O‘zbek tilida so‘z turkumlarini o‘qitishning amaliy asoslari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilida so‘z turkumlarini o‘qitishning amaliy asoslari

Купить

Mavzu: O`zbek tilida so`z turkumlarini o`qitishning
amaliy asoslari
KIRISH .................................................................................................................... 3
I BOB. “O‘ZBEK TILIDA SO‘Z TURKUMLARI” MODULINI
O‘QITISHNING NAZARIY MASALALARI
1.1 .So‘z turkumlarining tarixiy jihatdan o‘rganilishi ............................................ ...6
1.2 .So‘z turkumlari va ularni tasniflash tamoyillari.............................................. ..12
II BOB . “O‘ZBEK TILIDA SO‘Z TURKUMLARI” MODULINI
O‘QITISHNING AMALIY JIHATLARI
2.1. So‘z turkumlarinio‘rgatishda faol qo‘llanadigan metodlar va
usullar....................................... ……….................................................................. 19
2.2. So‘z turkumlarini o ‘rgatishda konseptual jadvaldan foydalanish ....... ..... ........28
III BOB. TAJRIBA – SINOV MATERIALLARI
3.1. So z turkumlarining o qitilishi………………………………………………40ʻ ʻ
3.2. Tajriba sinov ishlari tahlili …………………………………………………..44
UMUMUMIY XULOSA VA TAVSIYALAR …………...…………………….47
ADABIYOTLAR RO‘YXATI .............................................................................. 49
ILOVALAR ………………………………………………………………………53
1

KIRISH
Mavzusining dolzarbligi. Mustaqillikning dastlabki yillaridayoq “Ta’lim
to‘g‘risida”gi qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturining qabul qilinishi ta’lim
sohasida muhim qadam bo‘ldi. Har bir ijtimoiy tuzum kelajagi, insoniyat istiqboli,
kishilarning hayot va turmush darajasi fan va madaniyat taraqqiyoti bilan bevosita
bog‘liqdir. Fan va madaniyatning rivojlanishi esa ta’lim-tarbiya ishlarining qay
yo‘sinda olib borilishidan kelib chiqadi. Shu bois mamlakatimizning istiqlol
yo‘lidagi birinchi qadamlaridanoq buyuk ma’naviyatimizni tiklash va yanada
yuksaltirish, milliy ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini
mustahkamlash, demografik va boshqa milliy xususiyatlarni hisobga olgan holda
kuchli ijtimoiy siyosat olib borish, yoshlarning zamon talablari bilan
uyg‘unlashtirish asosida jahon andozalari darajasiga chiqarishga katta ahamiyat
berib kelinmoqda.
Muammoning o rganilganlikʻ darajasi . Fan-texnika taraqqiy etgan,
axborot almashinuvi kuchaygan tezkor zamonda mamlakatimizning barcha
sohalarida bo‘lgani kabi ta’lim tizimida ham qator islohotlar amalga
oshirilmoqda. Fan-texnika asri va jadal taraqqiy etayotgan hayot talabalarda
o‘quv predmetlari bo‘yicha faqatgina bilim, ko‘nikma va malakalarga ega
bo‘lishning o‘zi yetarli emasligini ko‘rsatmoqda. Ta’lim jarayoniga talabalar
egallagan bilim, ko‘nikma va malakalarini bevosita kundalik hayotida qo‘llashga
o‘rgatadigan kompetensiyaviy yondoshuvga asoslangan DTSlarni yaratish va
ta’lim jarayoniga qo‘llash zaruriyati yuzaga keldi. Bu kabi dolzarb vazifalarni
amalga oshirish maqsadida Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning tashabbuslari
bilan oliy ta’lim tizimida bir qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Jumladan,
Prezidentimiz tomonidan 2019-yil 11-iyulda “Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish to‘g‘risida” 1
hamda “Oliy
ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2
gi qaror va
farmoyishlari fikrimizning yaqqol dalilidir. Ayniqsa, davlatimiz rahbarining
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 11-iyuldagi “ Oliy va o‘rta maxsus ta’lim tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy
etish to‘g‘risida” gi qarori
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 20-apreldagi “ Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” ?
gi qaror
va” PQ-2909 sonli qarori
2

“O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 - yilgacha rivojlantirish
kontseptsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 3
gifarmoni oliy ta’lim sohasini
rivojlantirish davlat siyosati darajasida ekanligini ko‘rsatib berdi.
Hozirgi kunda ta’lim jarayoniga raqamli texnologiyalar va zamonaviy
usullarni joriy etish, ilm-fanning innovatsion infratuzilmasini shakllantirish bosh
maqsadimizga aylanmoqda.
Ayni paytda jamiyatda muhim rol o‘ynaydigan pedagogik kadrlarning o‘z
yo‘nalishi bo‘yicha chuqur bilim, malaka, kompetensiyalarga ega bo‘lishi, ilg‘or
xorijiy tajriba va milliy pedagogik tajribaga tayanib ish ko‘rishi, ijodkorlik,
tashabbuskorlik sifatlariga ega bo‘lishi talab qilinmoqda.
Hozirgi ta’lim tizimida bilimlarni egallashning yangi
konseptsiyasinoan’anaviy ta’lim texnologiyalarning uslublarini qo‘lashni
taqozoetmoqda.O‘quv – tarbiya jarayonlarini tashkil etishda an’anaviy usullardan
farqli o‘laroq, yangicha pedagogik texnologiyalarni o‘zlashtirish va ta’lim
jarayonida qo‘llash zamon talabidir.
Yuqoridagi masalalarni dars jarayoniga olib kirish, talabalarda bu borada
yetarli bilim, ko‘nikmalarini shakllantirish, bunda grafik organayzerlardan
foydalanish kabi jihatlarga qaratilganligi bilan ushbu bitiruv ishi dolzarblik kasb
etadi.
So z turkumlariga oid nazariy masalalar ʻ У.Турсунов, Ф.Камол,
А.Ғуломов, Ғ.Абдураҳмонов, Ш.Шоабдураҳмонов, А.Ҳожиев, Р.Қўнғуров,
М.Миртожиев, М.Содиқова, А.Нурмонов, Ҳ.Неъматов, Р.Расулов,
3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining2019-yil 9-oktabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish
kontseptsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” ?
gifarmoni
3

Ғ.Зикриллаев, Ж.Элтазаров, И.Мадраҳимов каби olimlar 4
tomonidan
o rganilgan.ʻ
Tadqiqotning maqsadi – o‘zbek tili mashg‘ulotlarida, xususan, so‘z
turkumlarini o‘rgatishga oid darslarda innovatsion ta'lim texnologiyalaridan
samarali foydalanish yo‘llarini o‘rganish.
Tadqiqotning predmeti – pedagogik dasturiy vositalar, “ O‘zbek tilida so‘z
turkumlari ” modulini o‘rgatishda konseptual jadvaldan foydalanish usullari.
Tadqiqot ning vazifalari quyidagilardan iborat:
- so‘z turkumlariga oid ilmiy va amaliy tadqiqotlar tavsifi va tahlilini berish ;
- so‘z turkumlarini o‘rgatishda innovatsion metodlar larning ahamiyati va
imkoniyatlarini o‘rganish;
- “ O‘zbek tilida so‘z turkumlari ” modulini o‘qitish uchun metodik ta’minot
yaratish (sillabus, texnologik xarita, amaliy mashg‘ulot materiallari);
Ishning ilmiy yangiligi. Bitiruv ishi so‘z turkumlarini o‘rgatishda bir qator
innovatsion ta'lim texnologiyalari dan foydalanishga yordam beradi.
Tadqiqot natijasida O‘zbek tili fanining innovatsion ta'lim
texnologiyalari dan foydalanib “ O‘zbek tilida so‘z turkumlari ” modulini o‘qitish da
konseptual jadvaldan foydalanish imkoniyatlari takomillashtiriladi. Tadqiqot
materiallaridan oliy o‘quv yurtlarida, xususan, o‘zga tilli guruhlarda o‘tkaziladigan
o‘zbek tili mashg‘ulotlarining samaradorligini oshirish maqsadida qo‘llanilishi
mumkin.
4
.
Ғуломов А. Феъл. Ҳозирги замон ўзбек тили курсидан материаллар. -Тошкент: ЎзФА нашр.,
1954; Шоабдураҳмонов Ш. Ўзбек тилида ёрдамчи сўзлар. – Тошкент: ЎзФА нашр., 1953; ; Низомиддинова
С. Ҳозирги замон ўзбек тилида сон. Тошкент : ЎзФА нашр., 1963; Рустамов Т. Ҳозирги ўзбек адабий
тилида кўмакчилар. - Тошкент: Фан, 1965; Қўнғуров Р. Ўзбек тилида тасвирий сўзлар. - Тошкент:
Фан, 1966; Қўнғуров Р. Ҳозирги ўзбек тилида ўзгармайдиган сўзлар. I қисм. -Самарқанд, СамДУ,1978;
II қисм. - Самарқанд: СамДУ, 1980; Ўзбек тили грамматикаси, I, Морфология. -Тошкент: Фан, 1975;
Содиқова М. Ҳозирги ўзбек тилида сифат. -Тошкент: Фан,1974; Турсунов У., Мухторов Ж.,
Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. - Тошкент: Ўқитувчи, 1975; Ҳозирги ўзбек адабий тили, I.-
Тошкент: Ўқитувчи, 1980; Нурмонов А., Расулов Р. Ўзбек тили жадвалларда. -Тошкент: Ўқитувчи, 1993;
Мадраҳимов И. Ўзбек тилида сўзнинг серқирралиги ва уни таснифлаш асослари. -НДА.-Тошкент,
1994; Элтазаров Ж.Д. Сўз туркумлари ҳақидаги лингвистик назариялар. – Самарқанд: СамДУ, 1996. – 126 б.;
Элтазаров Ж.Д. Ўзбек тилида сўз туркумлари парадигмасидаги ўзаро алоқа ва кўчиш ҳоллари. Т.:
Ўзбекистон Миллий энциклопедияси, 2006. -168 б.
4

Ishning tuzilishi va hajmi. Bitiruv ishi kirish qismi, uch bob, umumiy
xulosalar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
I BOB . “O‘ZBEK TILIDA SO‘Z TURKUMLARI” MODULINI
O‘QITISHNING NAZARIY MASALALARI
1.1.So‘z turkumlarining tarixiy jihatdan o‘rganilishi
Tilshunoslik tarixida so‘z turkumlari ko‘p o‘rganilganligi va munozaralarga
sabab bo‘lganligini barchamizga ma’lum. Muhimi shundaki, antik davrlarda tasnif
etilgan va juda ko‘p bor turli tilshunoslik yo‘nalishlari va maktablari tomonidan
tanqid ostiga olingan tasnif asarlar osha o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q.
Tilshunoslik fan bo‘lib shakllangandan buyon so‘z turkumlari va ularning
o‘rtasidagi munosabatlar tilshunos larning diqqat markazida bo‘lib kelgan. Bu hol
so‘zning til tizimidagi markaziy birlik ekanligi hamda uning ob’ektiv borliqdagi
narsa, voqea, hodisani anglashga xizmat qiluvchi tushunchani ifodalovchi til
materiali ekanligi bilan bog‘liq .
Bizga ma’lumki, mustaqil so‘z turkumlari sanalgan ot, fe’l, sifat, ravish va
olmosh haqidagi qarashlar eng qadimgi davrlardayoq shakllana boshlagan.
Tilshunoslikni fan sifatida shakllanishiga o‘z hissalarini qo‘shgan hind
tilshunoslari so‘zlarni otlar, fe’llar, yordamchi so‘zlarga ajratgan
bo‘lsalar,hindlarning tilga oid g‘oyalari bilan oziqlangan arablar so‘zlarni ismlar,
fe’llar va yordamchilarga bo‘ladilar. Qadimgi yunon tilshunosi Aflotun ham
so‘zlarni dastlab ism va fe’lga ajratgan. U s o‘z turkumlari orasidagi ikki katta,
nutqiy tasnifi asosiga mantiqiy tushunchalarni qo‘ygan edi: «...bizda voqelikni
ovoz bilan ifodalashning ikki turi bor. Bularning biri ism, ikkinchisi fe’l. Fe’l deb
harakatni ko‘rsatuvchi so‘zlarga aytiladi. Bu harakatni sodir etuvchini ko‘rsatuvchi
so‘z – otdir. Faqat ism yo ki faqat fe’llardan iborat nutq mavjud emas...» 5
.
5
Элтазаров Ж. Д. Сўз туркумлари ҳақидаги лингвистик назариялар. – Самарқанд : СамДУ, 1996 , 7-8- б.
5

Keyinchalik yunon olimlari ismlar ichidan sifatlarni, son va olmoshlarni
chiqaradilar.
G‘arb tilshunosligida yunonlarning keyingi tasnifi keng tarqaldi. Rus
tilshunoslari ham ana shu an’anaga rioya qilganlar. Rus tilshunosligida mustaqil
so‘z turkumlari deyilganda ot, sifat, son, olmosh, ravish va fe’l nazarda tutilgan.
Shuni alohida ta’kidlab o‘tish lozimki, rus tilshunoslari mustaqil so‘z
turkumlarining nominativ funksiya bajarishiga alohida diqqat qaratganlar. Shuning
uchun ham ular narsaning nomi, belgining nomi, miqdorning nomi hamda nomlar
o‘rnida almashinib keluvchi so‘zlarni, ya’ni ot, sifat, son va olmoshlarni bir
umumiy nom bilan “Ismlar” deya ataganlar.
Bizning ajdodlarimiz ham qadimdan nom bildiruvchi so‘zlarni ismlar
guruhiga birlashtirib o‘rgangan. Ot, sifat, son, olmoshlar nafaqat narsalarning
nomini bildirishda bir umumiy vazifani bajargan, balki bu so‘z turkumlarining
barchasi egalik, kelishik hamda ko‘plik kategoriyalarini qabul qilgan.
Demak , eng qadimgi zamonlardan beri so‘z turkumlari haqidagi qarashlar,ular
o‘rtasidagi umumiylik, farqlilik haqidagibilimlar taraqqiy etib kelgan.
Eng qadimgi davrlardanoq ma’lum bo‘lgan ismlar guruhi va fe’llar guruhi,
hamda yordamchi so‘zlar haqidagi bilimlar hali ham tilshunoslik ilmida o‘z
ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q.
So‘zturkumlari tizimining shakllanishi tarixiga doir ma’lumotlarni tahlil qilish
ham so‘z turkumlari va hamda turkum a’zolari o‘rtasidagi munosabatlarni
aniqlashtirishga xizmat qiladi. Taniqli komparativist olim Frans Bopp uzoq
o‘tmishda tillardagi barcha so‘zlar avvalo ikki turga bo‘linishini qayd etadi:
primitiv so‘z turkumlari bir bo‘g‘inli fe’llar va bir bo‘g‘inli olmoshlarlardan iborat
edi: “Sanskrit va unga qarindosh tillarda ikki xil o‘zaklar bor; birinchi turdagisidan
fe’llar va ismlar (otlar va sifatlar) hosil bo‘lardi va ular fe’llar bilan yaqin
munosabatda edilar, ular fe’lning hosilasi emas, balki u bilan baravar, bir tananing
shoxlariday taraqqiy qilardilar.... Biz ularni “fe’l o‘zaklar” deb ataymiz.... Ikkinchi
turdagi o‘zaklardan olmoshlar, barcha birlamchi ko‘makchi, bog‘lovchi va
yuklamalar kelib chiqqan. Biz bu turdagi so‘zlarni “olmosh o‘zaklar” deb
6

nomlaymiz, ularning barchasi u yoki bu ma’noda olmoshlik ma’nolarini
ifodalaydi...” 6
. Ko‘rinadiki, F.Bopp so‘z turkumlarining genezisi to‘g‘risidagi bor
mulohazalarida fe’l - mustaqil so‘z turkumlarining, olmosh esa yordamchi
so‘zlarning kelib chiqishiga asos bo‘lgan, degan fikr ustuvor.
Taniqli tilshunos olim A.K.Borovkovning fikriga ko‘ra tildagi so‘z
turkumlari abadiy, o‘zgarmas hodisa emas. Ularni tasnif qilishning ham yagona
o‘lchovi mavjud emas. So‘z turkumlari o‘rtasida qat’iy to‘siq yo‘q. Ayniqsa, tipik
agglyutinativ til bo‘lgan turkiy tillarda so‘z turkumlari bir qator o‘zaro bog‘liqlik
hollari bilan xarakterlanadi 7
.
A.K.Borovkov so‘zlarni turkumlarga ajratishda 3 muhim belgiga: leksik
ma’no, morfologik belgilar, sintaktik vazifa kabilarga e’tibor berish lozimligini
ta’kidlaydi. Olimning ta’kidlashicha, turkiy tillardagi yordamchi so‘z
turkumlari:ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama bir-birining vazifasida bemalol
qo‘llanaveradi. U turkiy tillarda jami 11 ta so‘z turkumi mavjud ekanligini aytadi
va ularni tahlil etadi 8
.
Turkiy tillarda so‘z turkumlari kelib chiqishi va so‘z turkumlaritizimining
shakllanishi haqida bir qancha ma’lumotlar mavjud.Boshqa tillardagi kabi turkiy
tillarda ham so‘zlar dastlab ot va fe’l guruhlariga ajratilgan. Ot shakllanganidan
so‘ng sifat va son turkumi vujudga kelgan. Sifat va son otning izohlovchisi va
aniqlovchisi sanalgan. Fe’l orqali anglashilgan harakatning belgilarini ifodalash
maqsadida ravish so‘z turkumi yuzaga kelgan. Taqlid so‘zlar esa ot va fe’l orqali
ifodalangan narsa hamda harakatning dinamik belgisini ifodalash uchun vujudga
kelgan.
Til taraqqiyotining eng qadimgi davrlaridan beri o t va sifat
o‘rtasidagi ma’noviy, funksional aloqalar davom etib kel moqda. Kishilik
jamiyatining dastlabki bosqichida ibtidoiy odam narsa va harakatni farqlashdan
tashqari belgi va xususiyatni farqlashga ham ehtiyoj sezgan.Yuqorida ta’kidlab
6
Бопп Ф. Сравнительная грамматика санскрита, зенда, армянского, греческого, латинского,
литовского, старославянского, готского и немецкого (извлечение)// Хрестоматия по истории
языкознания XIX-XX вв. / Составил В.А.Звегинцев. -М.: Госучпедиздат, 1956, С.31.
7
Боровков А. О частях речи в языках тюркской системы // Революция и письменность, 1936, № 2, С. 91-92.
8
Қаранг: Боровков А.К. Кўрсатилган иш, 97,92-96 бб.
7

o‘tganimizdek, turkiy tillardagi sifat va sonning so‘z turkumi sifatida shakllanishi
so‘z turkumlari taraqqiyotining ikkinchi bosqichi bilan bog‘liq 9
. Bu bosqichda
otlarning bir qismi aniqlovchi yoki izohlovchi vazifasini bajara boshlaydi.
Tadqiqotchi J.Eltazarovning qayd etishicha, so‘z turkumlari taraqqiyotining shu
davriga kelib ibtidoiy odamning primitiv ongida tashqi dunyoni diskretik tasavvur
etishning yangi ko‘rinishini – belgini alohida kategoriya sifatida qabul qilish
boshlangan ko‘rinadi. Bu ham, o‘z navbatida, aktiv nutqiy faoliyatning
boshlang‘ichi demak. Chunki sifat mohiyat e’tibori bilan so‘z birikmasi
tarkibidagina o‘z ma’nosini to‘la namoyon etadigan so‘z turkumi, u hamisha otni
aniqlab keladi. Masalan: qora soch,sariq gul kabi 10
.
Demak, sifat hamda son so‘z birikmasi tarkibidagina shakllana
boshlagan.Umuman olganda,so‘z birikmasi tarkibidagi sifat predmet haqidagi
tasavvurni kengaytirdi.
Turkiy tillardagi sifatlarning gapda otlashishi hamda ega (sub’ekt) va
to‘ldiruvchi (ob’ekt) vazifalarida qo‘llanganda ot kabi turlanishi ham sifatning otga
borib taqalishini tasdiqlaydi. Keyinchalik otlar orasidan faqat belgi ifodalovchi
guruhlarining ajralib chiqishi atributiv funksiyada qo‘llanuvchilar guruhining
ajralib chiqishi sifat turkumining uzil-kesil shakllanishiga asos bo‘lgan.
Ot va son o‘rtasidagi aloqalar ham juda qadim zamonlardan beri davom etib
kelmoqda.Insoniyat birdan ortiq narsalarni umumlashtirib ifodalashga ehtiyoj
sezgandagina son so‘z turkumiga murojaat qilgan.
Son turkumi ham sifat singari ot so‘z turkumiga borib taqaladi. Sifatning
asliy va miqdoriy belgilarga ajralishi natijasida son so‘z turkumi yuzaga kelgan.
Sonlar ham xuddi sifatlar singari otlashishi va gapda turli gap bo ‘lagi vazifasida
kelishi mumkin.Sonlar otlashganda otlar singari turlanadi: ikkiga, o‘nni, ikkimiz.
Sonlar guruhini o‘rganilayotganda hisob so‘zlari- numerativlar haqida ham
to‘xtalib o‘tish joiz. Chunki sonlarning hisob so‘zlari bilan birga qo‘llanishi uni
boshqa so‘z turkumlaridan ajralib turuvchi o‘ziga xos belgilaridan biri sanaladi.
9
Чареков С.Л. Функционально-семантическая эволюция аффиксов в алтайских языках (на мат. эвенкийского
и бурятского языков ) . – АДД. –Л, 1989, с.27.
10
Элтазаров Ж.Д. Сўз туркумлари парадигмасида ўзаро алоқа ва кўчиш ҳоллари, 132-б;
8

Hisob so‘zlari ot so‘z turkumiga oid birliklar bo‘lib,ular , asosan , son bilan
bog‘lanib kelgan ot va fe’l orasida ishlatiladi: yuz nafar o‘quvchi, uch yashik uzum,
to‘rt qop un.
Olmosh so‘z turkumining tarixan kelib chiqishi haqidagi ma’lumotlar ilmiy
adabiyotlarda uchramaydi. Olmosh mavzusi tilshunoslik ilmida bir muncha bahs-
munozaraga boy mavzu desak, xato qilmagan bo‘lamiz. Chunki olmoshlarni ba’zi
bir olimlar mustaqil so‘z turkumlari guruhiga kiritmaslik lozimligini ta’kidlab
o‘tadi. Bunga sabab esa olmoshlarning atash ma’nosiga ega emasligidir.
Olmoshlar mustaqil ma’noli so‘zlar kabi shaxs, predmet, belgi yoki miqdorni
bildirmay, ba’zan ular o‘rnida almashinib qo‘llanadi, qandaydir yo‘l bilan ularga
ishora qiladi, o‘rni bilan ularning o‘rinbosari .
Biz bilamizki, hozirgi tilshunoslik ilmida olmoshlar ma’no va grammatik
xususiyatlariga ko‘ra yetti turga ajraladi. Kishilik olmoshlari: men, biz (I shaxs);
sen, siz (II shaxs); u, ular (III shaxs) hamda o‘zlik olmoshi ( o‘z) da - otga yaqinlik
, shaxslarni ifodalash vazifasi amalga oshiriladi. Ko‘rsatish olmoshlari ( bu, shu,
o‘sha, mana shu, mana bu, ana shu ) da– sifatga yaqinlik sezilsa, belgilash-jamlash
olmoshlari( hamma, butun,barcha, bari, har kim, har qanday) hamda gumon
olmoshlari( allakim, allaqanday, allaqaysi, kim, nima, allanima )da sifat va
ravishga yaqinlik; bo‘lishsizlik olmoshlari( hech kim, hech qanday, hech nima,
hech qaysi) da ot va sifatga yaqinlik ifodalanadi.
Ravishlar doimoo‘zbek tilshunosligining muammoga boy mavzularidan biri
bo‘lib kelgan. Ravishlar “asosan harakatning, qisman predmetning belgi, miqdor
yoki holatini bildiruvchi o‘zgarmas so‘z”lardir.
Ravishlar fe’l orqali ifodalangan harakatning belgilarini ifodalash zaruriyati
natijasida yuzaga kelgan. Ravishalrning ikki turi mavjud bo‘lib, biri sof ravishlar,
ikkinchisi esa boshqa so‘z turkumlaridan kelib chiqqan ravishlar. Birinchi
guruhdagi so‘zlarga tez, sekin, asta, zo‘rg‘a, arang kabi bir nechta (sanoqli)
ravishlarni kirgizish mumkin. Ikkinchi toifadagi ravishlar esa ot, sifat, ravishdosh
so‘zshakllarining «qotib qolgan» formalari sifatida namoyon bo‘ladi.
9

Turkiy tillardagi r avishlar, asosan, otdan va fe’ldan tarqalgan ravishlardir.
Otdan tarqagan ravishlar kelishiklarda turlangan so‘zlar bo‘lib, ular harakatning
bajarilish o‘rni, payti haqida ma’lumot beradi. Masalan: birga, bunda, uzoqdan.
Fe’ldan tarqagan ravishlar ning barchasi uning ravishdosh shaklidan kelib
chiqqan.
Tuzilish jihatdan ayrim ravishlar kelishik shaklini olgan otlarga (quyiga,
tubdan) va olmoshlarga (shundan, unda-bunda), sifatlarga (sekinroq, bab-baravar),
ravishdoshlarga (ertalab, bora-bora, turib-turib) o‘xshab ketadi. Bu o‘xshashlik
tasodifiy hodisa bo‘lmay, balki ravish so‘z turkumi sifatida shakllanayotgan paytda
o‘z tarkibini o‘sha turkumlardan ajralib chiqqan so‘zlar hisobiga to‘ldirgan. Hatto
shunday ravishlar borki, ular hozirgi kunda boshlang‘ich formalaridan tamomila
uzoqlashgan: olg‘a, onda-sonda, jo‘rttaga, tashqari, yana kabi 11
.
Xullas, s o‘zturkumlari tizimining shakllanishi tarixiga doir ma’lumotlarni
tahlil qilish ham da so‘z turkumlari va ular a’zolari o‘rtasidagi munosabatlarni
aniqlashtiri sh bu boradagi munozaralarni ijobiy hal qilishga xizmat qiladi.
11
Ўзбек тили грамматикаси, I том. Морфология. – Тошкент: Фан, 1975, 528-529 - бет лар.
10

1.2 . So‘z turkumlari va ularni tasniflash tamoyillari
So‘z leksika uchun ham, grammatika uchun ham asosiy va zaruriy birlik.
Modomiki, so‘z turkumlari o‘zida u yoki bu belgisiga ko‘ra ajratilgan so‘z
guruhlari ekan, ularni guruhlarga ajratishda bir qator muammolar yuzaga keladi.
Chunki so‘z turkumlarida leksika va grammatika, lison va nutq, til va borliq
munosabatlari doim qorishiq holda aks etadi. Bu esa ilmiy bahslar, avvalo,
turkumlarga ajratish mezonlari, ajratiluvchi guruhlar soni va ularning tarkibiga doir
muammolarni kelritib chiqaradi. Boshqacha aytganda, tilshunosligimizda asosiy
e’tibor so‘z turkumlari tasnifiga qaratilib, boshqa bir muhim masala – so‘z
turkumlarining o‘zaro munosabati, ularning kesishuv nuqtalari, yaqinlashuvi va
uzoqlashuvi ko‘pincha nazardan chetda qoladi.
So‘z turkumi soni va tarkibini aniqlashda dunyo tilshunosligida bo‘lgani
kabi, o‘zbek tilshunosligida ham, so‘zlarning semantik, morfologik va sintaktik
xususiyatini inobatga olish keng tarqalgan. Biroq amaliyotda so‘z turkumlarini
ajratishda, asosan, ularning semantik xossasiga tayanish urf bo‘lgan. Ayrim
tilshunoslar tomonidan tasnifda ma’noviy belgi bosh va yagona asos sifatida
qaraladi. Ba’zilar esa mezon sifatida mazkur uch belgini tan olgani holda so‘zlarni
ma’noviy va sintaktik belgilari asosidagina guruhlashadi. So‘z turkumlarining bir-
biriga o‘tishi, leksik va leksik-grammatik omonimiya masalasi esa bunda har xil
qarama-qarshilik va ikkilanishlar yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi.
O‘zbek tilshunosligida ham Sh.Raxmatullayev, R.Sayfullayeva, A.Hojiyev
va A.Nurmanovlarso‘z turkumlari va ularning tasnifiga doir bir qator ilmiy
izlanishlarni amalga oshirgan.R.Sayfullayeva, B.Mengliyev hamda G. Boqiyevalar
hamkorligi ostida chiqqan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” 12
o‘quv qo‘llanmasida ham
so‘z turkumlarining tasnifiga alohida to‘xtalib o‘tilgan. Bu o‘quv qo‘llanmada
so‘zlar semantik, morfologik va sintaktik belgisi asosida tasnif qilingan. Bu uch
12
SayfullayevaR.R., MengliyevB.R., BoqiyevaG.H., QurbonovaM.M., YunusovaZ.Q., AbuzalovaM.Q. Hozirgio‘zbekadabiytili.
O‘quvqo‘llanma. - Toshkent: O’zMUnashri, 2007. -380 b.
11

belgi har bir so‘zda dialektik birlikni tashkil etadimi, degan savol tug‘ilishi tabiiy.
Boshqacha aytganda, ma’lum bir semantikada ma’lum bir morfologik belgi va
sintaktik xususiyat mujassamlashganmi? Masalan, predmetni ifodalovchi so‘z
(ya’ni predmetlik ma’nosi) son, kelishik, egalik ma’nolariga, shuningdek, sub’ekt,
ob’ekt vazifalariga egami? Dalillar shuni ko‘rsatadiki, ular sub’ekt, ob’ekt
vazifalarida keladi. Shu bilan birgalikda, atributiv vazifada kelib, predmetning
belgisini ( tilla uzuk, qum soat ), belgining belgisini ( tovushdan tez, yovdan xavfli )
bildiradi. Belgi ma’noli so‘z egalik, kelishik affikslarini olishi, gapda sub’ekt,
ob’ekt vazifalarida kelishi mumkin ( Olmaning shirini pishdi, gullarning qizilidan
terdi kabi).
Semantik-morfologik-sintaktik belgilar birligi asosida tasniflash tarafdorlari
bunda yo omonimiya, yo substantivatsiya (otlashish) hodisasini ko‘radilar. Chunki
bu so‘zlarda belgi ham, predmetlik ham mushtarak.
So‘zlarning bayon etilgan semantik xususiyatlari, ya’ni «belgilik» va
«predmetlik» ma’nosining birligi shuni ko‘rsatadiki, so‘zlarning egalik, kelishik,
kesimlik affikslari hamda ma’lum bir sintaktik vazifa bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
aloqasi yo‘q. Takror bo‘lsa-da, aytish joizki, egalik, kelishik, kesimlik affikslari,
shuningdek, gapda ma’lum bir sintaktik vazifa bajarish biror so‘z turkumi uchun
xususiylashmagan. To‘g‘ri, ayrim so‘zlar faqat predmetni bildirsa-da, belgi
ifodalamaydi (masalan, atoqli otlar), ba’zilari esa predmetga ishora qilmasdan,
faqat belgi, miqdor (masalan, ancha, ikki)ifodalashi mumkin. Bu yuqoridagi fikrga
monelik qila olmaydi. Chunki ular juda oz miqdorda bo‘lib, ular «predmetlik va
belgilik mushtarakligi maydoni»ning chekkasidan o‘rin oladi. Chegaradan o‘rin
egallovchi bunday so‘zlar tasnifda, albatta, qiyinchilik tug‘diradi. Shu boisdan ular
sun’iy ravishda u yoki bu turkumga kiritib yuboriladi. Holbuki, bunday
birliklarning o‘rni ajratilayotgan so‘z turkumlarining sarhadida. Shu boisdan
tilshunos L.V.Herba shunday yozadi: «Faqat guruhlar markazidagi birliklar aniq.
So‘z turkumlari chegarasidagi oraliq birliklar esa hamisha u yoq-bu yoqqa tebranib
turadi. Ana shu noaniq, xira va tebranib turuvchi holat tilshunosning diqqatini
ko‘proq o‘ziga jalb etmog‘i lozim».
12

Agar so‘zda semantik, morfologik va sintaktik belgi butunlikni tashkil etmas
ekan, bunda ular tasnif asosi bo‘lib xizmat qila olmaydi. Zero, ziddiyatsiz bo‘lish,
guruhlash faqat bir asosda amalga oshiriladi. Shuning uchun ayrim manbalarda,
darslik va qo‘llanmalarda mualliflar so‘zlarni uch belgi birligi asosida tasnif
qilishib, asosan, ulardan biriga etakchi, asosiy mezon sifatida tayanishadi, shu
bilan birgalikda, bir tasnifning o‘zida tasnif asosini bir necha marta
almashtirishadi. Deylik, o‘zbek tilidagi so‘zlar tasnifida morfologik belgi
etakchilik qiladi. Shu boisdan taqlidlar mustaqil so‘zlarning barcha belgilariga ega
bo‘lsa-da, morfologik o‘zgarmas so‘z bo‘lganligi uchun nomustaqil so‘zlar sirasiga
kiritib yuborilgan. Yoki gap bo‘laklari sintaktik belgi asosida tasnif etiladi, biroq
an’anaviy yondashuvda ergash gapli qo‘shma gaplar bo‘linishida tasnif sintaktik
belgi asosida boshlanib, semantik belgi bilan yakunlanadi.
Ta’kidlash kerakki, qayd qilingan uch mezondan hammasi ham so‘z
guruhlarini belgilashda bir xil mavqega ega emas. Bu, avvalo, so‘zlarning sintaktik
vazifalarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Chunki biror bir sintaktik vazifani bajarish
imkoniyati barcha mustaqil so‘z turkumida mavjud. Bu vazifa so‘z turkumlarini
farqlash uchun emas, aksincha, ularni tenglashtirish uchun xizmat qiladi. Sintaktik
vazifa nuqtai nazaridan mustaqil va yordamchi so‘zlar ajraladi, xolos. Ammo
bunda ham yordamchi so‘z vazifasida qo‘llanadigan ot yoki fe’l haqida gap
ketganda chalkashlik vujudga keladi. Nomustaqil so‘zlarning ichki tasnifida
ularning sintaktik vazifalarini inobatga olish muhim ahamiyat kasb etadi. Zero
muayyan sintaktik munosabatni ifodalash ularning mohiyatini, kategorial
ma’nosini tashkil etadi.
Morfologik tasnifda so‘zlarning ikki muhim jihati e’tiborga olinadi:
so‘zlarning shakl yasalishiga potentsial imkoniyati va muayyan grammatik
kategorial ma’no ifodalanishining ma’lum bir so‘z guruhlari bilan bog‘liqligi.
Birinchi jihatga ko‘ra morfologik o‘zgaruvchi va o‘zgarmas so‘z farqlansa,
ikkinchi jihatga ko‘ra, so‘zlarning morfologik guruhlari (so‘z turkumlari) ajratiladi.
13

So‘zlarning semantik tasnifi .
Mustaqil lug‘aviy ma’noli so‘zlar Fe’l,ot, sifat, son, ravish, taqlid
Nomustaqil lug‘aviy ma’noli so‘zlar Olmosh va so‘z-gap
Lug‘aviy ma’nosiz so‘zlar Ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama
So‘zlarning morfologik tasnifi . Bu tasnifga binoan, so‘zlar, aytilganidek,
ikki guruhga ajraladi:
a) o‘zgaruvchi leksema;
b) o‘zgarmas leksema.
O‘zgaruvchi leksema lug‘aviy shakl hosil qiluvchilarni qabul qila oladi.
O‘zgarmas so‘z esa bunday xususiyatga ega emas.O‘zgaruvchi turkum uchun
tasniflovchi grammatik shakl mavjud. Masalan, otlarda son, sub’ektiv baho
shakllari, fe’llarda nisbat, o‘zgalovchi, harakat tarzi, sifatlarda daraja. O‘zgarmas
so‘z bunday shaklga ega emas.
Bu tasnifda olmoshga o‘rin berilmagan, chunki u o‘zi ishora qiluvchi barcha
mustaqil so‘z turkumiga xos o‘zgarish tizimiga ega. Shuning uchun olmoshning ot-
olmosh, fe’l-olmosh, sifat-olmosh, son-olmosh kabi turi mavjud. Ot-olmosh
sonlanadi (son kategoriyasiga ega bo‘ladi), fe’l-olmosh nisbatlanadi, tarzlanadi,
o‘zgalanadi, sifat-olmosh darajalanadi, son-olmosh son shakllarini qabul qiladi.
Leksemalarning sintaktik tasnifi.
Gap bo‘lagi bo‘lishga xoslanmagan
so‘zlar Undov, modal, so‘z-gap
Gap bo‘lagi bo‘lishga xoslangan so‘zlar Fe’l, ot, sifat, son, ravish, taqlid, olmosh
Sintaktik aloqa vositasi bo‘lishga
xoslangan so‘zlar Ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama
O‘zbek tilida so‘z turkumlari mazkur belgilari asosida quyidagi ko‘ rinishda
tartiblanadi:
Mustaqil so‘zlar Fe’l, ot, sifat, son, ravish, taqlid, olmosh
Yordamchi so‘zlar Ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama
14

Oraliq so‘zlar So‘z-gaplar
X.Muhiddinova, D. Xudoyberganova va boshqalar tomonidan tuzilgan oliy
o‘quv yurti talabalariga mo‘ljallangan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” 13
nomli o‘quv
qo‘llanmada so‘zlar leksik-s emantik, grammatik o‘zgarish tizimi hamda sintaktik xususiyatlariga
ko‘ra tasniflangan:
Leksik-semantik xususiyatlari so'zlarning mustaqil holda lug‘aviy m
a’no anglatishi
Grammatik o‘zgarish tizimi so'zlarning umumiy morfologik
xususiyatlari.
Sintaktik xususiyatlari so'zlarning gapda qanday gap bo'lagi
vazifasida kela olishi.
Hozirgi o‘zbek tilida 12 ta so‘z turkumi mavjud bo‘lib, ular yuqorida bayon
qilingan 3 asosiy xususiyatga ega bo'lish darajasiga ko'ra, avvalo, quyidagi
guruhlarga bo'linadi:
Mustaqil so'zlar ot, sifat, son, ravish, fe’l va olmosh
Yordamchi so'zlar Bog‘lovchi, ko'makchi va yuklama
Alohida so'zlar modal so‘zlar, undovlar va taqlid so'zlar.
So'zlarni turkumlarga ajratishda boshqacha yondashuvlar ham mavjud bolib,
birinchi xil tasnifda so'zlar quyidagi beshta guruhga bo'linadi: 1) mustaqil so'zlar;
13
X. Muhiddinova X., Xudoyberganova D va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabit tili. O‘quv qo‘llanma„ O‘qituvchi
nashriyot matbaa ijodiy uyi.-T - 2006 www.ziyouz.com
15

2) yordamchi so‘zlar; 3) modal so'zlar; 4) undovlar; 5) taqlid so'zlar. 6-sinflarga
mo‘ljallangan ona tili darsligida aynan mana shu tasnif ko‘rsatib o‘tilgan.
Ikkinchi xil tasnifda esa so'zlar ifodalaydigan umumiy ma'nolariga ko'ra
quyidagi guruhlarga bo'linadi:
Tasniflardan ko'rinadiki, so'zlarning mustaqil va yordamchi so‘z
turkumlariga bo'linishi an'anaviy tasnif hisoblansa-da, hozirgi kunda ham o'z
qimmatini yo'qotgan emas. Biroq mustaqil so'zlarga qaysi so‘z turkumlarini
kiritish masalasi, shuningdek, ularning tartiblanishida hozirgi kunda turlicha
qarashlar mavjud. An'anaviy tasnif bo'yicha mustaqil so'z turkumlariga 6 ta so‘z
turkumi kiritiladi va ular: ot, fe’l, sifat, son, ravish, olmosh.
Bizga ma’lumki,til ilmida s o‘z turkumining ko‘chishi , ya’ni transpozitsiya
hodisasi ham ro‘y beradi. Transpozitsiya deganda, ma’lum bir turkumga mansub
so‘zning o‘ziga xos bo‘lgan atash, vazifa semasini kuchsizlantirib, boshqa so‘z
turkumiga xos semantik va grammatik belgiga ega bo‘lishi tushuniladi. Turkiy
tillarda so‘z turkumi bir-biridan qat’iy chegaralanmaydi, ular uzviy aloqada, bir
butun sistemani tashkil etadi.
Mustaqil so‘zlar orasidagi o‘zaro munosabat va ularning bir-biriga
ko‘chishi leksema sememasidagi taraqqiyot natijasida yuzaga kelib, ko‘chishning
nutqiy va lisoniylashgan ko‘rinishi farqlanadi. Nutqiy ko‘chishda nutqiy ko‘chma
16

ma’no ifodalanadi. Masalan, Birnikimingga, mingnikitumanga gapida son
turkumiga mansub ( bir ) so‘zi vaqtincha ot turkumi vazifasida kelmoqda va bu
o‘tkinchi, nutqiy hodisa. Lisoniy ko‘chishda so‘z bir turkumdan boshqa turkumga
butunlay o‘tib ketadi, transpozitsiya hodisasi yuz beradi. Transpozitsiya deyarli
barcha mustaqil so‘z, hatto mustaqil va yordamchi so‘zlar orasida ham kuzatiladi .
Masalan: odam, kishi, inson otlari men olmoshi o‘rnida: o‘ylab qolasan kishi ; uch,
yetti, yigirma, qirq sonlari ot o‘rnida: yettisi o‘tdi;
Demak, aytish mumkinki, so‘z turkumi orasida muntazam aloqa mavjud,
bu aloqa til tizimining doimiy o‘zgarish, taraqqiyotdagi jonli jarayon ekanligidan
dalolat beradi. Shu boisdan ayrim so‘zlarning qaysi turkumiga mansubligi ularning
semantik, morfologik va sintaktik xususiyatlarini tegishli tadqiq usullari bilan
tadqiq qilish asosida belgilanishi lozim. Bu tilshunosligimiz oldida turgan dolzarb
vazifalardan hisoblanadi.
II BOB. “O‘zbek tilida so‘z turkumlari” modulini o‘qitishning amaliy
jihatlari
17

2.1. So‘z turkumlarini o‘rgatishda faol qo‘llanadigan metodlar va usullar
Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo‘yiladigan asosiy talab qisqa vaqt ichida
yuksak natijalarga erishishdir. Bunda nazariy bilimlarni o‘quvchilarga yetkazib
berish asosida ma’lum ko‘nikma va malakalarni shakllantirish, o‘quvchilar
tomonidan egallangan bilimlar darajasini baholash o‘qituvchidan ta’lim jarayoniga
yangicha yondashishni talab etadi. Bugungi kunda ta’lim-tarbiya jarayonining
samaradorligini oshirishda interfaol metodlardan keng foydalanilmoqda. Bu
metodlar o‘z mohiyatiga ko‘ra ta’lim oluvchilarda o‘quv-bilish faolligini oshirish,
ularni kichik guruh va jamoada ishlash, o‘rganilayotgan mavzu, muammolar
bo‘yicha shaxsiy qarashlarini dadil, erkin ifodalash, o‘z fikrlarini himoya qilish,
dalillar bilan asoslash, tengdoshlarini tinglay olish, g‘oyalarni yanada boyitish,
bildirilgan mavjud mulohazalar orasidan eng maqbul yechimni tanlab olishga
rag‘batlantirish imkoniyatiga egaligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi.
Bizga ma’lumki,‘Interfaol” tushunchasi ikki taraflama harakat qilmoq, ish
ko‘rmoq kabi ma’nolarni anglatadi. O‘qituvchi interfaol metodni qo‘llash orqali
o‘quvchilarning aniq ta’limiy maqsadga erishishda o‘zaro hamkorlikka asoslangan
harakatlarni tashkil etish, yo‘naltirish, boshqarish, nazorar qilish, tahlil qilish va
xolis baholash imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Interfaol metodlar o‘qitishning texnik vositalari yoki kompyuterlardan
foydalanish sohasidagi tadqiqotlar deb qaralmaydi, balki bu ta’lim samaradorligini
oshiruvchi omillarni tahlil qilish, ishlab chiqish hamda usul va materiallarni
qo‘llash, shuningdek qo‘llanilayotgan usullarni baholash yo‘li orqali ta’lim
jarayonining asoslari va uni maqbullashtirish yo‘llarini ishlab chiqishni aniqlash
maqsadidagi tadqiqotdir.
Til ta’limida bir qancha interfaol ta’lim metodlaridan foydalanish mumkin.
Ayniqsa, o‘zga tilli guruhlarda o‘zbek tili fanining samarali o‘qitilishi va dars
davomida talabalarning faolligini ta’minlash maqsadida interfaol metodlar va
usullar qo‘llanilmoqda. Bularga “Konseptual jadval”, “Klaster”, “Venn
diagrammasi”, “Insert”, “BBB” va shu kabi o‘nlab interfaol ta’lim shakllarini
18

namuna qilib ko‘rsatish mumkin.. Bu interfaol ta’lim shakllari “Grafik
organayzerlar” deb ham yuritiladi. Organayzer inglizcha “tashkil etuvchi, grafik
tashkil etuvchi” ma’nosini bildiradi. Axborot texnologiyalari sohasi atamasi
sifatida ishlatiladi. Aniqrog‘i, Power-point va shu kabi dasturlarda tayyorlanadigan
vizual ko‘rgazmali namoyish usuli hisoblanadi. Tahliliy ma’lumotlarni
ko‘rgazmali taqdim etish usullari va vositalari sifatida organayzerlar (grafik tashkil
etuvchilar)ning vazifasi muhim hisoblanadi.
“Grafik organayzerlar” dars mashg‘ulotiga o‘qituvchi tomonidan jadvallar
to‘ldirilib, tayyor holda olib kirilsa, vosita bo‘lib xizmat qiladi. Agar bu grafik
tashkil etuvchilar dars jarayoniga tayyor holda olib kirilmasdan, dars jarayonida
shakllantirilsa, metod bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, “So‘z turkumlari” mavzusi
yuzasidan “Klaster” tuzilib, uni tarmoqlab, tayyor holda darsga olib kirilsa, bu
o‘qituvchi uchun ta’lim vositasi hisoblanadi. “So‘z turkumlari” mavzusi yuzasidan
asosiy tushuncha yozilib, u o‘quvchilar tomonidan tarmoqlansa va bu dars
jarayonida amalga oshirilsa, metod bo‘lib xizmat qiladi.
O‘zbek tili darslarida “So‘z turkumlari” mavzusini va mohiyatini ochib berish
maqsadida quyidagi “Grafik organayzerlar”ni qo‘llash yuzasidan mulohaza
yuritamiz.
“Insert” grafik organayzeri. “Insert” - yangi mavzu bo‘yicha
o‘quvchilarning muayyan tushunchalarga egaliklarini aniqlash, ularda matnga
nisbatan tahliliy yondashish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Insert
so‘zi inglizcha joylashtirmoq, belgi qoy‘moq ma’nosini beradi.
- mustaqil o‘qish, ma’ruza tinglash jarayonida olinadigan ma’lumotlarni bir
tizimga keltirishga imkoniyat yaratadi;
- oldindan olingan ma’lumotni yangisi bilan o‘zaro bog‘lash qobiliyatini
shakllantirishga imkon beradi.
O‘qish vaqtida olingan ma’lumot yakka tartibda taqsimlanadi: matnda
qo‘yilgan belgiga mos ravishda jadval ustunlariga “joylashtiriladi”:
V - “...” haqida olingan bilim (ma’lumot)ga mos keladi;
+ - yangi ma’lumot sanaladi;
19

___ “...” haqidagi bilimga qarama-qarshi;
? - tushunarsiz qo‘shimcha ma’lumot.
INSERT JADVALI
V + - ?
Insert:
- samarali o‘qish va fikrlash uchun matnda belgilashning interfaol tizimi;
- avvalgi bilimlarni faollashtirish va matnda belgilash uchun savollarning
qo‘yilish muolajasi. Shundan so‘ng matnda uchraydigan, har turdagi
axborotlarning belgilanishi;
- matn bilan ishlash jarayonida ta’lim oluvchiga o‘zining mustaqil bilim
olishini faol kuzatish imkonini ta’minlovchi kuchli asbob;
- o‘zlashtirishning majmuali vazifalarini yechish va o‘quv materialini
mustahkamlash, kitob bilan ishlashning o‘quv malakalarini rivojlantirish uchun
foydalaniladigan o‘qitish usulidir.
Insert jadvali
20

“Insert” grafik organayzerini “So‘z turkumlari” mavzusida quyidagicha qo‘llash
mumkin:
V + - ?
O‘zbek tilida
mustaqil so‘z
turkumlari 6 ta Olmoshlar o‘zbek
tilida “Ichi bo‘sh
so‘zlar” deyiladi Sifat otga
bog‘lanadi.Ravish
fe’lga bog‘lanadi Oraliq so‘z
turkumlariga undov,
modal hamda taqlid
so‘zlar kiradi.
“Klaster” grafik organayzeri. Klaster” grafik organayzeri “Fikrlarning
tarmoqlanishi” degan ma’noni anglatadi. Bu metod turi talabalarning biron-bir
mavzuni chuqur o‘rganishlariga yordam berib, ularni mavzuga taalluqli tushuncha
yoki aniq fikrlarni erkin va ochiq uzviy bog‘langan ketma-ketlikda tarmoqlashni
o‘rgatadi.
“Fikrlarning tarmoqlanishi” quyidagicha tashkil etiladi:
- xayolga kelgan har qanday fikr bir so‘z bilan ifoda etilib ketma-ket
yoziladi;
21

-fikrlar tugaguncha, yozishda davom etiladi va fikrlar tugasa, u holda yangi
fikr kelgunga qadar biron rasm chizib turiladi;
- darsda imkon boricha fikrlarning va o‘zaro bog‘liqlik ketma-ketligini
ko‘paytirishga harakat qilinishi lozim.
O‘zga tilli guruhlarda “So‘z turkumlari” mavzusini yoritishda “Klaster” usuli
beqiyos ahamiyat kasb etadi. Chunki bu metod orqali talabalar mavzuga oid
tushunchalar ustida ishlaydi. Masalan, ot so‘z turkumiga oid tushunchalarni ular
quyidagi tartibda tarmoqlarga ajratishlari mumkin:
“Klaster” usulida so‘z turkumlari tushuntirilganda o quvchining diqqatini shuʻ
mavzuga qaratish maqsadida markazga so‘z turkumlariga oid tushunchalar
yoziladi. O quvchilar mavzuga oid barcha fikrlarini markazning atrofiga
ʻ
22OT narsa
shaxs
shaharhayvon
idish
kosib
bobo davlatjoy

joylashtirib yozadilar. Fikrlar bayon etilgandan so‘ng har bir fikr yoki so‘zni
toifalarga ajratib chiqadilar.
“Klaster” usuli quyidagi maqsadlarga erishish uchun qo‘llaniladi:
- o quvchilar so‘z boyligini oshirish; ʻ
- yozma nutqni takomillashtirish;
- fikrlash qobiliyatini shakllantirish;
- toifalarga ajrata olish qobiliyatini rivojlantirish.
“Klaster” usuli o‘quvchilarning u yoki bu mavzu bo‘yicha erkin va bemalol
fikr yuritishiga yordam beradi. U faqat g‘oyalar orasidagi bog‘lanishlarni
fikrlashni ta’minlash imkoniyatini beradigan tuzilmani aniqlab olishni talab qiladi.
“Klaster” usulidan axborotlarni qabul qilish bosqichida ham, fikrlash bosqichida
ham foydalaniladi. Bu usuldan muayyan mavzu sinchiklab o‘rganilguncha fikrlash
faoliyatini ta’minlashda foydalanish mumkin.
«Klaster» larga bo‘lish quyidagi usullarda amalga oshiriladi:
1. Hushingizga kelgan barcha fikrlarni yozib oling. Bu fikrlarni muhokama
qilmang, shunchaki yozib olavering.
2. Matnni kechiktiradigan imlo va boshqa omillarga ham parvo qilmang.
3. Sizga berilgan vaqt nihoyasiga etmaguniga qadar yozishdan to‘xtamang.
Miyangizga fikr kelish to‘xtab qolsa, toki yangi fikrlar kelguncha qog‘ozga
nimalarni chizib o‘tiring.
4. Imkoni boricha, bog‘lanish mumkin bo‘lgan tarmoqlarni chizib chiqing.
Umuman olganda, “Klaster” usuli yordamida so‘z turkumlari o‘rgatilganda
talabalar so‘z turkumlariga oid barcha tushunchalarni yozib oladi va ular
o‘rtasidagi bog‘liqliklar haqida bilimlarga ega bo‘ladi.
23

O‘zbek tili fani asosan o‘zga tilli guruhlarda o‘tilgani bois mustaqil so‘z
turkumlarini o‘rgatishda rasmli- tasvirli usullardan foydalanish yaxshi natija
beradi. Chunki tasvirli usullar talabaning diqqatini darsga jalb etishda muhim rol
o‘ynaydi. “Shaxsini top” usulidan foydalanish orqali talabalar o‘zbek tilida
uchraydigan bir qancha kasb egalari, shuningdek atoqli otlar va turdosh otlar
haqida ma’lumotlarga ega bo‘ladilar.
24

“Kubik” lar usuli ham dars jarayonini faollashtiruvchi usullardan biri bo‘lib,
mavzuni o‘rganishni osonlashtiradi. Ot so‘z turkumini “Kubik” usulida
tushuntirish ancha samarador usul sanaladi. Kubikning 6 ta tomoniga quyidagi
ko‘rsatmalar yoziladi:
1.Nomi
2.Tuzilishi
3.Taqqoslang
4.O‘xshating
5.Vazifasi
6.Yaxshi, yomon tomonlarini yoriting.
7.Aytingchi, siz u bilan nima qila olasiz? Undan qanday foydalanish mumkin?.
Buning uchun sabablarni asoslab bering. O‘quvchilar o‘z fikrlarini aytadi.
Masalan: 1.Nomi- kitob
2.Tuzilishi-qog‘oz, karton
3.Taqqoslang-daftardan ko‘ra katta yoki kichik bo‘lishi mumkin
4.O‘xshating- to‘rtburchakka o‘xshaydi
5.Vazifasi-bilim berish 6.Yaxshi tomoni: rasmlari rang-barang, qiziq hikoyalar,
she’rlarni, ertaklarni o‘zida jamlagan Yomon tomoni: varaqlarining tez
yirtilishi.
O‘zga tilli guruhlarda o‘zbek tili fanining o‘tilishi jamiyatimizda davlat tili
sifatida tobora mavqeyi oshib borayotgan o‘zbek tilini puxta o‘zlashtirilishiga
hamda bu tilda o‘z fikrlarini erkin bayon etishlariga zamin yaratadi. Dars
jarayonida talabalarda so‘z turkumlariga oid bilim va ko‘nikmalarni shakllantirib
borishda “Venn diagrammasi” ham yaqindan yordam beradi. Chunki bu metod
talabalarga o‘zbek tilidagi so‘ z turkumlarini o‘z ona tillaridagi so‘z turkumlari
bilan qiyoslab o‘ rganishlariga, ular o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqli tomonlarini
topishlariga imkoniyat yaratadi.
Shuni alohida ta’kidlab o‘tish lozimki, so‘z turkumlari mavzusi
tilshunoslikning qiziqarli va munozaralarga boy mavzusidir. Qolaversa, so‘z
turkumlarini o‘rganmasdan turib tilning boshqa sathlarida hech qanday natijaga
25

erishib bo‘lmaydi. So‘z turkumlari haqidagi bilimlarni talabalarga oson va qulay
yetkazishning yana bir samarali usuli- “Beshinchisi ortiqcha” usulidir. Bunda
tushunchalar talabalarga ketma-ketlikda beriladi. Ular bu ketma- ketlikdagi
ortiqcha so‘zni belgilashlari lozim bo‘ladi.Masalan:
O quvchilar mantiqiy tafakkur yuritish ko‘nikmalariga ega bo‘lishlarida ushbuʻ
metod alohida ahamiyatga ega. Uni qo‘llashda quyidagi harakatlar amalga
oshiriladi:
 O‘rganilayotgan mavzu mohiyatini ochib berishga xizmat qiluvchi
tushunchalar tizimini shakllantirish;
 hosil bo‘lgan tizimdan mavzuga taalluqli bo‘lgan to‘rtta (beshta, oltita, ...)
va taalluqli bo‘lmagan bitta tushunchaning o‘rin olishiga erishish;
 o‘quvchilarga mavzuga taalluqli bo‘lmagan tushunchani aniqlash va uni
tizimdan chiqarish vazifasini topshirish;
 o‘quvchilarni o‘z harakatlari mohiyatini sharhlashga undash (mavzuni
mustahkamlash maqsadida o‘quvchilardan tizimda saqlanib qolgan
tushunchalarga ham izoh berib o‘tishlari hamda ular o‘rtasidagi mantiqiy
bog‘liqlikni asoslashlarini talab etish lozim).
26

Mazkur metod o‘quvchilardan o‘rganilayotgan mavzu (yoki bo‘lim, bob)
yuzasidan tahliliy mulohaza yuritish, shuningdek, eng muhim tayanch
tushunchalarni ifodalay olishni talab etadi.
Metodni qo‘llashda quyidagi harakatlar tashkil etiladi:
 o‘qituvchi o‘zaro teng nisbatda mavzuga (bo‘lim, bob) oid va oid bo‘lmagan
asosiy tushunchalar tizimini yaratadi;
 o‘quvchilar mavzuga (bo‘lim, bob) oid va oid bo‘lmagan asosiy
tushunchalarn aniqlaydilar va daxldor bo‘lmagan asosiy tushunchalarni
tizimdan chiqaradilar;
 o‘quvchilar o‘z harakatlarining mohiyatini izohlaydilar.
Metoddan individual, guruhli va ommaviy shaklda o‘quvchilar tomonidan
mavzuning puxta o‘zlashtirilishini ta'minlash hamda ularning bilimlarini aniqlash
maqsadida foydalanish mumkin.
2.2. So‘z turkumlarini o‘rgatishda “Konseptual jadval”dan foydalanish
Til – millatning mavjudligini, barhayotligini namoyon etadigan vositadir.
Modomiki,millatning o‘z tili bor ekan, demak, uning dunyoga aytar so‘zi ham
bordir. Shu tiriklik dunyosining bir qismi o‘laroq asrlar osha jahonga o‘z
so‘zimizni aytib keldik.O‘zbek tili ham qadimiy til sifatida goh “O‘rxun Enasoy
bitiklari”, goh “Devonu lug‘atit turk”, “Devoni hikmat”, “Hibbat ul haqoyiq”,
“Xamsa”, “Boburnoma”, “O‘tkan kunlar” bo‘lib moziy bag‘ridan jaranglab
turibdi. 14
Darhaqiqat, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek:
- Dunyodagi qadimiy va boy tillardan biri bo‘lgan o‘zbek tili xalqimiz uchun
milliy o‘zligimiz va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik, buyuk
qadriyatdir.Kimda-kim o‘zbek ilining bor latofatini, jozibasi va ta’sir kuchini,
cheksiz imkoniyatlarini his qilmoqchi bo‘lsa, munis onalarimizning allalarini, ming
14
MirziyoyevSh. Buyukkelajagimiznimardvaolijanobxalqimizbilanbirgaquramiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017.
27

yillik dostonlarimizni, o‘lmas maqomlarimizni eshitsin, baxshi va hofizlarimizning
sehrli qo‘shiqlariga quloq tutsin.
Til – millаtning qаlbi, dаvlаtning rаmzi . Til bo‘lmаsа, millаt hаm bo‘lmаydi.
O‘z milliy dаvlаtchiligigа, mustаqilligigа egа bo‘lgаn hаr bir millаt o‘z milliy
tilining tаrаqqiyoti uchun g‘аmxo‘rlik qilishi tаbiiydir. Vatanning chegaralari qay
darajada himoyaga muhtoj bo‘lsa, uning ma’naviy boyliklari ham, xususan, tili
ham shu darajada e’tiborga muhtojdir.Shu ma’noda, milliy tilimiz qarshisida har
doim mas’uliyatli bo‘lishga majburmiz. Bu borada ham davlatimiz rahbarining
quyidagi fikrlari e’tiborga molikdir:
-Har birimiz davlat tiliga bo‘lgan e’tiborni mustaqillikka bo‘lgan e’tibor deb,
davlat tiliga ehtirom va sadoqatni ona vatanga ehtirom va sadoqat deb bilishimiz,
shunday qarashni hayotimiz qoidasiga aylantirishimiz kerak. Bu olijanob harakatni
barchamiz o‘zimizdan, o‘z oilamiz va jamoamizdan boshlashimiz, ona tilimizga,
urf-odat va qadriyatlarimizga hurmat, Vatanga mehrimizni amaliy faoliyatda
namoyon etishimiz kerak 15
.
Millatning umri, xalqning milliy qiyofasi so‘zsis uning tiliga bog‘liq. “Ona
tilimizning istiqboli xavf ostida qolgan og‘ir vaziyatda dadil eldoshlarimiz Alisher
Navoiy ruhidan madad oldilar. Hazrat Alisherning: “Tilga ixti yorsiz – elga
e’tiborsiz” degan hikmatli so‘zlari o‘zbek tiliga davlat maqomi berish uchun
kurash ketayotgan 1989-yilda Toshkentning markaziy maydoni (hozirgi
Mustaqillik maydoni)ning kun chiqish tomonidagi ulkan binoning tepasiga odam
bo‘yi keladigan va ichidan nurlanib turadigan ulkan harflar bilan uzoq-uzoq lardan
ko‘rinadigan qilib yozib qo‘yilgan edi.
Nur bilan yozib qo‘yilgan bu so‘zlar “Alisher Navoiy” imzosi bilan birga
hozir ham ushbu yuksaklikda porlab turibdi. Chunki bu so‘zlar hanuzgacha o‘z
teran ma’nosini yo‘qotgan emas.
So‘nggi yillarda Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev boshchiligida ona
tilimizga yuksak hurmat ko‘rsatish, uni taraqqiy ettirish ,ayniqsa, davlat idoralarida
ona tilimizda, ya’ni o‘zbek tilida ish yuritishga oid jiddiy islohotlar amalga
15
MirziyoyevSh. Qonunustuvorligivainsonmanfaatlarinita’minlash – yurttaraqqiyotivaxalqfarovonligininggarovi. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2017.
28

oshirilmoqda. Bu esa ta’lim rus va boshqa mahalliy tillarda olib boriladigan oliy
ta’lim muassasalarida o‘zbek tilini o‘qitishga yanada jiddiy tus berdi. Boshqa
millat vakillarining davlat tili hisoblangan o‘zbek tilini puxta egallashlari, milliy va
madaniy qadriyatlarni o‘rganishi hamda ularga hurmat bilan munosabatda
bo‘lishlari taqozo etiladi.
Yurti mizda azal-azaldan yoshlarning ta’lim va tarbiyasiga alohida e'tibor
qaratilgan. Bugungi kunda esa ta’lim, tarbiya, o‘qish, o‘rganish, ta’lim sifatini
nazorat qilish davlat siyosati dajasiga ko‘tarildi.Ta’lim-tarbiya hamisha jamiyat
taraqqiyotining asosi bo‘lgan.
Fan-texnika taraqqiyotining ilg‘or natijalarini qo'llash, yuqori malakali
mutaxassislar tayyorlash jamiyat taraqqiyotining asosi hisoblanadi.
Kelajakda erishishimiz lozim bo‘lgan buyuk maqsadlarga yetishish
uchun ,eng avvalo, yuqori malakali, zamon talabiga javob beradigan mutaxassis
kadrlar tayyorlashimiz kerak.
“Biz oldimizga qanday vazifa qo'ymaylik, qanday muammoni yechish
zaruriyati tug‘ilmasin, gap oxir-oqibat baribir kadrlarga borib taqalaveradi.
Mubolag‘asiz aytish mumkinki, bizning kelajagimiz, mamlakatimiz kelajagi
o‘rnimizga kim kelishiga yoki boshqacharoq aytganda, qanday kadrlarni
tayyorlashga bog‘liqdir” 16
.
Bilimdon mutaxassis kadrlarni tayyorlash, inson salohiyatini yuzaga chiqarish
har jihatdan ustozlarga, ularning o'qitish jarayonini tashkil qilishi va dars berishiga
bog‘liq. Shuning uchun ham o‘quv jarayonini tashkil etish, talabalarning sifatli
bilim olishiga yordam beruvchi o‘quv uslublarini qo'llashga alohida e'tibor
qaratilmoqda.
Hozirgi davrda o‘quv jarayonini tashkil etish o'qituvchidan chuqur bilimgina
emas, balki pedagogik mahoratga ega bo‘lish, dars berishning turli metodlarini
bilish hamda o‘qitishni tashkil qilishning tamoyillari asosida faoliyat olib borishni
talab qiladi.
16
Karimov. I. A. Barkamol avlod orzusi. T.: “Sharq”, 1998, 83-bet.
29

Bizga ma’lumki, o'qitish va o'qish jarayonini samarali tashkil qilishning
o‘ziga xos tamoyillari mavjud. Ular quyidagilar:
1. Faollik tamoyili
Talaba faol bo‘lsagina fanlarni yaxshiroq o'rganadi va o‘zlashtiradi. O‘z
navbatida o‘qituvchi ham dars jarayonini shunday tashkil qilish kerakki,
talabalarning o‘zlari fanga qiziqsin, uni bilishga harakat qilib, intilsin. Bu o‘rinda
darsga o‘zgacha ruh bag‘ishlaydigan interfaol metodlarning o‘rni beqiyos.
2. Nazariya bilan amaliyotning bir-biri bilan bog‘liqligi.
Nazariy bilim doim amaliy bilim bilan bog‘lanishi lozim. Amaliy ta’lim ham
o‘z navbatida nazariy bilimlarga asoslangan bo‘lishi kerak. O‘qituvchi darsda
nazariy bilimni egallagan talabalarga olgan bilimlarni turli vaziyatlarda qo‘llay
olishi uchun shart-sharoitlar yaratib berishi lozim. Talabalarni “Kichik guruhlar”
da ishlashi, turli grafik organayzerlar ustida ishlashi bu jarayonni yanada
tezlashtiradi.
3. Ko‘rgazmalilik
Bilimlarni iloji boricha ko‘rgazmali va real hayotga yaqin tarzda taqdim etish
tilning tushunarliligini va ta’lim jarayonida audiovizual vositalardan foydalanishni,
bevosita ish holatida va real obyektlarda o‘qitishni talab qiladi. Darslar
ko‘rgazmali qurollar yordamida berilsa, o'quvchilarning o‘zlashtirishlari
osonlashadi.
4. Tushunarlilik
0‘quv materialining mazmuni shunday tanlangan va tuzilgan bo‘lishi kerakki,
o‘quvchilar uni o'zlaridagi bilimlar bilan bog‘lay olishsin va uni tushunishda
qiynalmasin. Ya’ni o‘quv materialining mazmuni, shuningdek, o‘qituvchining tili
va fikrlarini ifodalash usuli o'quvchi-talabaning bilim saviyasiga mos kelishi lozim.
Lekin bu ilmiy terminlardan foydalanilmaydi, degani emas.
5. Ilmiylik
O‘quv materialining mazmuni haqiqiy va ilmiy jihatdan tasdiqlangan yoki
ilmiy tadqiqotlar asosida sinalgan bo‘lishi kerak. Shuningdek, fanning yangi
yutuqlari va kashfiyotlarini o‘zida aks ettirishi lozim.
30

0‘qituvchining taxminiga yoki subyektiv fikriga asoslangan material
qo‘llanilmasligi kerak.
6. Bilimlarni qo‘llash
O‘quvchi-talabalar olgan bilimlarini amalda qo‘llay olishi kerak. Shuning
uchun bu bilimlar qo‘llanilgan va amaliy vaziyatda sinalgan bolishi zarur. Bunday
amaliy vaziyatlar o'qituvchi tomonidan yaratilishi lozim.
7. Natijalarni mustahkamlash tamoyili
O‘qishdagi muvaffaqiyatlar tan olinishi va baholanishi kerak. Bu o‘quvchi va
o'qituvchi o‘rtasida doimiy aloqa bolishini talab qiladi. Natijalar esa maxsus
«Baholash varaqalari» da qayd qilinishi kerak.
Ta'lim metodlari bir tomondan, obyektiv xarakterga ega bo‘lib, qaysi pedagog
qo'llashidan qat'i nazar, doimiy amal qiladigan mustahkam qonun-qoidalar bilan
bogliq. Ular barcha didaktik qoidalar, qonunlarning talabi hamda maqsadlarning
doimiy komponentlari, o‘quv faoliyatining mazmuni, shaklini ifodalaydi. Ikkinchi
tomondan, subyektiv xarakterga ega bolib, u pedagog shaxsi, o‘quvchi-
talabalarning o‘ziga xos tomonlari, aniq sharoit bilan belgilanadi,
Metodlarning obyektiv hamda subyektiv xarakteri haqidagi fikrlar xilma-
xildir. Metodlarning obyektiv xarakterini butunlay inkor qilib, uni to‘liq subyektiv
xarakterga ega, shuning uchun ham takrorlanmasdir, u har bir pedagogning ijodi
tarzida yuzaga chiqadi. Metodlarning obyektiv jihatlarida barcha didaktik qoidalar,
qonunlar, tamoyillar, ta'riflar, mazmun butunligining doimiy komponentlari, o‘quv
faoliyatining shakllariga xos bo‘gan umumiy tomonlar aks etadi. Metodlarning
subyektiv jihati pedagog shaxsi, uning mahorati, ta'lim oluvchilarning o‘ziga
xosligi va aniq sharoitga bog‘liqligibilan aks etadi.
Dars jarayoni har ikki tomon bir butun bo‘lib, birlashgan holda tashkil etiladi.
Uning amaliy ifodasi qo‘yilgan maqsadga ko‘ra erishilgan natijada o‘z aksini
topadi.
31

Ma’lumki, ta'lim-tarbiya jarayonida o‘qituvchilar metodlardan quyidagi
maqsadlarda foydalanadilar:
O‘quvchi-talabalarni bilim olishga da’vat qilish.
O‘quv jarayonini tashkil qilish.
O‘quv jarayonini nazorat qilish.
Talabalarni darsga qiziquvchanligini oshirish.
Ayniqsa, o‘zga tilli guruhlarda o‘zbek tili fanining dars jarayonlarini yanada
qiziqarliroq tashkil etishda, talabalarning fikrlash doiralarini kengaytirishda
interfaol metodlarning o‘rni beqiyosdir. Shu bilan bir qatorda bu metodlarning
tarbiyaviy funksiyasi ham e’tiborga molik. Chunki o‘zbek tili darslarida
o‘qituvchi rus yoki boshqa mahalliy til vakili bo‘lgan talabalarga nafaqat o‘zbek
tilining ichki imkoniyatlarini, balki bu til vakillarining boy va qadimiy qadriyatlari
haqida ham ma’lumotlar beradi.
O‘zga tilli guruhlarda tahsil oladigan talabalarning o‘zbek tilida mustaqil
ravishda fikr yurita olishlari, belgilangan nutqiy ko‘nikmalarni egallashlari uchun
so‘z turkumlari haqida yetarlicha ma’lumotga ega bo‘lishlari lozim.
So‘z turkumlari mavzusi tilshunoslikning munozaraga boy sohasidir. Bu
mavzuni yoritishda konseptual jadvalga murojaat qilamiz. Dastlab grafik
organayzerlar haqida to‘xtalib o‘tamiz.
Ma’lumki, o‘zbek tili darslarini qiziqarli va jonli tashkil etishda innovatsiya
va ilg‘or xorijiy tajribalar muhim ahamiyat kasb etadi. Buni biz grafik tashkil
etuvchilar yoki organayzerlar misolida ko‘rib chiqishimiz mumkin.
Grafik tashkil etuvchilarga “Insert” usuli, “Toifali jadval”, “Konseptual
jadval”, “BBB” usuli, “Klaster” sxemasi, “T-jadvali”, “Venn
diagrammasi”,“SWOT-tahlil jadvali”, “Nima uchun?”, “Qanday?”, “Baliq
skeleti”, “Muammoli vaziyat” kabilar kiradi.
Organayzer inglizcha “tashkil etuvchi, grafik tashkil etuvchi” ma’nosini
bildiradi. Axborot texnologiyalari sohasi atamasi sifatida ishlatiladi. Aniqrog‘i,
Power-point va shu kabi dasturlarda tayyorlanadigan vizual ko‘rgazmali namoyish
usuli hisoblanadi. Tahliliy ma’lumotlarni ko‘rgazmali taqdim etish usullari va
32

vositalari sifatida organayzerlar (grafik tashkil etuvchilar)ning vazifasi muhim
hisoblanadi.
Grafik tashkil etuvchilar quyidagi vazifalarni bajaradi:
 fikriy jarayonlarni ko‘rgazmali taqdim etish;
 ma’lumotlarni tarkiblashtirish va tarkibiy bo‘lib chiqish;
 o‘rganilayotgan tushunchalar (hodisalar, voqealar, mavzular va shu kabilar)
o‘rtasida aloqa va aloqadorlik o‘rnatish;
 mashg‘ulotlarda o‘quv materialni ko‘rgazmali shaklda taqdim etish;
 ma’lumotlarni tahlil qilish, solishtirish va taqqoslash;
 muammolarni hal etishni rejalashtirish.
O‘zbek tilida so‘z turkumlari mavzusini o‘rgatishda “Konseptual jadval”ning
o‘rni qanday? Bu savolga javob topish uchun “Konseptual jadval” haqidagi nazariy
bilimlarni yodga olish zarur.
Konsepsiya lotincha “conceptio” - to‘plash, birlashtirish, tizim ma’nosini
beradi. Hozirgi kunda qarashlar sistemasi, tushunish ifodasi sifatida ishlatiladi.
O‘rganilayotgan hodisa, tushuncha, qarash, mavzu va shu kabilarni ikki va
undan ortiq jihat bo‘yicha taqqoslash imkonini beradi. Tizimli mushohada qilish,
ma’lumotlarni tarkiblashtirish va tizimlashtirish ko‘nikmasini rivojlantiradi.
Konseptual jadvalda taqqoslanadigan narsa aniqlanadi, taqqoslash amalga
oshiriladigan tavsiflar ajratiladi. Konseptual jadval o‘ziga xos xususiyatga ega:
- yakka tartibda yoki mini guruhlarda konseptual jadval quriladi va u
to‘ldiriladi;
- vertikal yo‘nalish bo‘yicha - taqqoslash talab etiladigan narsalar (qarashlar,
nazariyalar) joylashtiriladi;
- gorizontal yo‘nalish bo‘yicha - taqqoslashni amalga oshirishdagi har xil
tavsiflar joylashtiriladi.
Mashg‘ulotlar chog‘ida grafik organayzerdan quyidagicha foydalaniladi:
- o‘qituvchi yechimi topilishi lozim bo‘lgan mavzuni aniqlaydi;
- o‘quvchilar mavzu va grafik organayzerdan foydalanish qoidasi bilan
tanishtiriladi;
33

- o‘quvchilar kichik guruhlarga biriktiriladi;
- guruhlar o‘zlariga berilgan topshiriqni bajaradi;
- guruhlar yechimni auditoriya hukmiga havola etadi;
- guruhlarning yechimlari jamoa bo‘lib muhokama qilinadi.
Mustaqil so‘z turkumlarini “Konseptual jadval” asosida yoritilishi.
Mustaqil so‘z
turkumlari Atash ma’nosi
So‘rog‘i Gapdagi
vazifasi
Fe’l Harakat, holat Nima qilmoq? Nima bo‘lmoq? Kesim
Ot Shaxs, narsa,
joy Kim? Nima? Qayer? Ega,
aniqlovchi,
to‘ldiruvchi,
34

hol,ot-kesim
Sifat Belgi,
xususiyat Qanday? Qanaqa? Aniqlovchi,
ot-
kesim(otlashg
anda ega,
to‘ldiruvchi)
Ravish harakatning
belgisi, payti,
miqdori Qanday? Qanday qilib?
Qachon? Qancha? Hol, ot-
kesim(otlashg
anda ega,
to‘ldiruvchi)
Son miqdor, tartib Qancha? Nechta? Nechanchi? Aniqlovchi,
ega, ot-kesim,
hol,
to‘ldiruvchi
Olmosh atash ma’nosi
yo‘q
Qaysi so‘z turkumi o‘rnida
kelsa, o‘shaning so‘rog‘iga
javob bo‘ladi. Ega,
aniqlovchi,
to‘ldiruvchi,
hol, ot-kesim
Talabalar mustaqil so‘z turkumlari haqida to‘liq ma’lumotga “Konseptual
jadval” quyidagi ko‘rinishda talabalarga taqdim etiladi:
Mustaqil so‘z
turkumlari Atash ma’nosi
So‘rog‘i Gapdagi
vazifasi
Ko‘rinib turibdiki, jadvalda vertikal yo‘nalish bo‘yicha mustaqil so‘z
turkumlari, gorizontal yo‘nalish bo‘yicha taqqoslashni amalga oshirish uchun
mustaqil so‘zlarga xos xususiyatlar ifodalanishi lozim. Bu jadval orqali talabalar
mustaqil so‘z turkumlarining leksik hamda grammatik ma’molari haqida
ma’lumotlarga ega bo‘ladilar.
35

“Konseptual jadval”dan muntazam foydalanish natijasida talabalarning mavzu
yuzasidan mantiqiy fikrlashi, ma’lumotlarni tizimli bayon qilish qobiliyatlari
rivojlantiriladi.
Otlarning
Grammatik
shakllar O‘zbek tilida Rus tilida
Son shakli -lar - и ,- ы
Kelishik
shakli 6 ta: bosh, qaratqich(ning), tushum(ni),
jo‘nalish(ga), o‘rin-payt(da), chiqish(dan)kelishigi 6 ta
Egalik
shakli -m,-im,-ng,-ing,-i,-si,-miz,-ngiz,-ingiz,-lari uchramaydi
Rod shakli Uchramaydi Sredniy rod
Bizga ma ’ lumki , har ikki tilda ham otlar narsalarning nomlarini bildiradigan
mustaqil so ‘ zlar hisobo ‘ lanadi . O‘zbek tilida ham, rus tilida ham otlar kelishik va
son shakllariga ega. Ammo bu grammatik shakllarning ifodalanish usullari
o‘rtasida ma‘lum bir farqlar mavjud. Masalan, o‘zbek tilida otlarning ko‘plik
shaklini hosil qilish uchun birgina –lar qo‘shimchasini qo‘llaymiz. Rus tilida esa
ot turkumiga mansub biror so‘zning ko‘plik shaklini hosil qilish uchun so‘z
o‘zaklarining oxiri qattiq yoki yumshoqligiga qarab bir necha affikslardan birini
tanlash kerak. Otlarda son shakli haqida so‘z ketganda rus tilida ham, o‘zbek tilida
ham ko‘plik shaklini olmaydigan so‘zlar mavjudligini yodga olish zarur. Masalan:
молоко xalq
хлопок suv
мясо qum
любовь to‘da
Bundan tashqari, egalik shakli o‘zbek tilida mavjud bo‘lsa, rus tilidagi otlar
bunday shaklga ega emas. Ruscha otlarga mansub bo‘lgan rod kategoriyasi o‘zbek
tilida yo‘q. Rus tilida egalik, ya‘ni tegishlilik, qarashlilik ma‘nolarini hosil qilish
uchun otlar egalik olmoshlari bilan birga qo‘llanadi: мой ключ , моя книга , моё
36

пальто . Rod kategoriyasi esa rus tilida birlikdagi otlarning eng muhim
morfologik belgisi hisoblanadi.
Jenskiy rod Mujskoy rod Sredniy rod
Bosh kelishikdagi,
birlikdagi so‘z – а , - я
bilan tugaydi Bosh kelishikdagi,
birlikdagi so‘z undosh
bilan tugaydi Bosh kelishikdagi,
birlikdagi so‘z oxiri –o
yoki –e ( ё ) bilan tugaydi
сумка , земля диван , герой море , платье
Rus tilida otlar jonli yoki jonsiz predmetlarni ifodalashiga qarab ham ikki
guruhga ajratiladi . Bunda shaxs hamda hayvon nomlarini ifodalovchi so ‘ zlar jonli
predmetlar guruhiga kiritiladi va bunday otlar кто? s o ‘ rog ‘ iga javob bo ‘ ladi :
учитель, водитель, адвокат, врач, собака, лев, жук va h . k . Narsa , buyum , joy ,
mahsulot va hodisalarning nomlarini ifodalovchi qolgan barcha otlar jonsiz
predmetlar guruhiga kiritilib , что? so ‘ rog ‘ iga javob bo ‘ ladi : ручка, карандаш,
город, государство.
Ot turkumidagi so‘zlarning bunday guruhlarga ajratilishining boisi,
kelishiklar bo‘yicha turlanganda, jonli otlar bilan jonsiz otlar o‘rtasida ma‘lum
grammatik tafovutlar yuzaga keladi. Masalan, jonli predmetlarning tushum
kelishigidagi so‘rog‘i ularning qaratqich kelishigidagi so‘rog‘iga, jonsiz
predmetlarning tushum kelishigidagi so‘rog‘i esa bosh kelishikdagi so‘rog‘iga
muvofiq keladi. O‘zbek tilidagi otlarni esa jonli va jonsiz predmetlar guruhiga
ajratilmaydi.
Har ikki tilda ham oltita kelishik mavjud bo‘lib, otlar ana shu kelishiklar
bo‘yicha turlanadi. O‘’zbek va rus tillaridagi kelishiklar o‘rtasida qisman
o‘xshashlik mavjud. Buni quyidagi jadvaldan ko‘rish mumkin.
Именительныйпадеж : кто ? что ? - Bosh kelishik: kim? nima? qayer?
Родительныйпадеж : кого ? чего ? - Qaratqich kelishigi: kimning? nimaning?
37

qa y erning?
Дательныйпадеж : кому ? чему ? - Jo‘nalish kelishigi: kimga? nimaga?
qayerga?
Винительныйпадеж : кого ? что ? Tushum kelishigi: kimni? nimani?
qayerni?
Demak, o‘zbek tilidagi bosh, qaratqich, tushum va jo‘nalish kelishiklari rus
tilidagi imenitelniy, roditelniy, vinitelniy va datelniy kelishiklariga mos keladi.
Biroq rus tilida qayer so‘rog‘iga javob bo‘luvchi otlar o‘zbek tilidagi kabi
kelishiklar bo‘yicha turlanmaydi. Rus tilidagi tvoritelniy hamda predlojniy
padejlari o‘zbek tilida, o‘zbek tilidagi o‘rin- payt va chiqish kelishiklari rus tilida
mavjud emas.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilida “So‘z turkumlari” modulini o‘rgatishda
“Konseptual jadval”dan foydalanish orqali quyidagi maqsadlarga erishiladi:
- o‘zbek va rus tillaridagi so‘z turkumlari taqqoslanadi: o‘xshash hamda
farqli jihatlari o‘rganiladi;
- talabalarning grammatikaga oid bilimlari tahlil qilinadi;
- nutqda so‘z turkumlarini o‘rinli qo‘llash ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar;
- so‘z turkumlariga oid bilimlarni tizimli bayon qilish qobiliyati
rivojlantiriladi.
38

III BOB. TAJRIBA-SINOV MATERIALLARI
3.1. So z turkumlarining o qitilishiʻ ʻ
Maktabda so z turkumlarini o qitishning ham ilmiy, ham amaliy zaruriyati
ʻ ʻ
bor. Uning ilmiy zaruriyati shundaki, keyingi bosqichda o‘rganilgan “Sintaksis”
bo‘limini bevosita morfologiya bilan bog‘langan. Chunonchi kelishik, egalik va
shaxs-son qo‘shimchalari garchand morfologiya obyekti sanalsa-da, ammo ular
gap qurilishida so‘z va so‘z brikmasi orasidagi sintaktik aloqani ta’minlovchi
vosita sanaladi. Qo‘shma gap sintaksisini o‘rganishning bevosita yordamchi
so‘zlar bajaradigan vazifalar bilan aloqadorligi hisobga olinsa, morfologiya yanada
muhimroq ahamiyat kasb etadi.
Maktabda morfologiyani o‘qitishning amaliy ahamiyati shundaki,
leksikologiyadan egallangan zaruriy bilimlar mazkur bo‘limni o‘rganishda o‘z
amaliy ifodasini topadi. O‘quvchi mustaqil va yordamchi so‘z turkumlarini
o‘rganishda so‘zning o‘z va ko‘chma ma’nosi, uyadosh, shakldosh, qarama-qarshi
ma’noli so‘zlarga yana murojaat qilinadi va so‘z boyligini oshirish, so‘zdan to‘g‘ri
hamda o‘rinli foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Orfografiyaning morfologiya
bilan aloqadorligi ham maktabda bu bo‘limni o‘rganishni zaruriyatga aylantiradi.
Chunki morfologik prinsp orfografiyaning yetakchi prinspi sanaladi.
Shunday qilib maktab morfologik kursi quyidagi vazifalarni hal qilishni
ko‘zda tutadi:
- o‘quvchilarning so‘z yasashga, so‘zning yangi shakllarini hosil qilishga o‘rgatish;
so‘z zahirasini oshirish, so‘zdan to‘g‘ri va o‘rinli foydalanish malakalarini
kengaytirish;
- so‘zlarning aloqa-munosabat shakllaridan foydalanish malakalarini kengaytirish;
- imloviy savodxonlikni takomillashtirish;
39

- gap qurish va matn yaratish malakasi ustida ishlash;
DTS da ko‘zda tutilgan talablar har bir mavzuni o‘rganish jarayonida
izchillik bilan amalga oshiriladi.
So‘z tarkibiga oid bilimlar 6-sinfda “Morfologiya” bo‘limi tarkibida
o‘rganiladi. Dastlab o‘quvchilarga “So‘z tarkibi” haqida ma’lumot beriladi. So‘z
tarkibi asos va qo‘shimchalardan iborat. Asos haqida, qo‘shimcha haqida nazariy
tushunchalar beriladi, qo‘shimchalar ikki turga bo‘lib o‘rganiladi: 1.So‘z yasovchi
qo‘shimchalar. Bular asosga qo‘shilib yangi ma’no hosil qiladi.
Shakl yasovchi qo‘shimchalar. Bular asosga qo‘shilib, uning ma’nosiga
qo‘shimcha ma’no yuklaydi yoki so‘zni boshqa so‘zga bog‘lash vazifasini
bajaradi. Shuning uchun shakl yasovchi qo‘shimchalar o‘z navbatida ikki turga
bo‘lib o‘rgatiladi: a) lug‘aviy shakl yasovchi qo‘shimchalar b) sintaktik shakl
yasovchi qo‘shimchalar.
So‘z tarkibiga oid bilimlarning mustahkam bo‘lishida quyidagi ishlarni
amalga oshirish muhimdir:
1.So‘z tarkibi yuzasidan tahlil. Namuna: gulzorlarda so‘zining tahlili. gul-
asos, zor-so‘z yasovchi qo‘shimcha, lar-lug‘aviy shakl yasovchi qo‘shimcha, da-
sintaktik shakl yasovchi qo‘shimcha.
Bunday tahlil so‘z tarkibiga oid har bir mashg‘ulotda o‘tkazilishi lozim.
Tahlilni morfologiya o‘qitishda ham davom ettirish kerak.
2.So‘z tarkibiga oid bilimlarni fonetika bilan, imlo bilan bog‘liq holda
o‘rgatish. Masalan, asosga qo‘shimcha qo‘shilganda turli fonetik o‘zgarishlar yuz
beradi, ya’ni tovush tushishi, tovush almashishi, tovush orttirilishi kabi hodisalar.
Bu hodisalarga tahlil jarayonida e’tibor berib boriladi. Shu orqali fonetika va so‘z
tarkibi o‘rtasidagi bog‘lanish yuzaga keladi. Shu o‘rinda so‘zning qanday
yozilishiga ham e’tibor berib ketilsa, imlo bilan bog‘lanish hosil bo‘ladi.So‘z
tarkibi o‘rganib bo‘lingach, so‘z turkumlari haqida ma’lumot berish boshlanadi.
O‘quvchilar so‘z turkumlariga oid bilimlar bilan 5-sinfda ham tanishganlar. 6-7-
sinflarda esa so‘z turkumlari izchil kurs sifatida o‘rgatiladi. O‘quvchilar dastlab
so‘z turkumi haqida nazariy bilim bilan tanishadilar. So‘zlarning so‘rog‘i va
40

qanday umumlashgan ma’no ifodalashiga ko‘ra guruhlarga bo‘linishi so‘z
turkumlari hisoblanadi degan qoida beriladi. So‘zlar 5 ta guruhga bo‘lib
o‘rgatiladi. Dastlab o‘quvchilarga 1-guruh so‘zlar, ya’ni mustaqil so‘zlar turkumi
o‘rgatiladi. Mustaqil so‘z turkumlari fe’l, ot, sifat, son, olmosh, ravish tartibida
o‘rgatiladi. Mustaqil so‘z turkumlarini o‘rgatishda quyidagi jihatlarga e’tibor
berish lozim:
1.So‘z turkumlarining so‘rog‘i, gapdagi vazifasi, bir so‘z turkumining
boshqasidan farqi o‘rgatilishi kerak.
2.Har bir mashg‘ulotda morfologik tahlil o‘tkazib borilishi lozim. Morfologik
tahlil quyidan yuqoriga qarab murakkablashib boradi. So‘z turkumiga oid nazariy
tushuncha berila borilgani sari morfologik tahlil ham kehgaya boradi. Ko‘plab
metodistlar, o‘qitivchilar so‘z turkumi oxirida shu turkum bo‘yicha tahlil
o‘tkazishni tavsiya qiladilar. Masalan, fe’l turkumi o‘rganib bo‘lingach, fe’l so‘z
turkumi yuzasidan tahlil o‘tkaziladi. Bizningcha, tahlilni har bir mashg‘ulotda
yuqoridagi kabi quyidan yuqoriga qarab murakkablashtirib borish kerak. Masalan,
6-sinfda harakat va holat fe’llari o‘rganilgach, o‘quvchilar berilgan gapdan fe’lni
topib, so‘rog‘ini aytadilar, uning harakat yoki holat ekanligini aniqlaydilar. O‘timli
va o‘timsiz fe’llar mavzusi o‘rgatilgach esa yuqoridagi tartibda tahlil o‘tkaziladi va
o‘quvchi fe’lning so‘rog‘ini harakat va holat fe’li ekanligini, o‘timli yoki o‘timsiz
ekanligini aniqlaydilar. Tahlil shu tarzda kengayib, murakkablashib boradi.
3.Morfologik tahlilni sintaktik tahlil bilan qo‘shib olib borish yaxshi samara
beradi. Bunday yo‘l tutish morfologiya va sintaksis o‘rtasidagi bog‘liqlikni
taminlaydi. Bu esa o‘quvchilarga morfologiya o‘rganish jarayonida sintaktik
bilimlarni unutmaslik, sintaksisga oid bilimlarni o‘rganishga tayyorlanib borish
imkoniyatini beradi.
4.So‘z turkumlarining ma’noviy guruhlarini o‘rgatish, ularni bir-biridan ajrata
olishga o‘rgatib borish talab etiladi. Bu orqali o‘quvchilar umumiylikdan
xususiylikni farqlashga o‘rganib boradilar.
41

5.So‘z tarkibi yuzasidan o‘tkaziladigan tahlilni so‘z turkumlariga mos
ravishda o‘tkazib borishning ahamiyati katta. Buni fe’l so‘z turkumi yuzasidan
o‘tkaziladigan tahlil misolidan tushunishga o‘rganib ko‘ramiz.
Bunday tahlil ham soddadan murakkabga qarab kengayib boradi. Fe’l
nisbatlarini o‘rganish jarayonida o‘quvchilar berilgan gap tarkibidagi fe’l
turkumiga oid so‘zni aniqlaydilar va uni tarkibiy qismlarga bo‘ladilar: Masalan Ilm
zehnimizni o‘stiradi. O‘quvchi fe’lni shunday tarkibiy qismga bo‘ladi: o‘s-asos,
tir-orttirma nisbat shaklini hosil qiluvchi Qo‘shimcha, -a kelasi zamon fe’li
qo‘shimchasi, -di shax-son qo‘shimchasi, III shaxs, birlik. Bunday tahlil doimiy
ravishda o‘tkazilib borilsa, o‘quvchi fe’l turkumiga xos morfologik xususiyatlarni
yaxshi o‘zlashtiradi, ongli tarzda idrok qiladi.
Mustaqil so‘z turkumlarini ongli tarzda o‘rganishda mavzulararo,
turkumlararo hamda sathlararo bog‘lanishni yo‘lga qo‘yishning ahamiyati katta.
Ayniqsa, sathlararo bog‘lanish o‘quvchilarga tilni tizim sifatida idrok qilishga,
o‘rganilgan til hodisalarini yodda tutib turishiga yordam beradi. Mustaqil so‘z
turkumlarini tilning sintaksis, punktuatsiya, orfografiya, leksikologiya kabi
bo‘limlari bilan bog‘liq holda o‘rganish imkoniyati mavjud. Mustaqil so‘z
turkumlarini o‘rganish jarayonida ularning gapdagi sintaktik vazifasi haqida ham
ma’lumot beriladi. Masalan, ot so‘z turkumi barcha gap bo‘laklari vazifasini
bajarsa, sifat aniqlovchi, hol, kesim vazifalarida keladi. Fe’l turkumi esa kesim
vazifasiga xoslangandir. Bunday ma’lumotlar berib borish morfologiya sathini
sintaksis sathi bilan bog‘lash imkoniyatini beradi. So‘z turkumlarini o‘rganishda
imloviy bilimlar ham berib boriladi. Masalan, juft otlar, takroroy otlar, qo‘shma
otlar, qisqartma otlar o‘rgatilganda ularning yozilishi haqida ham ma’lumot
beriladi. Shunga doir mashqlar ishlanadi. Qolgan so‘z turkumlarini o‘rgatishda
ham shunday ma’lumotlar beriladi. Bu esa so‘z turkumlarini orfografiya bilan
bog‘liqligini ta’minlaydi. So‘z turkumlarini tilning fonetika, leksikologiya sathlari
bilan ham yuqoridagi kabi bog‘liqlikda olib borish mumkin. Bunday bog‘lanish
nazariy ma’lumotlarni berish, amaliy-ijodiy ishlarni bajarish jarayonida, test
savollari bilan ishlashda yo‘lga qo‘yilishi mumkin.
42

3.2. Tajriba- sinov materiallari ishlari tahlili
“TUS HUNCHALAR TAHLILI” (tushunish)
Tushunchalar Sizningcha bu tushuncha qanday ma’noni
anglatadi? Qo‘shim -
cha
ma’lumot
Leksik-
semantik
xususiyatlari so'zlarning mustaqil holda lug‘aviy m a’no
anglatishi
Grammatik
o‘zgarish tizimi so'zlarning umumiy morfologik xususiyatlari .
So‘zlarning
sintaktik
xususiyatlari so'zlarning gapda qanday gap bo'lagi vazifasida
kela olishi.
Transpozitsiya ma’lum bir turkumga mansub so‘zning o‘ziga
43Ushbu usuldan o‘tilgan
mavzuni takrorlash va
mustahkamlashda foydalanish
mumkin. Bunda talabalar ketma-
ketlikda o‘tilgan mavzu yuzasidan
bittadan ma’lumot aytib boradi.
O‘qituvchi bu jarayonda
berilayotgan ma’lumotlarning
to‘g‘riligi hamda mazmuniy ketma-
ketligiga diqqat bilan e’tibor
qaratishi lozim. Kimda kim
ma’lumot bera olmasa zanjir uziladi
va bu talaba chetga chiqadi.

xos bo‘lgan atash, vazifa semasini
kuchsizlantirib, boshqa so‘z turkumiga xos
semantik va grammatik belgiga ega bo‘lishi
FSMU tехnоlоgiyasi
(amalda qo‘llash, analiz, sintez, xulosalash)
Jаdvаlnito‘ldiring
1-guruh
S а v о l Olmoshlar mustaqil so‘zlar
guruhiga kiradimi?
( F ) Fikringizni bаyon eting Olmoshlar mustaqil so‘zlar
guruhiga kiradi
( S ) Fikringizb а yonig а s а b а bko‘rs а ting Chunki, ular leksik ma’noga ega
bo‘lmasa-da, gapda sintak vazifa
bajaradi.
44Ushbu tехnоlоgiya munоzаrаli mаsаlаlаrni h аl etishdа h аmdа
o‘quv jаrаyonini bа h s-munоzаrаli o‘tkаzishdа qo‘llаnilаdi, chunki bu
tехnоlоgiya tаlаbаlаrni o‘z fikrini h imоya qilishgа, erkin fikrlаsh vа o‘z
fikrini bоshqаlаrgа o‘tkаzishgа, оchiq h оldа bа h slаshishgа h аmdа shu
bilаn birgа bа h slаshish mаdаniyatini o‘r g аtаdi.Tinglоvchilаrgа
tаrqаtilgаn оddiy qоg‘оzgа o‘z fikrlаrini аniq vа qisqа h оlаtdа ifоdа etib,
tаsdiqlоvchi dаlillаr yoki inkоr etuvchi fikrlаrni bаyon etishgа yordаm
bеrаdi.
F – fikringizni bаyon eting
S – fikringiz bаyonigа sаbаb ko‘rsаting
M – ko‘rsаtgаn sаbаbingizni isbоtlоvchi dаlil kеltiring
U – fikringizni umumlаshtiring

( M )
Ko‘rs а tg а ns а b а bingizniisb о tl о vchid а lilk е ltirin
g Doimiy xo`randa, zakazchi,
qatnovchi. Bu kim deb
hamshiradan so`rasam, “E, bu
odam bizning tez-tez kelib
turadigan mujozimiz” deb qo`l
siltadi… Ushbu gapda olmosh
qaysi? so‘rog‘iga javob bo‘lib,
aniqlovchi vazifasida kelgan.
( U ) Fikringizni umumlаshtiring Demak, so‘zlar mustaqil
so‘zlar guruhiga kirishi uchun
sintaktik vazifa bajarishi
lozim.
(amalda qo‘llash, analiz, sintez, xulosalash)
45Mustaqil so’z Alohida
so’zlar
Yordamchi so‘zSO‘Z
TURKUMLARI

UMUMIY XULOSA VA TAVSIYALAR
1.Malaka oshirish kursining maqsadi o‘quv-tarbiya jarayonini yuqori ilmiy-
uslubiy darajada ta’minlash, malakaviy talablar, o‘quv rejalari va dasturlari asosida
kasbiy va pedagogik mahoratni doimiy ravishda rivojlantirishga ko‘maklashish dan
iboratdir.
2. Bitiruv ishi orqali nazariy ta’limning amaliy jarayonlarini o‘rganishni,
zamonaviy pedagogik texnologiyalarni rivojlantirish va modernizatsiya qilish
vazifasini oldimizga maqsad qilib qo‘ygan edik. Ish davomida bunga erisha oldik,
deb hisoblayman.
3. Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo‘yiladigan muhim talablardan biri
ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak kafolatli
natijalarga erishishdir. B u talabni yuzaga keltirishda interfaol metodlar to‘la
ishonchli vosita bo‘la oladi.
4. Bugungi kunda mamlakatimizda talabalrning o‘quv va ijodiy faolliklarini
oshiruvchi, ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini kafolatlovchi pedagogik
texnologiyalarni qo‘llashga doir katta tajriba to‘plangan bo‘lib, bu tajriba asosini
interfaol metodlar tashkil etmoqda. B izning ishimiz ham shu sohada olib borilgan
ishlarni boyitishga yordam beradi, deb o‘ylaymiz .
5. Bitiruv ishida tavsiya qilingan xulosalarning ta’lim va tarbiya jarayonida
pedagoglar tomonidan o‘rinli, maqsadli, samarali qo‘llanilishi ta’lim oluvchida
muloqotga kirishuvchanlik, jamoaviy faoliyat yuritish, mantiqiy fikrlash, mavjud
g‘oyalarni sintezlash, tahlil qilish, turli qarashlar orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni
topa olish qobiliyatlarini tarbiyalash uchun keng imkoniyat yaratishga xizmat
qiladi.
6. Ishimizning tavsiyalari talabalarning o‘quv-bilish faolligini oshirishda,
kichik guruh va jamoada ishlashida, o‘rganilayotgan mavzu, muammolar bo‘yicha
46

shaxsiy qarashlarini dadil, erkin ifodalashida, o‘z fikrlarini himoya qilishida,
dalillar bilan asoslashida, tengdoshlarini tinglay olishida, g‘oyalarni yanada
boyitishi, bildirilgan mavjud mulohazalar orasidan eng maqbul yechimni tanlab
olishida muhim ahamiyat kasb eta oldi.
7. Biz zamonaviy sharoitda ta’lim samaradorligini oshirishning eng maqbul
yo‘li – bu mashg‘ulotlarning interfaol metodlar yordamida tashkil etilishidir, deb
hisoblangan fikrga to‘la iqror bo‘ldik.
47

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
I. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI ASARLARI
1. Мирзиёев Ш . М . Танқидий таҳлил , қатъий тартиб - интизом ва шахсий
жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши
керак . Мамлакатимизни 2016 йилда ижтимоий - иқтисодий
ривожлантиришнинг асосий якунлари ва 2017 йилга мўлжалланган
иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган
Вазирлар Маҳкамасининг кенгайтирилганмажлисидаги маъруза , 2017 йил
14 январь . Т.: Ўзбекистон, 2017. 104 б.
2. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан
бирга қурамиз. Мазкур китобдан Ўзбекистон Республикаси Президенти
Шавкат Мирзиёевнинг 2016 йил 1 ноябрдан 24 ноябрга қадар
Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шахри
сайловчилари вакиллари билан ўтказилган сайловолди учрашувларида
сўзлаган нутқлари ўрин олган. Т.: Ўзбекистон, 2017. 488 б.
II.NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR
1. Ўзбекистон Республикасининг 1995 йил 21 декабрда қабул қилинган янги
таҳрирдаги 167-I-сонли «Ўзбекистон Республикасининг давлат тили
ҳақида»ги Қонуни. – Тошкент, 1995 йил. 21 декабрь.
1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-
4947-сонли «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бў-йича
Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони // Халқ сўзи. – Тошкент, 2017
йил 8 февраль. №28(6722)
2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 17 феврал ПҚ-2789-
сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий тадқиқот ишларини ташкил этиш,
бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари
тўғрисида»ги Қарори.
48

3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 24 майдаги ПҚ-2995-
сон «Қадимий ёзма манбаларни сақлаш, тадқиқ ва тарғиб қилиш тизимини
янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори // –Тошкент,
2017 йил. 24 май.
III.MAXSUS ILMIY ADABIYOTLAR
1. Ғуломов А. Феъл. Ҳозирги замон ўзбек тили курсидан
материаллар. -Тошкент: ЎзФА нашр., 1954.
2. Фузаилов С. Ўзбек тилида равиш. -Тошкент: ЎзФА нашр., 1953.
3. Комилова Х. Ўзбек тилида сон ва олмош. -Тошкент: ЎзФА нашр.,
1953 .
4. Шоабдураҳмонов Ш. Ўзбек тилида ёрдамчи сўзлар. – Тошкент: ЎзФА
нашр., 1953.
5. Ҳозирги ўзбек адабий тили/ Ф.Камол таҳрири остида. -Тошкент: ЎзФА
нашр., 1957 .
6. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного
языка. - М.-Л.:Наука, 1960 .
7. Низомиддинова С. Ҳозирги замон ўзбек тилида сон. Тошкент : ЎзФА
нашр., 1963.
8. Рустамов Т. Ҳозирги ўзбек адабий тилида кўмакчилар. - Тошкент:
Фан, 1965.
9. Қўнғуров Р. Ўзбек тилида тасвирий сўзлар. - Тошкент: Фан, 1966 .
10. Қўнғуров Р. Ҳозирги ўзбек тилида ўзгармайдиган сўзлар. I қисм. -
Самарқанд, СамДУ,1978 .
11. II қисм. - Самарқанд: СамДУ, 1980 .
12. Суяров И. Местоимения в современном узбекском литературном
языке. -АКД. -Самарканд, 1965 .
13. Ўзбек тили грамматикаси, I, Морфология. -Тошкент: Фан, 1975.
14. Содиқова М. Ҳозирги ўзбек тилида сифат. -Тошкент: Фан,1974 .
15. Турсунов У., Мухторов Ж., Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий
тили. - Тошкент: Ўқитувчи, 1975.
49

16. Ҳозирги ўзбек адабий тили, I.-Тошкент: Ўқитувчи, 1980.
17. Ходжиев А.П. Проблема частей речи в узбекском языкознании //
Тюркология - 88: Тез. докл. и сообщений V Всесоюзной
тюркологической конференции. - Фрунзе: Илим, 1988 .
18. Нурмонов А., Расулов Р.Ўзбек тили жадвалларда. -Тошкент: Ўқитувчи,
1993.
19. Мадраҳимов И. Ўзбек тилида сўзнинг серқирралиги ва уни
таснифлаш асослари. -НДА.-Тошкент, 1994.
20. Элтазаров Ж.Д. Сўз туркумлари ҳақидаги лингвистик назариялар. –
Самарқанд: СамДУ, 1996. – 126 б.
21. Элтазаров Ж.Д. Ўзбек тилида сўз туркумлари парадигмасидаги ўзаро
алоқа ва кўчиш ҳоллари. Т.:Ўзбекистон Миллий энциклопедияси, 2006.-168
б.
22. Исақов З.Ўзбек тилида сўз туркумларининг ўзаро муносабати ва унда
юкламаларнинг ўрни. -Қўқон, 2011.
23. Пардаев А. Ўзбек тили ёрдамчи сўз туркумларининг лисоний тизимдаги
ўрни ва лингвопрагматик таҳлили. –Тошкент: Фан, 2013.
24. Абдуллаев Ф. Тил қандай ривожланади? -Tошкент. 1978.
25. Абдураҳмонов Ҳ., Маҳмудов Н. Сўз эстетикаси. -Тошкент: «Фан», 1981.
26. Абдураҳмонов Ғ. Ўзбек халқи ва тилнинг шаклланиши ҳақида. -Тошкент.
1999.
27. Бегматов Э. Номлар ва одамлар. -Тошкент: «Фан», 1968.
28. Бегматов Э. Нотиқнинг нодир бойлиги. - T ошкент. 1990.
29. Бектемиров Ҳ., Бегматов Э. Мустақиллик даври атамалари. -Тошкент:
«Фан», 2002.
30. Бодун де Куртене И.А. Языкознание (Избранные труды по обшему
языкознанию) Т .2. -Москва . 1963
31. Бондолетов В.Д. Социальная лингвистика. -Москва. 1987
32. Бушуй Т., Сафаров Ш. Тил қурилиши: таҳлил методлари ва
методологияси. -Тошкент: Фан, 2007. -273 б.
50

33. Веселитский В.В. О некоторых понятиях правильной речи. Вопросы
культуры речи. №6. 1961.
34. Дониёров Х. Ўзбек халқининг шажара ва шевалари. -Тошкент: «Фан»,
1958.
35. Жамолов Х. Нотиқлик санъати. - T ошкент: «Ўзбекистон», 1978.
36. Зикриллаев Ғ. Истиқлол ва адабий тил. -Тошкент: Фан, 2004. -119 б.
37. Иброҳимов И. Нутқ маданияти ва адабий талаффуз ҳақида. -Тошкент:
«Фан», 1972.
38. Искандарова Ш. Ўзбек нутқ одобининг мулоқот шакллари. Номзодлик
диссертацияси автореферати. -Самарқанд. 1993.
39. Искандарова Ш. Ўзбек тили лексикасини мазмуний майдон сифатида
ўрганиш (шахс микромайдони): Филол. фан. док. ...дисс. автореф. -Тошкент.
1999. -49 б.
IV.ELEKTRON TA’LIM RESURSLARI
1. www.ziyonet.uz
2. www.kitob.uz
3. Wikipedia.uz
4. www.edu.uz
5. Infocom.uz электрон журнали: www.infocom.uz
6. www.tdpu.uz
7. www.pedagog.uz
8. www.nuuz.uz
9. www.bimm.uz
10. www.literature.uz
11. www.kutubxona.uz
10.http:// www.disser.h10.ru/pedagog.html
11. http://www.istedod.uz/
12. www.scopus.com
ILOVALAR
51

Glossariy
Konseptual jadval – pedagogic texnologiya bo‘lib, darsni umumlashtirib bir
tizim bo‘yicha rejalashtirishga va shu asosda darsni tashkillashtirishga qaratilgan
metod.
Olmosh – boshqa so‘zlar, shuningdek, so‘z birikmasi va gapo‘rnida almashtirib
qo‘llaniluvchi, ularga ishora qiluvchi yoki so‘roqbildiruvchi so‘zlar.
Sodda olmoshlar – faqat bir asosdan iborat bo‘lgan olmoshlar
Qo‘shma olmoshlar – ikki asosdan tashkil topgan olmoshlar
Juft olmoshlar – bir-biriga mazmunan yaqin bo‘lgan olmoshlarning birikuvidan
hosil bo‘lgan olmoshlar
Takroriy olmoshlar – bir olmoshning aynan yoki ayrim tovush o‘zgarishi bilan
(masalan, uncha-muncha) takrorlanishidan hosil bo‘lgan olmoshlar
Ismlar – egalik, kelishik qo‘shimchalari bilan o‘zgarish xususiyatiga ega bo‘lgan
so‘zlar
Lug‘aviy shakl – ismlarning ko‘plik, kichraytirish-erkalash, qiyoslash ma’nolarini
bildiruvchi qo‘shimchalarga ega bo‘lgan shakli
Munosabat shakli – ismlarning egalik, kelishik, -man, -miz,-san, -siz, -
dirqo‘shimchalariga ega bo‘lgan shakli.
Egalik qo‘shimchalari – ismlarga qo‘shilib, asos qismda ifodalangan narsa, belgi-
xususiyat, harakat-holatlarning uch shaxsdan biriga qarashliligini bildirgan
qo‘shimchalar
Kelishik shakllari – ismlarni boshqa so‘zlarga tobelantirib bog‘lash uchun xizmat
qiluvchi shakllar
Turlanish – ismlarning egalik qo‘shimchalari bilan shaxs va sonda hamda kelishik
qo‘shimchalari bilan o‘zgarishi qaratqich– qaratqich kelishigi shaklidagi so‘z
qaralmish– qaratqich bog‘lanib kelgan so‘z
Bog‘lamalar – ot kesimlarni ega bilan moslashtiruvchi vositalar
Mustaqil so‘zlar – atash ma’noli so‘zlar yoki ular o‘rnida qo‘llanilib, ma’lum
so‘roqlarga javob bo‘luvchi va gapda ma’lum gap bo‘lagi vazifasida keluvchi
so‘zlar
Yordamchi so‘zlar – atash ma’nosiga ega bo‘lmagan, ma’lum so‘roqqa javob
bo‘lmaydigan, gap bo‘lagi vazifasida kelmaydigan so‘zlar
Ko‘makchi – ot, olmosh, harakat nomi va sifatdoshlardan keyin kelib, ularni
hokim so‘zga bog‘lash uchun xizmat qiluvchi so‘zlar
52

Sof ko‘makchilar – atash ma’nosini tamoman yo‘qotib, faqat o‘zi birikkan so‘zni
boshqa so‘zga tobelantirib bog‘lash uchun xizmat qiladigan ko‘makchilar
Vazifadosh ko‘makchilar – ayrim mustaqil so‘zlarning ko‘makchi vazifasida
qo‘llanilishi
Bog‘lovchi – gapning uyushiq bo‘laklarini va qo‘shma gap tarkibidagi sodda
gaplarni o‘zaro bog‘lash uchun xizmat qiluvchi yordamchi so‘zlar
Teng bog‘lovchilar – uyushiq bo‘laklar va gaplarni o‘zaro bog‘lab keluvchi
bog‘lovchilar
Vazifadosh bog‘lovchilar – bir o‘rinda bog‘lovchi, boshqa o‘rinda ko‘makchi,
yuklama yoki modal so‘z vazifasida keluvchi yordamchilar
Biriktiruv bog‘lovchilari – uyushiq bo‘laklarni va gaplarni o‘zaro biriktirib
keluvchi bog‘lovchilar
Ayiruv bog‘lovchilari – o‘zaro bog‘lanayotgan bo‘lak yoki gaplardan birini
boshqasidan ayirib ko‘rsatuvchi bog‘lovchilar
Zidlov bog‘lovchilari – o‘zaro zidlik munosabatida bo‘lgan uyushiq bo‘laklar yoki
gaplarni bir-biriga bog‘lab keluvchi bog‘lovchilar
Ergashtiruvchi bog‘lovchilar – o‘zaro tobe munosabatda bo‘lgan gap bo‘lagi va
gaplarni bog‘lash uchun ishlatiladigan bog‘lovchilar
Yuklamalar – so‘z yoki gaplarga so‘roq, ta’kid, ayirish-chegaralash, gumon,
o‘xshatish, inkor kabi ma’nolarni yuklovchi so‘z va qo‘shimchalar
So‘roq va taajjub yuklamalari – gapning mazmuniga so‘roq-taajjub ma’nosini
yuklovchi yordamchi so‘zlar
Ayiruv-chegaralov yuklamalari – o‘zi qo‘shilayotgan so‘zning ma’nosini ayirib-
chegaralab keluvchi yuklamalar
Kuchaytiruv-ta’kid yuklamalari – gapning ma’lum bir bo‘lagi yoki butun gap
ma’nosini kuchaytirib, ta’kidlab keluvchi yuklamalar
O‘xshatish-qiyoslash yuklamalari – so‘z yoki gapga o‘xshatishqiyoslash
ma’nosini yuklovchi yordamchi so‘zlar
Undov so‘zlar – his-hayajon, buyruq-xitobni ifodalovchi so‘zlar
Taqlid so‘zlar – narsalarning tovushiga va holatiga taqlidni bildirgan so‘zlar
Modal so‘zlar – bayon qilinayotgan fikrga so‘zlovchining ishonch, gumon,
quvonch, afsuslanish kabi munosabatlarini bildirgan so‘zlar
53

Konseptual jadval – pedagogic texnologiya bo‘lib, darsni umumlashtirib bir
tizim bo‘yicha rejalashtirishga va shu asosda darsni tashkillashtirishga qaratilgan
metod.
54

O‘zbek tilida so‘z turkumlarini o‘qitishning amaliy asoslari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish