
sotib olibmizmi?" (Oltin zanglamas.Shuhrat.28-b)
Endi bu gapimizda biz xabar ma'nosini uchratamiz qandaydir gumon olmoshi orqali
qandaydir aeroplon yutib olganli haqida Amerikadan xabar kelganligini buni gazeta
orqali eshitganligini anglaymiz.
3 .,,Kechagi gazetada edi shekilli,shu ish uchun Amerikadan qandaydir aeroplan
sotib olibmizmi?" (Oltin zanglamas.Shuhrat.28-b)
Bu matnimizda taajjublikni,hayratlanish ma'nosini uchratamiz qandaydir aeroplon
yutib olganmizmish.U hayron va taajjubda bu ishi uchun olganligiga taajjublanayapti.
4. ,,Kechagi gazetada edi shekilli,shu ish uchun Amerikadan qandaydir aeroplan
sotib olibmizmi?" (Oltin zanglamas.Shuhrat.28-b)
Keyingi gapda biz ta'kid ma'nosini ham uchratamiz sababi olmoshlar nutq orqali
matni ichida o‘zining pragmatik xususiyatlarini nomoyon etadi.Sababi ushbu holatda
uning ma'noli jihatlari ochiladi.U Amerikadan qandaydir aeroplon yutub olganligini
ta'kidlayapti.Bu haqida kechagi gazetada xabar berganligini aytib o‘tyapti.Bunda
ohangdorlik kuchlidir shuning uchun lokutiv akt turiga kiradi.Ushbu matnimiz orqali
olmoshlarning pragmatik xususiyatlarini uchratamiz.Bu gapda shu olmoshi ham ikki

ma'no kasb etayapti.Bir o‘rinda ko‘rsatish olmoshi o‘z o‘rnida qo‘llangan
bo‘lsa,ikkinchi o‘rinda ta'kid,xabar ma'nosini ham berib kelmoqda.Ushbu gap matni
orqali biz qandaydir gumon olmoshining pragmatik ma'nosini uchratamiz.
Quyidagi misol orqali qandaydir gumon olmoshining turli ma'no ottenkasini
kuzatamiz.
1 .,,Uning qo‘log‘iga Jannatning tovushi umrida birinchi marta qandaydir do‘rillab,
xo‘nuk eshitildi." (Olting zanglamas.Shuhrat.52-b)
Ushbu gapimiz orqali ham gumon olmoshi qo‘llanilishida haqiqatdan ham gumon
ma'nosini bildirib kelyapti. Demak. Jannatning tovushi go‘rillab eshitilganligi,
o‘zgarganligini shu ovoz uniki ekanligi u uchun gumon,noma'lumligini uchratamiz.
2 .,,Uning qo‘log‘iga Jannatning tovushi umrida birinchi marta qandaydir do‘rillab,
xo‘nuk eshitildi." (Oltin zanglamas.Shuhrat.52-b)
Bugapda esa hayratlanish,taajjub ma'nosini qandaydir gumon olmoshi orqali
anglaymiz.Birinchi marta Jannatning ovozi do‘rillab eshitilyapti,u bundan lol
qolyapti va hayratlanyapti,ilgarilari Jannatning ovozi boshqacha yoqimli edi.Endi
boshqacha eshitilyapti bu nutq vaziyatida nomoyon bo‘ladi.
3 .,,Uning qo‘log‘iga Jannatning tovushi umrida birinchi marta qandaydir do‘rillab,
xo‘nuk eshitildi." (Oltin zanglamas.Shuhrat.52-b)
Endi e'tibor qaratsak qandaydir olmoshi xabar ma'nosini bildirib kelyapti.Jannatning
ovozi qandaydir do‘rillab,xo‘nuk eshitilganligi haqida bizga xabar beryapti umri
davomida uning ovozi o‘zgarmaganligi faqat shu ovozni eshitganligi,endi unga
boshqacha ovoz eshitilganligini aytib xabar berib kelyapti.
4 .,,Uning qo‘log‘iga Jannatning tovushi umrida birinchi marta qandaydir do‘rillab,
xo‘nuk eshitildi." (Oltin zanglamas.Shuhrat.52-b)
Gapda sodir bo‘lgan nutq vaziyatiga qarab biz qandaydir gumon olmoshini boshqa
ma'noni berib kelyotganini matn ichida ko‘rib chiqamiz.Qandaydir so‘zi endi sabab
ma'nosini beryapti.Qandaydir ya'ni biror voqea sodir bo‘lganki,Jannatning ovozi
nimadir sababdan endi do‘rillab qoldi.Sababi borligini bizga aytmoqchidek
tuyuladi.Bu esa o‘quvchini nutq vaziyatida nomoyon bo‘ladi.Shu fikrlar orqali turli
jarayonda,turli ma'no kelib chiqishi o‘quvchiga turli jihatdan ta'sir etishi uning
mulohazasiga bog‘liqdir.Bu lokutiv aktning yuzaga chiqishiga misol bo‘ladi.Sababi
gapning zamirida maqsad yotgan emas,yoki ta’sir o‘tkazish kuchi ham yo‘q bizga
faqat xabar beib kelmoqda asosan.Nutqiy vaziyatdan kelib yuqoridagi tahlillar
barchasi lokutiv akt turiga misol bo‘ladi.
1,, Nimalardir mo‘r-u maloxdek o‘rmalab kelayotgandek" 41
(X To‘xtaboyev)
41
To‘xtaboyev X.Sariq devni minib.Toshkent.2013.

Ushbu gapda nimalardir gumon olmoshi qatnashgan bo‘lib,gumon, taxmin
ma'nolarini ifodalab kelyapti.Mo‘r-u maloxdek nimalardir noma'lum narsa o‘rmalab
kelayotganligini bizga bildirish uchun gumon olmoshi qo‘llanilib kelgan.
2.,, Nimalardir mo‘r-u maloxdek o‘rmalab kelayotgandek"(X To‘xtaboyev)
Nimalardir bu so‘z orqali o‘xshatishni ham bildirib kelyapti,nimalardir xuddi mo‘r-u
maloxdek o‘rmalaybdi,demak chopgan emas,yugurgan emas,ammo nimalardir
o‘rmalayapti.Matnda vaziyatga qarab biz o‘xshatish ohangni ham uchratishimiz
mumkin.
3.,, Nimalardir mo‘r-u maloxdek o‘rmalab kelayotgandek"(X To‘xtaboyev)
Bunda ohang ifodasiga ko‘ra taajjub ,hayratni ham uchratamiz.Nimalardir o‘rmalab
kelyapti.Avval hech unday vaziyat bo‘lmagan, ammo endi u shu vaziyatni guvohi
bo‘lyapti.Taajjub va hayratlanishda,bu ham vaziyat orqali ohangda aks etadi.
4.,, Nimalardir mo‘r-u maloxdek o‘rmalab kelayotgandek"(X To‘xtaboyev)
Yozuvchining mahorati orqali nimalardir gumon olmoshi xabar mazmunini
ham ifodalab kelganini guvohi bo‘lamiz.Umuman, bizga nimalardir o‘rmalab
kelyotganligi to‘g‘risida xabar berib kelyapti bu ham nutq vaziyatida yuzaga chiqadi
va buni biz turli ma'no ifodasida uchratishimiz.Bu lokutiv akt ga misoldir.O‘zbek
tilida olmoshlarning xususiyatlari nutq vaziyatida namoyon bo‘lishini biz qo‘yidagi
misollar orqali ham bilib olamiz.
1.,,Bu yigitning nimasidir unga rahmatli otasini eslatardi." 42
(Farid Usmon)
Ushbu gapimizda nimasidir gumon olmoshi qatnashgan bo‘lib ,nutqiy vaziyatda
adresantning adresatga gumon ma'nosini yani biror bir xarakter jihati rahmatli otasini
eslatayotganligini shu so‘z orqaliochib berayotganini kuzatamiz.Bu gapda gumon
so‘z holida uchratamiz.
2.,,Bu yigitning nimasidir unga rahmatli otasini eslatardi".(Farid Usmon)
42
http://uzschoolcorpara.uz

Bu gapimizda nimasidir gumon olmoshini nutq vaziyatida xabar mazmunini bildirib
kelyotganini,Yigitning nimasidir rahmatli otasini eslatganligi haqida bizga xabar
beryapti,biz buni adresant nutqi orqali bilib olyapmiz.
3,,Bu yigitning nimasidir unga rahmatli otasini eslatardi."(Farid Usmon)
Gumon olmoshini nimasidir so‘zi orqali endi o‘xshatish ma'nosida kelayotganligini
anglaymiz.Demak, yigit otasiga nimasidir orqali o‘xshaydi,shuning uchun unga
rahmatli otasini eslatmoqda.Turishimi,yurishimi,biror bir yuz tuzilishimi otasiga
o‘xshayotganligini nutqiy vaziyat orqali anglashimiz mumkin.
4.,,Bu yigitning nimasidir unga rahmatli otasini eslatardi."(Farid Usmon)
Ushbu gapda olmoshning yana bir pragmatik xususiyatin,i ya'ni ma'no ottenkasining
yana bir jihatini uchratamiz.Nimasidir olmoshi orqali taajjub,hayratlanish belgisini
bildirib kelyapti.Yigitning otasiga o‘xshaganligiga taajjubda qolganligida, ohang
vaziyatida namoyon bo‘lishini kuzatamiz. Lokutiv aktdir. Bularning barchasi nutqiy
vaziyatda oydinlashadi.Presupozitsiya ya'ni adresantning adresatga ta'siri va unga
hukmini o‘tkaza borishi bilan bog‘liq.
O‘zbek tilshunosligida bunday vaziyatdan kelib, so‘zning ma'noli
jihatlarini kuzatishimiz bugungi kunda pragmatika sohasida o‘rganilmoqda.Bu
o‘rganishlar orqali bitta so‘zning turli ma'nolarda kelishini kuzatamiz va tahlil eta
olamiz.Gumon olmoshlarining ma'no turlarini keyingi misollar orqali tahlil etamiz.
1.,,Yarim kechasi oshxonada nimadir taraq etganday bo‘ldi."(So‘zlashuvda)
Bu gapimizda nimadir gumon olmoshining o‘z ma'nosida uchratamiz.Gumon
ma'nosini bildirib kelyapti.Oshxonada nimadir taraqladi,nima ekanligi gumon balki
mushuk kirgan, balki biron bir narsa yerga tushib ketdi.Bu bizga qarong‘u ya'ni
noma'lumdir.
2.,, Yarim kechasi oshxonada nimadir taraq etganday bo‘ldi."(So‘zlashuvda)

Ushbu gapda nimadir endi boshqa ma'no ottekasini beryapti, ya'ni taajjub ma'nosini
berib kelyapti.Yarim kechasi nimadir taraq etganday bo‘lganiga taajjubda u hayron
qoldi. Nimadir taraqladi yoki o‘g‘ri tushdimikin -deya taajjubda.
3.,,Yarim kechasi oshxonada nimadir taraq etganday bo‘ldi." (So‘zlashuvda)
Bu gap orqali xabar ma'nosini anglaymiz.Nimadir taraqladi,avvallari hech
taraqlamanligini, bugun taraqlagan ovoz eshitilganligi haqida bizga xabar beryapti.
Lokutiv aktdir.Olmoshning yana bir lingvopragmatik xususiyatlari shu gaplarimiz
orqali namoyon bo‘ladi.Bu so‘zlarning qo‘llanilishi turli nutqiy vaziyatlarda amalga
oshadi.Bunday misollarni oddiy xalq so‘zlashuv uslubida ham ko‘p uchratamiz, bir
so‘zni o‘z ma'nosidan tashqari boshqa ma'no ifodalab kelishi pragmatik jihatini
tashkil etadi.
O‘zbek tilida gumon olmoshlarining presupozitsiya jihatlari ya'ni nutqiy
vaziyatda adresantga adresat hukmi,o‘z ta'sir kuchini o‘tkaza olishini allaqanday
gumon olmoshi orqali ham uchratamiz.
1.,,Mohidilning tomog‘idan o‘tgan bir qultumgina suv badaniga allaqanday iliqlik
berdi."(Tohir Malik.Samum)
Ushbu gapimizda allaqanday gumon olmoshi qatnashgan bo‘lib o‘z ma'nosida
qo‘llanilib kelyapti.Gap orqali gumon ya'ni allaqanday iliqlik bir qultum suv orqali
uni badaniga kirib borganini ifodalash qiyin uni ta'rifini topolmayapti gumon
ma'nosini beryapti.
2.,,Mohidilning tomog‘idan o‘tgan bir qultumgina suv badaniga allaqanday iliqlik
berdi."(Tohir Malik.Samum)
Ushbu gapimizda allaqanday gumon olmoshi orqali hayratlanish ma'nosi
anglaymiz.Mohidilning badaniga allaqanday ilig‘lik bir qultum suv orqali bordi, u
hayratda suvning kuchiga,suvsiz inson yashay olmasligini his etganday bo‘ldi.Biz
nutq vaziyatidan kelib chiqqan holda buni sezishimiz mumkin.

3.,, Mohidilning tomog‘idan o‘tgan bir qultumgina suv badaniga allaqanday iliqlik
berdi."(Tohir Malik.Samum)
Allaqanday gumon olmoshining yana boshqa ma'no ottenkasini berishini
kuzatamiz,bu so‘z orqali ta'riflab berish qiyin tuyg‘u, hayajon ma'nosini
berayotganini sezamiz.Bir qultum suv orqali butun badani hayajonlanib, zavq
oldi,tanasida iliqlik sezdi.Biz buni ko‘rmasak ham sezgilarimiz orqali his etishimiz
mumkin.Allaqanday gumon olmoshi gap tarkibida qo‘shimcha ma'no tashishini
bilishimiz mumkin.Umuman olganda gumon olmoshlari ishtirok etgan gaplarda
ohangdorlik kuchli bu esa , lokutiv aktning yuzaga keltirib chiqaradi.
So‘roq olmoshlari
O‘zbek tilshunosligida so‘roq olmoshlari kim, nima, nega, qayer, qanday,
qaysi, qachon, qayerga, qancha, nechanchi kabi so‘roqlarga javob bo‘lib, bu
olmoshlar nutqda qo‘llaniladi.
1 . Kim seni haydadi?(6-sinf.Adabiyot darsligi.2022.175-b)
Ushbu gapda kim? so‘roq olmoshi ishtirok etgan bo‘lib o‘z vazifasini o‘tab
kelmoqda, ya’ni so‘rayaptiki kim seni haydadi kimligini ayt degan ma’noni bildirib
kelyapti, ammo quyidagi misolning tag ma’nosiga e’tibor beradigan bo‘lsak boshqa
ma’noni ham anglaymiz.
2 .Kim seni haydadi?(6-sinf.Adabiyot darsligi.2022.175-b)
Bu gapda men seni haydaganim yo‘q-ku,lekin nimaga ketyapsan degan ma’noni ham
tushunamiz.Bu esa adresantning tushunchasiga bog‘liq.Ushbu gapda kesatiq ma’noni
ham anglaymiz.Bunda endi ta’sir kuchi mavjud bu perlokutiv aktni yuzaga
chiqishiga sabab bo‘ladi.
1.- Kim unga shogird tushmoqchi bo‘lsa, oldin sinovdan o‘kazar edi.(8-sinf Ona tili
2019-yil.)
Nutqimizdan chiqayotgan har bir olmosh so‘ziga mansub bo‘lgan so‘zlar, avvalo, o‘z
ma’nosida keladi.Bu gapda ham kim olmoshi so‘roq ma’nosini olib

kelmoqda.Shogird tushmoqchi bo‘lgan har qanday odam oldin sinovdan o‘tishi
kerakligini aytib o‘tmoqda.
2.- Kim unga shogird tushmoqchi bo‘lsa, oldin sinovdan o‘kazar edi.(8-sinf Ona tili
2019-yil.)
Bu gapda esa kim so‘roq olmoshi orqali ta’kid ma’nosini ham anglatib kelmoqda,
shu bilan birga ogohlantirish akt ham anglashilib turibdi. Shogird tushish uchun avval
sinovdan o‘tishi keraklidi haqida ogohlantirib kelmoqda. Bu lokutiv aktni yuzaga
chiqaradi.
1.O‘zi nega dadam bor, deb maqtanadi ?-dedi nariroqda turgan bo‘ydor bola.(6-sinf
Adabiyot darsligi 179-bet.)
Bu gapda nega olmoshi o‘z ma’nosiga ko‘ra so‘roq mazmunini anglatib
kelmoqda.So‘roq ohangni bildirib kelmoqda.So‘roq olmoshlari matnda qo‘shimcha
emotsionallikni ifodalab keladi.G‘aliz voqealarni ochish uchun so‘roq ohang qo‘l
keladi.Kitobxonga buni ochib berish uchun bu so‘zlar ishlatiladi.
2.O‘zi nega dadam bor, deb maqtanadi ?-dedi nariroqda turgan bo‘ydor bola.(6-sinf
Adabiyot darsligi 179-bet. )
Endi bu gapda esa piching,kesatik ohangdorlikni bildirib kelmoqda maqtanmasa
bo‘lardi-ku,degan mazmunni anglatib kelayapti. Bu esa tinglovchining tushunchasiga
bog‘liq.Aslida nutq, so‘zlovchi o‘z fikrini bayon etayotganda ohangdorlik bilan ifoda
etganda lingvopragmatika yuzaga keladi. Nutqiy vaziyatda muallif so‘zlarni joyini
tartibidan o‘zgartirib ohangdorlikni oshirib qo‘lladimi ,demak,bu lokutiv aktga misol
bo‘ladi.
1.Nega bu yerga olib kelasiz bo‘lmasa? –dedi Vitya bolalar uyining darvozasini
ko‘rsatib.(6-sinf.Adabiyot darsligi.2022-yil. 176-bet. )
Ushbu gapga e’tibor beradigan bo‘lsak, nega so‘roq olmoshi qatnashgan bo‘lib u o‘z
ma’nosi so‘roq ohangni ifodalab kelmoqda. So‘roq olmoshi o‘z ma’nosida kelib u
sooramoqda.
2.Nega bu yerga olib kelasiz bo‘lmasa? –dedi Vitya bolalar uyining darvozasini
ko‘rsatib.(6-sinf. Adabiyot darsligi.2022-yil.176-bet. )
Endi esa ,aksincha, do‘q urish,po‘pisa ohangni ham uchratamiz.Bu esa matnni
o‘qigan chog‘imizda yaqqol seziladi.Bu gapda o‘z taa’sir kuchini tinglovchiga
o‘tkazmoqchi bo‘lgan bola nutqi qulog‘imizga chalinadi bu esa perlokutiv aktni
yuzaga chiqaradi.Pragmatika har bir gapning tagida yashiringan bo‘ladi buni
anglashimiz uchun ohangdor nutqqa e’ribor qaratishimiz kerak bo‘ladi.

1.U oldindan nima bo‘lishini biladi . (8-sinf. Jahon tarixi.25-bet.)
Ushbu gapda nima so‘roq olmoshi qatnashgan bo‘lib, u o‘z ma’nosini bildirib
keladi.Ya’ni so‘roq ohangda kelmoqda.Va u oldindan biror-bir narsa bo‘lishini
biladi.Shunga qarab harakat qiladi.
2.U oldindan nima bo‘lishini biladi . (8-sinf. Jahon tarixi.25-bet.)
Endi esa biz e’tibor bersak, uni oldindan nima bo‘lishiga xabari bor shunga
tayyorgarlik ko‘rib turibdi.Bu haqida ogohlantirib o‘tayapti.Yoki biz piching
ma’noda aytayotganini ham anglashishimiz mumkin. Illokutiv aktga misoldir.Sababi
bu gapning tagida maqsad yotibdi.Oldindan nima bo‘lishini u biladi.Bunda esa nima
olmoshining pragmatic qo‘llanilishidir.
Belgilash olmoshi
Bu olmosh turi jamlikni,birdamlikni,birgalik ma’nolarni anglatib keladi.Yoki
alohidalikni,yakkalikni ham ifodalab keladi.Bu belgilash olmoshlari ham gapda o‘z
pragmatikasi egadir.Nutqiy akt jarayonida ham o‘zga ma’no anglatib o‘tishini guvohi
bo‘lamiz.Buni quyidagi misollar orqali kuzatib chiqamiz.
1.Hamma millat bolasi bir! Hamasini Xudo yaratgan!(6-sinf. Adabyot darsligi.
2022.178-bet.)
Ushbu gapda hamma belgilash olmoshi qo‘llanilib kelmoqda.Bu birgalik,jamlik
ma’nosini anglatib kelmoqda.Boshqa millat bolasi ham birldir-deya aytib o‘tmoqda.
O‘z ma’nosida kelyapti.
2.Hamma millat bolasi bir! Hamasini Xudo yaratgan!(6-sinf. Adabyot darsligi.
2022.178-bet.)
Endi bu gapning tag ma’nosiga e’tibor beradigan bo‘lsak ogohlantirish aktni
uchratamiz.Hammani Xudo yaratganligi haqida bizga ta’kidlab,ogohlantirib
kelmoqda.Sening qo‘lingdan hech narsa kelmaydi,-deya aytib o‘tmoqda.Bu lokutiv
aktga misoldir.
1.Ammo yangicha turmushda hamma ham o‘z o‘rnini topa olmadi. (8-sinf. Jahon
tarixi. 16 -bet.)
Ushbu gapda hamma so‘zi birgalik ma’nosini berib kelmoqda.Gap mazmuniga
e’tibor beradigan bo‘lsak hamma ham yangicha hayotda o‘z o‘rnini topa olmasligini
ta’kidlab aytib o‘tmoqda.
2.Ammo yangicha turmushda hamma ham o‘z o‘rnini topa olmadi. (8-sinf. Jahon
tarixi. 16 -bet.)

Endi esa biz nutq jarayonida amalda qo‘llanilganda boshqacha talqinni ham
uchratamiz.Hamma olmoshi orqali piching.kesatiq ma’noni ham anglaymiz.Ya’ni har
bir davlat ham o‘z o‘rnini topa olmadi-deya kesatiq ma’nosida aytib
o‘tmoqda. Lokutiv aktdir.
1.Bu shodiyonada hamma xursand men ham shov-shuv ko‘taraman .(Odil Yoqubov
“Yaxshilik” 34-bet) .
Ushbu gapda hamma belgilash olmoshi qatnashgan bo‘lib,jamlikni,birgalikni ifodalab
kelayapti.Hamma xursandligiga ishora qilib kelyapti muallif.Albatta,hamma olmoshi
butun jamoaga nisbatan ishlatiladigan jamlik so‘zidir.
2.Bu shodiyonada hamma xursand men ham shov-shuv ko‘taraman .(Odil Yoqubov
“Yaxshilik” 34-bet).
Endi esa hamma olmoshining tup mohiyatiga nazar soladigan bo‘lsak,avvalo,hamma
xursand-deya ta’kidlab qolmay, u ham xursand bo‘lganiga ishora qilib
kelmoqda.Ya’ni ta’kid,e’tirof ma’nosini ham uchratamiz.Ammo bu gapimizda
ta’sirchanlik kuchli shuning uchun lokutiv aktga misol bo‘ladi.
Demak,o‘zbek tilimizda hamma belgilash olmoshi jamlik,birgalikdan tashqari
ogohlantirish, ta’kid ma’nolarini ham ifodalab kelar ekan.Jamlikdan bo‘lak
alohidalikni ham anglatib keladi.Buni ifodalash va nutqiy jarayondagi voqealar va
hodisalarni adresat adresantga yetkazishida har kimni turlicha tushunchasi mavjud
bo‘ladi.Buni oddiy qilib geshtalt deb ham ataymiz.Yaxlit tushunchaga ega bo‘lishi,
pragmatika sohasiga oid tushunchaga ega bo‘lishiga bog‘liqdir.Quyidagi misollar
orqali buni yaqqol guvohi bo‘lamiz.Olmoshlarni lingvopragmatik jihatini kuzatamiz.
1.Darslikdan foydalanayotganingizda har bir mavzuni o‘rganishingizga yordam
beradi.(8-sinf.O‘zbekiston tarixi.Darslik. 2019-yil. 4-bet)
Bu gapga e’tibor beradigan bo‘lsak, har bir belgilash olmoshi qatnashgan bo‘lib, bu
olmosh yakkalik,alohidalik ma’nolarni anglatib kelmoqda.Bu gapda mavzuning
alohidaligini aytib o‘tyapti.
2.Darslikdan foydalanayotganingizda har bir mavzuni o‘rganishingizga yordam
beradi.(8-sinf.O‘zbekiston tarixi.Darslik. 2019-yil. 4-bet)
Endi esa bu gapda har bir olmoshining qo‘llanilishi odatda,har bir mavzu deb ta’kid
ma’nosini,tushunchasini anglatib kelmoqda.Darslikdagi mavzularni har birini
o‘rganishga yordami katta ekanligini aytib o‘tmoqda.Maslahat ma’nosini ham
uchratamiz shuning uchun lingvopragmatik jihatdan olmoshlarni tahlil qilar ekanmiz
avvalo nutqiy vaziyatdan kelib chiqqan holda tahlil etamiz.Bunda adresant o‘z ta’sir
kuchi orqali adresatga fikrini o‘tkazmoqchi bu perlokutiv aktga misol bo‘ladi.

1.-Har bir kishi kasb-hunar mukammal bilmog‘i, yaxshi tarbiya olmog‘i lozim. (8-
sinf. Ona tili.2019-yil.121-bet.)
Bu gapda har bir so‘zi orqali belgilash olmoshining yakka holda ajratib,alohida
ko‘rsatib kelganligini matn jumlasi orqali uchratamiz bu esa har bir kishini o‘ziga
yarasha kasbi,hunari bo‘lishi kerakligini yoritib berish uchun ushbu ishoraviy olmosh
katta rol o‘ynab kelmoqda. Maslahat ma’nosini uchratishimiz ham mumkin.
2.-Har bir kishi kasb-hunar mukammal bilmog‘i, yaxshi tarbiya olmog‘i lozim. (8-
sinf. Ona tili.2019-yil.121-bet.)
Har bir kishi yashar ekan u,albatta,kasb-hunarli bo‘lishi kerakligi zarur-deya
ogohlantirish akti ham nutqda har bir olmoshi orqali aytilib o‘tmoqda.Ogohlantirish
aktidan tashqari ta’kid ma’nosini ham berib kelmoqda.Bu tushuncha har bir
tinglovchi,adresant tushunchasiga ko‘ra yuzaga keladi. Perlokutiv aktga misol
bo‘ladi.
1. -Har qanday daryoning kemasi bor. (8-sinf. Ona tili. 2019-yil.102-bet.)
Ushbu gapda esa har so‘zi olmoshning yakka holda qo‘llanib keladigan belgilash
olmoshining qismi bo‘lib,so‘roq olmoshi bilan birgalikda qo‘llanilib har qanday ya’ni
har qanaqa daryo bo‘lsa ham kemasi bor,deb xabar berib kelmoqda.
2.-Har qanday daryoning kemasi bor. (8-sinf. Ona tili. 2019-yil.102-bet.)
Endi esa bu gapni lingvopragmatik talqiniga e’tibor qaratadigan bo‘lsak,Qanaqa
daryo bo‘lsa ham o‘z kemasi bor deb, ogohlantirib,ta’kidlab aytib kelmoqda buni biz
oldindan bilishimz kerakligini o‘qtirib kelmoqda.Bu gapning tagida maqsad ohangi
yotganligini,har bir narsa zamirida maqsad yotganligini ifodalab kelganligi uchun
illokutiv aktga misol bo‘ladi.
Bo‘lishsizlik olmoshi
Bu olmosh turi ham tilshunoslikning bir bo‘lagi sifatida tilimizda ko‘p
ishlatiladi.Jumladan, bu bo‘lishsizlik olmoshi ish harakatni bo‘lmaganligini bildirib
keladi.Ish amalga oshmaganligini bildirib keladi.Olmoshlar boshqa so‘z turkumi
o‘rnida qo‘llanilib kelib,ishora vazifasini o‘taydi.
1.So‘ngi hukmdor Taxmasb II amalda hech qanday hokimiyatga ega bo‘lmaydi. (8-
sinf.Darslik.Jahon tarixi. 90-bet.)
Ushbu misolga e’tibor beradigan bo‘lsak, bo‘lishsizlik olmoshini hosil qiladigan hech
so‘zi qanday so‘roq olmoshi bilan birgalikda kelib Taxmasb hech qanday
hokimiyatga ega bo‘lmaganligini aytib Ta’kidlab o‘tmoqda.

2.So‘ngi hukmdor Taxmasb II amalda hech qanday hokimiyatga ega bo‘lmaydi. (8-
sinf.Darslik.Jahon tarixi. 90-bet.)
Endi esa bu hech qanday olmoshi orqali xabar ma’nosini anglaymiz.Hech qanaqa
hokimiyat bo‘lmaganligini ogohlantirib,e’tirof etib kelmoqda.Nutqiy aktni
tinglaganimizda xabar mazmunini ham anglaymiz.Bu perlokutiv aktga misoldir.
1.Insoniyat bosib o‘tgan tarixiy yo‘l shu qadar chegal murakkab hodisalarga boyki,
uni yaxlit tarzda baholashingizni hech iloji yo‘q.(Adabiyot darsligi. 8-sinf 3-bet.)
Ushbu gapda bo‘lishsizlik olmoshi qatnashgan bo‘lib, hech olmoshi orqali esa tarixni
baholashni iloji yo‘qligini aytib o‘tmoqda.Tasdiqlab kelmoqda.Albatta,tarix bu
o‘tmish, o‘tmish esa hech baholanmaydi.
2.Insoniyat bosib o‘tgan tarixiy yo‘l shu qadar chegal murakkab hodisalarga boyki,
uni yaxlit tarzda baholashingizni hech iloji yo‘q.(Adabiyot darsligi. 8-sinf 3-bet.)
Bu gapni nutqiy vaziyatga qarab o‘z tushunchamizga ega bo‘lsak.Bizga xuddi
o‘tmishni baholashni iloji yo‘qligini ta’kidlab,ogohlantirib,tushuntirib aytayotgandek
tuyuladi.Umuman,olganda hech bo‘lishsizlik olmoshining ishlatilishi ishni amalga
oshmasligiga ishora yoki ogohlantirish,ta’kid ma’nolarini ham berib keladi.Bu
Illokutiv aktdir. Adresant o‘z niyatini,fikrini ochiq oydin aytmoqda.
Xulosa qilib aytganda zamon yuksalib borar ekan, tilimizda so‘zlarning ifodasi ham
shakllanib turli ma'nolarni ifodalab keladi.Bugungi kunda shunday turli ma'no
jihatlari bilan belgi,ifodasi bilan olmosh so‘z turkumi o‘zining turli ma'no
ottenkalarini ifodalab kelyapti. Bu esa nutq vaziyatida adresantning nutqini adresatga
bergan tushunchasi orqali ifodalanadi. Nutqda uchraydigan fikrni hamma o‘zining
tushunchasi orqali anglab yetadi.Bu tushunchani o‘z ma'nosidan tashqari boshqa
ma'no ottenkasini berish,uni tushunib yetish,tilshunoslikning pragmatika sohasida
o‘rganiladi.O‘zbek tilida olmosh so‘z turkumining pragmatika sohasi bo‘yicha ham
o‘z asl ma’nosidan tashqari qo‘shimcha tag ma’nosi ham borligini tushunib
yetamiz.Shu bilan birga bugungi dissertatsiya ishida o‘zbek tilida olmoshlarning
lingvopragmatik jihatlarini ochib berish uchun gaplarni tahlil qildik. Olmosh
Pragmatika sohasi bo‘yicha o‘zbek tilshunosligida Sh.Safarov, N.Hakimov,
A.Mamatovlar ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. Mustaqillik davrida ona tilimizni
e'zozlashimiz, so‘z boyligimizni oshishiga turtki bo‘lmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.7-sinf ona tili darsli o‘quv qo‘llanma.Toshkent.2019.117-bet.
3.Mamatov A.Zamonaviy lingvistika.Toshkent .Noshir.2019.

4.Safarov.Sh.Pragmatika asoslari.Toshkent.2008.
7.Karimov S .Olmoshlarning funksional stilistik chegaralanishi/O‘zbek tilining
gramatik qurilishi stilistikasi.Ilmiy maqolalar to‘plami.SamDU.1992 80-85
8.Mamatov A.E.Zamonaviy lingvistika. Toshkent.Noshir.2019.
9.Hakimov M.O‘zbek pragmalingvistika asoslari. Т oshkent.2013.
10.Hakimov М .O‘zbek ilmiy matnning sintagmatik va pragmatik
х ususiyatlari:Filol..Fan...no..di..diss. То shkent.1993.17-21 б
11.NurmonovA,Hakimov М .Lingvistik pragmatikaning nazariy shakllanishi.O‘zbek
tili va а dabiyoti.2001.
12.Qo‘ng‘urov R .O‘zbek tili stilistikasidan ochirklar.SamDU.1975.
13.Yusupova O.O‘zbek tilida olmoshlarning funksional stilistik
xususiyatlari.Samarqand.2017
14.Rahimova M.Pragmatik-funksion konsepsiya.Pragmalingvistikaning ta'lim
yo‘nalishiga ta'siri.maqola 2021.
15.Mahmudov N., Nurmonov A. va boshqalar. Ona tili. 5-sinf. O‘qituvchilar uchun
qo‘llanma. – Toshkent: Ma’naviyat, 2004. – 176 b.
16.Mahmudov N. va boshqalar. Ona tili. 7-sinf. / O‘qituvchilar uchun qo‘llanma. –
Toshkent: Ma’naviyat, 2005. – 141 b.
17.Ne’matov H. , G‘ulomov A. va boshq Ona tili. 7-sinf uchun darslik. 2-nashri. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2001. – 128 b.
18.Омилхонова М., Абдуллаев Й. ва бошқалар. 7- ва 8- синфда она тили
дарслари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1982. – 205 б.
19.Ona tili: Umumta'lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik / Mual. N. Mahmudov,
A. Nurmonov, A. Sobirov, V. Qodirov va boshq. – Toshkent: Ma’naviyat, 2011. –
224 b
20. Ona tili : Umumiy o ‘ rta ta ’ lim maktablarining 5- sinfi uchun darslik / Mual .
N . Mahmudov , A . Sobirov , V . Qodirov va boshq . – Toshkent : Ma ’ naviyat , 2004. – 224
b .
21.Ona tili: Umumta’lim maktablarining 6-sinfi uchun / N. Mahmudov, A.Nurmonov
va boshq. – Toshkent: «Tasvir» nashriyot uyi. 2005. – 176 b.
22.Ona tili: Umumta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik / N. Mahmudov, A.
Nurmonov, A. Sobirov va boshq. – Tошкент: Ma’naviyat, 2005. –128 b.
23.Ona tili fanidan Davlat ta’lim standarti: Uzviylashtitilgan Davlat ta’lim
standartlari va o‘quv dasturlari. – Toshkent, RTM, 2010. – B. 10-19.
24.Ona tili fanidan umumiy o‘rta ta’lim maktabining o‘quv dasturi: Uzviylashtitilgan
Davlat ta’lim standartlari va o‘quv dasturlari. – Toshkent, RTM, 2010. – B. 20-418-
sinf uchun ona tili o‘quv fanidan takomillashtirilgan dastur. Tuzuvchilar:

H.Ne’matov, N.Mahmudov, R.Sayfullayeva, M.Qodirov, M.Abduraimova // Til va
adabiyot ta’limi. – Toshkent, 2008. – №8-son. – B. 8-18.
25. Ғуломов А ., Қобилова Б . Нутқ ўстириш машғулотлари : Ўқитувчилар учун
методик қўлланма . – Тошкент : Ўқитувчи , 1995. – 160 б .
26. Юсупова Ш . Ж . Она тили таълими самарадорлигини оширишда илғор
педагогик технологияларни жорий этиш ( ноанъанавий усуллар ва компь -
ютердан фойдаланиш ): Пед . фан . номзоди ... дисс . – Тошкент , 1998. – 26 б .
27. Юсупова Ш . Ж . Ҳозирги ўзбек адабий тили дарсларида ўқувчилар
тафаккурини ўстиришнинг илмий - методик асослари : Пед . фан . доктори ... дисс .
– Тошкент , 2005. – 270 б ; дисс . автореферати . – 44 б .
28. Маҳмуд Кошғарий. Девону луғотит турк. I том. – Тошкент: Фан, 1960, -499
б.; II том. – Тошкент: Фан,1961, – 421б.; III том. – Тошкент: Фан,1963. –457 б.
29. Маҳмудов Қ. Кэнду олмоши // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент,1982. –
№4.–Б.29.
30. Маҳмудов Н., Мадвалиев А., Маҳкамов Н., Аминов М. Ўзбек тилида иш
юритиш (муншоат). –Тошкент: ЎзСЭ Бош редакцияси, 1990. – 221 б.
31. Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. –
Тошкент: Ўқитувчи, 1995. – 235 б.
32. Менглиев Б. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Қарши: Насаф, 2004. –171 б.
33. Миртожиев М. Ҳозирги ўзбек тили. – Тошкент: Ўқитувчи,1992. –168 б.
34. Муҳамедов С. Олмошларнинг лексик-морфологик структурасининг
статистик анализи // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент,1978. –№3. –Б.47-50.
35. Мукаррамов М. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг илмий стили. – Тошкент:
Фан, 1984. – 160 б.
36.Мукаррамов М. Научный стиль современного узбекского литературного
языка в семантико-функциональном аспекте: Автореф. дисс. ... д-ра.филол.наук.
– Ташкент, 1985.–44 с
37. Неъматов Ҳ. “Қутадғу билиг”да ўзлик олмошлари (кэнду, өз) // Ўзбек тили
ва адабиёти. – Тошкент,1972. –№3. –Б.46.
38. Неъматов Ҳ. XI-XII аср ёзма ёдгорликларида олмошлар // Ўзбек тили ва
адабиёти. – Тошкент,1979. –№1. –Б.26-30.
39. Неъматов Ҳ. Расулов Р. Ўзбек тили систем лексикология асослари. –
Тошкент: Ўқитувчи, 1995. –128 б.
40. Нурмонов А., Шаҳобиддинова Ш., Искандарова Ш., Набиева Д. Ўзбек
тилининг назарий грамматикаси. Морфология. –Тошкент: Янги аср авлоди,
2001. – 164 б.
41. Пардаев А.Б. Ҳозирги ўзбек тилида кўмакчиларнинг функционал-стилистик
хусусиятлари: Филол.фанлари номзоди …дисс. автореф. – Самарқанд, 2005. –26
б.
42. Пардаев З.Н. Ўзбек тилида сифатларнинг семантик-услубий хусусиятлари:
Филол.фан.номз. …дис.автореф. – Самарқанд, 2004. –22 б.

43. Позилова Н. Иккинчи шахс олмошларининг прагматик хусусиятлари //
Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент,1999. –№3. –Б.41.
44. Пузанко Л.В. Семантико-функциональные особенности трансформантов,
соотносительных с указательными местоимениями. Культура народов
Причерноморья.Том 3. Раздел II. Вопросы духовной культуры. Дата создания
документа: 28.06.2002 . Дата индексирования: 15.06.2006 . 20 Kb -
http://www.ccssu.crimea.ua/internet/Education/cult...
45. Раҳимов С., Умурқулов Б., Эшонқулова А. Ҳозирги ўзбек адабий тили. –
Тошкент: Янги аср авлоди, 2001. – 340 б.
46. Раҳимова К. Туркманистондаги ўзбек шеваларида олмошлар // Ўзбек тили
ва адабиёти. – Тошкент,1981. –№4.–Б.50.
47. Рахматуллаева М. К вопросу изучения синонимов в языке Алишера Навои:
Автореф.дисс. …канд.филол.наук. –Тошкент, 1965. – 17 б.
48. Садыкова М. Стилистика глаголов в современном узбекском литературном
языке: Автореф. дис. ..д-ра.филол.наук. – Ташкент, 1991.–48 с.
49. Санақулов У.С. Ўзбек ёзма адабий тили фонетик, марфологик меъёрларнинг
шаклланиши ва тараққиёти (илк босқич): Филол.фанлари д-ри ...дисс. автореф.
– Тошкент, 2007. – 61 б.
50. Смирнов Ю.Б. Семантико-функциональные особенности неопределенных
местоименных прилагательных // Русский язык в школе. – Москва, 1985. –№4. –
С.90-94.
51. Собиров А. Ўзбек тилининг лексик сатҳини система сифатида тадқиқ этиш:
Филол. фанлари д-ри. …дисс. автореф. – Тошкент: 2005. –50 б.
52. Содиқов Т. Тошкент области шеваларида олмошлар // Ўзбек тили ва
адабиёти.- Тошкент,1975.-№5.-Б.43-47.
53. Содиқов Т. Ўзбек шеваларида кўрсатиш олмошлари // Ўзбек тили ва
адабиёти. - Тошкент,1980. –№1.–Б.45-49.
54. Стилистика русского языка: Дата создания документа: 20.11.2002. Дата
индексирования: 27.11.2006. 196 Kb - http://www.hi-edu.ru/x-books/ xbook
028/01/part-023....
55. Сулейманова О.А. Местоименные актуализаторы весь и целый в
современном русском языке // Филологические науки. – Москва, 1985. -№4. -
С.78-82.
56. Суяров И. Ўзлик олмоши ҳақида // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент,1965.
–№1. –Б.60-62.
57. Суяров И. Шахс олмошларининг этимологияси ҳақида // Ўзбек тили ва
адабиёти. – Тошкент,1964. –№2. –Б.33-37.
58. Темирова М. «Фарҳод ва Ширин»да олмошларнинг вариантлари // Ўзбек
тили ва адабиёти. – Тошкент,1991.–№4. –Б.44-48.
59. Тожиев Ё., Ҳасанова Н., Тожиматов Ҳ., Йўлдошева О. Ўзбек нутқи
маданияти ва услубият асослари. – Тошкент: Университет, 1994. – 132 б.
60. Тожиев Ё., Маллабоев М. Ўзбек нутқи маданияти ва услубият асослари. I
қисм – Тошкент: Тошкент Давлат иқтисодиёт университети, 2006. –150 б.

61. Турсунов У., Мухторов А., Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. –
Тошкент:Ўқитувчи, 1992. – 399 б.
62. Убайдуллаев Б.Г. XIX аср қорақалпоқ мумтоз шоирлари асарлари тилида
олмошларнинг лексик-грамматик хусусиятлари: Филол.фанлари номзоди …
дис.автореф. – Нукус, 2006. –21 б.
63. Узоқов Ҳ. Водил шевасида олмошлар // Ўзбек тили ва адабиёти. –
Тошкент,1962. –№5.–Б.32-36.
64. Уринбаев Б. Вопросы синтаксиса узбекской разговорной речи: Автореф.
дисс. ...д-ра.филол.наук. – Ташкент, 1976. –62с.
65. Усманов Х. Особенности разговорной речи в художественном тексте:
Автореф. дисс. ...канд.филол.наук. – Ташкент, 1988. -20с.
66. Шамсиддинов Ҳ. Ўзбек тилида сўзларнинг функционал-семантик
синонимлари: Филол. фанлари д-ри... дис. автореф. –Тошкент, 1999. – 46 б.
67. Шарипова У. Навоийнинг «Муҳокаматул луғатайн» асаридаги сўроқ
олмошлари // Илм зиёдир / Проф. Р.Расулов таваллудининг 60 йиллигига
бағишланган илмий мақолалар тўплами. – Тошкент: ТДПУ, 2006. –Б.134-146.
68. Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р., Рустамов Ҳ. Ўзбек тили
стилистикаси. – Тошкент:Ўқитувчи, 1983. – 248 б.
69. Ўринбоев Б. Функционал услуб ва унинг моҳияти. – Тошкент: Фан, 1992. -
36 б.
70. Ўринбоев Б. Ўзбек тили сўзлашув нутқи синтаксиси масалалари. – Тошкент:
Фан, 1974. –148 б.
71. Ўринбоев Б., Ўринбоева Д. Ҳозирги ўзбек тилининг сўзлашув услуби. –
Тошкент: Фан, 1991.–161 б.
72. Қиличев Э. Ўзбек тилининг амалий стилистикаси. – Тошкент: Ўқитувчи,
1992. – 160 б.
73. Қиличев Э., Қиличев Б. Нутқ маданияти ва услубият асослари. – Бухоро,
2002. – 114 б.
74. Қўнғуров Р. Ўзбек тили стилистикасидан очерклар. – Самарқанд: СамДУ,
1975. – 240 б.
75. Қўнғуров Р. Субъектив баҳо формаларининг семантик ва стилистик
хусусиятлари. – Тошкент: Фан, 1980. – 168 б.
78. Қўнғуров Р. Олмош стилистикасига оид айрим мулоҳазалар// Ўзбек тили
стилистикасидан кузатишлар / Илмий мақолалар тўплами. –Самарқанд: СамДУ,
1981. –Б.4-21.
79. Қўнғуров Р. Ўзбек тилини стилистик жиҳатдан ўрганишнинг аҳволи ва
навбатдаги вазифалар // Ўзбек тили ва адабиёти. - Тошкент,1984. -№4. -Б.25-27.
80. Қўнғуров Р., Каримов С., Қурбонов Т. Ўзбек тилининг функционал
стиллари. – Самарқанд: СамДУ нашри, 1984. – 84 б.
81. Қурбонова М. Ҳозирги замон ўзбек тили. – Тошкент: ЎзМУ, 2002. –118 б.
82. Қўнғуров Р., Каримов С. Ўзбек тили стилистикаси ва нутқ маданияти.
Библиографик кўрсаткич. – Самарқанд: СамДУ нашри,1984. –100 б.

83. Ғуломов А. Тихонов А., Қўнғуров Р. Ўзбек тилининг морфем луғати. –
Тошкент: Ўқитувчи, 1977. –464 б.
84. Ҳакимов М.Ҳ. Ўзбек тили матнининг синтагматик ва прагматик
хусусиятлари: Филол.фанлари номзоди …дис.автореф. – Тошкент, 1993. – 27 б.
85. Ҳакимова Д. Сиз ва сен олмошларининг лексик-семантик хусусиятлари //
Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 2003. –№5.–Б.77.
86. Ҳамдамов Ж. Ўзбек тили тарихи. I қисм. – Самарқанд: СамДУ, 1999. –160 б.
87. Ҳамдамов Ж. Ўзбек тили тарихи. II қисм. Тарихий морфология. Биринчи
бўлим. – Самарқанд: СамДУ, 2003. –180 б.
88. Ҳамдамов Ж. Ўзбек тили тарихи. II қисм. Тарихий морфология. Иккинчи
бўлим. – Самарқанд: СамДУ, 2003. –94 б.
89. Ҳамроев М. Ҳозирги ўзбек тилидаги кўрсатиш олмошларининг
функционал-семантик хусусиятлари. –Тошкент: Фан, 2009. –108 б.
90. Ҳожиев А. Ўзбек тили синонимларининг изоҳли луғати. – Тошкент:
Ўқитувчи, 1974. -308 б.
91. Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. – Тошкент: ЎзМЭ,
2002. -168 б.
92. Ҳожиева Ҳ. Кишилик олмоши ва ҳурмат маъноси // Ўзбек тили ва адабиёти.
–Тошкент, 2000. –№4. –Б.37-38.
5.Tohir M.Samum.Toshkent.2019.350 bet.
6.To‘xtaboyev X.Sariq devni minib.Toshkent.2013.
Elektron jurnallar
1. http://uzschoolcorpara.uz
2.http//library.ziyonet.uz
3.https//cyberleninka.ru/article/n/pragmatika-tushunchasi .

O‘zbek tilida olmoshlarning lingvopragmatik xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish