O‘zbek tilining axborot-kompyuter uslubi - Информатика и ИТ - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	20.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

O‘zbek tilining axborot-kompyuter uslubi

Купить

O‘ ZBEK TILIN IN G A X BOROT-KOMPY UTER USLUBI
Reja:
1. O‘zbek tilining axborot – kompyuter uslubini yaratish.
2. Tilning axborot uslubi nazariyasi.
3. O‘zbek tilining axborot – kompyuter uslubini yaratish
mezonlari.
4. Axborot – kompyuter uslubida sinonimlar, frazeologizmlar
va polisemantik so‘zlarning mavqei.

Bugungi kunda jahon miqyosida kechayotgan integratsiya va
globallashuv jarayonida o‘zbek tilini dunyoviy tillar darajasiga olib
chiqish hayotiy zaruriyatdir . Mazkur katta, mas’uliyatli, o‘ta muhim
maqsadni amalga oshirishda kompyuter texnologiyalariga ,
xususan, kompyuter lingvistikasiga bo‘lgan ehtiyoj yana ham
oshadi. Chunki aynan kompyuter lingvistikasi o‘zbek tilining jahon
miqyosiga chiqishida, o‘zbek tilining ham dunyoviy tillardan biriga
aylanishiga, uni o‘rganish va o‘rgatish ishlarini optimallashuviga
imkoniyat yaratadi.
Hal qilinishi dolzarb bo‘lgan ushbu muammolarning eng
ahamiyatlisiga, ya’ni o‘zbek tilining kompyuter uslubini yaratish
masalasiga alohida urg‘u berish lozim. CHunki bu masala
sanalgan barcha muammolarning asosi, aytish mumkin-ki, echimi
bo‘lib hisoblanadi . Zero jahon andozalari talablariga javob
beruvchi, har tomonlama mukammal, qulay va ommabop
kompyuter uslubi yaratilganidan so‘nggina yuqoridagi
muammolarni hal qilish mumkin bo‘ladi.
Ma’lumki, inson fikrini og‘zaki yoki yozma shakillantirishda turli
grammatik vositalardan foydalanadi, u o‘z nutqida frazeologizm,
har xil iboralar, badiiy tasvir vositalarini qo‘llaydi, ya’ni har bir
insonning nutqi o‘ziga xos va takrorlanmasdir. Ammo axborot va
texnologiyalar asri bo‘lgan XXI asrda kompyuter uslubi uchun
bular ortiqchalik qiladi, ya’ni badiiy uslubning kengligi bugungi
kun talablariga, xususan kompyuter uslubining talablariga javob

bermaydi. CHunki ma’lumot uzatishda qisqalik, lo‘ndalik, qoliplilik
zarurdir . Biz o‘zbek tilining barcha imkoniyatlari, ma’no boyligi,
asrlar davomida shakllangan lug‘at zahirasi, uning go‘zalligi
Alisher Navoiiy hazratlari ta’kidlaganidek, boshqa tillardan usutun
jihatlari bilan faxrlanamiz. Ammo, yana takroran ta’kidlab aytamiz-
ki, kompyuter uslubida badiiy tasvir vositalariga, turli nutqiy jilolar
va o‘ziga xos neologizmlarga o‘rin bo‘lishi mumkin emas. Bu
uslub badiiy (yoki san’at) uslubi bilan parallel ravishda shakllanib,
rivojlanib boraveradi, ammo ularning qo‘llanilish sohasi turlicha
bo‘ladi. Har ikki uslubdan turli soha vakillari foydalanishadi:
adabiyot, san’at, madaniyat ahli san’at (badiiy) uslubdan,
kompyuter mutaxassislari, reklama, biznes, tabiiy soha vakillari va
eng muhimi o‘zbek tilida ish yurituvchilar (yurisprudensiya)
kompyuter uslubidan foydalanishlari mumkin. Kompyuter uslubi
jahon andozalari talablariga monand holda fikrni aniq, qisqa,
lo‘nda, kompyuter qayta ishlashiga moslashtirilgan bo‘ladi.
SHunday uslubni yaratmas ekanmiz, Respublikamizda o‘zbek tilida
to‘liq ish yuritishga o‘ta olmaymiz. Masalan, bir qiyosiy faktni
keltirsak. YAqinda «Dunyoviy o‘zbek tili» kitobi bosmadan chiqdi.
Unda o‘zbek tilidagi 1 ta fe’lning (ishlamasligida) taxminan 100000
ta shakli (leksik grammatik paradigmalari) rus va ingliz tillariga
o‘girilgan. Ingliz tilida esa fe’l taxminan 100 ta shakli borligi
hammaga ma’lum. Mana sizga qiyos: 100 000 ta va 100 ta.
Kompyuter uslubida ushbu 100 000 ta shakldan faqat eng zaruriy

eng maqbul (optimal) varianti tanlab olinadi, qolganlari esa
imkoniyat tarzida saqlnadi. Xullas, o‘zbek tilining kompyuter uslubi
yaratishlik asosiy mezonlari sifatida qo‘yidagilarni ajratib
ko‘rsatish mumkin:
a) aniqlik, qisqalik, lo‘ndalik; bir qiymatlilik;
b) jahon andozalari talablariga moslik;
v) barcha uchun birdek tushunarlilik (muayyan bir fikrning
umum tomonidan adektiv qabul qilinishi);
g) turli badiiy tasvir vositalaridan xolilik (shu jumladan,
sinonimlar turli variantlari ham kompyuter uslubiga kiritilmaydi,
sinonimlik qatorlarning dominantasi tanlab olinadi;
d) so‘zlar asosan bir ma’nolilik kasb etadi (ya’ni uslubga
so‘zlarning faqat denonativ semalari qamrab olinadi, konnotativ
semalarga e’tibor qilinmaydi).
e) kompyuter talablari qat’iy hisobga olinadi.
Ko‘rinadiki, o‘zbek tilining kompyuter uslubini yaratish
hayotimizda muhim ahamiyatga ega. Zero, kompyuter uslubi
aynan kompyuter lingvistikasi bo‘yicha mutaxassislar kompyuter
dasturlari va filologlar inttifoqida yaratiladi. Kompyuter
lingvistikasining ijobiy jihati ham aynan shunda ko‘rinadi: u filolog
va kompyuter mutaxassislarini birlashtiradi.
Bizga tarixdan yaxshi ma’lum-ki, insoniyat tarixida turli
predmetlar toshko‘mir, tilla, tuz kabilar eng katta boylik
hisoblangan davrlar bo‘lgan. Turli silsilarni boshidan kechirgan

insoniyat uchinchi ming yillikning boshida axborot asriga qadam
qo‘ydi. Minglab yillar davomida rivojlangan inson tafakkuri uchun
bugungi kunda dastlabki manba, ya’ni axborot olish hayotiy
zaruriyatga aylanadi. SHuning uchun jahon bozorida ma’lumot
oltindan ham qimmatliroq baholanadi. Mazkur axborotni topish,
saqlash, qayta ishlash va boshqalarga etkazishning qulay
usullariga bo‘lgan ehtiyoj kun sayin oshib bormoqda. Demak, kim-
ki, mazkur qulay usullarni ishlab chiqsa, ularga egalik qilsa, mana
shu odam dunyodagi eng boy odam bo‘ladi . Ma’lumki, dunyodagi
eng boy-badavlat kishi Bill Geyts hisoblanadi. Nima uchun
dunyodagi eng boy kishi kompyuter, ya’ni axborotni qabul qilish,
saqlash va qayta ishlash sohasining vakili? Nima uchun savdo
bahosi yoki bankirning neft, paxta, avtomobil zavodining xo‘jayini
emas, aynan axborot bilan bog‘liq sohaning rahbari sayyoraning
eng boy odamiga aylandi? Bu savolga Billi Geytsning o‘zi shunday
javob beradi: «Kim axborotga ega bo‘lsa, u hamma narsaga ega
bo‘ladi» yoki uning yana bir mushohadasi dunyoga mashhur:
«Axborot dunyodagi eng katta, eng qimmat moddiy boyliklaridan
ham ustun turadi, chunki ushbu boyliklar axborot vositasida
qo‘lga kiritiladi». Ko‘rinadiki, inson bir sohada-biznes, ta’lim,
qurilish, umuman, hayotning har bir jabxasida biror yutuqqa
erishish uchun avvalo axborotga ehtiyoj sezadi: nima? qachon?
qaerda? (necha puldan?) kabi savollarga javob topish uchun aynan

axborotga murojaat qiladi. SHu tariqa axborot olmosu, tillo-
kumushlardan ham zaruriylik, qimmat baholik kasb etadi.
SHunga ko‘ra kompyuter lingvistikasi tilshunoslar uchun ham
ma’naviy, ham moddiy boylik manbaidir. Faqat uni barcha to‘g‘ri
tushunish, adektiv qabul qilishi, eng muhimi, qo‘llab-quvvatlashi
lozim. Vaholanki, kompyuter lingvistikasi nafaqat o‘zbek tilinig,
balki boshqa tillarni, xususan, rus va ingliz tillarini o‘rganishda
ham asosiy vosita hisoblanadi. SHuningdek, Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim muassasalarida ilmiy, badiiy, biznes va reklama bo‘yicha
ixtisoslashgan tarjimonlar tayyorlashni yo‘lga qo‘yishda, o‘zbek
tilida ingliz tilini va ingliz tilida o‘zbek tilini to‘liq o‘rgatadigan o‘quv
qo‘llanmalari va kompyuter dasturlarini yaratishda ham
kompyuter lingvistikasi yordamga keladi.
To‘laqonli muloqotlar va tarjima dasturlari yaratishda ayniqsa
ma’lumotlar bazasi muhim rol o‘ynaydi. «Dunyoviy o‘zbek tili»
kitobi aynan shunday ma’lumotlar bazasini yaratish yo‘lidagi
birinchi qadamdir, chunki bu kitob ko‘p jildli bo‘lib, uning 1-jildida
o‘zbek tilidagi bitta fe’lning ( ishlamoqning ) 100 000 ta shakllari
(fe’lning leksik- gramatik paradigmalari) va ularning rus va ingliz
tillaridagi muqobillari keltirilgan. Asarda fe’l –kesim va fe’lning
xoslangan hakllari –sifatdosh harakat nomi, ravshdosh kabilarni
uch tilda to‘liq o‘zlashtirishga yordam beradi: kitob bilan tanishgan
har bir o‘quvchi fe’l shakllarini rus va ingliz tillarida yozishni
o‘rganib oladi. Va eng muhimi, o‘zbek tilidagi fe’l asosida

yaratilgan mazkur ma’lumotlar bazasi butun jahon kompyuter
lingvistikasi Assatsiyasida ma’lumotlari bazasi yaratiladi. SHu
bankka o‘zbek tili ma’lumotlar bazasini kiritishga yo‘naltirilgan.

Adabiy ot lar:
1. П ў латов А.К., Муҳамедова С. Компьютер лингвистикаси
(ўқув қўлланма). - Тошкент, 2008
2. Пўлатов А. Компьютер лингвистикаси. - Тошкент:
Академнашр, 2011.
3. Rahimov A. Kompyuter lingvistikasi asoslari . – Toshkent :
Akademnashr , 2011 .
4. Ikromova H.Z. Inson - kompyuter - kelajak. – Toshkent:
O‘zbekiston, 1991. – B. 42-65.
5. Nurmonov A., Yo‘ldoshev B. Tilshunoslik va tabiiy fanlar . –
Toshkent: o‘qituvchi, 2001.
6. Po‘latov A., Mo‘minova T., Po‘latova I. Dunyoviy o‘zbek tili.-
Toshkent, 2003.

O‘zbek tilining axborot-kompyuter uslubi

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish