“o‘zbek tilining izohli lug‘ati”da folklorizmlarning leksikografik talqini

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	167.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

“o‘zbek tilining izohli lug‘ati”da folklorizmlarning leksikografik talqini

Купить

KIRISH
Mustaqillik yillarida milliy qadriyatlar va xalq an’analarining tiklanishi, folklor
asarlariga ilmiy qiziqishning ortishi tufayli adabiyotshunosligimiz va
tilshunosligimizda folklor ta’siri bo‘lgan asarlarga xos xususiyatlarni tekshirishga
hamda ularning til xususiyatlarini aniqlashga bo‘lgan qiziqish kuchaydi.
O‘zbek xalq og‘zaki ijodining yirik va murakkab janrlaridan hisoblangan
eposlar xalqning o‘ziga xos badiiy tarixi bo‘lib, uning tarkibida xalqimizning ming
yillik lisoniy boyligi o‘zini namoyon qilib turadi. Bu ma’naviy meros asrlar bo‘yi
xalq ommasiga ma’naviyat baxsh etib kelgan buyuk obidalardan biridir.
Hurmatli Birinchi Prezidentimizning: “Tarixning murakkab va hal qiluvchi
burilish pallasida har qanday millat va elat o‘z ahilligi va birdamligini saqlab, o‘z
milliy manfaatlari yo‘lida qat’iyat bilan turmasa, mas’uliyat va xushyorligini
yo‘qotadigan bo‘lsa, oxir-oqibatda o‘zining eng katta, tengsiz boyligi bo‘lmish
mustaqilligi va ozodligidan judo bo‘lishi shubhasiz”, 1
deyishi bejiz emas.
Shunday ekan, xalq og‘zaki ijodi leksikasi, ularning til boyligi bizning
ma’naviy boyligimiz hisoblanadi. Bu lisoniy boylikni tarixiy qadriyatlar asosida
o‘rganish, ularning qa’rida yashiringan buyuk qadriyatlarni milliy mafkura nuqtayi
nazaridan tadqiq qilish ishimizning dolzarbligini belgilaydi.
Tildagi hech bir so‘z o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi, u zarurat tufayli tarixiy
taraqqiyot jarayonida yuzaga keladi yoki o‘zlashadi. Xalqning til boyligi birinchi
navbatda uning folklorida namoyon bo‘ladi. Biror bir xalqning qanday xalqligini
bilish uchun uning foklorini o‘rganish zarur. Folklorda xalqning til imkoniyatlari,
mushohada tarzi, ijodiy quvvati aks etgan bo‘ladi.
Mavzuning o‘rganilishi. O‘zbek tilshunosligida folklorizmlarni tadqiq qilish
aslida rus tilshunosligi ta’sirida yuz berdi. Folklorizm borasidagi ishlar, avvalo
1
Каримов И.А. Юксак маънавият-енгилмас куч. Тошкент: Маънавият, 2008. –Б. 51.
2

adabiyotshunoslik sohasida olib borildi. Binobarin, rus adabiyotshunosligida
M.K.Azadovskiy 2
, P.S.Vixotsev 3
, V.B.Agrba 4
, L.I.Emilyanov 5
, G.A.Levinton 6
,
U.B.Dalgat 7
, A.A.Gorelov 8
kabi tadqiqotchilar folklorizm tabiatini ma’lum
darajada ilmiy izohlab berdilar.
O‘zbek adabiyotshunosligida B.Sarimsoqov 9
, U.Normatov 10
, O.Sobirov 11
,
I.Yormatov 12
kabi olimlarimizning maqolalarida folklorizmlar tipologiyasiga oid
qator ishlarni ko‘rishimiz mumkin.
Xalq dostonlarini lingvistik yo‘nalishda tadqiq etish va leksikografik talqin
etish o‘tgan asrning o‘rtalaridan boshlangan. Shevashunos olim
Sh.Shoabdurahmonov badiiy asar tilini adabiyotshunoslik va tilshunoslikning
stilistikasi sifatida o‘rganish lozimligini qayd qiladi 13
.
Tilshunos I.Qo‘chqortoyev esa ushbu qaydni yanada rivojlantiradi. Uning
ta’kidlashicha, “...badiiy nutq adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan o‘rganilganda
tadqiqotchining butun diqqat-e’tibori asarning obrazlar sistemasiga qaratilgan
bo‘ladi, buning orqasida mazkur obrazlar qanday lingvistik usul va vositalar bilan
yaratilgani ko‘pincha e’tibordan chetda qoladi 14
.
2
Азадовский М.К. Статьи о литературе и фольклоре. М.-Л.:Гослитиздат, 1960. – 547 с.; ўша муаллиф:
История русской фольклористики. Т. II . М.: Учпедгиз, 1963. – 363 б.
3
Выходцев П.С. Русская советская поэзия и народное творчество. Л.: Наука, 1963, - 549 с.; ўша муаллиф:
Новаторство. Традиции. Мастерсво. Л.: Наука, 1973. – 528 с.; ўша муаллиф: На стихе двух художественных
культур (Проблема фольклоризма в литературе) / Русский фольклор. Т. XIX . Л.: Наука, 1979. – С. 3-31.
4
Агрба В.Б. Абхазская поэзия и устное народное творчество. Тбилиси, 1970. – 158 с.
5
Емельянов Л.И. К вопросу о фольклоризме древней русской литературы / Русский фольклор. Т. VII . Л.:
Наука, 1962; ўша муаллиф: Методологические вопросы фольклористики. Л.: Наука, 1978. – С. 171-197.
6
Левинтон Г.А. Заметки о фольклоризме Блока / Миф – Фольклор – Литература. Л.: Наука, 1978. – С. 171-
186.
7
Далгат У.Б. Литература и фольклор. М.: Наука, 1981. – 303.
8
Горелов А.А. К истолкованию понятия “фольклоризм литературы” / Русский фольклор. Т. XIX . Л.: Наука,
1979. – С. 31-49. Ўша муаллиф: Введение / Русская литература и фольклор. Л.: Наука, 1982. – С. 3-11.
9
Саримсоқов Б. Фольклоризмлар типологиясига доир // Ўзбек тили ва адабиёти. 1980. №4. 37-45-бетлар.
10
Норматов У. Насримиз анъаналари. Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1978. – 216 б.
11
Собиров О. Ўзбек совет адабиётида фольклор ва фольклор анъаналари / Ўзбек совет фольклори
масалалари. 1-китоб. Тошкент, 1970. 125-143-бетлар.
12
Ёрматов И. Фольклоризмларнинг типологик хусусиятлари / Ўзбек тили ва адабиёти. 1982. №2. 55-58-
бетлар.
13
Шоабдураҳмонов Ш. “Равшан” достонининг тили ҳақида. // Эргаш шоир ва унинг достончиликдаги ўрни.
–Т.: Фан, 1971. –Б. 146-172.
14
Қўчқортоев И. Бадиий нутқ стилистикаси. –Т.: ТошГУ, 1975. –Б.7-8.
3

Shevashunos X.Doniyorov “Qipchoq shevalarini o‘rganishda xalq dostonlarining
roli” maqolasida dostonlar tilining fonetik xususiyatlariga e’tiborini qaratadi 15
.
A. Ishayevning “Dostonlar tilining ba’zi bir xususiyatlari” maqolasi Ergash
Jumanbulbul repertuaridagi dostonlar tiliga bag‘ishlangan. Shevashunos olim bu
tadqiqotida: “Ergash Jumanbulbul dostonlarida faqat hozirgi o‘zbek adabiy tili va
o‘zbek shevalaridagi morfologik xususiyatlargina emas, balki ayrim turkiy tillarda,
shuningdek, qadimgi turkiy yozma yodgorliklarda mavjud ba’zi morfologik
xususiyatlar ham saqlangan” 16
, degan xulosaga keladi.
D.Abdurahmonov va X.Bektemirovlarning “O’zbek xalq dostonlari
onomastikasi” maqolasida ham yaxshigina kuzatishlar uchraydi. Tadqiqotda
parallel nomlar, laqablar, etnonimlar, ot nomlari, ism qo‘yishdagi rasm-rusumlar
bilan aloqador qator jihatlar o‘z tahliliga ega bo‘lgan 17
.
Keyingi yillarda S.Tursunov “Alpomish” dostonining leksik xususiyatlari”
mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini yozib, qator maqolalar e’lon qildi 18
.
Ishning ilk bobida “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da berilgan folklorizmlar
aniqlangan va ular T.Mirzayev, S.Fidokor, J.Eshonqulov muallifligidagi
“Alpomish asarining izohli lug‘ati” hamda D.Urinbayevaning “Folklor asarlariga
xos so‘zlarning izohli lug‘ati” asarlari bilan qiyoslanib tahlil qilingan. Ikkinchi
bobda “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da berilgan folklorizmlar leksik-tematik
guruhlarga ajratilgan va ushbu folklorizmlarning semantik-stilistik jihatlari
o‘rganilgan. Oxirgi bobda “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da berilgan folklorizmlar
qo‘llanilish davri nuqtayi nazaridan chegaralangan hamda chegaralanmagan qatlam
sifatida tadqiq etilgan.
15
Дониёров Х. Қипчоқ шеваларини ўрганишда халқ достонларининг роли. // Ўзбек халқ ижоди. –Т.: Фан,
1967. –Б. 162-166.
16
Ишаев А. Достонлар тилининг баъзи бир хусусиятлари. // Эргаш шоир ва унинг достончиликдаги ўрни. –
Т.: Фан, 1971. –Б.179. (173-179)
17
Абдураҳмонов Д. Бектемиров Х. Ўзбек халқ достонларининг ономастикаси. // Ўзбек халқ ижоди. –Т.: Фан,
1967. –Б.177-197.
18
Қаранг: Турсунов С. “Алпомиш достони лексикасини ўрганишга доир. // “Ўзбек тили ва адабиёти”. 1986,
№3. –Б.36-39.
4

Folklorizmlarni tadqiq qilish jarayonida “Devonu lug‘otit-turk”, “Qadimgi
turkiy so‘zlar lug‘ati”, V.V.Radlov hamda L.Z.Budagov tomonidan tuzilgan
lug‘atlardan foydalanildi. Bundan tashqari B.Vafoyevning “Ko‘hna so‘zlar tarixi”,
B.To‘ychiboyevning “Alpomish va xalq tili” va “O‘zbek xalq shevalari lug‘ati”
kabi asarlar tadqiqotimiz uchun muhim manbaa bo‘lib xizmat qildi.
Tadqiqotning obyekti va predmeti. 5 tomlik “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”,
T.Mirzayev, J.Eshonqul, S.Fidokorning “Alpomish” dostonining izohli lug‘ati,
D.Urinboyevaning “Folklor asarlari tiliga xos so‘zlarning izohli lug‘ati”da berilgan
folklorizmlar tadqiqotning obyekti va predmeti bo‘la oladi.
Tadqiqotning maqsad va vazifalari. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da
berilgan folklorizmlarni leksikografik tahlil qilish va ularni lisoniy jihatdan
o‘rganish maqsad qilib olindi. Tadqiqotni amalga oshirishda quyidagilarni amalga
oshirish belgilandi:
-Lug‘atlarda berilgan folklorizmlarni leksik tahlil qilish;
-Lug‘atlarda berilgan folklorizmlarni semantik tahlil qilish;
-Lug‘atlarda berilgan folklorizmlarda arxaizmlarni aniqlash;
-Lug‘atlarda berilgan folklorizmlarda istorizmlarni aniqlash.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Tadqiqotda “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da
berilgan folklorizmlar aniqlandi. Ushbu folklorizmlar boshqa lug‘atlardagi
folklorga oid so‘zlar bilan qiyoslab o‘rganildi. Bu folklorizmlar tematik guruhlarga
ajratildi va stilistikasi yoritildi. Folklorizmlarning ishlatilish davriga ko‘ra
chegaralangan hamda chegaralanmagan qatlami ajratilib, tahlil qilindi. Bu
muammolarning ilk marotaba monografik doirada tadqiq etilishi ishimizning ilmiy
yangiligini belgilaydi.
Tadqiqotning asosiy masalalari va farazi. Dissertatsiya ishida badiiy
asarlarda qo‘llaniladigan chegaralangan qatlamning asosiy mohiyati ilk marotaba
5

“O‘zbek tilining izohli lug‘ati” materiallari asosida batafsil tadqiq qilindi. Mazkur
qatlamning hozirgi davr badiiy adabiyotida qo‘llanilish xususiyati bilan xalq
og‘zaki ijodida ishlatilish sabablarining o‘zaro farqi ochib berildi. Shu omillardan
kelib chiqqan holda ishning farazi tubandagilardir:
1. Dostonlar tilida folklorizmlar muhim o‘rin tutadi. Ularning mintaqaviy
xarakterini yoritish, tasnif qilish va ma’noviy xususiyatlarini ochib berish folklor
yo‘nalishiga muhim ulush qo‘shadi.
2. Izohli lug‘atlarda berilgan folklorizmlarni o‘zaro tahlil qilish leksikografiya
sohasining rivojlanishi uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu orqali
folklorizmlarning lug‘atini yaratish va folklorizmlarning til xususiyatlarini
tadqiq etish osonlashadi.
3. Badiiy asarlarda va eposlarda berilgan folklorizmlarning stilistik xususiyatlarini
o‘rganish va ularni semantik kategoriyalashtirish zamonaviy tilshunoslikning
yutuqlaridan biri hisoblanadi.
4. Chegaralangan qatlamning tadqiq qilinishi badiiy nutqning barkamol chiqishida
ularning samarali ta’siri borligini, til boyligining muhim zahiralaridan biri
ekanligini namoyish qiladi.
Tadqiqotning metodikasi tavsifi. Tadqiqot jarayonida boy materiallarni bir
tizimga tushirish, tahlil qilish va umumlashtirish. Ketma-ketlik, mavzuga oid ilmiy
qarashlarni jamlab o‘rganish va qiyosiy tahlil qilish metodi ustuvorlik qildi.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot yechimini
topgan ishlanmalardan “Shevashunoslik”, “Leksikografiya”, “Leksikologiya”,
“Terminologiya” kabi fanlar bo‘yicha yoziladigan darsliklar va o‘quv
qo‘llanmalari, shuningdek ilmiy seminarlarda foydalanish mumkin.
Ishning tuzilishi. Magistrlik dissertatsiyasi kirish, uch asosiy bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat bo’lib, umumiy hajmi 80 bet.
6

I Bob. “O‘zbek tilining izohli lug’ati’’da folklorizmlarning berilishi.
1.1 Folklor lug‘atlarida folklorizmlarning berilishi
Folklor unsurlarining yozma adabiyotga ijodkor tomonidan singdirib
yuborilishi adabiyotshunoslikda folklorizm atamasini yuzaga keltirgan.
“Folklorizm” so‘zi ilk bor XIX asrda fransuz folklorshunosi Pol Sebiya tomonidan
qo‘llangan. Bu termin “folklor bilan qiziqish va shug‘ullanish” ma’nosini
ifodalaydi. XX asrning 30 yillariga kelib M.K.Azadovskiy badiiy adabiyotda va
publitsistikada folklordan foydalanishni “folklorizm” deb atadi. Shu asrning 60
yillarida “folklorizm” atamasiga xalqaro tus berildi va keng miqyosda qo‘llana
boshlandi. O‘zbek adabiyotida folklor va yozma adabiyot o’rtasidagi
munosabatlarni o‘rganish o‘tgan asrning 80-yillarida avj oldi. Bahodir Sarimsoqov
o‘zbek adabiyotida birinchilardan bo‘lib folklorizm nazaryasini ishlab chiqdi. U
o‘zining “Folklorizmlar tipologiyasi masalasiga doir” maqolasida shunday deydi:
“Folklorizm atamasi professional san’atkor tomonidan zamonaviy san’at va
adabiyotga olib kirilgan folklor materialining tabiatini juda aniq ifodalaydi. Chunki
yozma adabiyot yoki boshqa san’at turlari tarkibidagi folklorga oid barcha material
endi o‘zining tabiiy ravishdagi yaratilishi, jonli yashashi va funksiya bajarishidan
iborat bo‘lmay, balki o‘sha materialning professional ijodkor tomonidan, birinchi
navbatda, davr talabi, qolaversa, uning ijod manerasi va uslubi kabilar bilan
bog‘liq holda ijodiy maqsadi asosida izchil yo‘naltirilgan, ikkinchi marta
jonlantirilgan shaklidan iborat. Ikkinchi jonlanish, boshqacha aytganda, qayta
jonlanish va funksiya bajarish esa doimo folklorizmlarning birinchi tabiiy
yaratilish hamda funksiya bajarishidan ma’lum darajada farqlanib turadi. Shu
jihatdan qaralsa, yozma adabiyot tarkibida folklor yo‘q, balki folklorizmlar mavjud
deb xulosa chiqarish mumkin.” 19
Tadqiqotchi fikrini davom ettirib, dastlab
“folklor” va “folklorizm” atamalarini farqli jihatlarini keltirib o‘tadi. Bu borada O.
Sobirovning tadqiqotlarini biroz tanqid qilib o‘tadi.
19
Саримсоқов Б. Фольклор ва ёзма адабиёт муносабатларига доир изланишлар // Ўзбек тили ва адабиёти.
1970. №5. – Б . 85
7

Folklorizm yozma adabiyot paydo bo‘lishi bilan yuzaga kelgan. Biroq, uning
estetik tabiati maxsus o‘rganilmagani bois, ilmda XX asrdan hozirgacha
“folklordan foydalanish”, “folklor ta’siri”, “folklor an’analari” kabi turlicha
istilohiy birikmalar orqali aralash-quralash holda ifodalanib kelinmoqda. Bu
atamalar mohiyatan folklorizm tushunchasiga mos keladi. Chunki, folklorizmlar
yozma adabiyotda folklor ta’sirida folklordan foydalanish tufayli yuzaga keladi.
Ammo “folklordan foydalanish”, “folklor ta’siri” atamalari o‘ziga xos alohida
ma’nolarga ham egaki, ularni doimiy ravishda folklorizm tushunchasiga nisbatan
qo‘llash qiyin. Bu muayyan chalkashlikka olib keladi.
Folklorizm – yozma adabiyotda qo‘llangan og‘zaki poetik ijod materiali. Ilmiy
adabiyotlarda folklorizm “ikkinchi shakl” atamasi bilan ham yuritiladi. Yozma
adabiyotda qo‘llangan muallif yoki personaj nutqida qo‘llangan xalq maqollari,
maqol hamda iboralar oddiy folklorizm sanaladi. Ijodkorning folklorga xos tasvir
uslubiga ergashishi, folklor materialidan o‘z asarida foydalanishi, folklorga
mansub syujet yoki motivni asariga olib kirishi va boshqalar murakkab folklorizm
hisoblanadi. 20

Alloma Hodi Zarifov: “Folklor asarlarining ilmiy va badiiy qiymati ularning
lug‘at boyligi bilan belgilanadi” – degan edi. Xalq dostonlari o‘zbek tili tarixining
serqatlamliligini va bo‘yoqdorligini o‘zida to‘la mujassam etadi. Shuning uchun
xalq dostonlarining tilini tadqiq etish, bir tomondan til tarixining qadimiy ildizlari
haqida kengroq ma’lumot bersa, ikkinchi tomondan hozirgi zamon o‘zbek adabiy
tilini to‘laqonli o‘rganishda, uni boyitishda asosiy omillardan biri bo‘lib xizmat
qiladi. 21
“O‘zbek tilining izohli lug‘ati”dan 165 ta folklorizm aniqlandi va ular
quyidagilar:
ALAG ʻ folk. ayn. alag da. ʻ Otingmana, alag bo lma, bo l hushyor. ʻ ʻ ʻ "Avazxon".
20
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. – Tosh: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti. 2000-2005. – 23469 b.
21
Jo‘rayev M., Eshonqulov J. Folklorshunoslikka kirish. – Tosh. 2017. – 174 b
8

ALP 2 folk. O zbek xalq dostonlarida g ayri-tabiiy kuch-quvvati, mardligi, jasoratiʻ ʻ
va sh.k. bilan ajralib turadigan qahramon sifati. O zi ekan nomi ketgan pahlavon,
ʻ
Alp Avazni ko rdingizmi, onajon.
ʻ "Zulfizar bilan Avazxon". ( O‘ TIL . I tom. 68b)
ANG ISHLAMOQ
ʻ folk. Irg ishlab o ynamoq, gijinglamoq. ʻ ʻ Ketdi bedov ot
ang ishlab, Avazning vaqtini xushlab.
ʻ “Intizor”. Ang ishlaydi Zargarning mingan ʻ
oti. “Malikai ayyor”. ( O‘ TIL. I tom. 75b)
ARILLAMOQ 2 folk. Pishqirmoq (ot haqida). Og zini karrakday ochgan,
ʻ
arillagan arg imoq otlarning har qaysisi tomday keladi.
ʻ “Avazxon”.
(O‘TIL. I tom. 90b)
ARQIRAMOQ folk. Qudratli tovush chiqarmoq, na ra tortmoq, pishqirmoq.
ʼ
Arqiragan erday bo lib, bordi devlarning ustiga.
ʻ “Malika y i ayyor”. Ar q iragan
sherday bo lib
ʻ ot qo y arabning ustiga. ʻ “Yunus pari”. ( O‘ TIL. I tom. 97b)
BADIK II folk. etn. Bemorni so z yoki ashula aytish yo li bilan davolash usuli;
ʻ ʻ
duoxonlik, avrash. Bunga so zning magik qudratiga asoslanuvchi kinna, badik,
ʻ
avrash, burey-burey hamda mavsum-marosim qo shiqlaridan “Sust xotin”, “Choy
ʻ
momo” kabilar mansub. “O TA”. (
ʻ O‘ TIL. I tom. 135b)
BAYDOQ folk. 1 Tug , bayroq.
ʻ Ol baydog i pirpirab, K ʻ e lindi maydon ichi n da.
“Erali va Sherali”. Oqu qizil — ko p baydoqlar
ʻ q urildi maydon ichinda. “Erali va
Sherali”. Qistab yetdi tug -baydoqning ostiga, Yusufman A
ʻ h madning otin
Ashirbek. “Yusuf va Ahmad”. ( O‘ TIL. I tom. 141b)
BALX(I) II folk. Oq rangli ro molning bir xili.
ʻ Balxi ro moli boshidan, ko zi ʻ ʻ
to lmasin yoshidan.
ʻ “Nurali”. ( O‘ TIL. I tom. 152b)
BAMAZA [ba.. + maza] folk. Ma noli, mazmunli; yoqimli.
ʼ Kelganlar toza
odamlar, har bir gapi bamazalar, kiyganlari tozalar. “Yusuf va Ahmad”. ( O‘ TIL.
I tom. 154b)
BANGI [f. — bang, nasha chekuvchi; narkoman] 2 ko chma folk.
ʻ Nasha.
Sherobodda men ko rdim Bangi chekkan bangini.
ʻ “Nurali”. ( O‘ TIL. I tom. 155b)
BANOT shv. f o lk. ayn. duxoba. Havoda uchib yurgan qanot bo lsam, Bozorda
ʻ
yarqiragan banot bo lsam.
ʻ “Oq olma, qizil olma”. To rvang banot, yeming ʻ
kishmish, hay-hay, taktak, o zbekning oti.
ʻ “Gulixiromon” . ( O‘ TIL. I tom. 160b)
9

BACHALIK shv. folk. Yoshlik, bolalik; tajribasizlik. Hali o zi yosh, Andakʻ
bachalik qildi. “Hasanxon”. Bachalikdan qaytarmadim rayingni.. “Nurali”.
( O‘ TIL. I tom. 181b)
BAHODIR [ mo g .
ʻ ʻ baatar — jasur, qo rqmas] ʻ 1 folk. Jismonan qudratli, pahlavon;
devqomat. Rustam baland bo yli, keng yelkali, bahodir yigit bo lib yetishibdi.
ʻ ʻ
“Ertaklar”. Bahodirlar bu maydonda Turish bermoqqa havasda. “Gulshanbog ”.
ʻ
( O‘ TIL. I tom. 194b)
BELANG folk. ayn. belangi. Beli-beli belang ot, Beli nozik kurrang ot.
“Topishmo ql ar”. ( O‘ TIL. I tom. 219b)
BITBOZLIK folk. kam qo ll.
ʻ Bitlarini boqish, bitlarini o ldirish. ʻ [Maston
kampir] Bir kuni tomining orqasiga chiqib, oftob ro yiga qarab, bitbozlik qilib
ʻ
o tirsa, Go ro g libek ohista-ohista o tib ketib borayotir.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ E.Jumanbulbul,
Xushkeldi. ( O‘ TIL. I tom. 282b)
BOBO [f. — ota; buva; oqsoqol] 6 folk. Oqsoqol, otaxon. Kambag allar
ʻ
Tog ayni bobo ko targan edi. U kambag allarga bosh bo lib turgan edi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
“Rustamxon”. ( O‘ TIL. I tom. 291b)
BOVUR shv. folk. 1 Bag ir, jigar; dil, ko ngil.
ʻ ʻ O ynashgin, kulishgin yoshlik ʻ
davringga, Haq muyassar qiladi qorday bovringga. “Gulixiromon”. Seni ko rib,
ʻ
bolam tushdi yodimga, Bola deb jigarim-bovrim kuyadir. U. Po lkan, Bir bahor
ʻ
dostoni. ( O‘ TIL. I tom. 293b)
BOJRAYMOQ folk. Baqraymoq, baqrayib qarab turmoq. Bojraygan ko zi
ʻ
qursin, Yonashtirma aslo bunda. “Hasanxon”. ( O‘ TIL. I tom. 297b)
BOYLOV shv. folk. Molni bog lab boqish, semirtirish usuli.
ʻ Ot boylovda semi-
rar, Qo y haydovda semirar.
ʻ Maqol. «Oq olti n imiz bir million tonna bo lganda, ʻ
Tarlonni boylovga tashladim. T. Murod, Ot kishnagan oqshom. Xabarini topgan
bandaga Boylovda moli suyunchi. “Oq olma, qizil olma”. ( O‘ TIL. I tom. 303b)
BORISHLI-KELISHLI folk. ayn. borish-kelish. Bog bon bo lib qizil gulin
ʻ ʻ
terayik, Borishli-kelishli bo lib yurayik.
ʻ “Yodgor”. ( O‘ TIL. I tom. 315b)
10

BOSILDIRIQ folk. Tinchlik saqlovchi, osoyishtalik posboni. Sho rim qursin,ʻ
to ramdan ayrilib edim, otamdan ham ayrildim, yomon bo lsa ham, elning
ʻ ʻ
bosildirig i edi.
ʻ “Oysuluv”. ( O‘ TIL. I tom. 319b)
BOSIM III shv. folk. Ustun, baland; afzal. Bosim kelmoq. Bizlardan [parilardan]
odamning suluvi bosim keladi. “Balogardon”. (O‘TIL. I tom. 320b)
BOSHQARMOQ 5 folk. Ko rsatmoq, boshlab bormoq, yetakchilik qilmoq.
ʻ Yo l ʻ
boshqarib, yaylov ko rib boradi, Ergashtirib ko chgan Qo ng irot elatini.
ʻ ʻ ʻ ʻ
“Yodgor”. Hayallamay yo l boshqargin shu zamon, Jo nab ketsin bundan bolang
ʻ ʻ
Rustamjon. “Murodxon”. ( O‘ TIL. I tom. 345b)
BOYAKBOR [f. — birdaniga, bir martada; to satdan]
ʻ folk. Yana, yana bir bor.
Otasi bilan birga Avazday nomdor, Shodu xurram yo l tortadi boyakbor.
ʻ
“Malikayi ayyor”. O g il-qizin esga olib merganlar, Bu so zlarni yig‘lab aytdi
ʻ ʻ ʻ
boyakbor. “Malika y i ayyor”. ( O‘ TIL. I tom. 346b)
BOG I
ʻ [f. — mevazor, chamanzor, bo ston] ʻ
Orom bog i
ʻ folk. ayn. istirohat bog i. ʻ Shahri Tilsimning qirq darvozasi bor.
Qirq orom bog i bor.
ʻ “Malikai ayyor”. ( O‘ TIL. I tom. 349b)
BUZARCHI folk. ayn. buzg unchi.
ʻ Yo lni kezgan guzarchilar, Tinmay elni ʻ
kezarchilar, Jo n savdoni buzarchilar, Qalpoq bozori qaysiydi?
ʻ “Ravshan”.
( O‘ TIL. I tom. 362b)
BULDIRAMOQ shv. folk. Elas-elas, ayqash-uyqash bo lib ko rinmoq.
ʻ ʻ Yig lay- ʻ
yig lay yosh yog ildi yuzimga, Yorug dunyo buldiraydi ko zimga.
ʻ ʻ ʻ ʻ “Yunuspari”.
Chang asar qilibdi mening o zima, Suvsizlikdan yer buldirar ko zima.
ʻ ʻ
“Gulnorpari”. ( O‘ TIL. I tom. 370b)
GALLAMOQ 2 folk. Aldamoq, laqillatmoq. Boy q izjonning otasini aldanglar,
Puli ko p, deb enasini gallanglar.
ʻ “Hasan batrak”. ( O‘ TIL. I tom. 479b)
GIRISH folk. Yoyning o qni qadab otadigan ipi.
ʻ Qaramtadan o n to rt dona o q ʻ ʻ ʻ
oldi, Yoyning girishiga o qini soldi.
ʻ “Murodxon”. Shu yoyni har kimsa ko tarib ʻ
tursa, Girishin to g rilab nishonga ursa..
ʻ ʻ “Go ro g lining tug ilishi”. ( ʻ ʻ ʻ ʻ O‘ TIL .
I tom. 506b)
11

GUZAR [f. — o‘ tish jo y i; k o‘ cha, mahalla] 2 folk. Y o l. ʻ Qalmoqlar yurtiga
guzarim tushdi. “Alpomish”. Guzarimiz tushsa, izlab kelarmiz. Sulton bo lgan,
ʻ
jonim do stim, xush endi.
ʻ “Murodxon”. Kuloh kiyib, bo ldim men bir qalandar, ʻ
Nogahon guzarim tushdi bu shahar. “Shirin bilan Shakar”. ( O‘ TIL . I tom. 516b)
GO RISTONLIK
ʻ folk. Go riston. ʻ Ko klam vaqti edi, juma kuni qarindoshi- ʻ
mizning to yiga borib, qaytishda go ristonlik ichidan o tib ketayotganimda, bir
ʻ ʻ ʻ
bosh suyakka ko zim tushdi.
ʻ “Oltin olma”. ( O‘ TIL. I tom. 532b)
DAVIR [f. — charm belbog ; qayish]
ʻ folk. Ot ustiga egardan keyin yopiladigan
chochoqli zarbof abzal; yopinchiq. Bismillo deb soldi otning ustiga Chochog i
ʻ
zumraddan zarli davirdi. “Murodxon”. Ot beliga olib kelib tashladi Qimmatbaho
zar chochoqli davirdi. “Xushkeldi”. Ot boradi arqirab, Davirlari yarqirab.
“Ravshan”. ( O‘ TIL. I tom. 536b)
DAVKAR shv. folk. Zabardast, devdek. Buyon keldi yetti navkar, Navkarning bari
davkar. “Tohir va Zuhra”. ( O‘ TIL. I tom. 537b)
DAGALA folk. 1 Jun yoki qildan to qilgan ip, arqon.
ʻ Aymoqlar dagala bilan
ularni [Bahromni va uning bolalarini] urib, kecha-kunduz yo l yurib, ayni sahar
ʻ
vaqtida keldi. “Zulfizar bilan Avazxon”. ( O‘ TIL. I tom. 543b)
DANAKOR, donakor folk. Vositachi, vakil. Momang donakor bo lib ishni
ʻ
sozlasa, Yotarsan oyimning qorday bag rida.
ʻ “Gulixiromon”. Q abul qilgin, bolam,
shunday to rani! Momang danakor bo lib keldi oraga.
ʻ ʻ “Gulixiromon”. ( O‘ TIL.
I tom. 554b)
DAHMARDA shv. folk. Qo y-mol boquvchi xizmatkor.
ʻ Bu maydonda qo yni ʻ
boqqan dahmarda, biyobonda bir nomardni ko rdingmi?
ʻ “Nigor va Zamon”.
Boysari ko chsa, biz ham ko chamiz deb, hammasi cho ponlariga, yilqichilariga,
ʻ ʻ ʻ
tuyachilariga — hamma dahmardalariga odam yubordi. “Alpomish”. ( O‘ TIL.
I tom. 582b)
DILJAM [dil + a. — to planish,birlashish]
ʻ folk. Ko ngli joyiga tushgan, xotirjam, ʻ
osoyishta. Ana endi ko ngli diljam bo lib, Yovmit eliga Go ro g libek uch kun
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
to y-tomosha berib, o z ishida bo ldi.
ʻ ʻ ʻ “Yunus pari”. Olib kelib, dorga tortib
o ldirib, Ko nglimni diljam qilinglar.
ʻ ʻ “Yusuf va Ahmad”. ( O‘ TIL. I tom. 615b)
12

DIRDIKKA folk. Ot ustiga solinadigan bezakli yopqich. Otga soldi dirdikka,
Qo yil bo ling erlikka. ʻ “Xushkeldi”. ( O‘ TIL. I tom. 625b)
DOV IV folk. Urush, janjal; kurashuv, olishuv. Yer tovsiz bo lmas, El — dovsiz.
ʻ
Maqol. Yomon xotin olganning dovi uyida. Maqol. ( O‘ TIL. I tom. 632b)
DOL I folk. 1 Tik, tikka, adil. Dol qomat. sht Dol bo yingdan menday momong
ʻ
o rgilsin, Er yigit suygani nozli gul bo lsin.
ʻ ʻ “Nigor va Zamon”. Oy tomosha qilar
osmondan Hovlilarni har tun dol turib. U.Qo chqor, Hayajonga ko milgan dunyo.
ʻ ʻ
( O‘ TIL. I tom. 639b)
DUBIR , dubur shv. folk. Yurganda yoki chopganda eshitiluvchi past, bo g iq ovoz;
ʻ ʻ
dupur (ko proq otlar haqida).
ʻ Go ro g lining qo shiniga otlarning dubiri eshitildi. ʻ ʻ ʻ ʻ
“Gulnorpari”. Yurganda otning dubiri yerni qimirlatib ketdi. “Hasanxon”. Birdan
quloqlariga otlarning duburi keldi. “Go ro g lining tug ilishi”. (O‘TIL. I tom.
ʻ ʻ ʻ ʻ
654b)
DUSTUMAN shv. folk. To nkarilgan holda, yuzi pastga qarab (yotmoq, yiqil-
ʻ
moq). Olish ko rganmisiz o zi?! Dustuman bo lmasa, hisob emas.
ʻ ʻ ʻ “Yoshlik”.
Podsho taxti oldiga borib, dustuman yiqildi. “Kuntug mish”. (
ʻ O‘ TIL. I tom. 669b)
DO NA-D
ʻ O‘ NA shv. folk. Yopirilgan, dahshat solgan holda. Boringlar siz
dushmana do na-do na.
ʻ ʻ “Intizor”. Och sherdayin do na-do na Ot qo yinglar, ʻ ʻ ʻ
beklar, g azoga.
ʻ “Yusuf va Ahmad”. ( O‘ TIL. I tom. 674b)
YOBI [f. — yuk tashuvchi, nasli past ot] folk. Nasli past, xashaki ot. Bu
so zlaring, Aynoq, bekor ekandir. Yobi dema, shu ot tulpor ekandir.
ʻ “Ravshan”.
[O‘TIL. 2 tom. 22 b]
YOVGARCHILIK folk. 1 Jang, urush ho lati. -Nega uyingda beg am yotibsan,
ʻ
ustimizda shuncha yovgarchilik bor, — dedi Oqbo ta.
ʻ “Oysuluv”. Yovgarchilik
bo ldi endi, yoronlar, G ayrat qiling, Chambilga yov yo latmang.
ʻ ʻ ʻ “Go ro g li”. ʻ ʻ ʻ
[O TIL. 2 tom. 24 b]
ʻ
YOVLAMOQ folk. Hujum qilmoq, bostirib bormoq. Dushman ko rsang, izdan
ʻ
qo ymay quvlagin, sag ir ko rsang, aning ko nglin ovlagin, Qarshi
ʻ ʻ ʻ ʻ dushmanning
yurtiga yovlagin, Elingga el qo shib yurgin, Erali.
ʻ “Erali va Sherali”. Odilxon
13

podshoh Qovushtirxonning yurtiga yovlab bordi va uni o ldirdi. ʻ “Go ro g li”. ʻ ʻ ʻ
[O TIL. 2 tom. 24 b]
ʻ
YOV-YAROQ folk. Qurol-aslaha, qurollar. Uzoqdan yov-yaroq taqqan
kishilarning qorasi ko rinib qoldi.
ʻ “Yodgor”. Yov-yaroqni, ot-anjomni
shaylanglar, Imtihon kun xonga qo ying darakni.
ʻ “Yusuf va Ahmad”. [O TIL. ʻ
2 tom. 25 b]
YOZMOQ II 2 folk. Bayon qilmoq, aytmoq; ifodalamoq. Sharhi dilim kimga
yozsam, Shakar deb dunyoni kezsam. “Shirin bilan Shakar”. [O TIL. 2 tom. 28 b]
ʻ
YOYLAMOQ folk. I Yayramoq, miriqib dam olmoq . Mening tushim doim sening
yayloving, Y o ylay ko rgin, yorim, davron seniki.
ʻ “Ravshan”. [O TIL. 2 tom. 31 b] ʻ
Sochini yoymoq shv. folk. Motam tutmoq; g am alamda qolmoq.
ʻ Birov o lsa, ʻ
qolgan qovog in uyar, Qarindoshi bo zlab, sochini yoyar.
ʻ ʻ “Hasanxon”. O‘ lib
ketsang, yurting bo lar besohib, Enang, singling qolar sochini yoyib.
ʻ “Murodxon”.
[O TIL. 2 tom. 31 b]
ʻ
YORLASHMOQ folk. Yordamlashmoq, ko maklashmoq.
ʻ Komil bo lib, elga ko p ʻ ʻ
aralashdi, Ish o rganib, bir nechaga yorlashdi.
ʻ Ergash Jumanbulbul o g li. ʻ ʻ
[O TIL
ʻ . 2 tom . 46 b]
YORG I I
ʻ shv. folk. Jarima. Olib borib xon Dallin in g otasi, Besh yuz tilla meni
yorg i ayladi.
ʻ “Ravshan”. Shu kecha yorga borib tutilganim, Ming tanga yorg i ʻ
berib q utulganim. “Qo shiqlar”.
ʻ [O TIL. 2 tom. 49 b] ʻ
Jonini yoqmoq folk. Hayajonga solmoq; ishq o tida kuydirmoq.
ʻ Shu elatda bir
bola bor, Bay-bay, jonimni yoqadi. “Oq olma, qizil olma”. [O TIL. 2 tom. 56 b]
ʻ
YOQTI folk. Yorug , nurli.
ʻ Necha shohlar o tdi foniy dunyoda, Ba zisi otli, ʻ ʼ
ba zisi piyoda. Xo p kayfingni surgin yoqti dunyoda.
ʼ ʻ Islom shoir. Umrim boqiy
bo lsa yoqti olamda, O ynab borib, Xiromonni olaman.
ʻ ʻ “Gulixiromon”. [O TIL. ʻ
2 tom. 56 b]
14

JAZOYIL folk. Miltiqning bir turi; kichik to p, zambarak. ʻ Og zi katta jazoyillar ʻ
o tildi maydon ichinda. “Erali va Sherali”. Shoh kelguncha ochilmaydi darvoza,
Zulm qilsang, jazoyildan otaman. “Rustam”. [O TIL
ʻ . 2 tom . 66 b]
JAYNAMOQ folk. Yashnamoq, gul-gul ochilmoq. Sahar vaqti mayna gulday
jaynading, Osoyishta tanda jonim qiynading. “Ravshan”. Qiz, xotinlar aralash
bo p o ynaydi, Qizil gulday bo lib bari jaynaydi.
ʻ ʻ ʻ “Yusuf va Ahmad”. [O TIL ʻ .
2 tom . 66 b]
JAMALAK 2 folk. Soxta kokil. Kal qiz ham, qirqta qizni o ziga yollab olib, qora
ʻ
iplardan orqasiga jamalak qilib, bu ham mis patnislarga solib, ko tartirib jo nadi.
ʻ ʻ
“Murodxon”. [O TIL. 2 tom. 67 b]
ʻ
JANA folk. shv. Do ng, tepa.
ʻ Bir lochinman, qanotimdan qayrildim, Yomg ir ʻ
yog may, jana yerda
ʻ toyrildim. “Gulixiromon”. [O TIL. 2 tom. 69 b] ʻ
JAPS folk. Bir-biri bilan zich bog langan; jips, zich.
ʻ Japs bo lib ʻ i kkoving ham bir-
biringga intizor, Oshiqlarning so zi shunday japs kelar.
ʻ “Alpomish”. [O TIL. ʻ
2 tom. 73 b]
JAHALDIRIK folk. ayn. jazliq. Chirgining ustidan qo ydi bellikni, Boz ustidan
ʻ
tashlab jahaldirikni. “Alpomish”. [O TIL
ʻ . 2 tom . 77 b]
JAHONNAMO [jahon + f. L»i. - ko rsatuvchi]
ʻ folk. Jahonning istagan yerini
ko rsatuvchi ko zgu; oynai jahon.
ʻ ʻ Televizor degan jahonnamo chiqibdi, maza qilib
ko rib turibmiz - dedi Yo ldosh bobo.
ʻ ʻ Yo. Shukurov, Do stlar. ʻ [O TIL. 2 tom. 79 b] ʻ
JEVA folk. Qurol-aslaha. [O TIL. 2 tom. 79 b]
ʻ
JEVAXONA folk. 1 Qurol-aslahaxona. Askar jevaxonadan birqillatib to pni
ʻ
otayotibdi. “Hasanxon”. [O TIL. 2 tom. 80 b]
ʻ
JEVACHI folk. Qurol-aslahaxona boshlig i.
ʻ Bo ylari munosib qaddu bo yingga, ʻ ʻ
Qorovul jevachilaring bilmasin. “Gulixiromon”. [O TIL. 2 tom. 80 b]
ʻ
15

$JIZZIQ folk. ayn. jizza. Quyruq to g raganlar yeydi jizziqdi, bu uzukni bildim,ʻ ʻ ko ngli buzuqdir. ʻ “Hasanxon”. [O TIL. 2 tom. 83 b] ʻ JILAVUQ folk. Yig loqi. ʻ Enalariparvarish qilib yurdi. Bular chaqaloq vaqtidan jilavuq bo ldi. ʻ “Bahrom va Gulandom”. [O TIL. 2 tom. 85 b] ʻ JILAMOQ folk. Yig lamoq. ʻ Ko kda bulut buni ko rdi — jiladi, Baland tog lar ʻ ʻ ʻ o pirilib qoladi. ʻ “Oysuluv”. [O TIL. 2 tom. 85 b] ʻ JILPITMOQ folk. Sakratmoq. Ariq kelsa irg itdi, Jilg a kelsa jilpitdi, Har kuni ʻ ʻ ikki mahal Otdan tushib o tlatdi. ʻ “Oysuluv”. [O TIL. 2 tom. 88 b] ʻ JIMMA-JIMMA folk. Ko p-ko p, juda ko p. ʻ ʻ ʻ Quloq sol, to rajon, aytgan so zima, ʻ ʻ Jimma-jimma yoshim to lgan ko zima. Xolbekani men ko rsatsam, to rajon, ʻ ʻ ʻ ʻ Kirasiga ne berasan o zima? ʻ “Kuntug mish”. ʻ [O TIL. 2 tom. 90 b] ʻ JIG OVUL ʻ folk. Ov qushining bo yin bog i. ʻ ʻ Qarchig ay bo yniga taqdim ʻ ʻ jig ovul, Xizmatimda saf hudaychi, shig ovul. ʻ ʻ “Xushkeldi”. [O TIL. 2 tom. 97 b] ʻ JUVONBOZ \f. iWo 1 ^ ~ yosh bola bi " lan o ynovchi] ʻ folk. Bachchaboz, bolaboz, besoqolboz. Tushibsan ko p gozirgonning qo liga, Na ishlar aylading tog ning ʻ ʻ ʻ cho liga, Qaytib tushding juvonbozlar qo liga, Ozod bo lding, endi ketgin elingga. ʻ ʻ ʻ “Erali va Sherali”. [O TIL. 2 tom. 110 b] ʻ JUVORI folk. Jo xori. ʻ Kesganda juvorini, poya bo lur, Boshingga bitta ro mol ʻ ʻ soya bo lur. ʻ “Oq olma, qizil olma”. [O TIL ʻ . 2 tom . 111 b] JUL 3 folk. Ot yopig i, yopiq. ʻ Bizning qo lda tulpor otlar boqilsin, Suluvlansa, ʻ baxmal jullar yopilsin. “Nigor va Zamon”. Aka, oting uch yashar, Urama jullar yarashar. “Oq olma, qizil olma”. [O TIL ʻ . 2 tom . 112 b] JUMARD folk. q. juvonmard 1. Yo qchilik jumardning ko zin o yama? ʻ ʻ ʻ Qo lingdan kelganin qilgin, ayama! ʻ “Ravshan”. [O TIL. 2 tom. 112 b] ʻ 16$