O‘zbek tilida tovush o‘zgarish hodisasi (fonetik jarayonlar) - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	133.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilida tovush o‘zgarish hodisasi (fonetik jarayonlar)

Купить

Mavzu: O‘zbek tilida tovush o‘zgarish hodisasi (fonetik jarayonlar)
R E J A :
I. Kirish.
II. Asosiy qism:
1. Tovush o’zgarish hodisasi (fonetik jarayonlar) va uning sabablari.
2. K ombinator va pozision fonetik o’zgarishlar .
3. O’zbek tilida:
a) assimilyatsiya (to’liq va to’liqsiz, progressiv va regressiv assimilyatsiya) hodisasi;
b) dissimilyatsiya (to’liq va to’liqsiz, progressiv va regressive dissimilyatsiya)
hodisasi;
d) proteza hodisasi;
e) eliziya hodisasi;
f)reduksiya hodisasi;
g) metateza hodisasi;
h) epenteza hodisasi;
i) sinkopa hodisasi;
j) apokopa hodisasi va boshqa fonetik jarayonlar.
III. Xulosa.
IV. Foydalanilgan adabiyotlar.
1

Kirish
Inson faoliyatida til borliqni bilish va rivojlantirish, fikr almashish vositasi
hisoblaadi. Til vositasida insoniyat tomonidan jamg‘arilgan bilimlar nafaqat qayd
etiladi va saqlanadi, balkim kelajak avlodlarga ham yetkaziladi. Til millat ruhining
ko‘zgusidir. Ona tiliga xurmat va uning bebaho so‘z xazinzasidan foydalanish, til
vositasida ravshan va ta`sirchan so‘zlab, yoza olish, nutqiy savodxonlikka erishish
shu til vakili bo‘lgan har bir shaxsning burchidir.
O‘zbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimovo‘zining ”Yuksak
ma`naviyat – yengimas kuch” asarida shunday deydilar: ”O‘zlikni anglash ,milliy
ong va tafakkurning ifodasi orqali namoyon bo‘ladi.
Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tili bilan singadi.
Ona tili bu millatning ruhidir.
Buyuk ma`rifatparvar inson Abdulla Avloniy aytganlaridek ”Har bir
millatning dunyoda borlig‘ini ko‘rsatadirg‘on oyinayi hayoti tili va adabiyotidur.
Milliy tilni yo‘qotmak millatning ruhini yo‘qotmakdir” ” 1

Aytish mumkinki, til va xalq jon ila tandir. Shuning uchun har bir xalq o‘z tili
taraqqiyoti uchun qayg‘uradi, uing iqboli uchun kurashadi. Olib borilayotgan
islohotlar natijasida shuni aytish mumkinki, ta`limga berilayotgan e`tibor
kishilarning o‘z ona tilisiga bo‘lgan muhabbatini yanada mustahkamlaydi.
”Joriy yilda yangi ta`lim masalalarini qurib, e`tibor qaratildi. Farzandlarimiz
tarbiyasida eng asosiy bo‘g‘in hisoblangan maktabgacha ta`lim tizimining
jamiyatimizda katta o‘rni va ahamiyatini e`tiborga olib, Maktabgacha ta`lim
vazirligini tshkil etdik. Oliy ta`lim tizimini yanada takomillashtirish borasida ham
ko‘plab ishlar amalga oshirildi. Jumladan, 2017-2021-yillarda Oliy ta`lim tizimini
yanada takomillashtirish dasturi qabul qilindi.” 2
1
?
Karimov I. A. Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch. Toshkent; “Ma`naviyat” nashriyoti 2008, 83-bet
2
?
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga murojaatnomasi. Toshkent-
O‘zbekiston; 2018. 11-12-betlar.
2

Umuman olganda bugun ta`limga,tilga qaratilayotgan munosabat
bugungi glaballashuvga mos ravishda jadallashmoqda desak xato bo‘lmaydi.
Buning isboti sifatida fandagi o‘zgarish va yangiliklarni ifodalash kifoyadir.
Til taraqqiyoti va rivoji ma’lum qonuniyatlar asosida yuzaga keladi. Til
murakkab va ko’p qirrali ijtimoiy hodisa bo’lib, undagi birliklar barcha jihatdan
uzviy bog’langan. Ushbu birliklarga aloqador qonuniyatlar ham o’zaro bog’liq
hisoblanadi. Tildagi tarixiy fonetik o’zgarishlar ma’lum tarixiy fonetik qonuniyatlar
asosida ro’y beradi. Fonetik – fonologik o’zgarishlar tilning ichki qonuniyatlari
bilan bog’liq hodisadir. Tildagi tarixiy- fonetik o’zgarishlarni o’rganuvchi qiyosiy-
tarixiy tilshunoslik sohasi qiyosiy-tarixiy fonetikadir. Qardosh
tillardagi(slavyan,german, roman tillari, turkiy tillar)tarixiy fonetik o’zgarishlar
natijasida so’zlardagi etimologik va geneologik, ya’ni kelib chiqish jihatdan
o’xshashlik va farqli tomonlarini qiyosiy-fonetika aniqlab beradi. Qardosh va
qardosh bo’lmagan tillardagi tarixiy-fonetik o’zgarishlarni tahlil qilish natijasida
tipologik, qiyosiy –tipologik fonetika, fonologiya sohalari shakllandi.
Til taraqqiyotidagi fonetik o’zgarishlarni tahlil etuvchi fonetik-fonologik
qonuniyatlar quyidagilar:
1. Umumiy fonetik qonuniyatlar barcha tillarga xos umumiy holdagi tartib va
qoidalarni tilning boshqa qonuniyatlari bilan bog’liqlikda aks ettiradi. Masalan,
singarmonizm(tovushlarning uyg’unlashuvi) turkiy tillarga xos umumiy fonetik
qonuniyatdir.
2. Xususiy fonetik qonuniyatlar muayyan til uchun xos bo’lgan qonuniyatlarni
ifodalaydi. Masalan, turkiy tillarga mansub o’zbek tilining keyingi taraqqiyotidagi
ichki o’zgarishlar hamda yondosh tillar ta’sirida yuzaga kelgan hodisalar shu tilning
o’ziga xos rivojlanish omillari bilan bog’liqdir.
Fonetik qonuniyatlar davriy nuqtai nazardan ikkiga bo’linadi.
1) tarixiy fonetik qonuniyatlar tillar yoki muayyan bir tilning tarixiy
taraqqiyotida yuzaga kelgan tarixiy-fonologik o’zgarishlarni o’z ichiga oladi. Til
tarixining tarixiy tovush o’zgarishlarini o’rganuvchi bo’limi tarixiy fonetika va
fonologiya deb yuritiladi.
3

2) davriy fonetik qonuniyatlar muayyan til doirasida hozirgi davrda sodir
bo’layotgan fonetik o’zgarishlarni izohlaydi.
Tarixiy-fonetik va fonologik o’zgarishlar turli murakkab jarayonlarni o’z
ichiga oladi. Fonetik va fonologik o’zgarishlar natijasida tildagi fonemalar soni
kamayishi yoki ko’payishi mumkin. Bunda ikki hodisa ro’y beradi;
1.Ikki fonemaning yaxlit bir fonema sifatida birlashishi konvergensiya
deyiladi. O’zbek tili tarixida bo’lgan til oldi va til orqa, qisqa va cho’ziq fonemalar
keyinchalik birlashib, o’rta cho’ziqlikka ega bo’lgan 6 ta unli fonemani hosil
qilgan.
2.Bir fonemaning ikki mustaqil fonemaga ajralishi divergensiya deyiladi.
Masalan, qadimgi turkiy tilda bitta a fonemasi keyinchalik ikki fonemaga ajralgan:
a va o.
Fonetik qonuniyatlarga tovushlarning kombinator va pozitsion o’zgarishlari
ham kiradi.
Umuman, fonetik qonuniyatlarni boshqa yondosh hodisalar ta’sirida
o’rganish tilshunoslik fani uchun ilmiy qiymatga ega. 3
Tovush o’zgarish hodisasi (fonetik jarayonlar) va uning sabablari.
Kombinator va pozitsion o‘zgarishlar.
Fonetika – grekcha phone – tovush so’zidan olingan bo’lib, tilshunoslikning
alohida bo’limi hisoblanadi va tilning tovush tomonini o’rganadi. Yana bir
adabiyotda esa fonetikani mana bunday ta`riflashdi “Tilshunoslikning fonetika
(yunoncha phone-“tovush”)qismi tilning nutq tovushlari haqidagi fanidir” 4
Fonetik protsesslar qo‘shni tovush artikuliyatsiyasining boshlanishi va
tugallanishi hamda tovushning so‘z tarkibidagi mavqeyi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Shunga ko‘ra, fonetik protsesslar ikki turli bo‘ladi: kombinator va pozitsion .
Nutqda tovushlarning qo‘shni tovushlar ta`sirida miqdor va sifat
belgilarining o‘zgarishi kombinator o‘zgarishlar deyiladi. Bu hodisani o‘rganuvchi
3
Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M., Hojiyev A. va boshqalar. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Toshkent, 1980 y.
4
Содиков А. Абдуазизов А. Ирискулов М. Тилшуносликка кириш. Тошкент 1981 52-бет.
4

bo‘lim kombinator fonetika deyiladi. Pozitsion o‘zgarishlar tovushlarning ma`lum
holatda ro‘y beruvchi beruvchi hodisalarni o‘rganadi. 5
Fonetika keng ma’noda nutq tovushlarini hosil qilishda ishtirok etadigan
nutq a’zolarining tuzilishini, fonetik birliklarning o’ziga xos xususiyatlarini va
tovush o’zgarishi hodisalarini o’rganadi. Fonetik birliklarga nutq tovushlari,
bo’g’in, fonetik so’z, takt, fraza, urg‘u, ohang kabilar kiradi. Shuni ta’kidlash
lozimki, fonetika, tabiatdagi har qanday tovushlarni emas, balki inson nutq
apparatida hosil bo’luvchi, ijtimoiy qiymatga ega bo’lgan nutq tovushlarini
o’rganadi. Tabiatdagi boshqa tovushlarni esa fizika fanining akustika bo’limi
tekshiradi.
Fonetikaning maqsadi fonetik birliklarning akustik, anatomik-fiziologik va
funksional asoslarini o’rganish va ularning til mexanizmidagi rolini aniqlashdan
iborat.
Fonetika tovushlarning eshitilish tomonini o’rganishda akustikaga, talaffuz
qilinishi, aytilishi, hosil bo’lish tomonlarini o’rganishda fiziologiyaga tayanib ish
ko’radi.
Fonetikaning bo’g’in, urg’u bilan shug’ullanuvchi tarmoqlari badiiy
adabiyot, she’riyat bilan aloqador.
Fonetikani o’rganish orfografiya (to’g’ri yozish), orfoepiya (to’g’ri talaffuz
qilish) me’yorlarini yaxshi o’zlashtirib olishga, adabiy talaffuz bilan shevalar
o’rtasidagi farqni aniqlashga, boshlang’ich sinf o’quvchilarining nutqini to’g’ri
shakllantirishga katta yordam beradi.
Hozirgi vaqtga kelib fonetika tilshunoslikning eng rivojlangan sohalaridan
biri bo’lib, ikki mustaqil qism fonetika va fonologiyadan tarkib topgandir.
Fonetikada nutq tovushlari turli jihatdan o’rganiladi. S h unga asosan uning
quyidagi bo’limlari mavjud:
1. Umumiy fonetika – fonetikaning barcha tillarga xos umumnazariy masalalari
haqida ma’lumot beruvchi turi.
5
Содиков А. Абдуазизов А. Ирискулов М. Тилшуносликка кириш. Тошкент 1981 5 4 -бет .
5

2. Xususiy fonetika – fonetikaning muayyan bir til tovushlarini, ularning turlari
fizik-akustik va artikulyasion xususiyatlari xususida bahs yurituvchi turi. U
quyidagi 2 qismdan iborat:
A) tavsifiy fonetika – muayyan tilning fonetik tizimini statik (o’zgarmas) holatda
(til taraqqiyotining oldingi bosqichida yuz bergan hodisalar bilan bog’lamay)
o’rganadi.
B) tarixiy fonetika – biror tilning tovush tizimini diaxron planda va dinamik
holatda (tilning tarixiy taraqqiyoti bilan bog’lab) o’rganadi va shu asosda tilning
fonetik-fonologik tizimida yuz bergan tarixiy o’zgarishlar aniqlanadi.
3. Qiyosiy fonetika – qardosh yoki noqardosh tillarning tovush tizimlarini qiyoslab
o’rganadi.
4. Eksperemental fonetika – nutq tovushlari, u’rg’u kabi birliklarning fizik-akustik
va artikulyasion xususiyatlarini maxsus asboblar vositasida o’rganadigan
fonetikadir.
Inson nutqi makon va zamonda ketma-ket paydo bo’ladigan kichik va katta
birliklardan tashkil topadi. Tilda uch asosiy qatlam – fonetika, leksika, grammatika
farqlanib, ular o’z oldiga qo’ygan vazifasiga ko’ra nutqni tarkibiy qismlarga
ajratadi. Nutqning eng kichik bo’linmas birligi tovush bo’lib, tildagi so’zlar,
iboralar va umuman nutq tovushlar orqali shakllanadi. Nutq tovushlari nutqning bu
birliklari uchun ifoda materiali bo’lib xizmat qiladi. Nutq tovushlarining quyidagi
o’ziga xos uch jihati mavjud:
1. Ular nutq apparati vositasida hosil qilinadi.
2. Nutq tovushlari eshituv apparati yordamida eshitiladi.
3. Ular ijtimoiy qiymatga ega.
Demak, nutq tovushlarini talaffuz etmay, shuningdek, eshitmay turib tevarak
olamdagi narsa-hodisalar haqida muayyan tushunchalarga ega bo’la olmaymiz.
Zero, real predmetlar tovush yoki tovushlar shaklida ongimizda qayta gavdalanadi.
Muhimi tovushlarning ketma-ketligi, o’ziga xos ma’no zanjiri vositasida bizga
axborot etkaziladi. Insonlar nutq tovushlari yordamida fikr berib, fikr oladilar.
Aynan mana shu xususiyatiga ko’ra nutq tovushlari tabiatdagi jonsiz jismlar va
6

hayvonlarning tovushidan farq qiladi. Umuman, inson tili tovush tili bo’lib,
ularning ishtirokisiz hech qanday nutq va muloqot amalga oshmaydi.
Tilning tovush tomoni murakkab hodisa bo’lib, uni (fonetik va fonologik) jihatdan
quyidagi 4 aspektda o’rganiladi:
1. Fizik – akustik aspekt.
2. Anatomik – fiziologik aspekt.
3. Perseptiv (eshitib – xis etish) aspekt.
4. Lingvistik – funksional aspekt.
Fizik hodisa sifatida tovushning qanday akustik belgilari mavjud bo’lsa,
nutq tovushlarining fizik-akustik xususiyatlari ham ana shulardan iborat. Ya’ni
nutq tovushlarining akustik xususiyatlari tovushning kuchi, balandligi, tembri,
cho’ziq-qisqaligi bilan izohlanadi.
Nutq tovushlarini hosil qilishda qatnashuvchi odam a’zolari va ularning
ishtiroki, harakat-holatini o’rganish anatomik-fiziologik aspektning tadqiqot
doirasiga kiradi.
Fonetik birliklarning eshitish a’zolariga ta’sirini his etish orqali so’zning ma’nosini
yohud nutq va gap mazmunini idrok etish qonuniyatlarini perseptiv aspekt
o’rganadi.
Lingvistik – funksional aspektda fonetik birliklarning ijtimoiy vazifa bajarishi
ya’ni ma’no farqlash xususiyati e’tiborga olinadi. Tilshunoslikda bu aspekt
fonologiya deb ataladi.
XIX asr oxirlariga kelib, nutq tovushlarini o’rganishda ularning 2 xil
ko’rinishi – til tovushlari va nutq tovushlarini farqlay boshlandi. Til tovushlari
haqidagi ilk g’oyalar rus va polyak tilshunosi I.A.Boduen de Kurtene tomonidan
ilgari surildi. U va shogirdi Krushevskiy o’z tadqiqotlarida til tovushlarini ilk bor
fonema deb nomladi. Fonema yoki til tovushlari mavhum – hodisa bo’lib, bevosita
kuzatishda berilmaydi, faqat aql bilan idrok etiladi. Masalan, miyaning til xotirasi
qismida o’zbek tilidagi har bir tovushning ramzi (belgisi) mavjuddir. Ana shu
ramzda til tovushiga xos belgi – xususiyatlar haqidagi axborotlar mujassamlangan
bo’ladi. Miyadan biror tovushni aytish haqida «ko’rsatma» berilsa, nutq a’zolari
7

shu tovushning ramzida mujassamlangan axborotga binoan harakatga kelib,
(masalan, «u» tovush uning ramzida «ovozdan iborat», «og’iz bo’shlig’t tor
holatda, tovush hosil bo’lish oralig’i tilning orqa qismida», lablar aktiv qatnashadi
degan axborotlar bor) ma’lum holat egallaydi va o’pkadan zarb bilan
chiqariladigan havo oqimi nutq tovushi sifatida namoyon bo’ladi. Nutq tovush
moddiy hodisa bo’lib, uning akustik va fiziologik xususiyatlarini maxsus asboblar
yordamida tekshirish mumkin. Fonemaning kashf etilishi fonetikaning yanada
ko’proq rivojlanishiga va uning keyingi bosqichi fanologiyaning tarkib topishiga
olib keldi. Fonologiyada tilning tovush tomoni funksional jihatdan o’rganiladi.
Muayyan tilning fonemalar tizimini, bu tizimdagi fonemalarning fonologik
belgilarini («ramzdagi axborotlar» majmui) shu tilning konkret talaffuz
xususiyatlarini o’rganmay turib tadqiq etib bo’lmaydi. Shu ma’noda, fonologiya
fonetika bilan uzviy bog’langan bo’lib uni fonetikaning yuqori bosqichi deyish
mumkin. (Fonetika – nutqdagi, fonologiya «ongdagi» holatni o’rganadi). SHuning
uchun, fonetika fonologiya bilan tilning material – ifoda rejasini o’rganish borasida
umumiylik tashkil qiladi.
Fonema – tildagi ma’nodor birliklar bo’lmish so’z va marfemalarni tashkil etuvchi
va ularni farqlash uchun xizmat qiluvchi, tilning eng kichik, o’zi mustaqil ma’noga
ega bo’lmagan (bir planli) birligidir. Masalan, qol, qul, qo’l; tor, tog’, tok, tol; boy,
bor, bog’ so’zlarida o, u, o’, r, g’, k, l; y, r, g’ fonemalariga ko’ra ma’no
farqlangan.
Fonemaning tovushga va tovushning fonemaga munosabati turlicha bo’ladi.
Barcha fonemalar tovush hisoblanadi, ammo har bir nutq tovushini fonema deb
bo’lmaydi. Jumladan, p va t undoshlari pol, tol so’zlarida alohida fonema sanaladi.
Shu undoshlar kitop (kitob), ozot (ozod) so’zlarida talaffuz jihatidan alohida
tovush bo’lsa ham, lekin fonema emas, ular jarangsiz tovush bilan yondosh holda
yoki so’z oxirida jarangsizlashib, b, d fonemalarining varianti bo’lib kelgan.
Jarangsizlashish nutq jarayonida yuz bergani uchun ham u tovushga (tovush
o’zgarishi) tegishli holat hisoblanadi (fonemaga emas). Fonema varianti – fonema
ottenkalari (L.V.S h cherba) deb ham yuritiladi. Fonema ottenkalari deganda til
8

tovushlarining (fonemalarning) talaffuzdagi real ko’rinishi tushiniladi. Ular ikki xil
bo’ladi: 1) kombinator ottenka – fonemaning so’z tarkibidagi boshqa tovushlar
ta’sirida yuzaga kelgan ko’rinishi. Masalan, ketdi-ketti («t» ning ta’sirida «d» ham
jarangsizlashdi). 2) pozision ottenka – fonemalarning so’zda tutgan o’rniga ko’ra
moslashishi. Masalan, kitob-kitop («b» undoshi so’z oxirida kelgani uchun ham
jarangsiz «p» variantini hosil qilyapti).
Har bir fonema o’zining turlicha o’rinda kelishi bilan bog’liq bo’lmagan
doimiy belgilarga ega. Masalan, unli fonemalarning doimiy belgilariga tilning tik
h arakatiga ko’ra ko’tarilish darajasi hamda lablanganlik va lablanmaganlik kiradi.
Chunki, «u» fonemasi har qanday holatda so’z boshida ham, so’z o’rtasida ham,
so’z oxirida ham yuqori tor lablangan unli sifatida namoyon bo’ladi. Tilning
gorizontal harakatiga ko’ra bo’linishi fonemaning qayerda va qanday tovushlar
bilan yondosh kelishiga bog’langan, shuning uchun bu unli fonemaning doimiy
belgisiga kirmaydi. Masalan, «u» fonemasi qul so’zida orqa qator, gul so’zida old
qator unli tarzida talaffuz etiladi.
Undosh fonemalarning doimiy artikulyatsion belgilari deb ovoz va
shovqinning ishtiroki, hosil bo’lish o’rni va usuli kabilar hisobga olinadi.
Shuningdek, undosh tovushlar o’zbek tilida unlilardan avval kelganda aksariyat o’z
artikulyatsiyalari bilan talaffuz qilinadi. Masalan, zamon, somon so’zlaridagi z, e,
m undoshlari aniq talaffuz qilinyapti, noz, nos so’zlarida esa so’z oxirida
kelganligi va ulardan keyin unli tovush bo’lmagani uchun aniq farqlanmaydi.
Jarangli va jarangsizlik undosh fonemalarning o’zgaruvchan belgisi hisoblanadi.
Jarangli undoshlar so’z oxirida va jarangsiz undosh yonida kelganda doim
jarangsiz variant bilan aytiladi.
Nutq tovushlari va harfni farqlash kerak. Harf tovushning yozuvdagi shartli
belgisi hisoblanadi. Nutq tovushlarini talaffuz qilamiz va eshitamiz harflarni
ko’ramiz va yozamiz. Tovushlarning hosil bo’lishida o’pkadan chiqayotgan
havoning og’iz bo’shlig’ida to’siqqa uchrab yoki uchramasdan chiqishi muhim rol
o’ynaydi. Harflar esa qo’l yoki turli texnik vositalar yordamida yoziladi. Harflar
9

davriy ahamiyatga ega. Masalan, arab, lotin, kirill yozuvlarida «t» harfi har xil (T,
ٺ ) yoziladi, lekin t tovushi yagona artikulyasion bazaga ega.
Nutq jarayonida tovushlar turli o’zgarishlarga uchraydi (ketdi-ketti, nonvoy-
novvoy). Bunga fonemalarning turli ottenkalarda (variantlarda) namoyon bo’lishi
sabab bo’ladi. ular dastlab ikkiga bo’linadi:
1. Kombinator o’zgarishlar – nutq jarayonida tovushlarning bir-biriga ta’siri
natijasida ro’y beradigan o’zgarishlardir. Bunga assimiliyasiya, dissimilyasiya,
akkomodatsiya, gaplologiya, sinerezis, eliziya kabi hodisalar kiradi.
2. Pozitsion o’zgarishlar – tovushlarning talaffuziga ularning so’zda tutgan o’rni,
o’rg’uning ta’siri kabilarning sabab bo’lishi hodisasidir. Bunga reduksiya, proteza,
epenteza, epiteza, prokopa, sinkopa, apokopa, metateza kabi hodisalar kiradi. Bu
hodisalar fonetik jarayonda yakka va aralash holda ishtirok etishi mumkin.
Turkiy tillarning barchasi, jumladan, o’zbek tili uchun ham singarmonizm hodisasi
xarakterli sanaladi. Ayniqsa, o’zbek tilining tarixiy bosqichlarida singarmonizm
keng tarqalgan edi. Hozirgi o’zbek adabiy tili va unga asos bo’lgan shevalarda
singarmonizm zaiflashib bormoqda, lekin qipchoq va o’g’uz lahjalariga oid
shevalarda bu hodisa hali ham mustahkam o’rin egallaydi. Singarmonizm – sin –
o’xshash, xarmoni ohang (lotincha) so’zlaridan olingan bo’lib, tovushlar
ohangdoshligi degan ma’noni ifodalaydi. Singarmonizm deyilganda tovushlarning
bir-birniga uyg’unlashuvi tushuniladi. Tovushlarning uyg’unlashuvi unli va undosh
tovushlarda kuzatiladi. So’z o’zagidagi unli tovushlar qo’shimchalardagi unli
tovushlarni o’ziga moslashtirsa unlilar uyg’unligi deyiladi. Bular ikki xil bo’ladi:
1) tanglay singarmonizm; 2) lab singarmonizmi. 6
a) tanglay uyg’unligida unlilar qattiq va yumshoqlik, til oldi va til orqalik jihatidan
moslashadi. Masalan: ketamiz, temirchilik; umrum, uyqum. Boshidagi ikki so’zda
til oldi, keyingi so’zlarda esa til orqa unlilarining moslashuvi bor.
b) lab uyg’unligida so’zning birinchi bo’g’inida u va o’ lablangan unlilari kelsa,
keyingi bo’g’inlarda ham lablangan unlilar keladi: ko’rib - ko’rub.
6

10

Undoshlar uyg’unligida o’zakning oxiridagi undosh tovushga, qo’shimchaning
boshidagi undosh tovush moslashadi: boshta(da), o’tka(ga).
Assimilyasiya – ikki xil noo’xshash tovushlarning bir-biriga ta’siri tufayli o’xshash
tovushlarga aylanish hodisasidir. Uning quyidagi turlari bor:
1. Progressiv assimilyasiya – bunda oldin kelgan tovush ta’sir etib, keyingi
tovushni o’ziga o’xshatadi: ketdi – ketti, aytdi – aytti.
Masalan: -Ena, biz odamlarni urug‘larini emas, shevalarini o‘ziga hos jonli
so‘zlarini yig‘amiz . urug‘chilik davri o‘tib ketti, - dedi sumangi ittek oriq va bir
joyda turolmaydigan ,bir joyda turolmay qilpillaydigan o‘qituvchi. ( Bahodir
Qobul “Ena shamol” qissasi, 31-bet.)
-Sanga bu gaplar yozilgan kitoblarni o‘qish nasib etadimi- yo’qmi, bilmadimu,
har holda shu qishloqqa yetibsan shuni o‘zi katta gap.
( Bahodir Qobul “Ena shamol” qissasi, 31-bet .)
2. Regrissiv assimilyasiya – bunda keyingi tovush oldingi tovushga ta’sir etadi va
o’ziga moslashtiradi: karnay – kannay, tuzsin – tussin.
3. To’liq assimilyasiya – bunda tovushlar bir-biriga aynan moslashadi: nonvoy –
novvoy.
4. To’liqsiz assimilyasiya – bunda tovushlar o’zaro qisman moslashadi: tanbur –
tambur, yuzta – yusta. Bunda «b» lab-lab undoshi «n» til undoshini lab-lab
undosh «m»ga aylantirish bilan o’ziga moslashtirgan.
5. Kontakt assimilyasiya – moslashayotgan tovushlarning ketma-ket joylashuvidir,
yuqoridagi misollar.
6. Distant assimilyasiya – bir-biridan u zoqda joylashgan tovushlarning
moslashuvi: sichqon – chichqon, soch-choch.
Dissimilyasiya – so’z tarkibidagi bir xil yoki o’xshash tovushlardan birining
noo’xshash tovushga aylanib qolishi hodisasi: birorta – bironta (ror - ron). Bu
hodisa assimilyasiyaning aksi hisoblanadi. U ning assimilyasiya kabi bir necha
ko’rinishlari mavjud:
1. Progressiv dissimilyasiya – bunda keyingi tovush o’zgaradi: zarur-zaril, nonni-
nondi.
11

2. Regrissiv dissimilyasiya – bunda oldingi tovush o’zgaradi: maqtanmoq –
maxtanmoq.
3. To’liq dissimilyasiya – bunda ikkita bir xil tovushdan biri noo’xshash tovushga
aylanadi: nonni-nondi.
4. To’liqsiz dissimilyasiya. Bunda qisman o’xshash tovushlarning artikulyasion
xususiyatlaridan ayrimlarigina o’zgaradi. Masalan, uchta-ushta, maqtov-
maxtov. Bu misollardagi (cht>sht, qt>xt) «ch» va «t»; «q» va «t»
undoshlarining barchasi portlovchidir, ammo «t» ning ta’sirida «ch»
sirg’aluvchi «sh» ga, «q» esa sirg’aluvchi «x» ga aylangan.
5. Kontakt dissimilyasiya – bunda yonma-yon to’rgan tovushlardan biri o’zgaradi:
maqsad-maxsad, zarar.
6. Distant dissimilyasiya. Bunda dissimilyasiyaga uchrayotgan tovushlar bir-
biridan uzoqroqda joylashgan bo’ladi: birorta-bironta.
Misol: U yerdan ushta rasm daftar ham oldim.
Tovushlarning tushishi bilan bog’liq hodisalar ham nutqda ko’p uchraydi. Ularga
quyidagilar kirradi:
1. Prokopa (ankopa) – so’z boshidagi tovushning tushib qolishi: yiring-iring,
yirik-irik, Yusuf-Usuf. Prokopa asosan tarixiy jarayon maxsuli bo’lib, hozirgi
o’zbek adabiy tilida uchramaydi.
2. Sinkopa – so’z o’rtasidagi tovushning tushib qolishi. Bu hodisa reduksiyaning
davomi sifatida yuzaga keladi, ya’ni o’zak morfemaga affiks qo’shilishi
natijasida, urg’u oxirgi bo’g’inga ko’chib, o’zakdagi unli kuchsizlanadi va
tushib qoladi: burun-burnim, o’g’il-o’g’lim.
3. Apokopa – so’z oxiridagi tovushning yoki qo’shma so’z komponentlarining
tushirib qoldirilishi: baland-balan, xursand-xursan, Toshkent-toshken,
kilogramm-kilo.
4. Siperizis – so’z tarkibida yondosh qo’llangan ikki unlining diftonglashuvi – bir
cho’ziq unli holiga kelishi: maorif – morif, saodat – so:dat, mutolaa – mutola.
12

5. Eliziya – unli tovush bilan tugagan so’zga unli bilan boshlangan so’zning
qo’shilishi natijasida bir unli tovushning tushishi. Masalan, ayta oldi – aytoldi,
Dili orom – Dilorom.
Nutq jarayonida tovushlarning bir-biriga ta’sir etishi natijasida tovush orttirilishi
ham ro’y beradi. Tovush orttishining quyidagi turlari mavjud:
1. Proteza – so’z boshida tovush orttirilishi: ip-yip, ilon-yilon, rus-o’rus, stol-istol.
2. Epenteza – so’z o’rtasida tovush orttirilishi. Bu hodisa asosan boshqa tillardan
o’zlashtirilgan so’zlar tarkibida yuz beradi. Bunda yonma-yon kelgan unlilar
orasida bir undosh tovush, undoshlar o’rtasiga bir unli qo’shib aytiladi: doim-
doyim, oila-oyila, hukm-hukum, faxr-faxir, radio-radiyo.
3. Epiteza – so’z oxirida tovush orttirilishi hodisasi: kiosk-kio s ka, tank-tanka.
Tovush o’zgarishlarining yana quyidagi turlari ham bor:
1) reduksiya – unli fonemaning u rg’usiz bo’g’inda kuchsizlanishi: bilan –b:lan,
biroq-b:roq, bilim-b:lim.
2) akkomodatsiya – bir tovush talaffuzining ikkinchi tovush talaffuziga
moslanishi. Masalan, «i» til oldi unlisi qiz, g’isht, qiziq kabi so’zlarda q, g’
undoshlaridan keyin kelgani uchun til orqa ottenka bilan aytiladi.
3) metateza – so’z tarkbidagi tovushlarning o’zaro o’rin almashishi: tuproq-
turpoq, isitma-istima, aylanmoq-aynalmoq ...
4) gaplologiya – so’z tarkibida yonma-yon kelgan ikkita bir-biriga o’xshash
bo’g’inlardan birining tushirilishi: qaynona-qaynana-qayna, Mamarasul-
Marasul.
Transkripsiya – fonemalarning nutqdagi turli ottenkalarini, shuningdek, mahalliy
lahja va shevalarning fonetik xususiyatlarini yozuvda aniq ifodalash uchun
qo’llaniladigan maxsus grafik belgilar tizimidir. Bunday tizimdan xalq og’zaki
ijodi namunalarini, o’zga til matnlarini yozib olishda keng foydalaniladi.
Kombinator va pozision fonetik o’zgarishlar
Kombinator va pozitsion o‘zgarishlar, singarmonizm, assimilyatsiya,
dissimilyatsiya, metateza, proteza, epenteza, eliziya, diereza, reduksiya, apakopa,
sinkopa, sinerezis, epiteza, prokopa.
13

Fonema nutqda voqealanar ekan, uning variantlari nutqiy sharoit (yonma-yon
kelgan tovushlar yoki qo‘shimchalar ta’siriga uchrashi) tufayli turlicha namoyon
bo‘ladi. Ayrim tovushlar yondosh tovushlarga moslashadi, ayrimlarida o‘zgarishlar
kuchayib, boshqa tovushlarga almashadi. Nutq jarayonida sodir bo‘ladigan
o‘zgarishlar tovushlarning kombinator-pozitsion o‘zgarishlari deyiladi. Masalan,
obod va yutdi so‘zlarida [ d] tovushi [ t] tarzida talaffuz qilinadi, ya’ni
jarangsizlashadi. Yutdi so‘zida jarangsizlanish qo‘shni tovush ta’sirida yuz bersa,
obod so‘zi talaffuzida o‘zgarish tovushning so‘z tarkibidagi mavqeyi bilan
bog‘liqdir. Birinchi holat kombinator o‘zgarish bo‘lsa, ikkinchi holat pozitsion
o‘zgarishdir. Biz quyida shu o‘zgarishlar haqida fikr yuritamiz.
1. Singarmonizm. Bu hodisada unli va undoshlarning o‘zgarishi farqlanadi.
Unlilarning nutq jarayonida o‘zgarishi singarmonizm deyiladi. Singarmonizm
unlilarning moslashishi, uyg‘unligi demakdir. Singarmonizm faqat turkiy tillarga
xosdir. Uning ikki asosiy ko‘rinishi mavjud :
a) til garmoniyasi;
b) lab garmoniyasi.
Til garmoniyasida unli tovushlar yumshoqlik va qattiqlik, til oldilik yoki til
orqalik jihatdan bir-biriga moslashadi. Masalan, qalam so‘zidagi [ q] undoshi
chuqur til orqa undoshi bo‘lganligi bois, birinchi bo‘g‘indagi [ a ] unlisi ham til
orqalik xususiyatiga ega bo‘ladi. Buning natijasida esa keyingi bo‘g‘inda [ a]
tovushi ham til orqa unlisi sifatida namoyon bo‘ladi. Demak, birinchi [ a] unlisi [ q]
undoshiga, keyingi bo‘g‘indagi [ a] esa oldingi bo‘g‘indagi [ a] unlisiga moslashadi.
Lab garmoniyasida unlilarning moslashishi ikki tomonlama bo‘ladi. Bunda
unlilar ham til oldi - til orqalik jihatidan, ham lablanganlik- lablanmaganlik
jihatidan o‘zaro, shuningdek, undoshlarga ham moslashadi. Bunga ko‘ra, so‘z
boshidagi unli lablangan til oldi unlisi bo‘lsa, so‘z oxirida ham lablangan til oldi
unlisi keladi. So‘z boshidagi unli lablangan til orqa unlisi bo‘lsa, so‘z oxiridagi
14

unli ham lablangan til orqa unlisi bo‘ladi. Masalan, boshqird, sog‘in, bo‘g‘in
so‘zlaridagi kabi. 7
2. Assimilyatsiya. Nutq tovushlari qator kelganda ba’zan bir-biriga ta’sir
qilib, biri ikkinchisini o‘ziga moslashtiradi. Nutqdagi bunday hodisa
assimilyatsiya deyiladi. Assimilyatsiya ikki xil bo‘ladi: progressiv assimilyatsiya
va regressiv assimilyatsiya. Agar oldingi tovush keyingi tovushni o‘ziga o‘xshatsa,
moslashtirsa, progressiv assimilyatsiya yuz beradi: ket+di=ketti, ayt+di=aytti,
ot+dan=ottan, yurak+ga=yurakka.
Misol: -Sanga bu gaplar yozilgan kitoblarni o‘qish nasib etadimi-
yo’qmi,bilmadimu,har holda shu qishloqqa yetibsan shuni o‘zi katta gap.
( Bahodir Qobul “Ena shamol” qissasi, 31-bet .)
Keyingi tovush oldingi tovushga ta’sir qilib, uni o‘ziga o‘xshatsa,
moslashtirsa, regressiv assimilyatsiya yuz beradi: yigit+cha=yigichcha,
yoz+sin=yossin, uch+so‘m=usso‘m, tuz+sin=tussin.
Bu ham regressiv assimilyatsiyaga misol bo‘ladi. Regressiv assimilyatsiya
odatda progressiv assimilyatsiyaga nisban nutqda kamroq uchraydi. Chunki
assimilyatsiyaning bu turida keyingi tovush oldingi tovushni o‘ziga moslashtiradi.
Demak, talaffuz jarayoni boshlanmasdan burun so‘zining talaffuz texnologiyasi
haqidagi tasavvur ham hosil bo‘lmog‘i lozim.
Assimilyatsiya to‘liq va qisman bo‘lishi mumkin.
To‘liq assimilyatsiyada bir tovush ikkinchi tovushga aynan moslashadi va
to‘lig‘icha uning tusiga kiradi. Yuqorida keltirilgan so‘zlarning hammasi to‘liq
assimilyatsiyaga misol bo‘ladi. Qisman assimilyatsiyada nutq tovushlaridan biri
ikkinchisini biror tomondan qisman o‘xshatadi (moslashtiradi): osh+ga-oshka,
ish+ga-ishka so‘zlarida jo‘nalish kelishigidagi [ g] tovushi oldingi [ sh] tovushining
ta’sirida [ k] tovushiga aylanmoqda. Bu so‘zda qisman assimilyatsiya yuzaga
kelmoqda, ya’ni [ g] jarangli tovushi o‘zidan oldingi [ sh] tovushiga faqat bir
tomonlama – jarangsizlanish tomonidan o‘xshamoqda, xolos, lekin to‘liq uning
7
Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev SH. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Toshkent, 1992 y.
15

tusiga kirgan emas. [ Uchta ] leksemasining ushta, [pochta] leksemasining poshta
deb talaffuz qilinishi ham shu hodisaga misol bo‘la oladi. Rus tilidagi к a робк a,
в o дк a: inglizcha: goods , cats so‘zlarida ham shu turdagi assimilyatsiya mavjud.
Qator kelgan noo‘xshash nutq tovushlarining bir-biriga ta’siri
natijasida biri ikkinchisini o‘ziga moslashtirgan holda, o‘xshash
tovushga aylanishi assimilyatsiya deyiladi. Assimilyatsiya ikki xil bo‘ladi:
Progressiv assimily at siy a . Talaffuz jarayonida oldingi noo‘xshash
tovush keyingi tovushni o‘ziga o‘xshatsa, moslashtirsa, bu hodisani
progressiv assimilyatsiya deyiladi: ke t+di=ketti, ot+dan=ottan,
yet+di=yetti, to‘k+gan=to‘kkan, buyruq+ga=buyruqqa, yurak+ga=yurakka .
Regressiv assimily at siy a . Keyingi noo‘xshash tovush oldingi
tovushga ta’sir qilib, uni o‘ziga o‘xshatsa, moslashtirsa, bu hodisani
regressiv assimilyatsiya deyiladi: yigit+cha=yigichcha, yoz+sin=yossin,
tuz+siz=tussiz, bir+ta=bitta, non+voy=novvoy .
Dissimilyatsiya. Og‘zaki nutqda tovushlar doimo bir-biriga o‘xshamasdan,
ba’zan uning aksi bo‘ladi. Ayrim paytda talaffuzda ikki o‘xshash tovush bir joyda
yoki bir so‘zda kelgan vaqtda ulardan biri noo‘xshash tovushga aylanib ham
qoladi. Bunday hodisa assimilyatsiya kabi progressiv va regressiv bo‘ladi. Keyingi
tovush noo‘xshash tovushga aylansa progressiv dissimilyatsiya yuz beradi: zarar-
zaral, zarur-zaril, birorta-bironta, muyassar-muyastar kabi.
Oldingi tovush o‘zgarsa, regressiv dissimilyatsiya yuz beradi: malol-malor,
koridor-kalidor, ittifoq-intifoq kabi.
Dissimilyatsiya hodisasi odatda juda kam uchraydi. Hatto
assimilyatsiyaning regressiv turiga nisbatan ham ancha kam qo‘llanadi. Chunki
dissimilyatsiya hodisasi nutqda, odatda o‘xshashlikdan noo‘xshashlikka,
ixchamlikdan noqulaylikka qaratilgan harakat bo‘lib, tavtologiyadan qutilishga
xizmat qiladi. Og‘zaki nutqda tumba-tunba, tramvay-tranvay, konbayn-kombayn
deb talaffuz qilishimiz ham dissimilyatsiyaga misol bo‘ladi.
16

Dissimily at siy a . So‘zning bir o‘rnida yoki turli o‘rinlarida o‘xshash
tovushlarning talaffuz paytida noo‘xshash tovushga aylanishi
dissimilyasiya Deyiladi. Dissimilyasiya ham assimilyatsiya hodisasi
singari ikki turga bo‘linadi:
Progressiv dissimily at siy a keyin kelgan o‘xshash tovushning
talaffuzda noo‘xshash tovushga aylanishidir: zarar-zaral, zarur-zaril,
kissa-kista.
Regressiv dissimily at siy a oldin kelgan o‘xshash tovushning
talaffuzda noo‘xshash tovushga aylanishidir: koridor - kalidor, ittifoq -
intifoq, nodon - lodon.
Metateza. Og‘zaki nutqda ba’zan yonma-yon kelgan undosh tovushlarning
o‘rni almashishi mumkin. Nutqdagi bunday jarayon metateza deyiladi: r-y: daryo-
dayro: m-g‘: yomg‘ir-yog‘mir, b-r: tebratmoq-terbatmoq: m-l : yamlamoq-
yalmamoq: h-v: ahvol-avhol: p-r: tuproq-turpoq, r-g : o‘rganmoq-o‘granmoq: g‘-
r: to‘g‘ramoq-to‘rg‘amoq, n-m: aylanmoq-aynalmoq va b. Chunonchi, rus tilidagi
т a р e л ka so‘zi aslida nemischa talerka shaklida bo‘lgan, arabcha oqvot so‘zi o‘zbek
tiliga ovqat tarzida qabul qilingan. Demak, bu hodisa chetdan kirgan so‘zlarda
ko‘proq uchraydi.
Og‘zaki nutqda ba’zan yonma-yon kelgan undosh tovushlarning o‘rni
almashinishi mumkin. Nutqdagi bunday jarayon metateza deyiladi:
daryo - dayro, (r-y), yomg‘ir - yog‘mir (m-g‘), ahvol - avhol (v-h) tuproq -
turpoq (p-r), aylanmoq - aynalmoq (n-m).
Pozit sion o‘zgarishlar quyidagilar: proteza, epenteza, prakopa,
anakopa, sinkopa, eliziya, reduktsiya.
1. Prot eza so‘z boshida bitta unlining orttirilishi proteza hodisasi
deyiladi: stol - istol, stul - istul, stakan - istakan.
17

2. Epent eza so‘z boshida, o‘rtasida va oxirida ikki undosh qator
kelganda, ular orasida i, ba’zan u va a unlisi orttiriladi: fikr - fikir, hukm
- hukum, umr-umur, doklad - dokalad, mashq - mashiq, bank-banka,
tank-tanka.
3. Prok opa bunda so‘z boshida ba’zan unli yoki undosh tovush
tushib qoladi: yirik- irik-iri, yog‘och - ag‘ach.
4. Sink opa bu hodisa asosan o‘zlashma so‘zlar talaffuzi jarayonida
yuzaga kelib, so‘z o‘rtasi va oxiridagi keng unlilar tor unlilar kabi
talaffuz qilinadi hamda ayrim hollarda tushiriladi: traktor-traktir,
direktor - direktir, doktor - duxtir.
5. Anak opa so‘z o‘zagidagi oxirgi unli yoki undoshning tushish
hodisasidir: do‘st - do‘st, go‘sht - go‘sh, gazeta - gazet, smena-smen,
mashina-moshin
Proteza. So‘z boshida bitta unlining orttirilishi proteza hodisasi sanaladi.
Odatda, sonor [ r] tovushidan oldin [ o‘] va [ i] unlilari orttiriladi : ro‘mol-o‘ramol,
ro‘za-o‘raza, rayhon-irahon, rozi-irozi, rais-irais, rang-irang, ro‘zg‘or-o‘razg‘or
kabi . Ayrim holatda so‘z boshida sirg‘aluvchi va portlovchi ikki undosh qator
kelganda [ i ] unlisi orttirilishi mumkin: shkaf-ishkaf, sprafka-isparafka, stol-istol,
shtraf-ishtarap, stansiya- istansa.
Epenteza. So‘z boshida, o‘rtasida va oxirida ikki undosh qator kelganda
ular orasida [ i ], ba’zan [ u] va [ a] unlisi orttiriladi: fikr-fikir, hukm- hukum, doklad-
dakalad, klass-kilass.
Epiteza. So‘z oxirida bir o‘rinda kelgan ikki undoshdan so‘ng [ a]
tovushining qo‘shilish hodisasidir: disk-diska, bank-banka, tank-tanka, kiosk-
kioska, otpusk-otpuska kabi.
18

Prokopa. Bunda so‘z boshida ba’zan unli yoki undosh tovush tushib qoladi :
yiroq-iroq, yigna- igna, yog‘ach-og‘och, yirik-iri.
Sinkopa hodisasiga binoan so‘z o‘rtasidagi va oxiridagi keng unlilar tor
unlilar kabi talaffuz qilinadi va ayrim holatlarda tushib qoladi: valochka-valichka,
traktor-traktir, avtor-avtir, director-direktir, generator-generatir kabi.
Apakopa so‘z o‘zagidagi oxirgi unli yoki undoshning tushishi hodisasidir:
do‘st-do‘s, xursand-xursan, gazeta-gazit, smena-smen va h.
Sinerezis hodisasiga ko‘ra so‘z o‘rtasida bir joyda kelgan ikki unlining biri
kuchsizlanadi va nutqda tushib qoladi. Ikkinchi unli fonema esa cho‘ziq talaffuz
etiladi: maorif-mo:rif, saodat-so:dat, qiroat-qiro:t, jamoat-jamo:t. Bu hodisa asl
o‘zbekcha so‘zlarga xos emas.
Reduksiya. So‘zning birinchi bo‘g‘nida biror unlining, odatda, tor unlining
kuchsizlanib talaffuz qilinishidir. Masalan, bir, bil, til sozlari bir bo‘g‘inli
bo‘lganligi va urg‘u shu so‘zdagi [ i ] unlisiga tushganligi tufayli bu so‘zlardagi [ i ]
unlisi me’yordagidek talaffuz qilinadi va eshitiladi. Lekin shu so‘zlarning oxiriga
ikkinchi bir bo‘g‘in qo‘shilishi bilan urg‘u ham ikkinchi bo‘g‘inga ko‘chadi.
Natijada birinchi bo‘g‘indagi [ i ] unlisi kuchsizlanadi va eshitilar-eshitilmas holda
sust talaffuz qilinadi: bilak, tilak, biroq. Birinchi bo‘g‘indagi urg‘ularning ana
shunday kuchsizlanib talaffuz qilinishi reduksiya hodisasiga misol bo‘la oladi
(reduksiya so‘zining lug‘aviy ma’nosi “kuchsizlanish”, “orqaga qaytish”, “pastga
tushish” demakdir). Reduksiyaga quyidagi so‘zlarning birinchi bo‘g‘nida kelgan
[ i ] ning kuchsizlanib talaffuz qilinishi ham misol bo‘la oladi : pishiq, shira,
pishak, qiliq, ichak kabi. Reduksiyaning ikkinchi bo‘g‘inda kelish hollari ham
uchrab turadi. Bu hodisa so‘zga uchinchi bo‘gin qo‘shilganda sodir bo‘ladi -
ikkinchi bo‘g‘indagi unli tamoman kuchsizlanib, tushib qoladi. Masalan , burun-
burni, bo‘yin-bo‘yni, egin-egni, keyin-keyni singari .
Eliziya. Unli bilan tugovchi va unli bilan boshlanuvchi ikki so‘zning
qo‘shilishi natijasida unli tovushdan birining tushib qolish hodisasidir. Bunda bir
necha holat kuzatiladi: a) birinchi so‘z oxiridagi unli tushib qoladi : yoza oladi-
yozoladi, bora oladi- boroladi, qora ot- qorot; b) unli bilan boshlanuvchi ikkinchi
19

so‘zning bosh unlisi tushib qoladi: borar ekan-borarkan, borar emish- borarmish,
yozgan ekan-yozgankan kabi : v ) Abdusalom so‘zining Absalom, Abdujabbor
so‘zining Abjabbor, olib kel so‘zining opke tarzida talaffuz qilinishi natijasida bir
unli va bir undoshning tushib qolishi ham eliziyaning yuqori, murakkablashgan
formasi hisoblanadi. Bunday hollarda eliziyaning murakkablashishi natijasida
so‘zlarning qisqargan shakli hosil bo‘ladi.
Eliziya unli bilan tugaydigan va unli bilan boshlanadigan ikki
so‘zning qo‘shilishi natijasida unli tovushdan birining tushib qolish
hodisasidir. Bunda bir necha holat kuzatiladi: a) birinchi so‘z oxiridagi
unli tushib qoladi: yoza olmoq - yozolmoq, bera olmoq - berolmoq; b)
unli bilan boshlanuvchi ikkinchi so‘zning bosh unlisi tushadi: borar
ekan - borarkan, borar emish - borarmish, borar edi - borardi; v) so‘zlar
tarkibida bir yo‘la ham unli, ham undosh tovushlarning tushib qolishi
eliziyaning murakkab shaklini yuzaga keltiradi: Abdusalom - Absalom,
Abusami - Apsami, olib kel - opke.
Diereza. So‘z tarkibida birorta tovushning tushib qolishi. O‘zbek tilida
go‘sht, do‘st, rost, bo‘lsin so‘zlari tarkibida kelgan [ t ] va [ l ] tovushlari tushirib
talaffuz qilinadi: go‘sh, do‘s, ros, bo‘sin kabi.
Demak, nutq tovushlari har bir til qonun- qoidalariga muvofiq ma’lum tartib
bilan tutashib, birikib so‘z hosil qilar ekan, so‘z tarkibida aks ettirilgan harflarga
nisbatan o‘zgargan holda ham talaffuz etilishi mumkin. Ba’zi hollarda bu imloda
ham o‘z aksini toptadi.Bunda o‘zbek adabiy tilidagi [ -ga ] qo‘shimchasining
variantlarini misol qilish mumkin: terak+ga=terakka, buloq+ga=buloqqa . Eliziya
hodisasiga uchragan ba’zi so‘zlar ham shular jumlasidandir.
Reduk t siy a so‘zning birinchi bo‘g‘inida biror unlining, odatda tor
unlining kuchsiz talaffuz etilishidir. Masalan: pishiq, pishak, qiliq
so‘zlaridagi birinchi i unlisi nihoyatda kuchsiz talaffuz qilinishi bunga
misol bo‘la oladi.
20

Ba’zan so‘zga biror affiks qo‘shilishi bilan o‘zakdagi tor unli
kuchsizlanib, tushib qolishi ham mumkin: burun - burni, egin - egni,
o‘g‘il - o‘g‘li, singil - singlim kabi. Mazkur holat pozitsion o‘zgarish
doirasida sodir bo‘ladi.
Qo‘sh unli v a undoshlarning qo‘llanishi. O‘zbek tilida so‘z
tarkibida tovushlarning qo‘shaloq qo‘llanishi asosan o‘zlashma so‘zlar
ta’sirida paydo bo‘lgan hodisadir. Chunki o‘zbek tilidagi so‘zlar tarkibida
tovushlar aksariyat hollarda unli+undosh yoki aksincha undosh+unli
tarzida joylashadi. Xususan, o‘zbek adabiy tilida bir xil unlilarning
yonma-yon kelishi, asosan, so‘z o‘zlashtirish orqali vujudga kelgan
bo‘lib, so‘zning quyidagi o‘rinlarida uchratish mumkin:
1.So‘z o‘rtasida: manfaat, badiiy, murojaat, taajjub; 2. So‘z oxirida:
mudofaa, matbaa, mutolaa.
Har xil unlilarning yonma-yon kelishi ham tilimizdagi o‘zlashma
so‘zlarga xos bo‘lib, so‘zning barcha o‘rinlarida uchraydi: oila, aorta,
qoida, jamoat, jamoa, qanoat kabi.
Adabiy tilda har xil va bir xil unlilarning yonma-yon ishlatilishiga
nisbatan undoshlarning ana shunday qo‘llanishi kengroq tarqalgan.
Masalan, bir xil undoshlarning yonma-yon kelishi o‘z va o‘zlashma
so‘zlarda so‘z o‘rtasida kuzatiladi: sakkiz, ikki, ellik, chappa, to‘qqiz,
o‘ttiz, sodda, mudarris, Muzaffar, Izzat, gijja, hamma kabilar. So‘z
oxirida esa bu hodisa faqat o‘zlashma so‘zlarda uchraydi: progress,
kilovatt, gramm, matall kabi.
Har xil undoshlarning yonma-yon kelishi: stol, spravka, shtrix,
traktor kabi o‘zlashmalarda so‘z boshida; qavart, yugurt, muzey, do‘st,
21

qand, past, baland, baxt kabi o‘z va o‘zlashma so‘zlarda esa so‘z oxirida
uchraydi. 8
Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, til murakkab va ko’p qirrali ijtimoiy hodisa
bo’lib, undagi birliklar barcha jihatdan uzviy bog’langan. Ushbu birliklarga
aloqador qonuniyatlar ham o’zaro bog’liq hisoblanadi. Tildagi tarixiy fonetik
o’zgarishlar ma’lum tarixiy fonetik qonuniyatlar asosida ro’y beradi. Fonetik –
fonologik o’zgarishlar tilning ichki qonuniyatlari bilan bog’liq hodisadir. Tildagi
tarixiy-fonetik o’zgarishlarni o’rganuvchi qiyosiy-tarixiy tilshunoslik sohasi
8
Jamolxonov X. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Toshkent, 2005 y.
22

qiyosiy-tarixiy fonetikadir. Qardosh tillardagi(slavyan,german, roman tillari, turkiy
tillar)tarixiy fonetik o’zgarishlar natijasida so’zlardagi etimologik va geneologik,
ya’ni kelib chiqish jihatdan o’xshashlik va farqli tomonlarini qiyosiy-fonetika
aniqlab beradi. Qardosh va qardosh bo’lmagan tillardagi tarixiy-fonetik
o’zgarishlarni tahlil qilish natijasida tipologik, qiyosiy -tipologik fonetika,
fonologiya sohalari shakllandi.
Fonetika keng ma’noda nutq tovushlarini hosil qilishda ishtirok etadigan
nutq a’zolarining tuzilishini, fonetik birliklarning o’ziga xos xususiyatlarini va
tovush o’zgarishi hodisalarini o’rganadi. Fonetik birliklarga nutq tovushlari,
bo’g’in, fonetik so’z, takt, fraza, u’rg’u, ohang kabilar kiradi. Shuni ta’kidlash
lozimki, fonetika, tabiatdagi har qanday tovushlarni emas, balki inson nutq
apparatida hosil bo’luvchi, ijtimoiy qiymatga ega bo’lgan nutq tovushlarini
o’rganadi. Tabiatdagi boshqa tovushlarni esa fizika fanining akustika bo’limi
tekshiradi.
Fonetikaning maqsadi: fonetik birliklarning akustik, anatomik-fiziologik va
funksional asoslarini o’rganish va ularning til mexanizmidagi rolini aniqlashdan
iborat.
Fonetika tovushlarning eshitilish tomonini o’rganishda akustikaga, talaffuz
qilinishi, aytilishi, hosil bo’lish tomonlarini o’rganishda fiziologiyaga tayanib ish
ko’radi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Siyosiy adabiyotlar:
1. Karimov I. A. Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch. Toshkent; “Ma`naviyat”
nashriyoti 2008, 83-bet
23

2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
murojaatnomasi. Toshkent O‘zbekiston; 2018. 11-12-betlar.
Ilmiy adabiyotlar:
1. Содиков А. Абдуазизов А. Ирискулов М. Тилшуносликка кириш.
Тошкент 1981 -y 52-бет.
3. Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M., Hojiyev A. va boshqalar. Hozirgi
o’zbek adabiy tili. Toshkent, 1980 - y.
4. Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev S h . Hozirgi o’zbek adabiy tili.
Toshkent, 1992 y.
5. Jamolxonov X. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Toshkent, 2005 - y.
6. Irisqulov A. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 1992 - y.
7. Abduazizov A. O’zbek tili fonologiyasi va morfologiyasi. Toshkent, 1992 - y.
8. Nurmanov A, Yo’ldoshev V. Tilshunoslik va tabiiy fanlar. Toshkent, 2001 -y
9. Azizov O. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 1996 - y.
10. Nurmonov A. O’zbek tili fonologiyasi va morfologiyasi. Toshkent, 1990 - y.
Internet sahifalari:
www.ziyonet.uz , www.arxiv.uz
24

O‘zbek tilida tovush o‘zgarish hodisasi (fonetik jarayonlar)

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish