O‘zbek tilida tovush o‘zgarish hodisasi
![maktab >maktap (b>p),savod >savot (d >t) gab >gap (b>p) kabi.
Bunday holat jarangli j,j (dj),z undoshlarida ham uchraydi:misol,massaj >massash
( j >sh ),dilxiroj >dilxiroch (j >ch ),sakkiz >sakkis (z >s ) kabi.Yuqoridagi barcha
holatlarda b,d,j,j(dj),z fonemalarining jarangsizlashgan pozitsion ottenkalari
qo’langan.O’zbek tilida ko’p bo’g’inli so’zlarda portlovchi, jarangsiz “q” ning so’z
oxirida sirg’aluvchi ,jarangli “g’” tarzida talaffuz qilinishi hollari ham
uchraydi ;baliq >balig’, o’rtoq >o’rtog’,taroq >tarog’,quloq >qulog’ (q>g’) so’zlari
kabi 1
.
So ’ z boshida tovushlar mosligi natijasida leksema variatlarining orttirilishi
muammosi dastalab Mahmud Qoshg ’ ariy tomonidan bayon qilingan edi .
Xususan u qipchoq , o ’ g ’ uz tillarini hoqonicha turkcha tilga qiyoslar ekan ,
hoqonicha turkcha leksemalar boshidagi [ y ] undoshi qipchoq tillarida doimo
[ j ] ga , o ’ g ’ uz tillarida esa nolga aylanishi haqida bayon qilganar . Masalan ,
turkcha jinji , qipchoqcha jinji , o ’ g ’ uzcha inji tarzida ifodalanadi .
Epenteza - so ’ z o ’ rtasida tovush orttirilishi hodisasidir . Bu hodisa ham asosan
boshqa tillardan o ’ zlashtirilgan so ’ zlar tarkibida turkiy til qonuniyatlariga
moslashtiriladi ( so ’ z yoki bo ’ g ’ in boshida qatorlashib kelgan ikki undosh orasida
bir unli orttiriladi : plan > pilon , klubnika > qulupnay , traktor > tiraktor kabi ).
Malumki turkiy so ’ zlar tarkida ikki unli ham yonma - yon qo ’ llanmaydi . Bu hol
Said , oila , soat , radio , qoida kabi arabcha o ’ zlashmalarning jonli tilda
Sayid,oyila,sog’at,radiyo,qoyida kabi deb (ikki unli orasida bir undoshning
orttirilib ) talaffuz qilinishiga sabab bo’ladi.
Misol:doira- doyira,qoida- qoyida 2
.
Yuqorida keltirilgan bu fikirlarda birozgina jumboqli tomon ko’zga korinadiku bu
bo’lsa ham ikki unli orasida bir undoshning orttirilishi kabi fikirlarda.Ya’ni
misollarda ikki unli orasida orttirilgan bir undoshga ko’zimiz tushsada ammo
epenteza ta’rifida ikki undosh orasida bir unli orttiriladi degan ma’lumot
keltirilgan.Ammo boshqa tilshunoslarimiz fikirlariga nazar soladigan bo’lsak bu
fikirlarga duch kelmaymiz.
________________
1
Ш. Шоабдураҳмонов ва бошқалар . Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент , “Уқитувчи”,1980.
76.b 2
Ushbu ma’lumot Internet – www.ziyouz.com kutubxonasi](https://docx.uz/documents/00d9c8c8-398c-4f89-b869-0b4ddc3c6cb5/page_18.png?v=1)
![uchchalasi , rosa > rossa , juda > judda kabi . Gemenatsiya hodisasi so’z
yasalishida ham uchraydi : misol, oq > oppoq , sog’ > soppasog’ kabi.
Degeminatsiya – so’z tarkibidagi geminatsiyaning yo’qolishi ; misol , men +
ning > mening , sizni > sizzi > sizi , qayyer > qayer kabi. 1
Sinerezis – so’z tarkibida yondosh qo’llangan ikki unlining diftonglashuvi –
bir cho’ziq unli holiga kelishi ; misol , mutolaa > mutola , matbaa > matba ,
saodat > sa : dat kabi. Bu hodisa ikki unlining orasidagi undoshning tushib
qolishi hisobiga yuz berishi ham mumkin ; misol , zahar > za : r , shahar >
sha : r kabi .Sinerezis hodisasiga R. Sayfullayeva tomonidan quyidagicha izoh
keltirilgan . Ya’ni : Sinerezis – hodisasiga ko’ra so’z o’rtasida bir joyda kelgan
ikki unlining bir kuchsizlanadi va nutqda tushib qoladi . Ikkinchi unli fonema
esa cho’ziq talaffuz etiladi . Misol , maorif – mo : rif , saodat – so : dat , qiroat –
qiro : t , jamoat – jamo : t kabi . Bu hodisa asl o’zbekcha so’zlarga xos emas .
Hozirgi o’zbek tilining og’zaki so’zlashuv uslubida va bir qator o’zbek
shevalarida portlovchi undoshlarning inervokal holatda kuchsizlashib ,
sirg’aluvchi undoshlarga aylanishi , sirg’aluvchi undoshlarning esa
reduksiyalashib , unlilarning paydo bo’lishi kuzatiladi . Bu ikkilamchi cho’ziq
unlilar ko’pgina shevalarda oddiy cho’ziqlikdagi unliga aylanadi . Masalan, bu
yoqqa > buoqqa > ba : qa > baqa ; shu yoqqa > shu oqqa > sha :qa >shaqqa
kabi.Intervokal holatda ko’pincha y , v, h, g’ undoshlari tushib qoladi va
buning natijasida hosil bo’lgan ikki unli sinerezis hodisasini hosil qiladi .
Hozirgi o’zbek shevalarida intervokal [ y ] ko’proq birinchi bo’g’in bilan
ikkinchi bo’g’in oralig’ida va qisman keyingi bo’g’inlar oralig’ida o’z
artikulatsion belgisini yo’qotib , vokalizatsiyaga uchraydi 2
.Bunday xususiyat
hozirgi barcha turkiy tillarga xos bo’lib , ularning hammasi uchun mushtarak
sanaluvchi qadimgi turkiy tilda ham va o’zbek tilining ilk shakillanish
davrida ham uchraydi . Masalan , qadimgi turkiy tilda , tuyun > tugun , eski
o’zbek tilida, k ъ z > k ь y ь z > kigiz ; b ь z > b ь y ь z > bigiz ,hozirgi xakas tilida , kiis
> kiyis “ kiygiz” va boshqa .
_____________________
1
R. Sayfullayeva va boshqalar. Hozirgi o’zbek adabiy tili. – Toshkent, “ Fan va texnologiya”, 2009-y
65-68-bet.
2
Турсунов.И ва бошқалар . Хозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент : Фан, 1992. 113-117-бет.](https://docx.uz/documents/00d9c8c8-398c-4f89-b869-0b4ddc3c6cb5/page_24.png?v=1)
![taraqqiyot bosqichidayoq tovush almashinuviga katta e’tibor berdi . Ayniqsa,
german tillari tadqiqotchilari bu maslani alohida o’rgandilar , chunki tovush
almashinuvi german tillari morfologiyasida asosiy o’rinni egallagan edi .
- O’zbek tilida bazi fonetik hohisalarimiz o’tkinchi tipga kiritigan bo’lib
bulardan biri singarmonizm hodisasidir. O’zbek tili uchun singarmonizm
o’tkinchi hodisa bo’lganligi uchun, bu tilda anglash ( pertseptiv ) va
( delimitative ) funksiyani leksik urg’u bajaradi . Singarmonizm elementlari esa
O’zbek tilida ayrim affikslar morfemalarning bir necha palatal va akustik
allomorflari mavjud . Bu allomorflar o’zak morfemaning fonetik xususiyatiga
mos holda qo’laniladi . Demak bu hodis morfologiyaning o’rganish ob’ektidir.
Hozirgi o’zbek tilining og’zaki so’zlashuv uslubida va bir qator o’zbek
shevalarida portlovchi undoshlarning intervokal holatda kuchsizlashib ,
sirg’aluvchi undoshlarga aylanishi , sirg’aluvchi undoshlarning esa
reduksiyalashib , unlilarning paydo bo’lishi kuzatiladi . Bu ikkilamchi cho’ziq
unlilar ko’pgina shevalarda oddiy cho’ziqlikdagi unliga aylanadi .
So’z boshida tovushlar mosligi natijasida leksema variantlarining ortishi
muammosi Mahmud Qoshg’ariy tomonidan bayon qilingan edi . Xususan u
qipchoq , o’g’uz tillarini hoqonicha turkcha tilga qiyoslar ekan , hoqonicha
turkcha leksemalar boshidagi [y] undoshi qipchoq tillarida doimo [j] ga,
o’g’uz tillarida esa nolga aylanishini bayon qiladi .Masalan , turkcha jinji,
qipchoqcha jinji , o’g’uzcha inji kabi .
Turkiy tillar o’rtasidagi ana shu fonetik moslik bugungi o’zbek tilining
shevalarida ham o’z ifodasini topadi . Natijada bir leksemaning majburiy va
fakultativ variantlari vujudga keladi.](https://docx.uz/documents/00d9c8c8-398c-4f89-b869-0b4ddc3c6cb5/page_28.png?v=1)
O‘zbek tilida tovush o‘zgarish hodisasi