O‘zbek tilida “ota” konseptining lisoniy-kognitiv talqini
![Har bir xalqning o‘tmishi-yu, hayot tarzi, urf-odatlari-yu an’analaridan jonli
tarzda xabar beruvchi, xalq tili orqali og‘izdan og‘izga o‘tib kelayotgan, baxshilar
tomonidan kuylanib, bugungi holiga go‘zal tarzda yetib kelgan, adabiyotning
ajralmas qismi hisoblangan xalq og‘zaki ijodi bugungi kunda ko‘plab
tadqiqotlarning bosh mavzusi sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Biz xalq og‘zaki ijodi tushunchasini “Folklor” atamasi bilan ham
nomlanayotganligiga guvoh bo‘lamiz. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da folklor
atamasiga quyidagicha ta’rif berilgan: Folklor ing lizcha “ folklore” so‘zidan
olingan bo‘lib, folk – xalq, lore — bilim, fan degan ma’noni anglatadi. Xalq
ijodiyoti; xalq tomonidan yaratilgan va xalq orasida keng tarqalgan asarlar (ertak,
doston, qo‘shiq, lapar, masal, maqol, matal, topishmoq va b.). (qarang: OTIL,4-
tom ). Maqol deb xalqning ijtimoiy-tarixiy, hayotiy-maishiy tajribasi umumlashgan
badiiy, obrazli mulohazalardan iborat hikmatli so‘zlarga aytiladi. Maqol o‘zbek
tilida maqol, tojiklarda zarbulmasal, ruslarda poslovitsa , arablarda (jonli
so‘zlashuvda) naql , turklarda ata so‘zlari bilan yuritiladi. Maqol atamasi arabcha [
وقڶ ] – qavlun – gapirmoq, aytmoq so‘zidan olingan. Maqollarda so‘z qimmati
alohida yorqin ifodalanadi. Chunki uning tarkibidagi so‘zlarni boshqasi bilan
almashtirish, biron so‘z qo‘shish mumkin emas. Ular milliy til tarkibida
qoliplashgan holda namoyon bo‘ladi. Bu janr dunyodagi hamma xalqlar og‘zaki
ijodida bor bo‘lib, hajm, shakl, yaratilishi maqsadiga ko‘ra mushtarak hisoblanadi.
Hatto nomlanishida ham yaqinlik aniq seziladi. Jumladan, arablarda “qavlun” –
gap, so‘z ma’nosini ifodalasa, tojiklarning “zarbulmasal” atamalarida misol
keltirish, ruslar “poslovitsa”sida so‘zlar bilan fikrni ifodalash, turklardagi “ota
so‘zi”da esa ajdodlar fikrini eslash ma’nosi yetakchi. Mahmud Koshg‘ariyning
“Devonu lug‘otit turk” asarida ham “sav” atamasi otalar so‘zini eslash tarzida
keltirilgan. 66
Ertak, doston, qo‘shiq, lapar, masal, maqol, matal, tez aytish, topishmoq va shu
kabi folklor janrlari orasida maqolning o‘rni katta. Inson nutq so‘zlash jarayonida
turli xil ibratli so‘zlardan foydalanadi. Ulardan biri maqoldir. Maqol –janr sifatida
66
http://turizm.kasaba.uz/uz/uzbek_legends_and_mythes/maqollar
59](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_59.png?v=1)
![nutq bezagi bo‘lib, aytilmoqchi bo‘lgan fikrni bir jumlada ochib beradi va
ta’sirchanligini oshiradi. Shu sababli nutqida maqollardan ko‘p foydalangan
kishilarning so‘zi qadrli va eshitimli bo‘ladi. Maqol hayotiy tajribalari yuqori
bo‘lgan ota-bobolarimizdan qolgan xulosalar jamlanmasidir.
Folklorshunos olimlar maqollar va matallarni o‘rganuvchi sohani
paremiologiya deb atashadi. Paremiya – yunoncha chuqur ma’noli gap, hikmatli
so‘z, ibora, maqol, matal ma’nosini beradi.
Maqollarning janr xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1. Maqollarning hajmi qisqa va cheklangan.
2. Maqollar mazmunan serko‘lam va chuqur ma’noni ifodalaydi.
3. Xalq maqollari shaklan she’riy va nasriy bo‘ladi. Ammo nasriy maqollar
ham she’riy misralarni eslatadi. Masalan: Ko‘za kunda emas, kunida sinadi.
4. Maqollarda hayotiy voqea-hodisa haqida qat’iy hukm ifodalanadi. Bu hukm
musbat yoki manfiy mazmunda aks etadi.
5. Maqol shaxs hayotidagi xususiy vaziyatni xalq, omma, hayot nuqtayi
nazardan umumlashtiradi.
6. Maqol matni tilshunoslikda shaxsi umumlashgan gap hisoblanadi. 67
Bugungi kunga qadar jahon tilshunosligida ham, o‘zbek tilshunosligida ham
maqollar juda ko‘plab tadqiqotlarning ob y ekti vazifasini bajarib kelmoqda. Ya’ni
maqollarni tilshunoslikning juda ko‘plab yo‘nalishlari bo‘yicha tadqiq etish
mumkin. Mana shunday ishlarni A.V. Ledneva, L.V. Basova, L.N Utkina. A.
Shofqorov, N. Shayxislamov, E. Alimova, O. Sa’dullayeva, M. Rahmatova,
Z.Muqimova, Z.Safarova 68
kabi jahon va o‘zbek olimlari amalga oshirgan.
67
http://turizm.kasaba.uz/uz/uzbek_legends_and_mythes/maqollar
68
Леднева А.В. Концепт «ребенок» в пословичном фонде (на материале русских и немецких
пословиц и поговорок). file:///C:/Users/1/Downloads/kontsept-rebenok-v-poslovichnom-fonde-na-
materiale-russkih-i-nemetskih-poslovits-i-pogovorok.pdf ; . Басова Л . В . Концепт труд в русском языке
( на материале пословиц и поговорок ) Автореферат диссертации на соискание ученой степени
кандидата филологических наук . – Тюмень , 2004. – C. 24.; Уткина Л . Н ., Ковалевич Д . С . Концепт
« время » в англоязычных пословицах и поговорках [ Электронный ресурс ] // Язык и текст . 2018.
Том 5. № 2. С . 82–90. doi:10.17759 / langt.2018050214; Shofqorov A., Shayxislamov N., Alimova E.
O‘zbek va ingliz tilidagi maqollarda “do‘stlik” konseptining ifodalanishi. // "Science and Education"
Scientific Journal. November 2020 / Volume 1 Special Issue 3. – B. 22-28; Koreys tili maqollarida "
질 투 " "Hasad" konseptning leksik-semantik tahlili // Учредители : Общество с ограниченной
ответственностью " Интернаука ", 2019. – B. 62-63; Rahmatova M. O‘zbek xalq maqollaridagi
“go‘zallik” konseptining tahlili // BuxDU ilmiy axboroti. – Buxoro, 2009, №3. – B. 64-68; Muqimova Z.
60](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_60.png?v=1)
![esa muhabbat, xushxulq, kamtarlik, zohiriy go‘zallikning aldamchi ekanligi
qadrlansa, botiniy go‘zallikning yuksakligi har uch millat tafakkurida
prototiplashgan. Ayniqsa, qiz bola tarbiyasi aynan o‘zbek xalq maqollarida
ulug‘lanishi alohida ahamiyatga ega. 70
Rus tilshunosi L.V.Basovaning dissertatsiya ishida rus xalq maqollarida
“mehnat” konseptining leksik, semantik, lisoniy-kognitiv, etimologik jihatdan
tahlili asosida ilmiy-nazariy ma’lumotlar berilgan. Unga ko‘ra XIX asr maqollarida
“mehnat” leksemasi “harakat, zo‘riqish” mazmunini ifodalaydi. XX asrga kelib esa
rus maqollarida bu leksemaning hajmi sezilarli darajada kengaytirilgan bo‘lib,
ularda mehnat – bu “harakat”, u nafaqat moddiy, balki ma ’ naviy qoniqish manbai
hamdir. 71
Xuddi shu yo‘nalishda olib borilgan tadqiqotlardan biri A.Shofqorov,
N.Shayxislamov, E.Alimovalar tomonidan yozilgan “O‘zbek va ingliz tilidagi
maqollarda “do‘stlik” konsepti ifodalanishi” nomli maqolasida ham o‘zbek va
ingliz maqollari orasidan do‘stlik tushunchasini ifodalaydigan bir qancha maqollar
misol sifatida keltirilib, kognitiv tahlil qilishga harakat qilingan, biroq unda
mavzuning asl mohiyatidan chetlashish, juda qisqa tahlillar keltirish, yozilgan
maqollarning to‘liq tahliliga to‘xtalmaslik holatlari ham kuzatiladi.
Umuman olganda, tilshunoslik sohasida o‘zbek xalq maqollari ko‘p
ishlangan va bu borada salmoqli tadqiqot ishlari amalga oshirilgan.
Ma’lumki, maqol so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, “so‘z” degan ma’noga
ega. Uni “otalar so‘zi” deb ham atashadi. O‘zbek tilining izo h li lug‘atida
keltirilishicha, MAQOL [ a. - maqola, kichik asar; so‘z, nutq]. Hayotiy tajriba
asosida xalq tomonidan yaratilgan, odatda, pand-nasihat mazmuniga ega bo‘lgan
ixcham, obrazli, tugal ma’noli va hikmatli ibora (qarang: O‘ TIL, 2-tom).
Unda uchta xususiyat talab etiladi: fikrning aniqligi, xulosaning tugalligi, ifoda
lo‘ndaligi. Bundan tashqari, maqollar nafaqat nutq jarayonida, balki badiiy
70
Раҳматова М.М. Инглиз, ўзбек ва тожик миллий маданиятида “гўзаллик” концептининг лисоний
хусусиятлари. Филология фанлари бўйича фалсафа доктори ( PhD ) диссертацияси автореферати.-
Бухоро. 2019. – 13-бет .
71
Басова Л.В. Концепт труд в русском языке (на материале пословиц и поговорок) Автореферат
диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Тюмень, 2004. –
C .24.
62](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_62.png?v=1)
![bo‘lmasa, tog‘adan rozi-rizolik so‘raladi, tog‘alar jiyanlari uchun mas’ul
hisoblanadi. Aynan mana shunday holatlarga nisbatan yuqoridagi maqollar xalq
orasida paydo bo‘lgan bo‘lsa ajab emas.
Hadisi sharifda ham ona obrazining otadan ustun qo‘yilganligiga guvoh
bo‘lgan edik, ya’ni Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) tomonidan uch marotaba
onaga, so‘ngra otaga yaxshilik qilish kerakligi uqtirilgan edi. Demak, shunday
vaziyatlar bo‘ladiki, otaning hurmati, haqi ba’zi o‘rinlarda tog‘a va onadan keyingi
o‘rinlarga qo‘yiladi. Kishining otasi vafot etsa, tashlab ketsa yoki ota-ona
ajrashgan holatlarda farzandlarning mas’uliyati tog‘alar zimmasiga tushganligiga
ham ko‘plab guvoh bo‘lamiz.
“Ustoz — otangdan ulug‘”.
Bu maqolning “ Ustoz — otangdek ulug‘” kabi omonim varianti ham bor.
Birinchi maqolda otaning mavqei ustozdan pastroqqa tushadi, ikkinchi variantda
esa ustoz -dek o‘xshatish-qiyoslash qo‘shimchasi orqali otaga qiyoslanadi. Ikkinchi
maqol ustozni otadan ulug‘ qo‘ymaslik maqsadida ba’zi kishilar tomonidan
o‘zgartirilgan bo‘lishi mumkin. Biroq xalq orasida, aksariyat hollarda, birinchi
maqol iste’moli ko‘proq. Bizningcha ham “Ustoz – otangdan ulug‘” . Nega aynan
ustoz, muallim emas, o‘qituvchi yoki murabbiy emas? “Ustoz” atamasi keng va
umumiy bo‘lib, yuqoridagi barcha tushunchalarni o‘zida qamrab oladi. “O‘zbek
tilining izohli lug‘ati”da bu so‘zning muallim, o‘rgatuvchi, usta, yo‘l-yo‘riq
ko‘rsatuvchi, tarbiyalovchi, murabbiy, rahnamo, o‘qituvchi, muallim kabi
ma’nolari keltirilgan. [O‘TIL, 302]. Demak, ustoz insonga nafaqat ilm beradi, balki
uni hayotga tayyorlaydi, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi, tarbiyani ta’lim bilan
hamohanglikda o‘rgatadi. Ehtimol, kishining ma’naviy barkamollikka erishishida
ustozning roli kattaroq bo‘lganligi uchun uni otadan balandroq deb
ta’riflashgandir. Ularning har ikkalasi ham kishi hayotida muhim o‘ringa ega.
Otani qanday rozi qilish kerak bo‘lsa, ustozni ham shunday rozi qilish kerak,
negaki, dono xalqimiz bejizga “Otaning duosidan ustozning faxri yaxshi”
deyishmagan.
66](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_66.png?v=1)
![Kishilar o‘z nutqlarida “ Ustoz mehri — ota mehri” degan yana bir maqolni
ishlatishadi. Unda esa ustoz obrazi otaga qiyoslanadi. Otaning mehri qanchalik
beqiyos bo‘lsa, ustozning o‘z shogirdiga bo‘lgan mehri ham xuddi shunday,
haqiqiy ustoz ilmi toliblariga ziyo ulashadi, qalb ko‘zini ochadi, butun quvvatini
sarflaydi, chin ma’noda mehr bog‘laydi. Aynan shu sabab yuqoridagi kabi
maqollar el orasida tez-tez takrorlanib turadi.
“Mehmon – otangdan ulug‘”.
Xalq maqollari ichida mehmon otadan ustun qo‘yilganiga duch kelamiz, uni
ko‘pchilik sal boshqacha talqin qilishadi. Ya’ni mehmon otadan-da yuksakka
ko‘tariladi. Aslida esa bu maqol uyga mehmon kelgan holatga nisbatan aytiladi.
Xonadonga mehmon bo‘lib kelgan kishilar, albatta, uyning to‘riga o‘tqiziladi.
“Ulug‘” so‘zi uyning yuqorisida, to‘rida o‘tirishga nisbatan aytilgan, ota esa har
doimgidek aziz, shunchaki bu yerda mezbondir. “Ulug‘” so‘zining ma’nosiga
qaraydigan bo‘lsak, o‘zbek tilining izohli lug‘atida “Egallagan o‘rni, hajmi g‘oyat
yirik, ulkan, buyuk, kuch-qudrat, imkoniyat, qadr-qimmat va shu kabilar jihatidan
yuqori darajali, salmog‘i, ko‘lami, ahamiyati yuqori bo‘lgan, muhim, o‘z
qobiliyati, xizmatlari bilan buyuk ishlarni amalga oshirgan va hurmat-e’tibor
qozongan, rahbar, boshliq” ma’nolarini anglatishi izohlangan [O‘TIL, 4-tom, 282-
bet].
O‘zbek xalqi azaldan mehmonsevar va mehmondo‘st xalqdir. Uyiga
mehmon tashrif buyurganda kishilar o‘zlarining mezbonlik vazifalarini bajaradilar,
topgan noz-ne’matlari bilan dasturxonni to‘ldiradilar va mehmonning hurmatini
joyiga qo‘yadilar, mehmonlar uyning to‘riga, mezbonlar esa aksariyat holatlarda
yoshidan qat’iy nazar to‘rda emas, xalq tili bilan aytganda, poygakda o‘tiradilar.
Tahlillanayotgan maqolda ham aynan shu holatga nisbat mavjud. Xalqimizda
“Mehmon – atoyi Xudo”, “Mehmon kelsa eshikdan, rizqi kelar teshikdan” degan
maqollarning shakllanganligi ham yuqoridagi fikrlarimizni yaqqol dalillaydi.
“ O‘gay ota non bermas, Non bersa ham jon bermas”.
Xalqimiz leksikasida “o‘gay” degan tushuncha mavjud bo‘lib, u oldingi er yoki
xotindan bo‘lgan farzandlar, hozirgi er yoki xotinga hamda ularning
67](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_67.png?v=1)
![qarindoshlariga va hozirgi er yoki xotin, ularning qarindoshlari oldingi er yoki
xotindan bo‘lgan bolalarga nisbatan ishlatiladigan birlik sanaladi. [ O‘ TIL, 5-jild,
138-bet].
Yuqorida keltirilgan maqol orqali avvalgi misollarda berilgan ta’riflar butunlay
teskari tasvirlangan deyish mumkin. Chunki bunda ota so‘zi o‘gay leksemasi bilan
birikma sifatida kelmoqda. Buning natijasida ota atamasi o‘zida qamrab oluvchi
barcha ijobiy tamoyillar salbiy tushunchalarga aylanib qoldi. Farzandi uchun oy,
quyosh, pir darajasida bo‘lgan ota o‘gay so‘zi bilan birikib, begona farzandlarga,
hatto o‘gay bolalarini non berib boqsa ham jon bermasligi, orada begonalik
hissining mavjudligi maqolda o‘z ifodasini topgan. Biroq bu bilan o‘gay otani
butunlay salbiy xarakter bilan baholab qo‘yish noto‘g‘ri. Quyidagi maqol esa
o‘gay otaning ham o‘z ichki kechinmalarini ochib berishi mumkin: “O‘gay ota
o‘kirar, Yuragidan bo‘kirar”. Bizningcha, bu maqolda aks etgan mazmunni
izohlashga ortiqcha hojat yo‘q.
Farzandlar tomonidan o‘gaylik holatiga qarata aytilgan maqollar ham mavjud
bo‘lib, unda o‘gay so‘zi o‘rniga “otasi boshqa” jumlasi ishlatilgan: “Otadoshim,
otga min, Otasi boshqa, otdan tush”. Bu yerda otasi bir jigarlar orasidagi holat
“otadosh” so‘zi bilan atalgan. Bugungi kunda bu so‘z iste’molda keng
qo‘llaniladigan, rus tilidan o‘zlashgan “rodnoy” (onalik) so‘ziga almashib qolgan.
Sababi, hozirda bir ota-onaning farzandimiz yoki haqiqiy aka-uka, opa-singilmiz
deyish o‘rniga “rodnoy”miz deb qo‘yiladi, xolos.
Xuddi shu mazmunga mos keladigan yana bir maqolga e’tibor qarataylik: “Tol
yog‘och madang bo‘lmas, begona dadang bo‘lmas”. Bu maqolda qo‘llangan
“madang” so‘zi eshik zulfiniga tiqib qo‘yiladigan katta yog‘och, “kalit” ma’nosini
anglatadi. U har qanday daraxtdan ham yasalavermaydi, faqatgina tut, qayrag‘och
kabi qattiq yog‘ochlardan tayyorlanadi. Balki ushbu maqolda har qanday kishi ham
farzandlar uchun haqiqiy ma’nodagi ota bo‘la olmasligi, mehr bera olmasligi aynan
tol yog‘ochning madang bo‘la olmasligiga qiyoslangandir. Ushbu maqolda ota
so‘zining shevalardagi dada varianti qo‘llangan.
O‘roq tutib otang qolguncha, O‘ ymoq tutib enang qolsin.
68](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_68.png?v=1)
![baxtini kafolatlay olmaydi. Turmush sinovlariga bardosh bera olmagan, hayot
mashaqqatlarini yengib o‘tolmagan inson, albatta, baxtsiz bo‘ladi. Bunday holatda
ota ojizga aylanadi. Ammo har qanday holatda ham ota-ona farzandi baxti uchun
kurashadi, zamin yaratadi, harakat qiladi. Farovon va baxtli umr kechirish har bir
insonning o‘ziga bog‘liqligicha qolaveradi.
Bundan tashqari, ota nomiga sazovor kishining yana bir mas’uliyatli vazifasi
bor – bu turmush o‘rtoqlik. Har bir inson hayotda o‘z jufti haloli bilan yaratilgan.
Oilada, avvalo, otaning so‘ngra onaning o‘rni yuqorida bo‘lishi kerak. Erkak kishi
oiladagi mavqeini saqlashi ham katta tajriba sanaladi. Har bir masala ota orqali hal
etilishi, ruxsat ham birinchi bo‘lib otadan so‘ralishi lozim. Dastavval xotin erini
hurmat qilsa, e’zozlasa, mavqeini saqlasa, oilada erkakning roli birinchiga chiqadi.
Aksincha bo‘lgan holatda o‘z-o‘zidan otaning obro‘si pasayadi. So‘zga boy
bo‘lgan o‘zbek xalqida mana shunday munosabatlarni anglatadigan bir qancha
maqollar bor. Ulardan biri “D o‘ sting ham ering, dushmaning ham ering”.
“ O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da er so‘zining erkak jinsiga mansub, biror xotin
bilan nikohdan o‘tgan qalliq, hamda mard, olijanob, jasur kishi ma’nolarini
ifodalashi izohlangan [qarang, O‘TIL, 2-tom, 45]. Xalq leksikasida oilaboshi,
turmush o‘rtoqqa nisbatan “er” atamasi ishlatiladi. Yuqorida keltirilgan maqollarda
otaning “do‘st” konsepti bilan izohlanganligini aytib o‘tgan edik, ushbu maqolda
esa uning dushman leksemasi bilan qo‘llanganligini ko‘ryapmiz. Erkak kishi otalik
vazifasidan tashqari, erlik, farzandlik, aka-ukalik, qarindoshlik, do‘stlik kabi
mas’uliyatlarini ado etmoqligi lozim. Dushmanlikka keladigan bo‘lsak, albatta,
maqolda bu so‘z tom ma’noda qo‘llanilgan bo‘lishi ham mumkin. Biroq, – hayoti
o‘xshamagan oilalarda er va xotin orasidagi munosabat dushmanlikka aylanishi
ham mumkin. Qolgan kelishmovchiliklar esa dushmanlik attenkasiga mos kelmasa
kerak, zero, “Er-xotinning urushi, doka ro‘mol qurishi”. Tilimizda ota konsepti
doirasiga er so‘zini ham kiritishimiz mumkin. Ota tushunchasi mazmunan to‘liq
bo‘lishi uchun oila, xotin, farzand kabi tushunchalar zanjiri hosil bo‘ladi. Tilimizda
er va xotin leksemasi asosida paydo bo‘lgan “ Er — avra, xotin — astar”, “Er
vaziri — xotin, Ro‘zg‘or og‘iri — o‘tin”, “Er-xotin urishar, Esi ketgan bo‘lishar”,
70](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_70.png?v=1)
![Topishmoqlar matnida, asosan, biror predmet otaga o‘xshatilganligiga guvoh
bo‘ldik, ular orasida bundaylari talaygina: Otasi uyda qolar, Bolasi bozor borar.
Bu bir predmetli topishmoqda mevali daraxt nazarda tutilgan. Daraxt
tushunchasi otaga, mevasi esa farzandga qiyoslanmoqda. Yer yuzi yaralibdiki,
unda insoniyat tabiat bilan uyg‘unlikda yashab kelmoqda. Bu yerda mavjud
o‘simliklar, dov-daraxtlar, hayvonlar – barcha-barchasi insoniyat qatorida
yashashga, undan foydalanishga haqli. Tabiat va inson o‘zaro mushtarakdir.
Daraxtning otaga qiyoslanishi ham bejiz emas, chunki ota farzand dunyoga kelishi
uchun asosiy sababchi bo‘lib, bolalarning kamolga yetishi, jamiyatga ta’sir etishi
borasida ham alohida vazifaga ega. Biror kishining nasl-nasabi, garchi bolada ona
genlari ko‘p bo‘lsa-da, onaga qarab emas, otasining nasabi bilan belgilanadi.
Daraxtlar biz yashab turgan hayotimizning bir qismi sanaladi. Biologik
jihatdan qarasak, ko‘p yillik o‘simlik o‘zidan karbonat angdrid (CO
2 ) yutib
kislorod chiqaradi, insonlar esa buning aksi kislorod yutib karbonad angdridni
chiqaradi. Qolaversa, daraxtlar insoniyatni toza havo, oziq-ovqat, issiqlik,
boshpana bilan ta’minlaydi. Shu tariqa inson va tabiat o‘rtasida uzviy bog‘liqlik
paydo bo‘ladi.
Lingvokulturologik jihatdan qarasak, daraxt tushunchasi inson tasavvurida
turlicha talqin qilinadi. Bu tushuncha har xil xalqlar tafakkurida o‘ziga xoslikda
namoyon bo‘ladi. O‘zbek xalqida daraxt (yoki mevali daraxt) leksemasi ongda
gavdalantirilsa, chinor, tut, terak, olma, o‘rik, rus xalqida qayin yoki eman,
hindlarda banan kabi daraxtlar tasavvurda namoyon bo‘ladi. Bizda chinor – uzoq
umrni, savlatni, anor – oilani, anjir – serfarzandlilikni anglatadi. Ruslarda
Bodzerak – qiz va sevgi timsolini, shuvoq, yovshan –qayg‘u, g‘amni, yaponlarda
qirqquloq – yangi yilda omad tilashni, ruslarda esa o‘limni, xitoyda xrizantema –
o‘lim va qabristonni anglatadi. [Qarang. internet materiallaridan foydalanildi.
http://hozir.org/lingvokultutologiya.html?page=55 ]
Ota ham daraxtlar borliqqa qanday g‘amxo‘rlik qilsa, o‘z bolalariga xuddi
shunday g‘amxo‘rlik qiladi. Mevaning qay darajada sifatli, mazali bo‘lishi
daraxtning holati, sog‘lomligiga bog‘liq bo‘lganidek, farzandlarning qay darajada
79](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_79.png?v=1)
![xos jihatlar u yoki bu ota obrazi xatti-harakati, nutqida o‘z aksini topadi. O‘tkir aka
og‘ir, mulohazali, oilani boshqara oladigan, farzandiga yaxshi tarbiya bergan,
turmush o‘rtog‘ini hurmat qiladigan, oilani qadrlaydigan inson. Buni farzandsizlik
sabab ketib qolgan xotinini o‘ylab tushkunlikka tushib qolgan farzandiga aytgan
so‘zlaridan bilib olish mumkin: “Hammasi yaxshi bo‘ladi, Po‘lat, sabr qil!
Xotiningni yaxshi ko‘rishingni ayang ham, men ham bilamiz. Biz ham uni o‘z
farzandimizdek yaxshi ko‘ramiz. Inson degan o‘zi shunday bo‘lishi – yaqinlarini
yaxshi ko‘rishi, ular uchun har qanday sinovga tayyor turishi kerak! Biz ota-onalar
maslahat beramiz, xolos. Ma’qul degan joyini olasan, qolganiga o‘zing tadbir
qilasan, bolam… Ammo bunaqa latta bo‘lib o‘tirishingni men sira hazm
qilolmayman. Erkak kishi dadil bo‘lishi, vaqti kelganda, qaror olabilishi shart.
Urush ko‘rgan odamsan, axir!.. [“Ota” romanidan, 69-70].
O‘tkir akaning mulohazali fikrlarida ham otalik mehri, hamdardlik,
qayg‘urish, maslahat, taskin, motivatsiya – barcha-barchasi mujassamlashgan.
Bundan kelib chiqadiki, bu yerda ota n asihatgo‘y, do‘st, mehribon, hamdard
sifatida gavdalanadi.
“Ota” konseptiga xos xususiyatlar asarda dialogik matnlarda yaqqol ko‘zga
tashlanadi. Asarda epizo d ik shaklda keltirib o‘tilgan obrazlardan biri Po‘latning
qaynotasi, Yog‘duning otasi Yaxshiboy otadir. Asarda bor-yo‘g‘i bir marta
keltirilgan otaning qanday fazilatlarga ega ekanligini quyidagi jumlalardan
aniqlashga harakat qilamiz: Yog‘duni olib ketishga kelgan Po‘lat qaynotasidan
shunday javob oladi: Biz nima ham derdik, Po‘latjon, – dedi soch-soqolining teng
yarmi oqarib, moshkichiri rangga kirgan qaynotasi Yaxshiboy ota, – yashaydigan
sizlar. Faqat bir yil, yarim yil o‘tib yana shu holga tushadigan bo‘lsalaring, unda
hozirdanoq shartta yig‘ishtirish kerak. Vaqtni boy bermaslik uchun. Yo‘q,
desalaring, ana, xotin – sizniki. Olib keting-u boshqa bu bo‘sag‘adan boshi egik
kirib kelishiga yo‘l qo‘ymang! [“Ota” romani, 76-bet].
Dono xalqimizda “Chiqqan qiz chig‘iriqdan nari” degan maqol bor. Qiz
turmushga chiqqandan so‘ng butun ixtiyori umr yo‘ldoshining izmida bo‘ladi,
hattoki qiz o‘z ota-onasining huzuriga ham erining ruxsati bilan boradi. Yuqorida
106](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_106.png?v=1)
![keltirilgan jumla orqali Yaxshiboy otani hayotni bilgan, mulohazali, og‘ir-bosiq
ekanligini sezish mushkul emas. U kuyovini haqoratomuz gaplar bilan ta’bini xira
qilib yuborishi ham mumkin edi, biroq farzandining kelajagi, oilasini o‘ylab bunday
qilmadi, g‘ururiga zid bo‘lsa ham kuyoviga xushmuomalalik bilan vaziyatni
tushuntirdi. Uning nutqida ham nasihat, ham ogohlantirish, ham mehr mujassam. Bu
parcha orqali o‘zbek otalariga xos yana bir xislatni – qizi baxti uchun bosh egish
holatini kuzatamiz.
Fakil epizo d ik obrazlardan biri bo‘lib, u ham otalik maqomiga ega shaxs
sifatida gavdalantirilgan. Barcha voqealarning keskinlashib ketishiga sabab
bo‘lgan bu shaxsda ham otaga xos xislatlar yo‘q emas, Sevinch bilan nikohi
bo‘lsa-da, buni elga ovoza qilmaganligi, qizning otasidan rizolik olmaganligi sabab
Po‘lat qotilga, Sevinch esa marhumaga aylangan. Balki bu yigit o‘zbek bo‘lganida,
o‘zbekona urf-odatlarni bilganida, otaning rizoligi oila qurishda qanchalik muhim
ekanligini anglab yetganida edi, u Sevinchdan ajralmas, o‘g‘li Yodgor oilasiz,
yetimxonada o‘smagan bo‘lar edi. Nima bo‘lganda ham Fakil ham ota sifatida
mehrga, qayg‘urishga qodir. Aynan shu sabab u bolasini izlab keladi, uni avval
ham olib ketishga harakat qiladi, ammo Sevinchning opasi bunga yo‘l qo‘ymaydi.
Xullas , uning nutqidan bir parcha keltirib o‘tamiz: Ota, men o‘sha odamman!
Mana shu nevarayzni otasi! Boshizga shuncha ko‘rgiliklarni solgan Fakil!..
Oldiyzda aybdorman! Butun bir oilayzni parokanda qilib yubordim, mana, nima
qilsayz qiling, ixtiyor sizda, huzuriyzga bosh egib keldim, bosh egib!.. – der edi
mehmon hali-hanuz Po‘lat otani quchog‘idan bo‘shatmay. [“Ota” romanidan,
201-bet].
Parchadagi kommunikativ vaziyatdan tatar millatiga mansub kishining otalik
burchi, otalik mehri sabab farzandining yoniga qaytganligi, barcha ko‘rguliklarda
o‘zini aybdor sanab, Po‘lat otadan kechirim so‘rashi orqali otalarga xos bo‘lgan
hurmat, ota zimmasidagi mas’uliyatdan xabardor ekanligidan dalolat. U qaytib
kelmasligi, farzandini izlamasligi va hatto kechirim so‘ramasligi ham mumkin edi,
biroq matn orqali uning oliyjanobligi va mas’uliyatli ekanligini ilg‘ab olish qiyin
emas. Asarda ana shu o‘rinda “ ota” konseptiga xos xususiyatlar bo‘rtib turadi. Fakil
107](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_107.png?v=1)
![obrazi orqali nikoh bilan bog‘liq harakatlarning amalga oshirilishi, azaliy urf-odat,
marosimlarga rioya qilinishi bilan bog‘liq holatlar “ota” konsepti to‘g‘risidagi
tushunchalar ko‘lamini yanada kengaytiradi.
Asardagi deyarli barcha ko‘ngilsizliklarning sababchisi bo‘lgan, na
farzandlik, na turmush o‘rtoqlik, na otalik, na do‘stlik xislatlarini o‘z tanasiga
sig‘dirolgan, ularning hech biriga munosib bo‘lmagan obraz – bu Erboydir. Uning
otalik xislatiga to‘xtaladigan bo‘lsak, avvalo, u befarq inson, farzandlariga e’tibor
bermaydigan, qo‘pol va mas’uliyatsiz ota. Asarda Po‘lat tilidan Erboy haqida
shunday fikrlar keltiriladi: “Erboyniyam hayoti fojeaga to‘lami, deyman. Birinchi
turmushidan ikki o‘g‘li bor edi. Birini mashina urib ketib o‘lgandi, ikkinchisi –
o‘sha voqeaning shohidi bo‘lgan, kenjasi bo‘lsa, esi kirdi-chiqdi bo‘lib qolgan,
keyingi xotinini bo‘lsa, tumso chiqdi, deyishadi. Hoynahoy, mana shu juvon
Erboyning ikkinchi xotini bo‘lsa kerak. Birinchisini Xudo rahmat qilgan bo‘lsin,
yaxshi ayol edi, – o‘ylardi Po‘lat bekatda avtobus kutib o‘tirarkan. – Ro‘shnolik
ko‘rmay o‘tib ketdi. Bunisini shahardan oldi, deyishgandi. Ja-a shaharlik ham
emasdir, o‘zimizni soddagina qishloq ayollariga o‘xsharkan. Yoki g‘am odamni
shunday bukib qo‘yarmikan... Ko‘z ostlari ko‘karibdi, demak, uy – notinch.”
[“Ota” romanidan, 112-bet].
U o‘z ayblarini kech tushunib yetadi, qarib, u dunyosi yaqin bo‘lib qolganda
Po‘latdan kechirim so‘rab qamoqxonaga borganida bitta o‘g‘li (esipast o‘g‘li) bilan
kelganini ko‘rib “Devonaroq bo‘lsa ham kuniga yarabdi, yetalab yuribdi”, -degan
xayol Po‘latdan o‘tadi. Xullas, Erboy umri davomida xatolar bilan yashaganligi,
farzandlariga, oilasiga g‘amxo‘rlik qila olmaganligi, o‘z vazifalarini
bajarmaganligi sabab jigarbandlaridan ayriladi, yakka-yu yolg‘iz bolasi ham
nogiron bo‘lib qoladi. ”Ota” romanining o‘ziga xosligi shundaki, unda bo‘limlarga
bo‘lib tasvirlangan voqealarda kutilmagan uzilish kuzatilmaydi, balki undagi
voqealar bir-biriga bog‘lanib ketadi. Asardagi personajlar yoshi, kasbi har xil,
ammo ularni “ota” konsepti doirasidagi voqealar tizimi tutashtirib turadi. U larning
fikr ifodalashi, til birliklaridan foydalanishlari ham o‘ziga xos tarzda namoyon
bo‘ladi. Asarda ota bilan aloqador p ersonajlarning nutqi, til vositalaridan
108](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_108.png?v=1)
![ham mustahkam bo‘ladi, O‘zbekiston – yoshlar mamlakati, bizning
madaniyatimizda yuqorida keltirilgan masalalarga juda katta e’tibor beriladi, oila,
farzand muammo sifatida emas, balki qadriyat, burch sifatida qabul qilinadi. Qaysi
yoshga “Yashashdan maqsading nima?” degan savol berilsa, albatta, “Ota-
onamning xizmatini qilish, yaxshi farzand bo‘lish, oila qurib baxtli hayot
kechirish, farzandlarimga yaxshi tarbiya berish” degan so‘zlarni aytadi. Po‘lat ham
mana shunday qadriyatlar bilan tarbiyalangan haqiqiy o‘zbek yigiti, sharqona ota
sifatida namoyon bo‘lgan obraz sifatida gavdalantirilgan. Asar psixologik ruhda
yaratilgan. Darhaqiqat, o‘zbek tilshunosligida keyingi yillarda lisoniy shaxs va til
orasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlashga, bu maqsadda qo‘llanilgan lisoniy
vositalarning asardagi roliga xolisona baho berishga qiziqish kuchaymoqda.
Boshqacha aytganda, p rof. Sh.Safarov to‘g‘ri ta’kidlab o‘tganidek, «Natijada
tilshunoslikning mantiq, psixologiya, bilish nazariyasi kabi kognitiv fan sohalari
bilan hamkorlikka ehtiyoji kuchaymoqda» 106
. Demak, yuqorida aytilgan fikrlardan
xulosa qiladigan bo‘lsak, til va tafakkur, lisoniy shaxs va til munosabati ni badiiy
matnlar misolida aniqlashda kognitiv yondashuv shart va zarurligi ma’lum bo‘ladi.
15 yil deganda otalik baxti bilan mukofotlangan ota Sevinch deya ism
qo‘yishdi. Bu oilada ism qo‘yishga juda katta e’tibor berilar, aynan sharqona
ismlar qo‘yish shart edi. Po‘lat ham, otasi ham: “Shundog‘am bir tomonimiz
arabiy-u boshqa tomonimiz forsiy otlarga to‘lib ketgan. Hatto ular juda-juda ko‘p.
O‘rtada muvozanatni saqlash uchun, otlarimiz aytilganda, qaysi millatga tegishli
ekanimiz bilinib tursin. Yo‘q, men boshqa millatlar ismlarini qo‘yishga qarshi
emasman. Faqat me’yor bo‘lsin, chek-u chegara bo‘lsin, deyman. Oilalar bor,
otlarini so‘rasang, nuqul arabcha, oilalar bor, nuqul forscha. O‘zlari turkiy
bo‘lgani, qonlarida turkiylarning qonlari jo‘shib oqib turgani holda nega bunday
ot qo‘yishadi, sira tushunmayman...”, [“Ota” romanidan] deb hisoblashar edi.
Farzandga to‘g‘ri ism qo‘yish otaning ilk mas’uliyatli burchi ekanligi to‘g‘risida
avvalgi boblarimizda bir necha marta to‘xtalib o‘tganmiz.
106
Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. – Жиззах: «Сангзор» нашриёти, 2006. – 7-б.
112](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_112.png?v=1)
![Sevinch dunyoga kelgach, O‘tkir aka xonadonidagilar chinakam baxtni his
etishdi. Ana endi Po‘lat otalik maqomiga to‘laqonli erishdi. U shu qadar baxtni
tuyar ediki, go‘yoki Yer yuzida ulardan-da baxtli odam yo‘qdek. U qizi uchun
barcha-barchasini qildi, mehr berdi, g‘amxo‘rlik qildi, atrofida girdikapalak bo‘ldi.
Asarda shunday jumlalar uchraydi: “Po‘lat bilan Yog‘duning oltinga teng emas, yer
yuzidagi har qanday qimmat matohdanda qimmat damlari boshlangandi. Ular
jajjigina qizaloqlaridan, qizaloqlariga qo‘shib esa bir-birlaridan ana shunday
shirin, juda ham shirin baxt bo‘yini tuyishar, unga sira to‘yishmasdi. Qachon odam
bolasi baxtga, mehrga, muhabbatga to‘ygan o‘zi!.. “[“Ota” romanidan]. Ushbu
jumlalar orqali asarda otalik “baxt” tushunchasini ham o‘zida qamrab olishiga
guvoh bo‘lish mumkin. Ha, otalik – baxt!
Asarda Seving yo‘qolib qolgan vaziyata Po‘latning tilidan keltirilgan
jumlalar orqali uning ruhiy holatini ko‘rsatishga harakat qilamiz: “ Qizim! Men ham
ota bo‘ldimmi? Axir, seni Xudoyimdan tilab olgandim? Tilab olganim holda,
Yaratgan Egam marhamat ko‘rsatgani holda, allaqanday ishlar bilan band bo‘ldim!
Shu kerakmidi menga? Bir burda nonga zor qolgan joyim bormidi? Yeganimiz
oldimizda, yemaganimiz ketimizda bo‘lgan odamlar bo‘lsak, nega ish deya
chalg‘idim? Nahotki, seni yo‘qotgan bo‘lsak?!.. Yo‘q, qizim, sensiz yashagandan
yashamagan yaxshiroq!..”. Yaxshi o‘ylarga borayotgan ota esa, “Sen topilasan!
Topilib yana bag‘rimga kirasan, qizalog‘im! Bu bir yomon tush, hozir uyg‘onamanu
yana hammasi oldingidek bo‘ladi, yaxshi bo‘ladi!..”
Ushbu jumlalar orqali ota uchun farzand – bu hayot degan xulosaga kelish
mumkin. Sababi, ona qolib ota qizi uchun hatto hayotidan kechishga tayyor, chunki
u qizining yuzi kuyib oylab kasalxonada yotganda uning yonida bo‘lishi uchun
ishidan ham bo‘shaydi, uni hech narsa: uy-ro‘zg‘or, yeb-ichish – hech biri
qiziqtirmaydi. U bolasiga bor e’tiborini, mehrini, kuchini, hayotini bag‘ishladi, qizi
uchun barcha-barchasiga chidadi.
Sevinchning yuzi qattiq kuyib badbashara bo‘lishida Po‘lat o‘zini aybdor,
gunohkor deb biladi, chunki u o‘t o‘chiruvchi edi, ming-minglab yong‘inlarni
o‘chirgan, o‘t ichida qolgan bolalarni qutqargan, o‘z farzandini esa otashning
113](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_113.png?v=1)
![32. Юлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтикаси. – Тошкент: Фан, 2008. Б.
159.
2) Xorijiy nashrlar
33. Аскольдов С.А . Концепт и слово . Статья. Опубликована в книге:
Русская словесность: От теории словесности к структуре текста:
Антология / Под общ. ред. В.П. Нерознака. – М.: Academia, 1997. – С.
267-279.
34. Васильева Т.И., Карпичева Н.Л., Цуркан В.В. Антология
художественных концептов русской литературы XX века. – М.: Флинта,
2013. – С. 356.
35. Галперин И.Р. Текст как обект лингвистического исследования. – М . :
Наука, 1981. – С. 140.
36. Горыкина С. Концепт «повседневная жизнь» в англосаксонской загадке.
file:///C:/Users/1/Downloads/kontsept-povsednevnaya-zhizn-v-
anglosaksonskoy-zagadke.pdf
37. Горыкина С. Лексико-семантические репрезентации концепта «природа»
в древнеанглийской загадке. Филологические науки. – Волгоград, 2016.
– С. 198.
38. Ивин А.А. Основания логики осенок. – Москва: Изд-во МГУ, 1970. – С.
230.
39. Кондрашова, О.В. Семантика поэтического слова (функционально-
типологический аспект) [Текст] / О. В. Кондрашова. – Краснодар, 1998.
– С. 279.
40. Леднева А.В. Концепт «ребенок» в пословичном фонде (на материале
русских и немецких пословиц и поговорок).
file:///C:/Users/1/Downloads/kontsept-rebenok-v-poslovichnom-fonde-na-
materiale-russkih-i-nemetskih-poslovits-i-pogovorok.pdf
41. О.Кулага. Комплексный концепт «загадка русской души» (попытка
анализа). https :// upload . pgu . ru / iblock / b 56/ uch _2010_ viii _00012. pdf
126](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_126.png?v=1)
![125. Абрамзон Т.Е., Рудакова С.В. Концепция счастья в лирике
Е.А.Боратынского // Ученые записки Новгородского государственного
университета, 2018. № 4 (16). – С. 1-5.
126. Демьянков В.З. Понятие и концепт в художественной литературе и в
научном языке. Статья. // Вопросы филологии, 2001. № 1. — С. 35-47.
127. Дзюба Е.В. Особенности содержания концепта ум в языке Древней
Руси // Известия Уральского федерального университета. Серия 2:
Гуманитарные науки, № 3, 2010. – С. 175-187.
128. Медведева Т.С. К вопросу о сопоставлении лингвокультурных
концептов // Вестник Удмуртского университета. История и филология
2009. Вып. 1. – С. 120-132.
129. Полетаева Т.А. Концепт “предате льство” в Библии и Коране (в
русскоязычном и англоязычном переводах) // Научные ведомости
БелГУ. Сер. Гуманитарные науки. – 2018. - Т.37, №3. – C . 429-441.
130. Полетаева Т.А. Концепт «любовь» в Библии и Коране (в русскоязычном
и англоязычном переводах) // Научный результат. Вопросы
теоретической и прикладной лингвистики. – Т.5, №2, 2019. – C. 95-107.
131. Равшанов M. Концепт «Ислам»: определение значения знания и
разума // Журнал ВАК: file:///C:/Users/1/Downloads/kontsept-islam-
opredelenie-znacheniya-znaniya-i-razuma.pdf ;
132. Саносян А.Г., Купчик Е.В. Концепт «родина» в поэзии С.A. Есенина и
А.А. Блока // Вестник тюменского государственного университе та, 2012.
№ 1. – С.176-180.
133. Уткина Л.Н., Ковалевич Д.С. Концепт «время» в англоязычных
пословицах и поговорках [Электронный ресурс] // Язык и текст. 2018.
Том 5. № 2. – С. 82–90. doi :10.17759/ langt .2018050214
134. Цуркан В.В., Зайцева Т.Б. Концепт Счастье в поэзии К.Бальмонта и
В.Брюсова Филологические науки. Вопросы теории и практики Тамбов:
Грамота, 2020. Том 13. Выпуск 10. C. 70-74. ISSN 1997-2911.
135](https://docx.uz/documents/6c5d7108-839d-4bcb-93d9-c9e509242cf5/page_135.png?v=1)
O‘zbek tilida “ota” konseptining lisoniy-kognitiv talqini