O‘zbek tilida “suv” leksemasining lingvomadaniy xususiyatlari
![U ushbu ishida suv(ob) so‘zining anglatgan ma’nosi haqida quyidagilarni yozadi.
“Ob so‘zi eng qadimgi davrlardan tilning asosiy lug‘at tarkibiga kirib, (Qiyos.
“Avesto”da ar, qadimgi forsiyda ari) tojik tilini asosiy lug‘at tarkibini boyitishda katta
miqdordagi so‘zlar, iboralar, terminlar yaratishda asos bo‘lib xizmat qilgan” 3
.
Qadimgi forsiyda ar(suv)ning ko‘chma ma’noda qo‘llanishi batamom obyektiv
qonuniyatlarga asoslangan bo‘lib, yarqiroq ma’nosini kuchaytirgan.
Hozirgi tojik tilida ob(suv) so‘zi, uning ko‘plab ma’nolari bilan birgalikda
yaltiroq ma’nosi ham xuddi bir so‘zdek idrok qilinadi.
Bizning fikrimizcha, suv leksemasining ma’nosi qadimgi turkiy tildagi arig‘,
arimoq, pokiza, sof, tiniq ma’nosida bo‘lib, u suyuq, ya’ni “oqib o‘zi ishg‘ol qilib
turgan idish shaklini olish xusussiyatiga ega bo‘lgan 4
” ma’nodagi suyuq, M.Qoshg‘ariy
DLTda “suvuq-har bir suyuq narsa 5
” so‘zidagi “q” undoshining tushishi natijasida
suvuq>suyuq>suyu>suvu>suv holiga kelib qolgan bo‘lishi mumkin. Chunki suv
so‘zining xitoycha shuy(suy)-suv daryo ma/nosidagi shakli tasodifiy hol bo‘lmasa
kerak 6
. N.A.Baskanov “Turkiy tillarda xitoycha o‘zlashmalar muammosiga doir”
maqolasida turkiy sug~suw “ вода ”<xum. Shuj~shuei “ вода ” ekanligini ta’kidlaydi.
Ko‘rinadiki qadimgi turkiy tilde “vodorod bilan kislorodning kimyoviy birikuvidan
iborat tussiz, shaffof suyuqlik”ni (Hamma suv deb talpinar, hamma suvga intilar edi.
M.Ismoiliy) anglatgan bu ot asli sub tarzida talaffuz qilingan, keyinroq “b” undoshi “v”
undoshiga almashgan. Sub>suv[>su] 7
hosil qilishi, qo‘llanishi xususida quyidagilarni
yozadi: “suv so‘zi adabiy tilimizda keng ma’noda qo‘llaniladi. Ammo bu atamaning
suv- H2O, ya’ni suvning vodorod bilan kisloroddan tashkil topgan texnik va ximik
ma’nosidagi tussiz, shaffof suyuqlik ekanligi aniqlangandan so‘ng (1790-yilgacha bu
termin ximik, texnik ma’noda ma’lum emas edi) bu termin distillangan, “ximik toza
suv” ma’nosidagi termin sifatida ishlatila boshlandi. Bu umumadabiy tildagiga nisbatan
3
Д.Т.Тожиев. Кўрсатилган асар. стр.121.
4
Ўзбек тилининг изоҳли луғати.– Москва: Рус тили, 2 том, 1981, 90-бет.
5
Кошғарий М. Девону луғотит турк. - Тошкент: Фан 1963, 3 -том, 179-бет.
6
.
Мурзаев Э. Словарь народных географических терминов. - Москва: Мысль1984, стр. 653.
7
Раҳматуллаев Ш. «Ўзбек тилининг этимологик луғати». 1– том. Тошкент: Университет 2000, 301-бет.
11](https://docx.uz/documents/62e5b4bd-d757-4693-8c56-0c5a1a8a5b64/page_11.png?v=1)
![O‘zbek tili lug‘at tarkibidagi suv so‘zi boshqa turkiy tillardagi suv leksemasi
kabi xalq ijodiyotida ham keng miqyosda qo‘llaniladi. Fikrni mazmunli va shirador,
estetik bo‘yoqdor qilib ifodalashda suv leksemasi boshqa so‘zlar bilan bog‘lanib, ularga
mazmunan singib ketib maqol-u hikmatli so‘zlar, iboralar va tasviriy so‘zlar,
shuningdek, topishmog‘-u qo‘shiqlar tarkibida keladi. [1;91] Suv leksemasi asosida
shakllangan barqaror birikmalar nafaqat turkiy tillarda, balki, bir qator yevropa tillarida,
xususan, ingliz tilida ham uchraydi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi maqollar ifodalayotgan
ma’nosiga ko‘ra bir-biriga yaqinmi? Har ikki xalqning suv borasidagi qarash va
tasavvurlarida mushtaraklik bormi? Shu kabi savollardan kelib chiqib bugungi
tadqiqotimizda o‘zbek va ingliz tillaridagi suv leksemasi asosida shakllangan bir qancha
maqollarni qiyosan o‘rganishga, ularni lingvokulturologik jihatdan tadqiq etishga
harakat qildik. Bu orqali tadqiq etayotgan tillarimizdagi maqollarning bir-biriga
o‘xshash va farqli jihatlarini, shu til egasi bo‘lgan xalqning o‘ziga xos madaniyati va
mentalitetini ko‘rsatib berishga bel bog‘ladik. Biz ushbu maqolamizda asosiy manba
sifatida K.M.Karomatova va H.S.Karomatovlarning “Proverbs. Maqollar. Пословиц ы ”
kitobidan foydalandik. Bu kitobda 2000 ga yaqin o‘zbek, ingliz va rus tillaridagi
maqollar keltirilgan bo‘lib, ularning orasidan tarkibida “suv” leksemasi qatnashgan
ingliz va o‘zbek tillaridagisini ajratib oldik. Ularning umumiy soni 84 tani tashkil etdi.
Quyida ana shunday maqollardan ayrimlarini namuna sifatida keltirdik hamda ularning
ma’nosini izohlashga harakat qilib ko‘rdik.
Inglizcha maqol O‘zbekcha tarjimasi O‘zbekcha varianti
1 Atlantic with a broom,
Try to sweep back the. Alantika okeanini
supurgi bilan quritishga
urinmoq. Suv o‘pirib ketgan
to‘g‘onni do‘ppi bilan
bekitib bo‘lmas.
2 Blood is thicker than Qon suvdan quyuq. Urug‘-aymog‘im-quyuq
17](https://docx.uz/documents/62e5b4bd-d757-4693-8c56-0c5a1a8a5b64/page_17.png?v=1)
![muzdek qilib ichishgan. Demak, bir marta og‘zi kuygan inson hatto sovuq narsani ham
ichishga qo‘rqib qolar ekan. Albatta, bu ma’nolar bir qarashda tushuniladigan
mazmundir. Kengroq nazar tashlaydigan bo‘lsak, uning mazmun maydoni yana ham
kengayadi, ijtimoiylik, falsafiylik kasb etadi. Ya’ni bir marta pand yegan odam ikkinchi
marta biror ish qilayotganda chuqur o‘ylab, mulohaza qilib, keyin ish boshlaydi.
O‘zbek va ingliz maqollarining lingvokulturologik jihatlarini tahlil qilish
jarayonida har ikkala xalq tili va madaniyatining bir-biriga bog‘liq ekanligi juda
muhimdir. Ularda ingliz va o‘zbek xalqining barcha o‘y-fikrlari, dunyoqarashi, turmush
tarzi, fe’l-atvori va e’tiqodi aks etadi. [4; 68] Tilda mavjud bo‘lgan birliklarni
madaniylik, milliy mentalitet nuqtayi nazaridan tadqiq etish bizga o‘sha xalq, uning
lisoniy tasavvuri haqida ma’lumotga ega bo‘lishimiz uchun imkon beradi.Keyingi
tadqiqotlarimizda bu mavzuga yana qaytishga va uni kengroq yoritishga harakat
qilamiz.
Har bir millat o‘zida ma’lum bir milliy an’analarni aks ettiradi. Ya’ni har bir
xalqning, millatning o‘z milliy an’analari, urf-odatlari mavjud. Bu ma’noda har bir inson
ana shu milliylikni o‘zida aks ettiruvchi muayyan madaniyat, til, tarix, adabiyotga
aloqador bo‘ladi. Ma’lumki, til ijtimoiy hodisa bo‘lish bilan birgalikda madaniyat bilan
ham uzviy bog‘liqdir. Bugungi kunda insonlar, xalqlar, mamlakatlar o‘rtasidagi
iqtisodiy-siyosiy, madaniy hamda ilmiy aloqalar, xalqaro madaniy kommunikativ
jarayonlar tilshunoslik sohasida tillarning o‘zaro munosabati va til madaniyati hamda
tilning milliy o‘ziga xos ko‘rinishi kabi qator va madaniyatshunoslik o‘rtasidagi alohida
spetsifik yo‘nalishi va predmetiga ega bo‘lgan yangi soha - lingvokulturologiyaning
yuzaga kelishiga sabab bo‘lmoqda. Natijada XX asr oxirlariga kelib, til va madaniyat
muammosini o‘rganishni maqsad qilgan–tilshunoslikning yangi sohasi
lingvokulturologiya jadal rivojlandi. Ma’lumki, madaniyat tushunchalar sistemasi,
muayyan xalqning hayot obrazi, milliy xarakter, milliy mentalitet sifatida keng
etnografik mazmun kasb etadi. N.S.Trubetskiyning yozishicha: “Madaniy
konnotatsiyalarsiz biror so‘z bo‘lishi mumkin emas, ya’ni qiyosda, solishtirishda
qandaydir umumiy qismlar bo‘lishi shart” 11
. Til va madaniyatning ana shunday o‘zaro
11
Трубецкий Н.С. Поведения и мышления к языку. в кн.:НЛ.в.1.М.,1960.
21](https://docx.uz/documents/62e5b4bd-d757-4693-8c56-0c5a1a8a5b64/page_21.png?v=1)
O‘zbek tilida “suv” leksemasining lingvomadaniy xususiyatlari