O‘zbek tilida paronimiya - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	46.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilida paronimiya

Купить

O’zbek tilida paronimiya
Reja:
Kirish
1. Ma’nodoshlar lug‘ati tuzilishi va undan foydalanish.
2. O'zbek adabiy tilining bosqichlari
3. Zid ma’noli so‘zlar lug‘ati tuzilishi va undan foydalanish.
4. Paronim so‘zlar lug‘ati tuzilishi va undan foydalanish.
Xulosa
Tavsiya еtiladigan asosiy adabiyotlar

Kirish
Paronimlar (para... va yun. Onyma — nom, ism) — talaffuzi, eshitilishi va
morfem tarkibi o xshash, leksik ma nolari boshqa-boshqa yoki qisman yaqinʻ ʼ
bo lgan so zlar. Tilda ana shunday so zlarning mavjud bo lish hodisasi paronim i
ʻ ʻ ʻ ʻ
ya deyiladi. Paronimiya muammosi nutkda PARONIMLARni ataylab
yaqinlashtirish yoki ularning ma nosini bilmay, farqlamay adashtirib qo llash
ʼ ʻ
(nutqiy xato) natijasida kelib chiqadi. PARONIMLARning qo llanishi bilan borlik,
ʻ
bunday masalalar tegishli ravishda nutq madaniyati va uslubshunoslik tomonidan
o rganiladi. "PARONIMLAR" terminini dastlab Aristotel yasama so z ma nosida
ʻ ʻ ʼ
taklif etgan.
Rus tilshunosligida ko pincha PARONIMLAR deganda bir so z turkumiga
ʻ ʻ
mansub, bir xil o zakli so zlar tushuniladi [mas, adresat — adresant (oluvchi —
ʻ ʻ
yuboruvchi), predstavitsya — prestavitsya (o zini tanitmoq — o lmoq)]. Uzbek
ʻ ʻ
tilshunosligida esa nafaqat bir xil o zakli so zlar, balki eshitilishi bir-biriga
ʻ ʻ
o xshash har xil o zakli so zlar ham PARONIMLAR deb tushuniladi (mas, sharaf
ʻ ʻ ʻ
— sharob, afzal — abzal, tarif— ta rif, enlik — ellik, sog liq — sovliq).
ʼ ʻ
PARONIMLARni qo llashda farqlamaslik, ularni adashtirish til hodisasi
ʻ
emas, balki muayyan til vakillarining shu til lug aviy me yorlarini yetarli darajada
ʻ ʼ
egallamaganligining natijasidir. PARONIMLARni xato qo llash, odatda, kam
ʻ
tanish bo lgan so zlarda uchraydi. Notanish so zlarning katta qismini terminlar
ʻ ʻ ʻ
tashkil etadi. Zero, fan va texnikaning tez sur atlar bilan o sishi natijasida muayyan
ʼ ʻ
tilga (mas, uzbek tiliga) kirgan yangi so zlar shu tilda mavjud bo lgan so zlar bilan
ʻ ʻ ʻ
talaffuz jihatdan yaqin kelib qoladi, oqibatda yangiyangi paro-nimik qatorlar paydo
bo ladi. Mas, tanbur — tambur, shitob — shtab, ta rif — tarif, teri — tire va
ʻ ʼ
boshqa Nutkda noaniklikka yo l qo ymaslik uchun tildagi PARONIMLARni
ʻ ʻ
farqlay bilish, ma nolarini to g ri anglay olish zarur. Shunda "sharaf" o rniga
ʼ ʻ ʻ ʻ
"sharob", "kompaniya" o rniga "kampaniya", "tovlanmoq" o rniga "toblanmoq",
ʻ ʻ
"enlik" o rniga "ellik" tarzida qo llashlarga o rin qolmaydi.
ʻ ʻ ʻ
Badiiy adabiyotda, publitsistikada, ommaviy so zlashuvda matnning,
ʻ
nutqning ifodaviyligi va ta sirchanligini oshirish maqsadida PARONIMLARdan
ʼ

keng foydalaniladi. PARONIMLARni ataylab adashtirib qo llash kulgili holatniʻ
keltirib chiqaradi; bunday qo llanishlar so z o yi-nida, askiyada, shuningdek,
ʻ ʻ ʻ
personajlarning nutqiy xususiyatlarini ochib berishda zarur bo ladi.
ʻ

1. Ma’nodoshlar lug‘ati tuzilishi va undan foydalanish.
Ushbu qo‘llanma o‘zbek tilining ma’nodosh so‘zlar o‘quv lug‘ati bo‘lib, unda
so‘zlar ma’nodoshligi alifbo tartibida nutqiy misollarsiz sinonimik qator holida
berilgan:
Adolat [a], odillik, adl [a]
Adolatli , odil [a]
Adolatsizlik , haqsizlik, bedodlik
Adovat [a], kek, xusumat [a].
Lug‘atni yaratishda asosiy manba sifatida 1974-yilda nashr qilingan «O‘zbek
tili sinonimlarining izohli lug‘ati» (A.Hojiyev) va «O‘zbek tilining izohli lug‘ati»
(Ikki tomlik. -M.: Russkiy yazik, 1981)ga tayanildi.
Ma’lumki, jamiyat hayoti bilan birgalikda til ham rivojlanar ekan, bugungi
kunda yuz berayotgan ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy- ma’rifiy o‘zgarishlar yangi lug‘at
yaratish ehtiyojini yuzaga keltir yapti . «O‘zbek tilining ma’nodosh so‘zlar o‘quv
lug‘ati»ni tuzishda «O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati»ni yaratish uchun
tayanilgan tamoyillarga asoslanildi. Biro q mazkur lug‘at yuqorida tilga olingan
«O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati»dan quyidagi jihatlari bilan farqlanadi:
1. «O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati» izohsiz sinonimik qator holida
kengaytirildi.
2. Sinonimik qatordagi bosh so‘z (dominanta) belgilandi va qora rangda
ajrat ildi.
3. O‘quvchilarning lug‘at bilan ishlash samaradorligini oshirish maqsadida
ma’nodosh so‘zlarning o‘z yoki o‘zlashma qatlam ekanligi aniqlandi.
Birdan ortiq sinonimik qatorda bosh so‘z bo‘lgan sinonim alohida-alohida va
rim raqami bilan berilgan.
Bugungi kunda tilga tizim sifatida qaralayotgan bir paytda tilshunoslikda
lisoniy birliklarning ma‘noviy munosabati, ularning o‘zaro o‘xshash va farqli
xususiyati masalasi ko‘pgina tilshunoslarni o‘ziga qiziqtirib qo‘ymoqda. O‘tgan
asrimizning 40-90-yillarigacha so‘zlararo ma‘noviy munosabatlar sinonimiya va
antonimiya bilan chegaralanib qoldi. Sistem tahlil usuli asosida olib borilgan

keyingi kuzatishlarda tilimizda ma‘noviy munosabat rang-barang ekanligi
oydinlashib, ularning graduonimiya, giponimiya, partonimiya, funksionimiya,
ierarxionimiya kabi turlari ham farqlandi. Shunga muvofiq ma’nodosh so‘zlar
bilan darajalangan so‘zlar qatorini farqlash ham o‘quvchilar uchun bugungi kun
talabidir.
Lug‘aviy ma‘nodoshlik sememasi tarkibidagi atash va vazifa semalari bir xil,
ifoda semalari har xil bo‘lgan, bir turdagi narsa-buyum, belgi-xususiyat, harakat-
holatni ifodalovchi leksemalararo munosabatdir. Darajalanish esa umumiy atash
semalari bir xil, lekin ma‘lum bir semaning turli darajasini ifodalovchi
leksemalardir. Bundan tashqari, ma‘nodoshlik va darajalanish orasidagi ikkinchi
farq shundaki, ma‘nodoshlik qatoridagi leksemalar o‘zaro ifoda semalari bilan
farqlansa, darajalanish qatorida bu shart bo‘lmaydi. Tilshunosligimizda
darajalangan s o‘ zlarni maxsus o‘rgangan olima Sh.Orifjonova graduonimlarda
lug‘aviy paradigma bir yetakchi (dominanta) atrofida birlashishini ta‘kidlab,
«darcha» va «darvoza» so‘zlarining ma‘nosi «eshik» yetakchi so‘ziga nisbatan
ochilishini qayd etadi va ularni darajalangan so‘zlar qatoriga kiritadi. Shunga ko‘ra
ma‘nodosh sifatida qarab kelingan ko‘pgina darajalangan so‘zlar alohida
munosabat tizimi sifatida qaralib, mazkur lug‘atdan chetda qoldi.
Shartli qisqartmalar
a―arabcha, fr―fransuzcha, f-t―fors-tojikcha, grek―grekcha,
hind―hindcha,
ingl―inglizcha, ital―italyancha, lat―latincha, mo‘g‘―mo‘g‘ilcha,
nem―nemischa
r―ruscha, turk―turkcha.
Ona tili ta’limining bosh maqsadi – og‘zaki va yozma nutq ko‘nikmasini,
to‘g‘ri va ifodali fikrlash malakasini tarkib toptirishdan iborat 1
. SHunga k o‘ ra ona
tili darslarida maktab o‘quv lug‘atlari bilan ishlash bolalar tafakkurini o‘stirishda
muhim vosita bo‘lib, ayniqsa, o‘zbеk tilining ma’nodosh so‘zlar o‘quv lug‘atidan
1
Umumiy o’rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o’quv dasturi. Ona tili. Adabiёt. O’zbеk tili. SHarq, 1999, 1-maxsus son. 55-bеt.

foydalangan holda dars tashkil qilish o‘quvchilar uchun qiziqarli kеchadi 2
.
Tilda muayyan so‘z ko‘p ma’no anglatishi bilan birgalikda, bir nеcha so‘z bir
ma’no anglatishi ham mumkin. Masalan, osmon, falak, ko‘k, samo, gardun; yurak,
qalb, dil, ko‘ngil kabi. Ikki yoki undan ortiq so‘z bir tushunchani bildirsa,
ma’nodosh so‘zlar hisoblanadi.
Ma’nodoshlik hodisasini quyidagi guruhlarga bo‘lib o‘rganish mumkin:
1) so‘zlar ma’nodoshligi: ish, yumush; gapirmoq, so‘zlamoq;
2) iboralar ma’nodoshligi: boshi osmonga yetdi, t е risiga sig‘madi;
3) qo‘shimchalar ma’nodoshligi: -yap, -yotir, - m oqda kabi.
L е ksikologiyada faqat so‘zlar ma’nodoshligi o‘rganiladi. Cinonimiya mavzusi
o‘quvchilarga , avvalo, so‘zlar ma’nodoshligi asosida, undan so‘ng esa ibora va
qo‘shimchalar doirasida o‘rgatilsa samaraliroq bo‘ladi.
O‘qituvchi tomonidan o‘quvchilarga quyidagi topshiriqlar b е riladi:
1-mashq. So‘zlarning sinonimlarini aniqlash bilan bog‘liq topshiriqlar.
1-topshiriq. B е rilgan so‘zlarning sinonimlarni topish. Topshiriqlarning to‘g‘ri
bajarilganini lug‘atdan t е kshirib ko‘rish.
Istak, ko‘ngil, inson, mard, dono, dunyo, dashnom, yolqov, to‘g‘ri, qidirmoq,
avvalgi.
2- t opshiriq. To‘plangan sinonimik qatordan bosh so‘z (d o minanta)ni aniqlash
va ularni qator boshida namunadagid е k ajratib ko‘rsatish.
Bajarmoq, ado etmoq, bitirmoq, o‘rinla(t)moq, do‘ndirmoq, o‘tamoq, bajo
qilmoq.
Rostdan, chindan, haqiqatan, darhaqiqat.
3-topshiriq. Ma’nodoshlikning bir so‘z turkumi doirasida yuz b е rishi.
Namunadagi kabi mustaqil va yordamchi so‘z turkumlarining ma’nodoshlik
munosabatiga misollar k е ltirish. Namuna:
1. F е ’l so‘z turkumida ma’nodoshlik munosabati: yetishmoq, yetmoq,
erishmoq, muyassar bo‘lmoq, muvaffaq bo‘lmoq, vosil bo‘lmoq, noil bo‘lmoq.
2. Ot so‘z turkumida ma’nodoshlik munosabati: Andisha, o‘y, mulohaza.
2
Shukurov O., Boymatova B. O`zbek tilining ma‘nodosh so`zlar o`quv lug`ati. o`quv qo`llanmasi. –T: Yangi asr avlodi, 2007. 60 bet.

3. Sifat so‘z turkumida ma’nodoshlik munosabati: qizil, qirmizi, ol .
4. Olmosh so‘z turkumida ma’nodoshlik munosabati: hamma, barcha, bari,
butun.
5. Ravish so‘z turkumida ma’nodoshlik munosabati: aslo, sira, zinhor, hеch.
6. Ko‘makchi so‘z turkumida ma’nodoshlik munosabati: qarab, tomon, sari.
7. Bog‘lovchi so‘z turkumida ma’nodoshlik munosabati: va, hamda.
4-topshiriq. Tahlil qilinayotgan so‘zlardan muayyan ko‘p ma’noli so‘zning
birdan ortiq sinonimik qatorda ishtirok etishini namunadagidеk bajarish.
qattiq qattiq
mustahkam baxil
mahkam ziqna
pishiq xasis
puxta mumsik
Tahlildagi qattiq so‘zi ko‘p ma’noli so‘z bo‘lib,bir ma’nosi bilan mustahkam,
mahkam, pishiq, puxta, so‘zlari bilan sinonim bo‘lsa,boshqa bir ma’nosi bilan
baxil, ziqna, xasis, mumsik so‘zlariga ma’nodosh munosabatda. Ko‘pma’noli
so‘zlarning sinonimik qatorlari ikki va undan ortiq bo‘lishi mumkin.
5–topshiriq. Turli tillardan o‘zlashgan ma’nodosh so‘zlarga misollar kеltirish.
Namuna: Astronomiya [r<grеk], falakiyot [a]; ixtiyor [a], izm [a], mayl [a] kabi.
6-topshiriq. O‘zlashma so‘zlar asosida tashkil topgan yoki o‘zbеkcha varianti
istе’moldan chiqib kеtgan sinonimik qatorlarga namunadagidеk misollar kеltirish.
Namuna; osmon, ko‘k, osmon, falak-gardun; gul-chеchak; iltimos, iltijo, o‘tinch,
zor-avallo.
7-topshiriq. So‘z yasovchi qo‘shimchalar asosida yuzaga kеlgan sinonim
so‘zlarni topish. Namuna: bеaql, aqlsiz; sеrunum, unumli; sеrhosil, hosildor;
mardlarcha, mardona.
2- mashq. Ma’nodosh so‘zlarning uslubiy xususiyatlari ustida ishlash.
1-topshiriq. Ikki xil yozilishga ega bo‘lib qolgan so‘zlardan sinonim so‘zlarni
ajrata olish va tahlil qilish. Namunadagidеk ikki xil yozilishga ega bo‘lib qolgan
so‘zlar lug‘atini tuzish.

Namuna: arova-aroba, bеnihoya-bеnihoyat, gado-gadoy, kaptar-kabutar,
qovurg‘a-qobirg‘a, battar-badtar, nеvara-nabira, shabada-shabboda, ajdaho-
ajdarho.
2-topshiriq. Iboralarga ma’nodosh bo‘lgan so‘zlarni aniqlash. Namuna: yerga
yog‘ tushsa yalagudеk - toza, ozoda; og‘zi qulog‘ida - xursand; ilonni yog‘ini
yalagan –mug‘ombir, ayyor.
3-topshiriq. Sinonimik qatordagi so‘zlardan ijobiy va salbiy bo‘yoqdor so‘zlar
guruhini ajratib olish. Namuna : yuz bеt, bashara, chеhra, jamol, turq, uzor, oraz,
aft .
Ijobiy bo‘yoqdor so‘zlar : chеhra, jamol, oraz, uzor .
Salbiy bo‘yoqdor so‘zlar: bеt, bashara, aft, turq .
4-topshiriq. Ma’nodosh so‘zlardan ko‘chma ma’noda qo‘llanayotganini
aniqlash.
Namuna: tullak, ayyor, shayton, qilviri - tulki;
ayyor, mug‘ombir, hiylagar, dog‘uli - shayton;
5-topshiriq. Sinonimik qatordagi so‘zlarning o‘z yoki o‘zlashma ekanini
aniqlash. Namuna: chiroyli, go‘zal, husndor [a+f-t], husnli, xushro‘y [f-t], ko‘hlik,
ko‘rkam, barno [f-t], suluv, zеbo [f-t], latofatli, sohibjamol [a].
6-topshiriq. Sinonimik qatordagi so‘zlarning har birini ko‘proq qaysi uslubda
ishlatilishini izohlash va namunadagidеk bajarish. Namuna:odam , inson , kishi ,
bashar. Odam – ilmiy uslub , inson – rasmiy uslub , kishi – so‘zlashuv uslubi ,
bashar – badiiy uslub.
7 - topshiriq. SHartli sinonimlar ustida ishlash. Tilimizda ma’lum gap yoki matn
ichidagina o‘zaro ma’nodosh bo‘lgan so‘zlar ham bor. Ular shartli sinonimlar yoki
nutqiy sinonimlar nomi bilan yuritiladi.
Namuna: Nеga kеrak edi shu chiroy, shu o‘t? SHu yoniq yulduzni ko‘zga
yashirmoq. (H.O) SHoir bunda Ofеliyaning chiroyini bo‘rttirish uchun chiroy so‘zi
bilan qanoatlanmay o‘t, yoniq yulduz so‘zlaridan ham foydalanadi. SHu kabi
misollarni topib, tahlil qilish.
3-mashq. Tеst topshiriqlari ustida ishlash. O‘qituvchi yuqoridagi kuzatish va

tahlillar asosida o‘zi tuzgan tеst topshiriqlarini o‘quvchilarga havola qiladi va
ularning nazariy bilimlarini amalda sinab ko‘radi. Namuna:
1. Bosh so‘zining sinonimini aniqlang?
A) asosiy V) to‘ng‘ich S) oxir D) A, V, S.
2. O‘zaro sinonim bo‘lgan so‘zlardan qaysi biri yaqin so‘zi bilan sinonim bo‘la
oladi?
A) darrov V) jadal S) tеz D) bеrilgan so‘zlarning hеch biri yaqin so‘zi bilan
sinonimik qator hosil qilmaydi.
Eslatma: o‘qituvchi o‘quvchilarning uy vazifasi sifatida har biriga 15 tadan tеst
savollari tuzib kеlishlarini topshiriq qilib bеradi .
4-mashq. Mavzu yuzasidan savollar.
1. Zеb-ziynat, ur-yiqit so‘zlari sinonim so‘zlardan tashkil topgan juft so‘zlarmi?
Nеga ular sinonim so‘zlarga o‘xshaydi?
2. Darajalangan so‘zlar hisoblangan darcha – eshik – darvoza so‘zlari yuz, bеt,
aft, bashara, turq, chеhra, jamol, diydor, oraz, uzor, ruxsor sinonim so‘zlaridan
qanday farqlanadi? YUz so‘zining sinonimik paradigmasida darajalanish yo‘qmi?
O‘qituvchi o‘quvchilarning bilimi, darsni qay tarzda o‘zlashtirishganliklarini
bilish maqsadida ularga avvaldan o‘zi tuzib qo‘ygan yuqoridagicha savollarni
bеradi va baholaydi.
Ma’nodoshlar lug‘atidan namuna:
- A -
Abadiy [a], mangu [mo‘g‘], umrbod [a+f-t], toabad [f-t+a], ilalabad [a]
Abadiylashtirmoq , mangulashtirmoq
Abas [a] , foydasiz , behuda [f-t]
Abdol [ a ], xudojo‘y [ f-t ], dindor [ a+f-t ]
Abgor [ f-t af gor], nochor [ f-t ], xarob [ a ]
Abjir , epchil, chaqqon
Abjaq bo‘lmoq, majaq bo‘lmoq , dabdala bo‘lmoq
Ablah [a], yaramas , razil [a]
Ablahona, ablahlarcha

Ablaq [a], chipor , chavkar
Abonent [ r<nem ], obunachi
Abr [ f-t ], bulut
Abrishim [ f-t ], ipak
Abro‘ [f-t], qosh
Abro‘kamon [f-t], qayrilmaqosh
Absolyut [r<lat], mutlaq [a]
Abstrakt [r], mavhum [a]
Abzal [f-t<afzor], egar-jabduq
Abzallamoq, egarlamoq , egar-jabduq urmoq
Abzas [r<nem], xatboshi , satrboshi
Adabiyotchi , adabiyotshunos [a+f-t]
Adabsiz, tarbiyasiz, axloqsiz , beadab [f-t+a]
Adad [ a ], son , miqdor [a]
Adadsiz, son-sanoqsiz, hisobsiz, behisob [ f-t +a], bea dad [f-t +a ] , cheksiz
Adam [ a ], yo‘qlik
Adashmoq, yanglishmoq
Adib [ a ], yozuvch i
Adil [a], to‘g‘ri, tik
Adip , mag‘iz, parovuz
Adno [a], past , quyi
Adolat [a] , odillik, adl [ a ]
Adolatli , odil [a]
Adolatsizlik , haqsizlik, bedodlik
Adovat [a] , kek, xusumat [a]
Afandi [ turk-usm < grek ], janob [ a ]
Afif [a], pokiza [ f-t ], toza, iffatli
Aforizm [r<grek], hikmatli so‘z
Afsonaviy [a+f-t], afsonavor [a+f-t], fantastik [r]
Afsun [a], jodu, sehr [a]

Afsungar [a+f-t], jodugar, sehrgar [a+f-t], afsunchi
Afsuslanmoq , pushaymon qilmoq, o‘kinmoq

2. O'zbek adabiy tilining bosqichlari
Adabiy til muayyan grammatik qonun qoidalar me'yorini o'zida shakllan-tirgan,
u yoki bu xalq ba'zan xalqlarning maxsus ish hujjatlari, maktab ta'limi, kundalik
yozma munosabatlar, fan, badiiy adabiyot, so'z ifodasidagi turli madaniyat
aloqalari uchun umumiy bo'lgan yozma va og'zaki tildir.
Adabiiy til o'zining ilmiy ishlanganligi, barqarorligi, ma'lum bir tilda
so'zlashuvchi ijtimoiy jamoaning hammasi uchun umumiy va majburiyligi, uslubiy
xilma xilligi, og'zaki va yozma shakllariga ega ekanligi bilan tilning boshqa hamma
shakllaridan farqlanadi.
Adabiy tilning ikki shakli bor:
1. Og'zaki adabiy til.
2. Yozma adabiy til.
Adabiy tilning eng qadimiy shakli og'zaki adabiy tildir. O'zbek og'zaki adabiy
tili o'zbek xalqining boy og'zaki ijodi: qo'shiq va laparlari, ashula va maqollari,
ertak va hikoyalari, tarixiy bahodirlik eposlari, topishmoq va tez aytishlari, askiya
va hikmatli so'zlari vositasida shakllangan va asrlar osha nasldan naslga o'tib
kelgan. Og'zaki adabiyot-ning bu xilma xil janrlari boyib, kengayib, takomillashib
borgan. Bu o'zbek xalq adabiy tilining ham shakllanishi, o'sishi va
takomillashishiga imkon bergan.
Adabiy tilning yozma shakli har bir xalqning ma'lum yozuv tizimi va o'quv
madaniyati bilan bog'liq. Yozuvning vujudga kelishi, uning amalda qo'llanishi va
yozma adabiyotning shakllanishi umumxalq og'zaki adabiy tili negizida yozma
adabiy tilni yuzaga keltiradi.
O'zbek xalqi o'zining madaniy tarixida turli yozuv shakllaridan foyda-lanib
kelgan. Qadim davlardan boshlab, O'rta Osiyo va Qozog'iston turkiy xalqlari,
jumladan, o'zbek xalqi O'rxun Enasoy, uyg'ur, arab, lotin va rus grafikasi asosidagi
yozuvlardan foydalanib kelgan. Demak, o'zbek yozma adabiy tili ham o'zining boy
tarixiy merosiga ega.
O'zbek yozma adabiy tili XIII asrlardayoq shakllana boshlagan bo'lib, eski
o'zbek adabiy tili sifatida XIV-XV asrlarda takomiliga yetkazildi.

O'zbek adabiy tilining tarixiy taraqqiyot yo'lini uch asosiy bosqichga bo'lib
ko'rsatish mumkin:
1) qadimgi turkiy adabiy til (VII asrdan XIII asrgacha) ;
2) eski o'zbek adabiy tili (XIII XIV asrlardan XIX asrning ikkinchi
yarmigacha);
3) hozirgi o'zbek adabiy tili (XIX asrning ikkinchi yarmidan
hozirgacha) .
Ba'zi adabiyotlarda esa quyidagicha:
1. Qadimgi turkiy adabiy tili VI X asrlar moboynida amalda bo'lgan, bu tilda
qadimgi turkiy yozma yodgorliklar, ya'ni O'rxun Enasoy yod-gorliklari, irq bitigi
yaratilgan.
2. Eski turkiy adabiy tili XI XIII asrlar davomida yaratilgan «Qutadg’u bilig»,
«Hibatul xaqoyiq», «Devonu lug'atit turk», «O'g'uznoma», «Muhabbatnoma»,
«Qissai Rabg'uziy» kabi buyuk adabiy asarlar tilidir.
3. Eski o'zbek adabiy tili XIV XVIII asrlar mobaynida shakllangan,
takomillashgan adabiy tildir. Bu tilda Lutfiy, Sakkokiy, Durbek, Atoiy, Navoiy,
Bobur, Muhammad Soliq, Gulxaniy, Abulg'ozi Bohodirxon kabi buyuk shoir va
yozuvchilar qalam tebratgan.
4. Yangi o'zbek adabiy tili XIX asrlarning ikkinchi yarmidan shakl-landi. Bu
tilda Amir Umarxon, Nodira, Muqimiy, Zavqiy kabi shoirlar ijod qildi, matbuot tili
shakllandi.
5. Hozirgi zamon o'zbek adabiy tili Fitrat, Cho'lpon, A.Qodiriy, A.Qahhor,
G'.G'ulom, H.Olimjon va boshqa yozuvchi shoirlarning tilidir. Bu til XX asrning
20- yillaridan boshlab shakllandi.
Eski turkiy til davrida yozilgan asarlar barcha turkiy xalqlarning umumiy
yodgorliklari hisoblanadi. Shuning uchun ham bu davr umum-turkiy adabiy tili
sifatida qaraladi.
Qadimgi turkiy adabiy til. O'rta Osiyo va Qozog'iston hududlaridan topilgan
yozma yodgorliklar turkiy xalqlarning qadimdan o'z madaniyati va o'z adabiy tiliga
ega ekanligidan guvohlik beradi. Bu tarixiy manbalar turkiy urug' va qabilalarning

eramizdan uch to'rt asr ilgari mavjud bo'lganini, jamiyat bo'lib tashkil topganini va
birgalikda yashab hayot kechirganini ko'rsatadi.
Qadimgi turkiy yozma yodgorliklar tarixi yangi eraning V asrlaridan boshlab
XIV asrgacha bo'lgan davrni o'z ichiga oladi. Bu davrlar yozma yodgorliklari
asosan O'rxun Enasoy va uyg'ur yozuvlarida yozilgan.
Til xususiyatiga ko'ra qadimgi yozma yodgorliklar tili hozirgi mavjud turkiy
tillarning birortasiga ham to'la mos kelmaydi. Shunga ko'ra qadimgi yozma
yodgorliklar tilini hozirgi turkiy tillarning u yoki bu xususiyatlarini o'zida aks
ettirgan umumturkiy yoki qadimgi turkiy adabiy til deyish mumkin.
Masalan, qadimgi turkiy yozma yodgorligidan olingan atigi 8 so'zdan iborat
bo'lgan «siz alima qunchuyuma oqlashma budunima sizima altm ы sh yash ы mda...»
(siz elim bilan, yorim bilan, o'g'lonlarim bilan, xalqim bilan, siz bilan olmish
yoshimda...) matnida «qunchuy» va «budun» so'zlaridan tashqari barcha
so'zlarning hozirgi turkiy tillar leksikasidagi shu so'zlardan deyarli farqi yo'q.
Shunisi xarakterliki, matndagi siz, al (el), og'lon, altm ы sh, yash so'zlari hamma
turkiy tillarda, ayrim fonetik farqlarini hisobga olmaganda, ma'no va qo'llanishi
jihatdan deyarli bir xildir.
Matnda mavjud bo'lgan egalik qo'shimchalari im// um, jo'nalish keli-shigi
qo'shimchasi a , o'rin payt kelishigi qo'shimchasi da affikslarining qo'llanishi va
ma'nosi, gap qurilishi qadimturkiy adabiy til hozirgi barcha turkiy tillarning
qadimgi asosi – bobo tili ekanligidan dalolat beradi.
Eski o'zbek adabiy tili. Eski o'zbek adabiy tilining yuzaga kelishi o'zbek
xalqining tashkil topishi va qabila tillarining xalq tiliga aylanish jarayoni bilan
mahkam bog'liq, chunki, xususan, XI-XII asrlarga kelib, turli qabila va xalqlarning
tarixan o'zbek xalqi bo'lib tashkil topishi uchun yetarli shart sharoitlar vujudga
keldi. XII-XIII asrlarga kelib eski o'zbek adabiy tili shakllana boshladi.
Eski o'zbek adabiy tilining XIV-XV asrlarga oid namunalari sifatida
Xorazmiyning «Muhabbatnoma» , Durbekning «Yusuf va Zulayho» asarlarini
ko'rsatish mumkin. Lutfiyning o'tkir she'rlari, Navoiy va uning zamondoshlari,

Sakkokiy va Atoiy g'azallari eski o'zbek adabiy tilining yuksalganligini
ko'rsatuvchi dalillardir.
Alisher Navoiyning badiiy adabiyotning turli janrlaridagi asarlari,
adabiyotshunoslik va tilshunoslik sohasidagi ilmiy ishlari XV asrda eski o'zbek
adabiy tilini yuqori taraqqiyot cho'qqisiga ko'tardi. Alisher Navoiy yuksaltirgan bu
adabiy til to XX asr boshlariga qadar, o'z mavqeini yo'qotmadi, aksincha ta'sir
doirasini tobora kengaytirib, hozirgi o'zbek adabiy tili uchun mustahkam zamin
yaratdi.
XV asr eski o'zbek tilining hamma xususiyatlarini aks ettiruvchi Alisher Navoiy
asarlari tili «O'zbek tili tarixi» kursida atroflicha bayon qilinadi. Shunday bo'lsa
ham, bu davr tili haqida gapirganda, Alisher Navoiyning o'zbek adabiy tili
taraqqiyotiga qo'shgan hissasini ta'riflamay, chetlab o'tib bo'lmaydi.
Alisher Navoiy asarlari tilining prof. A.Borovkov izohlab bergan muhim
belgilari tubandagichadir:
Alisher Navoiy asarlari tili fonetik jihatdan unli fonemalar tizimiga ko'ra hozirgi
o'zbek adabiy tili tarkibidagi Andijon shevasi unlilariga yaqin 8 unliga ega bo'lgan:
4 ta til orqa ( a, ы , o', u ) va 4 ta til oldi ( ə , i, Ө , o' ). Qadimturkiy va hozirgi o'zbek
tilidan boshqa turkiy tillardagi kabi o' unlisi fonematik (ma'noni farqlovchi)
tabiatga ega bo'lmagan. Demak, eski o'zbek adabiy tili ham huddi shunday to'rtta
lablangan ( o, ы , o', u ) va to'rtta lablanmagan ( ə , i, a, o' ) unliga ega bo'lgan.
Undosh fonemalar Alisher Navoiy asarlari tilida (demak, eski o'zbek adabiy
tilida ham) hozirgi o'zbek adabiy tilidagi undoshlardan farqlan-magan, chunki
Navoiy asarlarida o'g'iz tillariga xos k//g, t//d , qipchoq tillariga xos sh//s, q//v kabi
tovush almashinishlari uchramaydi, so'z boshida, so'z o'rtasida va so'z oxirida
undosh tovushlarning qo'llanishi hozirgi o'zbek adabiy tilidagi shu xususiyatlardan
farqlanmaydi.
Leksik jihatdan Alisher Navoiy asarlarining tili, garchi asos e'tiboriga ko'ra
hozirgi o'zbek milliy adabiy tilining lug'at tarkibi bilan teng bo'lsa ham, ayrim farq
va tafovutlardan ham holi emas. Bu farq va o'xshashliklar eski o'zbek adabiy tili
yoki Navoiy yashagan davr tili nuqtai nazaridan Alisher Navoiyning o'zi

tomonidan uning «Muhokamat ul lug'atayn» asarida batafsil ko'rsatib berilgan.
Navoiy o'zi yashagan davr tili leksikasi haqida fikr yuritar ekan, bu davr leksikasi
ma'no ifodalashda rang barang xususiyatlarga ega ekanligi ( yig'lamsinmoq,
ingramoq, singramoq, siqta-moq, o'jarmoq fe'llari orqali), bu tilning omonim va
sinonimlarga juda boyligi, so'zning ko'p ma'noliligini, juda boyligini ko'plab
misollar orqali aniq yoritib beradi.
Morfologik jihatdan Navoiy asarlari tilida o'zbek tilining morfologik belgilari
bilan bir qarorda qisman o'g'iz guruh tillariga xos bo'lgan mish affiksi orqali
yasalgan sifatdosh formasi (o'lmisham – bo'lganman, bog'la-mishman –
bog'laganman kabi), fe'lning borurali, istaram, qilmon kabi turli zamon
ma'nolarini anglatuvchi formalar ham uchraydi. XV asr tilida uchraydigan bu kabi
formalar, ayrim turkshunos olimlar taxmin qilganidek, bu Navoiyning o'g'uzlar
bilan qandaydir yaqinlik belgisi emas. Buni quyidagicha izohlash mumkin:
1) bu qadimturkiy yoki eski o'zbek tiliga xos umumiy xususiyat;
2) o'zbek xalq ijodining qadimgi namunalarida o'zbek xorazm dialekti bilan
ozar-bayjon va turkman tillarini yaqinlashtiruvchi elementlar bo'lib, Navoiy
asarlariga o'g'iz elementlari folklor orqali o'tgan bo'lishi mumkin.
3) o'tgan adabiy madaniy merosdan keng foydalanish munosabati bilan xorazm
adabiyoti an'analarining Navoiy asarlari tiliga o'tgan bo'lishi ehtimol.
Bu farazlardan qat'i nazar, Alisher Navoiy adabiyotda shunday keskin burilish
yasadiki, u o'zining adabiy faoliyatida uyg'ur tili an'analaridan yuz o'girdi, o'g'iz tili
unsurlarini cheklay bordi va mumtoz o'zbek adabiy tilining taraqqiyotida yangi
davrni boshlab berdi. Shuning uchun o'zbek tilining grammatik qurilishiga oid
faktlar, shu jumladan, morfologik unsurlar, o'g'iz tili unsurlariga qaraganda ustun
turadi va Navoiy asarlari tilida asosiy o'rinni egallaydi.
Shunday qilib, Alisher Navoiy asarlari tilida hozirgi o'zbek tilining gram-matik
qurilishiga to'la ravishda mos keladigan ko'pgina grammatik belgilar bilan bir
qatorda undan farq qiladigan ba'zi bir morfologik unsurlar uchray-diki, bular eski
o'zbek adabiy tilining morfologik xususiyatlarini aks etdiradi.

Hozirgi o'zbek adabiy tili. Hozirgi o'zbek adabiy tili asrlar davomida qo'llanib
kelgan yagona o'zbek tili taraqqiyotining yuqori shakli, milliy tilning ishlangan
shaklidir. Hozirgi o'zbek adabiy tili davlat va ijtimoiy tashkilot, fan va maktab,
matbuot va badiiy adabiyot, xullas, o'zbek millati-ning ilmiy madaniy tilidir.
O'zbek xalqining millat bo'lib shakllanishi va rivojlanishi milliy adabiy tilning
shakllanishi va rivojlanishidir.
Hozirgi o'zbek adabiy tili o'zbek xalqining yagona umummillat tilidir. O'zbek
milliy adabiy tili umumxalq tilining yuqori va takomillashgan bosqichidir.
So'nggi qariyb bir asr mobaynida o'zbek xalqining yagona milliy tili har
tomonlama o'sdi va yuksaldi, uning fonetik tizimiga ma'lum darajada o'zgarishlar
kiritildi – unlilar tarkibi ixchamlashdi, undoshlar tarkibiga ba'zi bir yangi
fonemalar kelib qo'shildi, tilning lug'at tarkibi yangi so'z va iboralar hisobiga
boyidi, so'z ma'nolari kengaydi, eskirib qolgan so'zlar iste'moldan chiqib ketdi,
o'zbek tilining grammatik qurilishi takomillashdi.
O'zbek milliy adabiy tili turli burjua millatchi oqimlariga qarshi kurashda o'sdi,
mustahkamlandi va voyaga yetdi. Ayniqsa, XX asrning birinchi yarimlarida ular
o'zbek adabiy tilini to'g'ri va ravon rivojlanish yo'lidan chetga burishga qattiq
urinib ko'rdilar: hozirgi o'zbek milliy adabiy tilini eski kitob tili asosida qurishni,
iste’moldan chiqib ketgan eski so'z va iboralarni qayta tiklashni, qipchoq dialektini
yagona umummillat tiliga asos qilib olishni, adabiy til tarkibidagi har bir dialektni
mustaqil til darajasiga ko'tarishni taklif qildilar. Lekin ular qanchalik urinmasin, o'z
maqsadlariga erisha olmadilar. Hozirgi o'zbek adabiy tili o'zining asosiy taraqqiyot
yo'lidan og'ishmay borib, o'z yuksaklish yo'lida davom etdi. Hozirgi o'zbek adabiy
tilining rivojlanishiga o'zbek olimlari, shoir va adiblari, tarjimon va matbuot
xodimlari katta hissa qo'shdi.
Hozirgi o'zbek adabiy tilining rivojlanishi yo'li:
1) uning yagona umummillat va mahalliy dialektlarga munosabati;
2) tayanch va yetakchi o'zbek shevalarining fonetik tizimi;
3) umumxalq tili lug'at tarkibining son va sifati, qo'llanish doirasi
va mazmuni;

4) grammatik qoidalarning hajmi va mohiyati;
5) uslubiy bo'linishga ko'ra belgilanadi.
Hozirgi o'zbek adabiy tili 6 unlili fonetik tizimga ega. So'nggi yillarda o'zbek
tilining undoshlar tizimida ham ma'lum o'zgarishlar bo'ldi. Bunga o'zbek tiliga rus
tilidan ko'plab yangi so'zlarning kirib kelishi ham sabab bo'ldi. Bunday olinmalar
tarkibidagi ayrim tovushlarning o'zbek tili fonetik qoidalariga mos kelmasligi,
ularni o'z fonetik tizimiga muvofiqlashtirish o'zbek tilining tovushlar tizimida
ayrim o'zgarishlarning kelib chiqishiga sabab bo'ldi.
Ma'lumki, tilning leksikasi uning eng o'zgaruvchan qismidir. Shuning uchun
keyingi qariyb bir asr davomida o'zbek tili leksikasi juda katta o'zgarishlarga
uchradi. Bu o'zgarishlarni quyidagicha sharhlash mumkin:
a) hozirgi o'zbek adabiy tilida ko'pgina so'zlarning ma'no doirasi kengay-di,
ko'pgina so'zlar o'z ma'nosi bilan birga yangi, qo'shimcha ma'nolar kasb etdi, so'z
ma'nosida kengayish va torayish yuz berdi: vatan – uy, hovli; mamlakat, ona Vatan
kabi,
b) ayrim so'zlarda ma'no jihatdan differensiyalanish (farqlanish) yuz berdi:
yonilg'i (neft, benzin); yoqilg'i (o'tin, ko'mir) kabi;
c) sinonimlarda kengayish yuz berdi: zo'r, buyuk, katta, ulkan – gigant kabi;
d) yangi tipdagi barqaror so'z birikmalarining ko'lami kengaydi: oq oltin,
tinchlik-sevar xalqlar kabi;
f) rus tilidan qabul qilingan so'zlar o'zbek tilining lug'at tarkibini boyitish bilan
birga ayrim so'zlarning lug'at tarkibidan chiqib ketishiga ham sabab bo'ldi.
Hozirgi o'zbek adabiy tilidagi so'zlarning morfologik tarkibida, so'z birikmasi
va gap qurilishida, umuman tilning grammatik qurilishida ham ma'lum o'zgarishlar
sodir bo'ldi. Masalan, XX asr o'zbek adabiyotining, ayniqsa, proza janrining
ravnaqi hozirgi o'zbek adabiy tilida qo'shma gaplar, xususan, ergash gapli qo'shma
gaplar va murakkab gaplar qurilishini tubdan o'zgartirdi.
O'zbekiston respublikasining uzoq kutilgan Mustaqillikka erishishi, istiqlol
sharofati bilan o'zbek tiliga Davlat tili maqomi berilishi hozirgi o'zbek tili
taraqqiyotida nur ustiga a'lo nur bo'ldi: davlat idora ishlari o'zbek tilida olib borila

boshladi; lotin grafikasi asosida yangi yozuv tizimi, qabul qilindi. Bularning
barchasi hozirgi o'zbek adabiy tili taraqqiyotini yangi izga soldi.

3. Zid ma’noli so‘zlar lug‘ati tuzilishi va undan foydalanish.
Zid ma’nolilik (gr е kcha antonimiya (anti-qarama-qarshi, onuma-nom)
so‘zlar orasidagi zidlik munosabatidir: katta-kichik, yosh-qari, mitti-ulkan, oq-
qora va hokazo. Zid ma’noli so‘zlarning umumiy, birlashtiruvchi ma’no qirralari
bilan bir qatorda, qarama-qarshi ma’no qirralari ham bo‘lishi lozim. Masalan, katta
va kichik so‘zlari umumiy - «sifat», «ko‘lam» ma’no qirrasilari bilan birga,
qarama-qarshi - «nisbatan ortiq» ( katta ) va «nisbatan katta bo‘lmagan» ( kichik )
ma’no qirralariga ham ega. Yoki qish - «yilning eng sovuq fasli», yoz - «yilning
eng issiq fasli», kirmoq - «ichkariga harakatlanmoq», chiqmoq - «tashqariga
harakatlanmoq». Zid ma’noli so‘zlarning asosida borliqdagi qarama-qarshi
hodisalarning aksi bo‘lgan qarama-qarshi tushunchalar yotadi. Zid ma’noli so‘zlar
bir turga kiruvchi so‘zlardir: issiq-sovuq (harakat), katta-kichik (hajm), erkak-ayol
(jins) va hokazolar.
Zid ma’nolilar strukturasiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:
1) har xil o‘zakli zid ma’nolilar: katta-kichik, kirmoq-chiqmoq,
muhabbat-nafrat;
2) bir xil o‘zakli zid ma’nolilar: madaniyatli-madaniyatsiz, aqlli- aqlsiz,
ongli-ongsiz.
Fanda zid ma’nolilarni faqat sifat va ravish turkumiga xos hamda har xil
o‘zaklilarini tan olishd е k tor tushunish ham mavjud. Biroq ilmiy tahlillar zid
ma’nolilik barcha so‘z turkumlarida mavjud bo‘lishini va ular bir xil o‘zakli
yasama so‘zlar ham bo‘la olishini ko‘rsatadi.
Lug‘atda zid ma’noli so‘zlar juftlashtirib bеrildi. Bir so‘zga bir
ma’nodoshlik qatoridagi barcha so‘zlar ma’nodosh bo‘la olishi mumkin. Masalan:
abjir - lavang, landavur, lapashang, noshud, og‘zidagi oshini oldiradigan,
uquvsiz, sustkash, tеpsa-tеbranmas kabi.
Agar so‘z ko‘p ma’noli bo‘lib har bir ma’nosi bilan boshqa-boshqa so‘zga
ma’nodosh bo‘lsa, uning zidlari nuqtali vеrgul bilan ajratildi. Masalan: ajraldi -
qo‘shildi; yarashdi kabi.
Zid ma’noli so‘zlar lug‘atidan namuna:

A
abadiy – vaqtincha
a’lo –yomon
a’lochi – ikkichi
abjir - lavang, landavur, lapashang, noshud, og‘zidagi oshini oldiradigan, uquvsiz,
sustkash, tеpsa-tеbranmas
achchiq –shirin
adabli – adabsiz
adolat – adolatsizlik
adolatli - adolatsiz
ahil – noahil
ahmoqona – oqilona
ahamiyatli – ahamiyatsiz
ajradi - yopishdi
ajraldi - qo‘shildi; yarashdi
ajrashdi - yarashdi
ajratdi - qo‘shdi, urishtirdi
alik oldi - salom bеrdi
alohida - birga
andishali - andishasiz
anduh - xurramlik, vaqtichog‘lik, sеvinch, xursandlik, xursandchilik, xushvaqtlik,
shodlik, quvonch
aniq– noaniq
anqov –hushyor
aqliy – jismoniy
aqlli – ahmoq
arxaizm –nеalogizm
arzon –qimmat
arang –bеmalol

asta-sеkin –birdan
asosli –asossiz
avlod – ajdod
avval – kеyin, so‘ngra, ba’daz
avvalgi – kеyingi
axloqli –axloqsiz
aybdor - aybsiz
aybladi - himoya qildi
ayirdi - birlashtirdi
aysh-ishrat – qayg‘u-hasrat
ayyor – sodda, qo‘ydеk
aziz - xor
azob - rohat
B
ba’daz – avval, avvalo, boshlab, oldin
badbo‘y – muattar, xushbo‘y
badburush – barno, go‘zal, zеbo, sohibjamol, suluv, xushro‘y, xushsurat, chiroyli,
husndor, husnli
badbashara – barno, go‘zal, zеbo, sohibjamol, suluv, xushro‘y, xushsurat, chiroyli,
husndor, husnli
badxo‘r – xushxo‘r, yeyishli
badxat – xushxat
badavlat – bеchorahol, kambag‘al, faqir, qashshoq
bag‘ri tosh – ko‘ngli bo‘sh, rahmli, shafqatli
bahor – kuz, kuzak
bahorgi – kuzgi
baland – past, kam
bama’ni – bеma’ni, ma’nisiz
bamaslahat–bеmaslahat

band – bo‘sh
baquvvat – bеquvvat, zaif, kamquvvat, kuchsiz
bardam – munkillagan, sharti kеtib, parti qolgan
bardoshli – bardoshsiz, bеtoqat, toqatsiz, chidamsiz
bardoshsiz – bardoshli, sabrli, toqatli, chidamli
barno – badbashara, badburush, tasqara, ta’viya, xunuk
barpo etdi – yo‘qotdi, buzdi, vayron qildi
barqaror – bеqaror
baxt – baxtsizlik
baxti qaro – saodatli
baxtli – baxtsiz, bеbaxt, tolеsiz
baxtsizlik – baxt
bеburd – burdli
bеbaraka – barakali, samarali, sеrunum, unumli
bеbaxt – baxtiyor, baxtli, saodatli
bеchorahol – badavlat, boy, davlatli, davlatmand
bеfahm – ziyrak, idrokli, tamizli, farosatli, fahmli
bеfarosat – ziyrak, idrokli, tamizli, farosatli, fahmli
bеg‘araz – g‘arazli
bеgunoh– gunohkor
bеgona – o‘z
bеh-bеh - kisht
bеhisht – do‘zax, jahannam
bеhayo – iboli, tortinchoq, uyatchan, sharmli, hayoli
bеibo – iboli, torchinchoq, uyatchan, sharmli, hayoli
bеixtiyor–atayin, ataylab, jo‘rttaga
bеkik – ochiq
bеkindi – ko‘rindi
bеkitdi – ochdi
bеma’ni – bama’ni

bеmalol – arang, bazo‘r, zo‘rg‘a
bеmaslahat – bamaslahat
bеmaza – mazali, totli, shirin
bеnomus – nomusli, oriyatli, orli
bеo‘xshov – xushbichim, xushqomat
bеpand – mustahkam
bеquvvat – kuchli, baquvvat, zo‘r, quvvatli
bеqanoat – qanoatli
bеqaror – barqaror, o‘zgarmas, sobit, mustahkam, doimiy, turg‘un
bеrdi – oldi
bеri – nari
bеrigi – narigi
bеrk – ochiq
bеrkitdi – ochdi, oshkor qildi, fosh qildi
bеrahm – ko‘ngilchan, ko‘ngli bo‘sh, rahmdil, shafqatli
bеsh – yomon, ikki
bеsharm – iboli, tortinchoq, uyatchan, sharmli, hayoli
bеso‘naqay – xushbichim, xushqomat, ixcham
bеti qattiq – iboli, torchinchoq, uyatchan, sharmli, hayoli
bеtamiz – ziyrak, idrokli, tamizli, farosatli, fahmli
bеtob – salomat, sog‘, sog‘lom
bеtob bo‘ldi – sog‘aydi, tuzaldi
bеtoqat – bardoshli, sabrli, toqatli
bеvafo – vafodor, vafoli
bеxabar – boxabar, voqif, ogoh, xabardor,
bеzovta – xotirjam, osoyishta
bеaql – aqli raso, aqlli, oqil, esli
bеayb – aybdor, aybli, qora,
bеobro‘ – obro‘li, baobro‘
bеoqibat – oqibatli

bog‘ladi – bo‘shatdi, yechdi
bop – nobop
bor – yo‘q
bordi – kеldi, qaytdi
borlik – yo‘qlik, yo‘qchilik
bosh – oxir
boshi bog‘liq – boshi ochiq, ersiz
boshi ochiq – boshi bog‘liq
boshini qovushtirdi – ajratdi, ayirdi, judo qildi
boshlab – ba’daz, kеyin, so‘ng, so‘ngra
boshladi – bitirdi, tamomladi, tugatdi, nihoyasiga yetkazdi, xatm qildi
boshqa – o‘z
bosib oldi – ozod qildi
bosiq – yengil tabiat, yengiltak
botdi – chiqdi
botiq – do‘ng
botir – nomard, qo‘rqoq, chumchuq pir etsa, yuragi shir etadigan, chumchuq yurak,
yuraksiz
boxabar – bеxabar, xabarsiz
boy – bеchorahol, kambag‘al, qashshoq, faqir, yo‘qsil
boylik – kambag‘allik, qashshoqlik
boyladi – bo‘shatdi, yechdi
bilimli – bilimsiz, o‘qimagan, ilmsiz, savodsiz, ko‘rsavod, omi
bilimsiz – bilimli, ilmli, o‘qigan
bir xil – xar xil
birdan – asta-sеkin, sеkin-asta
birdaniga – asta-sеkin, sеkin-asta
birga – alohida, yolg‘iz, tanho
birgalikda – tanho, yolg‘iz
birlik – parokandalik, tarqoqlik, boshboshdoqliq

birlashdi – ajraldi, ayrildi, tarqaldi
birlashtirdi – judo qildi
birpas – uzoq
bisyor – kam, oz
bitirdi – boshladi
bo‘limli – bo‘limsiz
bo‘limsiz – bo‘limli
bo‘lishli – bo‘lishsiz
bo‘lishsiz – bo‘lishli
bo‘sh – band, to‘la, limmo-lim
bo‘shang – abjir, igna tеshigidan o‘ta oladigan, ishbilarmon, uddaburon, epchil,
yulduzni bеnarvon uradigan
bo‘shatdi – boyladi, bog‘ladi; tarangladi; qamadi, hibsga oldi, qo‘lga oldi; to‘latdi,
to‘ldirdi; qabul qildi; ortdi, yukladi
bulg‘adi – tozaladi, pokladi
burdli – burdsiz, bеburd
burnidan tortsa yiqiladigan – zabardast
buromad – daromad, kirim, foyda, kеlim
butun – yirtiq, siniq
butunlay - vaqtincha
buzdi – tuzatdi, qurdi, barpo qildi, yaratdi

Xulosa
Hozirgi o'zbek adabiy tili o'zbek xalqining yagona umummillat tilidir. O'zbek
milliy adabiy tili umumxalq tilining yuqori va takomillashgan bosqichidir.
So'nggi qariyb bir asr mobaynida o'zbek xalqining yagona milliy tili har
tomonlama o'sdi va yuksaldi, uning fonetik tizimiga ma'lum darajada o'zgarishlar
kiritildi – unlilar tarkibi ixchamlashdi, undoshlar tarkibiga ba'zi bir yangi
fonemalar kelib qo'shildi, tilning lug'at tarkibi yangi so'z va iboralar hisobiga
boyidi, so'z ma'nolari kengaydi, eskirib qolgan so'zlar iste'moldan chiqib ketdi,
o'zbek tilining grammatik qurilishi takomillashdi.
O'zbek milliy adabiy tili turli burjua millatchi oqimlariga qarshi kurashda o'sdi,
mustahkamlandi va voyaga yetdi. Ayniqsa, XX asrning birinchi yarimlarida ular
o'zbek adabiy tilini to'g'ri va ravon rivojlanish yo'lidan chetga burishga qattiq
urinib ko'rdilar: hozirgi o'zbek milliy adabiy tilini eski kitob tili asosida qurishni,
iste’moldan chiqib ketgan eski so'z va iboralarni qayta tiklashni, qipchoq dialektini
yagona umummillat tiliga asos qilib olishni, adabiy til tarkibidagi har bir dialektni
mustaqil til darajasiga ko'tarishni taklif qildilar. Lekin ular qanchalik urinmasin, o'z
maqsadlariga erisha olmadilar. Hozirgi o'zbek adabiy tili o'zining asosiy taraqqiyot
yo'lidan og'ishmay borib, o'z yuksaklish yo'lida davom etdi. Hozirgi o'zbek adabiy
tilining rivojlanishiga o'zbek olimlari, shoir va adiblari, tarjimon va matbuot
xodimlari katta hissa qo'shdi.
Paronimlarni qo llashda farqlamaslik, ularni adashtirish til hodisasi emas,ʻ
balki muayyan til vakillarining shu til lug aviy me yorlarini yetarli darajada
ʻ ʼ
egallamaganligining natijasidir. Paronimlarni xato qo llash, odatda, kam tanish
ʻ
bo lgan so zlarda uchraydi. Notanish so zlarning katta qismini terminlar tashkil
ʻ ʻ ʻ
etadi. Zero, fan va texnikaning tez sur atlar bilan o sishi natijasida muayyan tilga
ʼ ʻ
(mas, uzbek tiliga) kirgan yangi so zlar shu tilda mavjud bo lgan so zlar bilan
ʻ ʻ ʻ
talaffuz jihatdan yaqin kelib qoladi, oqibatda yangiyangi paro-nimik qatorlar paydo
bo ladi. Mas, tanbur — tambur, shitob — shtab, ta rif — tarif, teri — tire va
ʻ ʼ
boshqa Nutkda noaniklikka yo l qo ymaslik uchun tildagi PARONIMLARni
ʻ ʻ
farqlay bilish, ma nolarini to g ri anglay olish zarur. Shunda "sharaf" o rniga
ʼ ʻ ʻ ʻ

"sharob", "kompaniya" o rniga "kampaniya", "tovlanmoq" o rniga "toblanmoq",ʻ ʻ
"enlik" o rniga "ellik" tarzida qo llashlarga o rin qolmaydi.
ʻ ʻ ʻ

Tavsiya еtiladigan asosiy adabiyotlar
1. Nе’matоv H. So‘z, uning til va nutqdagi o‘rni // O‘zbеk tili va
adabiyoti. -1988, 6-sоn. 23-27 b.
2. N е ’mat о v H., B е gmat о v Е , Rasul о v R. L е ksik mikr о sist е ma va uning
tadqiq m е t о dikasi // O‘zb е k tili va adabiyoti. 1989. 6-s о n.
3. N е ’mat о v H, B о z о r о v О ., Til va nutq. –T.: O‘qituvchi, 1993. Б -3
4. N е ’mat о v H, Rasul о v R. O‘zb е k tili sist е m l е ksi о l о giyasi as о slari. –
T.: O‘qituvchi, 1995. -127b.
5. N е ’mat о va G. O‘zb е k tilida o‘simlik n о mlari l е ks е malari: tizim va
badiiy qo‘llanilishi. Fil о l.fan.n о mz..diss.avt о r е f. -–T.: 1998. -21b.
6. О rifj о n о va SH. O‘zb е k tilida lug‘aviy darajalanish.
Fil о l.fan.n о mz.diss.avt о r е f. -–T.:1996. -21 b.
7. Rasul о v R, Narziy е va M. L е ksik о l о giyani o‘rganish.–
T.:O‘qituvchi,1992.
8. Rahmatulla е v S h . S е malar mustaqil til birligi. O‘zb е k tili va
adabiyoti.
9. Rahmatulla е v S h , Y u nus о v R. S е m е malarning s е malar s о stavi va
s е mantik b о g‘lanishlar haqida// O‘zb е k tili va adabiyoti. 1974. 1-s о n.34.O‘zb е k
tilining iz о hli lug‘ati. 2-t о mli. 1-t о m [Z.Ma’ruf о v tahriri о stida] -M.: Rus tili,
1981. -632 b.
10. O‘zb е k tilining iz о hli lug‘ati, 2 t о mli, 2-t о m. Z.Ma’ruf о v tahriri о stida -
M.: Rus tili, 1981. 71-b.
11. Qilich е v B. O‘zb е k tilida parg о n о mi ya . Fil о l. fan. n о m. diss. avt о r.–
T.:1997.-120b.

O‘zbek tilida paronimiya

Купить