O‘zbek tilining lingvokognitiv o‘rganish muammolari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	61.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilining lingvokognitiv o‘rganish muammolari

Купить

O`ZBEK TILINING LINGVOKOGNITI V O`RGANISH
MUAMMOLARI
Reja:
1. Matnni kognitiv-semantik tadqiq etish muammolari
2. Diskurs tushunchasi.
3. Konsept va uning matn orqali ifodalanishi.
4. Kognitiv tadqiq metodologiyasi.
5. Kognitiv metaforalar.

Ma’lumki, dunyo tilshunosligida matnga dastlab, asosan, semantik va
sintaktik nuqtai nazardan yondashilgan. Keyingi yillarda, xususan, XXI asr
boshlaridan matnni lingvokulturologik, pragmatik, sotsiolingvistik, kognitiv va
psixolingvistik tamoyillar asosida tadqiq etish tendensiyasi kuchaydi. Unga faqat
semantik-sintaktik jihatdan bog‘langan gaplar yig‘indisi sifatida emas, balki
ijtimoiy qimmatga ega bo‘lgan muloqot shakli, o‘zida muayyan til sohiblarining
bilimlarini, lisoniy tafakkurini, milliy psixologiyasi va mentalitetini aks ettiruvchi
mental qurilma sifatida qarala boshlandi.
Antropotsentrik paradigmaning shakllanishi til sohibi – so‘zlovchi shaxs
omilini tadqiq etish bilan bog‘liqdir. Tilshunoslikda antropotsentrik burilishning
yuzaga kelishi strukturalizmning tilni tadqiq etishning “o‘zida va o‘zi uchun”
tamoyilini chetga surib, asosiy e’tiborini shaxs omiliga qaratdi 1
.
Hozirgi vaqtda tilshunoslikning etakchi paradigmalaridan biri sifatida tan
olinayotgan antropotsentrizmning ildizlari V.fon Gumboldt hamda
L.Vaysgerberning nazariy qarashlaridan oziqlandi 2
.
Antropotsentrizm so‘zi yunoncha anthropos – odam hamda lotincha centrum
- markaz ma’nosini bildiruvchi so‘zlar birikuvidan hosil bo‘lgan 3
.
Antropotsentrizm termini dastlab qadimgi yunon falsafasining “Inson –
koinot markazidir” degan g‘oyani ilgari suruvchi qarashiga nisbatan qo‘llangan
bo‘lib, bu g‘oya ayniqsa O‘rta asrlarda Evropada keng tarqaldi 4
.
Tilshunoslikda til tizimini antropotsentrik nuqtai nazardan o‘rganish, asosan,
lingvistik semantika, kognitiv tilshunoslik, psixolingvistika, pragmatik
tilshunoslik, lingvokulturologiyaga oid tadqiqotlarda namoyon bo‘lgan.
Antropotsentrik paradigma asosida yaratilgan ishlarda til tizimi shaxs omili bilan
bog‘liqlikda tadqiq etilgan. O‘zbek tilshunoslarining lingvistik semantika,
1
Воркачев С.Г. Лингвокультурология, языковая личность, концепт: становление антропоцентрической
парадигмы в языкознании // Филологические науки. – Москва, 2001. – № 1. – С. 64.
2
Бу ҳақда қаранг: Маслова В.А. Лингвокультурология. – М.: Acаdemia, 2001. – С. 17; Маҳмудов Н. Тилнинг
мукаммал тадқиқи йўлларини излаб ... // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 2012. – № 5. – Б. 3-16;
Пименова М.В., Кондратьева О.Н. Концептуальные исследования. Введение. – М.: Флинта, 2014. – С. 8.
3
http // ph.ras.ru// elib 0215 html: Новая философская энциклопедия.
4
Пименова М.В., Кондратьева О.Н. Кўрсатилган асар. – Б. 8.

pragmatika, kognitiv tilshunoslikka oid tadqiqotlari o‘zida antropotsentrik
yo‘nalish tendensiyalarini namoyon qilsa-da, bu boradagi tadqiqotlar hali etarli
darajada emas.
Ta’kidlash lozimki, o‘zbek tilshunosligida matnning lingvopoetik, pragmatik,
derivatsion, kommunikativ xususiyatlariga bag‘ishlangan muayyan tadqiqotlar
amalga oshirilgan. Lekin o‘zbek tilida yaratilgan matnlar shu vaqtga qadar
antropotsentrik aspektda yaxlit holda tadqiq qilingan emas.
Dunyo tilshunosligida pragmalingvistika, diskursiv tahlil, kognitiv
tilshunoslik, lingvokulturologiya kabi sohalarning yuzaga kelishi va rivojlanishi
matn yaratilishi hodisasining talqinida ham jiddiy nazariy qarashlarning paydo
bo‘lishiga olib keldi. Xususan, matn tahliliga antropotsentrik nuqtai nazardan
yondashish bugungi tilshunoslikning etakchi yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
Murakkab va serqirra hodisa hisoblangan matn tadqiqida so‘zlovchi – matn –
tinglovchi (matn muallifi – matn – retsipient) dan iborat uchlik asosiy obyekt
bo‘lishi lozimligi ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan ta’kidlanmoqda 5
.
Taniqli rus tilshunosi Y.N.Karaulov til va shaxs masalalariga bag‘ishlangan
maqolalar to‘plamiga yozgan so‘zboshisida «Har qanday matn ortida lisoniy
tizimlarni egallagan muayyan shaxs turadi» degan fikrni alohida ta’kidlagan edi 6
.
Darhaqiqat, til va shaxs munosabatlarini yoritib berishda eng muhim manba bu
matndir. Zero, u tilning barcha sathlarini mujassam etuvchi nutqiy tuzilma
bo‘lishi bilan birga, so‘zlovchi (yozuvchi) shaxsining lisoniy salohiyatini o‘zida
to‘liq namoyon etuvchi hodisa hamdir. Matnning tashqi va ichki tuzilishini
muayyan millatga mansub til sohiblarining lisoniy qobiliyatini aks ettiruvchi
o‘ziga xos ko‘zguga o‘xshatish mumkin.
Matn tadqiqiga oid ishlarda uni yaratuvchi shaxsga e’tiborning qaratilishi
dastlab psixolingvistika va pragmalingvistika yo‘nalishidagi tadqiqotlarda ko‘zga
5
Қаранг: Кубрякова Е.С. О тексте и критериях его определения // Текст. Структура и семантика. – М.,
2001. – Т.1. – С.72-81.
6
Қаранг: Караулов Ю.Н. Русская яз ы ковая личность и задача её изучения // Яз ык и личность. – М.: Наука,
1989. – С. 3-8.

tashlangan bo‘lsa, bugungi kunda jadal rivojlanayotgan kognitiv tilshunoslik,
funksionalizm, etnolingvistika, lingvokulturologiya, diskursiv tahlil kabi sohalar
ushbu masalani tilshunoslikning markaziy muammolaridan biriga aylantirdi.
Prof. Sh.Safarov antropotsentrik paradigmaning yuzaga kelishini
quyidagicha izohlaydi: “Sistem-struktur paradigma o‘zidan oldin yuzaga kelgan
qiyosiy-tarixiy paradigmaning “atomistik”, ya’ni til hodisalarini alohida-alohida,
bir-biridan ajratgan holda tahlil qilinishi natijasida yuzaga kelgan nuqsonlarini
bartaraf qilish yo‘lini tutdi. Sistem-struktur yo‘nalishning asosiy samarasi tilning
tizimli hodisa ekanligini isbotlashdan iboratdir. Ammo bu ikki paradigmaning
umumiy kamchiligi borligi ham ma’lum bo‘ldi: bu yo‘nalishlarda til o‘z egasi –
insondan ajralib qoldi. Ushbu nuqsonni yo‘qotish yo‘lidagi urinishlar pragmatik
va kognitiv tilshunoslik paradigmalarining yaratilishiga sabab bo‘ldi” 7
.
Prof. N.Mahmudov esa tilshunoslikda antropotsentrik paradigmaning
shakllanishi haqida mulohaza yuritar ekan, quyidagi fikrlarini bayon qiladi:
“Tilning ana shunday obyektiv xususiyatiga muvofiq ravishda antropotsentrik
paradigmada inson asosiy o‘ringa chiqariladi, til esa inson shaxsini tarkib
toptiruvchi bosh unsur hisoblanadi. Mutaxassislar taniqli rus adibi S.Dovlatovning
“inson shaxsiyatining 90 foizini til tashkil qiladi” degan hikmatomuz gapini tilga
oladilar. V.A.Maslova ta’kidlaganiday, inson aqlini insonning o‘zidan, tildan va
nutq yaratish hamda nutqni idrok qilish qobiliyatidan tashqarida tasavvur etib
bo‘lmaydi” 8
.
Bugungi kunda lisoniy faoliyat bajaruvchisi bo‘lgan shaxs omilini o‘rganish
yuqorida qayd etilgan tilshunoslik sohalari – psixolingvistika,
lingvokulturologiya, kognitiv tilshunoslik, pragmalingvistika kabi sohalarda
chuqurlashib bormoqda. Ayni vaqtda, tilga antropotsentrik yondashuv ushbu
sohalarning eng so‘nggi yutuqlarini o‘zida mujassam etib, mustaqil paradigma
7
Сафаров Ш. Прагмалингвистика. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” , 2008. – Б. 35.
8
Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб... // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 2012. –
№ 5. – Б. 6-7.

sifatidagi maqomini tobora mustahkamlab bormoqda.
Tilshunoslikda e’tirof etilganidek, antropotsentrik paradigmada asosiy
e’tibor nutqiy faoliyat bajaruvchisi, ya’ni nutq tuzuvchi va uni idrok etuvchi til
sohibiga qaratiladi 9
. Aytish joizki, ilmiy paradigmaga “til sohibi”
kategoriyasining kiritilishi tilshunoslikda shaxs, lisoniy ong, tafakkur, faoliyat,
mentallik, madaniyat kabi tushunchalarning yanada faollashishini taqozo etadi 10
.
SHaxs omilining tadqiqi tilshunoslik fanining psixologiya, falsafa, mantiq,
madaniyatshunoslik kabi fanlar bilan bir nuqtada kesishishiga ham olib keladi.
“Til sohibi” tushunchasi hozirgi vaqtda, asosan, quyidagi ma’nolarda
ishlatilmoqda: a) muayyan tilda nutqiy faoliyatni amalga oshiruvchi, ya’ni nutq
tuzish va uni idrok etish qobiliyatiga ega bo‘lgan shaxs; b) tildan muloqot
vositasi sifatida foydalanuvchi shaxs, kommunikant; v) o‘z millatining milliy-
madaniy, ma’naviy qadriyatlarini aks ettiruvchi lug‘at tarkibini egallagan, uni
namoyon etuvchi shaxs; muayyan til vakili 11
. Hozirgi tadqiqotlarda
tilshunoslikning turli yo‘nalishlari shaxs omili masalasiga o‘z xususiyatidan kelib
chiqib yondashmoqda.
Matn talqini va shaxs omili masalasi matn yaratilishi va uning mazmuniy
persepsiyasi muammolari bilan uzviy bog‘liqdir. Bu masalani tadqiq etishda matn
yaratuvchi shaxsnigina emas, uni idrok etuvchi shaxs – tinglovchi yoki o‘quvchi
omilini ham o‘rganish muhimdir. Rus tilshunosi R.I.Galperinning fikriga ko‘ra
esa, qog‘ozga yozilib, hali o‘qilmagan matn harakatsiz matndir 12
. Xususan, yozma
matn o‘quvchi tomonidan o‘qilmaguncha harakatga kelmaydi, unda ifodalangan
mazmun va pragmatik maqsad, ohang orqali yuzaga kelgan kayfiyat retsipient
tomonidan tushunilmaydi va his etilmaydi.
Matn va uni idrok etuvchi shaxs omilini o‘rganish tadqiq obyektiga turli
9
Қаранг: Воркачев С. Т . Лингвокультурология, языковая личность, концепт: становление
антропоцентрической парадигмы в языкознании / / Филологические науки . – Москва, 2001. – № 1. – С . 64 .
10
Седов К.Ф. Дискурс и личность. – М.: Лабиринт, 2004. – С. 5.
11
Воркачев С.Т. Кўрсатилган мақола. – Б. 8-11.
12
Гальперин Р.И. О понятии текст // Вопросы языкознания . – Москва, 1974. – № 6. – С .22.

jihatlardan, xususan, semantik, psixologik, pragmatik, kognitiv va
lingvokulturologik nuqtai nazardan yondashishni taqozo etadi.
N.I.Jinkin ta’biri bilan aytganda: “Inson alohida gaplar vositasida emas, matn
vositasida so‘zlaydi” 13
. SHu sababli ham muayyan shaxs uslubi u yaratgan
matnlar asosida tadqiq etilsagina, kutilgan natijalarga erishish mumkin. Biror
yozuvchi yoki ijodkorning nutqiy uslubini uning so‘z qo‘llash yoki jumla tuzish
mahorati nuqtai nazari bilan tadqiq qilish usuli bugungi kun talabiga javob
bermaydi. SHu boisdan matn yaratilishi masalasini shaxs uslubi nuqtai nazaridan
o‘rganish matnning lingvistik jihatlariga teranroq nazar bilan qarashga olib
keladi.
Ma’lumki, kognitologiya o‘z mohiyatiga ko‘ra semantika bilan uzviy
bog‘liqdir. A.V.Kravchenkoning fikriga ko‘ra “... kognitiv tilshunoslik o‘z oldiga
til vositasida bilimlarni saqlash, ifodalash va uzatish mexanizmlarini tadqiq
etishni asosiy vazifa qilib qo‘yadi” 14
. Jahon tilshunosligida yaratilgan boy nazariy
ma’lumotlarga suyangan holda muayyan ijodkor shaxs tilining lingvokognitiv
xususiyatlarini o‘rganish o‘zbek tili sohiblarining “tafakkur grammatikasi”ni
yoritib berishda ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Matn yaratilishida shaxsning kognitiv faoliyatini tadqiq etish o‘zbek
mentalitetiga xos fikrlash tarzini ham chuqurroq yoritishga xizmat qiladi. Zero,
matnda konseptuallashgan fikr ayrim hollarda etnik xarakterda ham bo‘lishi
mumkin 15
. Matn yaratilishi jarayonini tadqiq etish orqali N.I.Jinkin tomonidan
qayd etilgan universal predmet kodlarining lisoniy shakl olish bosqichlarini tahlil
etish mumkinki, bu bosqichlar, xususan, badiiy matn yaratuvchi shaxs faoliyatida
o‘ziga xos tarzda amal qiladi 16
. Binobarin, muayyan shaxs nutqining
lingvokognitiv xususiyatlarini o‘rganish o‘zida ko‘p hollarda implitsitlikni
13
Жинкин Н.И. Речь как проводник информации. – М. : Наука , 1982. – С . 108.
14
Кравченко А.В. Знак, значение, знание. Очерк когнитивной философии языка. – Иркутск : ИГУ, 2001. –
№1. – С. 60.
15
Сафаров Ш. Прагмалингвистика. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси”, 2008. – Б. 245.
16
Жинкин Н.И. Речь как проводник информации. – М.: Наука, 1982.-157с.

namoyon etuvchi badiiy nutq yaratilishi mexanizmiga oid ko‘pgina qorong‘i va
sirli “hududlarni” yoritish imkonini ham beradi.
Bugungi kunda ko‘plab tadqiqotchilar XXI asrni fanlar integratsiyasi asri deb
hisoblamoqdalar. Muayyan obyekt mohiyatini yoritishda fanlararo hamkorlik o‘z
natijalarini bermoqda. Bu kabi yondashuvdan murakkab mavjudot bo‘lgan shaxs
fenomenining nutqiy faoliyatini tadqiq etishda ham foydalanish eng to‘g‘ri
yo‘ldir. Zero, inson nutqi uning o‘zi kabi murakkab va ko‘p qirrali hodisa
hisoblanadi. Bu borada tilshunoslik sohalarining hamkorligi o‘z samaralarini
berishi shubhasizdir.
Aytish lozimki, XXI asrning dastlabki yillarida o‘zbek tilshunosligida matn
lingvistikasi yo‘nalishida jiddiy tadqiqotlar amalga oshirildi: matn
lingvopoetikasi, mazmuniy persepsiyasi, uning pragmatik, derivatsion va
psixolingvistik xususiyatlari, matn modalligi
va temporalligi haqida monografik aspektdagi ishlar yuzaga keldi 17
.
Tilshunos olim N.A.Arutyunova ta’biri bilan aytganda, “... bir maqsadga
yo‘naltirilgan ijtimoiy faoliyat turi, kishilarning o‘zaro munosabatlarida va ular
ongining mexanizmlari (kognitiv jarayonlar)da qatnashuvchi nutq; voqelik bilan
munosabatda olingan matn” 18
muammosini hamda lisoniy tafakkur egasi bo‘lgan
shaxs faoliyatini o‘zaro aloqadorlikda tadqiq etish o‘zbek tilshunosligida
antropotsentrik tahlil tamoyillarini belgilashda muhim ahamiyatga ega.
SHuningdek, matnni uning yuzaga kelishi, idrok etilishi va tushunilishi nuqtai
nazaridan o‘rganish matn haqidagi nazariy qarashlarni yanada chuqurlashtiradi.
Diskursiv faoliyat egasi bo‘lgan shaxs intellekti va fikrlash tarzining matn
shakliga kirish jarayoni mexanizmlarini tadqiq etish esa tafakkur modellarining
17
Ҳакимов М. Ўзбек тилида матннинг прагматик талқини: Филол. фанлари д-ри ... дисс. автореф. –
Тошкент: ЎзР ФА ТАИ, 2004. – 23 б.; Азимова И.А. Ўзбек тилидаги газета матнлари мазмуний
перцепциясининг психолингвистик тадқиқи. – Тошкент: ЎзМУ, 2008. – 24 б.; Юлдашев М.М. Бадиий
матннинг лингвопоэтик тадқиқи: Филол. фанлари д-ри... дисс. – Тошкент: ЎзР ФА ТАИ, 2009. – 48 б.;
Турниёзова Ш. Ҳозирги ўзбек тилида матн шаклланишининг деривацион хусусиятлари: Филол. фанлари
номзоди ... дисс. автореф. – Тошкент: ЎзР ФА ТАИ, 2010. – 24 б.; Боймирзаева С. Ўзбек тилида матннинг
коммуникатив-прагматик мазмунини шакллантирувчи категориялар: Филол. фанлари д-ри ... дисс. автореф.
– Тошкент: ЎзР ФА ТАИ, 2010. – 45 б.
18
Лингвистический энциклопедический словарь. – М.: Сов.энциклопедия, 1990. – С. 136-137.

o‘zbek tilidagi in’ikosiga xos xususiyatlarni aniqlashga imkoniyat yaratadi.
Fikrimizcha, bunda matnning nutq uslublariga ko‘ra turlaridan biri bo‘lgan badiiy
matn tahlili o‘zbek tilshunosligi uchun boy materiallar bera oladi.
Ko‘plab tadqiqotchilarning e’tirof etishicha, kognitiv tilshunoslik va
lingvokulturologiya antropotsentrik paradigmaning etakchi yo‘nalishlari
hisoblanadi 19
. Biz ham bu fikrni e’tirof etgan holda psixolingvistika sohasini ham
shu qatorga kiritish lozim, degan fikrni ilgari surish tarafdorimiz. Zero, kognitiv
tilshunoslik va lingvokulturologiya juda ko‘p nuqtalarda psixolingvistika bilan
kesishadi. YAna shu narsani ta’kidlash lozimki, tadqiq obyektimiz bo‘lgan badiiy
matn bevosita psixolingvistik omillarga ham daxldor hisoblanadi.
“Psixolingvistika asoslari” kitobining mualliflari I.N.Gorelov, K.F.Sedovlarning
ta’kidiga ko‘ra, psixolingvistika tilshunoslikdagi antropotsentrik yo‘nalishning
yadrosini tashkil etadi 20
. Shu boisdan mazkur tadqiqotda o‘zbek tilidagi matnlarni
uch jihatiga ko‘ra, ya’ni kognitiv-semantik, psixolingvistik va lingvokulturologik
xususiyatlari asosida tadqiq etish asosiy maqsad qilib qo‘yildi. Badiiy uslubda
yaratilgan o‘zbek tilidagi nasriy va she’riy matnlar tadqiqot obyekti sifatida
tanlangan. O‘zbek tilidagi matnlarning kognitiv-semantik, psixolingvistik va
lingvokulturologik xususiyatlari tadqiqot predmetini tashkil etadi.
Bu o‘rinda shuni ta’kidlash joizki, bir dissertatsiya doirasida o‘zbek tilidagi
matnlarning shaxs va u mansub bo‘lgan etnos bilan aloqador barcha jihatlarini
batafsil tadqiq etishning imkoni yo‘q, albatta. O‘ylaymizki, matnning
antropotsentrik tahlili mazkur tadqiqot bilangina cheklanib qolmaydi. Bu borada
o‘zbek tilshunosligida yana ko‘plab tadqiqotlar yaratilishi shubhasizdir.
Bevosita ushbu paragraf mazmuni, ya’ni matnni kognitiv-semantik tadqiq
etish muammolari xususida to‘xtaladigan bo‘lsak, aytish joizki, o‘tgan asrning
so‘nggi choragida o‘zining ilk qadamlarini qo‘ygan kognitiv tilshunoslik XXI asr
19
Қаранг: Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб... // Ўзбек тили ва адабиёти. –
Тошкент, 2012. – № 5. – Б. 3-16.
20
Горелов И.Н., Седов К.Ф. Осно вы психолингвистик и: Учеб ное пособие. – М.: Лабиринт, 2001. – С. 4.

boshidayoq lingvistikaning peshqadam sohalaridan biriga aylanib ulgurdi.
Hozirgi vaqtda ushbu sohaning bir necha yo‘nalishlari mavjud.
Kognitiv tilshunoslik tilni umumiy kognitiv mexanizm sifatida o‘rganuvchi
sohadir. V.Z.Demyankov fikriga ko‘ra, unda til tizimining axborotni qayta
ishlashdagi roli nutq yaratilishi va idrok etilishi nuqtai nazaridan o‘rganiladi.
Bunda nutq yaratuvchi va uni idrok etuvchi sub’ektlar – so‘zlovchi va
tinglovchiga axborotni qayta ishlovchi tizim sifatida qaraladi 21
.
Kognitiv tilshunoslik kognitiv faoliyat tushunchasi bilan uzviy bog‘liqdir.
Kognitiv faoliyat insonning biror narsa yoki voqelikni idrok etishini amalga
oshiruvchi tafakkur jarayonidir 22
.
Kognitsiya tushunchasi ham kognitiv tilshunoslikda markaziy o‘rinda
turuvchi tushuncha bo‘lib, u ilmiy adabiyotlarda axborotni idrok etish,
kodlashtirish va yaratish kabi jarayonlar tizimi sifatida izohlanadi 23
.
Kognitiv tilshunoslikda eng faol qo‘llanuvchi va turli ta’riflarga ega bo‘lgan
termin konsept hisoblanadi. Uning kognitiv tilshunoslik, lingvokulturologiya,
shuningdek, adabiyotshunoslik fanlaridagi izohi o‘zaro farqlanadi 24
. Mazkur
termin tilshunoslikda o‘tgan asrning 80-yillarigacha tushuncha so‘ziga sinonim
sifatida ishlatilgan bo‘lsa 25
, uning hozirgi vaqtdagi izohi tushuncha terminiga
nisbatan kengroq ma’no kasb etganini ko‘rish mumkin. Jumladan,
N.YU.SHvedova konsept bu – tushuncha ekanligi, bu tushuncha ortida esa
ijtimoiy yoki sub’ektiv tarzda anglanuvchi, inson hayotining muhim moddiy,
aqliy, ruhiy tomonini aks ettiruvchi, o‘z tarixiy ildiz lariga ega bo‘lgan, xalqning
umumiy tajribasini aks ettiradigan mazmun turishini qayd etadi 26
.
21
Демьянков В.З. Процудирование, или порождение речи // Краткий словарь когнитив ных терминов /
Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., Лузина Л.Г. /Под общ. ред. Е.С.Кубряковой. – М. : МГУ им.
М.В.Ломоносова , 1996. – С. 129-134.
22
Краткий словарь когнитивн ы х терминов // Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Т., Лузина Л.Г. /
Под общ. ред. Е.С.Кубряковой. – М. : МГУ им. М.В.Ломоносова , 199 6 . – С . 47.
23
Кўрсатилган луғат. – Б.51.
24
Демьянков В.З. Понятие и концепт в художественном литературе и в научном языке // Вопросы
филологии. – М осква, 2001. – №1. – С . 35-47.
25
Демьянков В.З. Кўрсатилган мақола.
26
Шведова Н.Ю. Русский яз ык. Избранные работы. – М.: Языки славянской культуры, 2005. – С. 603.

Prof. N.Mahmudov o‘z maqolalaridan birida konsept termini eng ko‘p
definitsiyaga ega bo‘lgan termin ekanligini ta’kidlab, shunday yozadi:
“Lingvokulturologik tadqiqotlarda aynan konseptning ifodalanishi muammolariga
juda katta e’tibor qaratilmoqda, internet materiallari bilan tanishganda, masalan,
Rossiyadagi tilshunosliklarda bu yo‘nalish nihoyatda keng tarqalganini ko‘rish
mumkin, bu boradagi ishlarni sanab, sanog‘iga etish ham mushkul. Hatto so‘nggi
yillarda yoqlangan nomzodlik dissertatsiyalarining juda katta qismi aynan u yoki
bu tilda konseptning lingvokulturologik tadqiqiga bag‘ishlangan” 27
.
Rus tilshunosi L.V.Adonina konsept terminiga bag‘ishlangan maqolasida bu
terminning taniqli tilshunoslar tomonidan qayd etilgan 12 ta ta’rifini keltiradi.
SHuningdek, uning ma’lumotiga ko‘ra, konsept termini o‘n nuqtayi nazardan
tasnif qilingan. Masalan, konsept standartlashishiga ko‘ra universal, etnik,
guruhga oid va shaxsiy konseptlarga; qo‘llanishiga ko‘ra ilmiy, badiiy, maishiy
konseptlarga; ifodalanishiga ko‘ra leksik-frazeologik, grammatik, sintaktik va
matniy konseptlarga bo‘linadi va h.k. 28
Biz o‘z tadqiqotimizda konseptga YU.N.SHvedova tomonidan berilgan
ta’rifni asos sifatida tanlaganmiz 29
.
Konsept termini borasidagi fikrlar o‘zbek tilshunoslari N.Mahmudov,
SH.Safarov hamda A.E.Mamatov tomonidan batafsil izohlangan 30
. SHu boisdan
biz konsept haqidagi o‘z qarashlarimiz bilan cheklanishni ma’qul hisoblaymiz.
Fikrimizcha, konsept, darhaqiqat, mental tuzilma. Lekin u ko‘p qirrali va ko‘p
qatlamli tuzilmadir. SHuningdek, konsept bir vaqtning o‘zida psixologik,
kognitiv-semantik va lingvokulturologik jihatlarni namoyon etadi. Zero,
konseptning kognitiv, psixolingvistik va lingvokulturologik tadqiqotlar obyekti
27
Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб... // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 2012. –
№ 5. – Б. 9.
28
http : // rtsu slavist./t index php? option=com conten tack wiew & id=149 & itemed=80
29
Шведова Н.Ю. Русский яз ык. Избранные работы. – М. : Языки славянской культуры, 2005. – С. 603.
30
Қаранг: Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб // Ўзбек тили ва адабиёти. –Тошкент,
29012. – № 5. Б. 3-16; Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. – Жиззах: Сангзор, 2006 – 91б.; Маматов А.Э.
Тилга когнитив ёндашувнинг моҳияти нимада? / Ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари (проф.
А.Нурмонов таваллудининг 70 йиллигига бағишлаб ўтказилаётган илмий-амалий анжуман материаллари. –
Андижон, 2012. – Б. 212-220.

sifatida tavsiflanayotgani ham shundan dalolat beradi. SHuningdek, biz
konseptning sub’ektiv, ijtimoiy, lingvomadaniy, badiiy konseptlar sifatida tiplarga
ajratilganligini yagona mohiyatga turli jihatlardan yondashuv sifatida baholaymiz.
Zotan, til tizimining o‘zi yuqoridagi sifatlarni o‘zida jamuljam etgan nihoyatda
serqirra hodisalardan biri hisoblanadi.
Kognitiv tilshunoslikda lisoniy konseptuallashtirish muhim ahamiyatga ega.
Lisoniy konseptuallashtirish obyektiv voqelik yoki uning biror qismini til
vositasida ifodalashdir. U “...inson ongida to‘plangan ma’nolarning
verballashtirilgan shakli va dunyo haqidagi bilimlarining muayyan til vositasida
tizimlashtirilishi bo‘lib, qisman universal, qisman milliy xarakterga ega
bo‘ladi” 31
.
Kognitiv faoliyatda k ognitiv metaforalar ning ahamiyati beqiyosdir.
Kognitiv tilshunoslik asoschilaridan biri J.Lakoff o‘z tadqiqotlarida metafora
faqat til hodisasi bo‘libgina qolmasdan, insonning bilish faoliyatida muhim o‘rin
tutuvchi vosita ekanligini chuqur asoslab bergan. Kognitologiya fani nuqtai
nazaridan kognitiv metafora insonning o‘z bilimlarini namoyon qilishi va
konseptuallashtirishi usullaridan biri hisoblanib, uning mohiyati bir obyektni
boshqa bir obyekt vositasida tushunish va tushuntirishdan iboratdir 32
.
Dunyo tilshunosligida metaforalarga oid ko‘plab tadqiqotlar yaratilganiga
qaramay 33
, ushbu hodisa tilshunoslarni tobora o‘ziga jalb etmoqda. Xususan,
lingvokulturologiya hamda kognitiv tilshunoslik sohalarining shakllanishi
metaforalarni yanada chuqurroq o‘rganish, bu hodisani tadqiq etishda metaforik
mazmunli matnlarni ham e’tiborga olishni taqozo qilmoqda. (Metaforalarning
matn yaratilishidagi o‘rni xususida ishimizning II bobida batafsil to‘xtalamiz).
SHaxs omilini asosiy omillardan biri sifatida talqin etuvchi qarashlar ichida
31
Рыбникова В.А. Языковая концептуализация социума (на материале английских дидактических текстов):
Автореф. дис. … канд. филол. наук. – Краснодар: Кубанский гос. ун-т , 2011. – 20 с.
32
Лакофф Дж., Джонсон М. Метафор ы, которыми мы живем ( Перевод Н.В. Перцова ) // Теория метафоры. –
М. : Прогресс , 1990. – С 387-415.
33
Қаранг: Теория метафоры. – М.: Прогресс, 1990. – С. 512.

matn yaratilishining kognitiv talqini diqqatga sazovordir. Kognitiv talqin matn
yaratilishiga “muallif – matn – matndan tashqaridagi voqelik” tamoyili asosida
yondashib, unga bir vaqtning o‘zida bir necha nuqtai nazar bilan qarash fikrini
ilgari suradi 34
. Jumladan: so‘zlovchi maqsadining ifodasi bo‘lgan matn, nutq
yaratilishi mahsuli bo‘lgan matn, tushunish obyekti bo‘lgan matn, tushunish
mahsuli bo‘lgan matn 35
.
Matn yaratilishining kognitiv talqiniga binoan, matn mental tuzilmaning
tilga transformatsiyasidir. Bundan ko‘rinadiki, ushbu talqinga ko‘ra, botiniy
nutqdagi bo‘lajak matnga ketma-ket joylashuvchi propozitsiyalar yig‘indisi
sifatida emas, balki butundan qismlarga qarab harakatlanuvchi yaxlit shakl
sifatida qaraladi. Ma’lumki, tilshunoslikda matnning tashqi (leksik-grammatik) va
ichki (semantik) tuzilishiga ega ekanligi e’tirof etiladi 36
. Matnning ichki tuzilishi
o‘zida semantik konsentrat, yadroviy mazmunni namoyon etadi. Kognitiv
tilshunosning vazifasi ana shu mazmunga kognitiv asos bo‘lgan mental
tuzilmalarni aniqlashdan iboratdir.
Kognitiv tilshunoslik namoyandalaridan biri V.Z.Demyankov ma’lumotiga
ko‘ra, tanlangan kommunikativ strategiyadan kelib chiqib, bir axborot turli
sharoitlarda har xil tarzda ifodalanishi mumkin. Inson xotirasidagi tartibga
solingan axborot bilan uning verbal shakli orasida katta farq ham bo‘lishi
mumkin. Matn yaratilishi modullariga axborot generatori va artikulyatorlari
kiradi. Nutq, xususan, matn yaratilishi nafaqat semantik va grammatik
qonuniyatlarga, balki axborotni bayon qilishning o‘ziga xos qoidalariga ham
bo‘ysunadi. Voqea-hodisalarni bayon qilish sxemalari turlicha bo‘lib, matn bu
voqea-hodisalarning o‘zaro aloqadorligiga muvofiq ravishda yuzaga keladi 37
.
34
Комарова Л.И. Современные подходы к изучению художественного текста // Аналитика культуролог и и.
Электронное научное издание. ISSM , 1990. – 4045.
35
Чувакин А.А. Теория текста: объект и предмет исследования // Критика и семиотика. Вып. 7. – М., 2004 .
– С .88-9 0.
36
Қ аранг: Седов К.Ф. Дискурс и личность. – М. : Лабиринт, 2004. – С. 45.
37
Қ аранг: Демяньков В.З. Продуцирование, или порождение речи // Краткий словарь когнитивн ы х
терминов // Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Т., Лузина Л.Г. / Под общ. ред. Е.С.Кубряковой. –
М. : МГУ им. М.В.Ломоносова , 199 6 . – С . 129-134.

Nutq yaratilishi jarayonida so‘zlovchi o‘z nutqini tinglovchining
reaksiyasiga qarab o‘zgartirib boradi. Ta’kidlash lozimki, nutqni rejalashtirish
hamda uning voqelanishi deyarli bir vaqtning o‘zida amalga oshiriladi. Inson har
doim ham o‘z nutqining qanday shaklda ifodalanishini oldindan bilavermaydi,
chunki bir jumla yoki so‘z boshqa jumla yoki so‘zni aytishni taqozo qiladi.
Kognitivistlar fikriga ko‘ra, bu jarayon grammatik monitor qurilma (monitoring)
nazorati ostida kechadi. Matn yaratilishi vaqtida shaxs tayyor lisoniy birliklar
bilan bir qatorda nominatsiya strategiyalaridan ham foydalanadi. Odatda, matn
yaratilishi jarayonida ikkita bosqich belgilanadi: matn tuzishni rejalashtirish
(konseptual mazmunni tartibga solish); matn generatsiyasi (tabiiy tilga
transformatsiya qilish) 38
.
Hozirgi vaqtda kognitiv tilshunoslikda keng tarqalgan metodlardan biri
freym tahlili hisoblanadi. Lingvokognitologiyaga ko‘ra, har qanday matn ma’lum
bir freym ifodasidir. Freym nazariyasini yaratgan olimlardan biri M.Minskiy
unga shunday ta’rif beradi: “....freym – stereotip vaziyatlarni namoyon qilish
usullaridan biri hisoblanib, har qanday freymda ko‘p qirrali axborot o‘zaro
bog‘langan bo‘ladi” 39
. Binobarin, freym u yoki bu tipik vaziyatning keng hajmli
prototipi bo‘lib, matn yaratilishi jarayonida kognitiv kontekst vazifasini bajaradi.
Bu o‘rinda shuni ham aytish lozimki, matn yaratilishi tadqiqida kognitiv
tuzilmalardan biri bo‘lgan geshtalt ham muhim o‘rin tutadi. Hozirgi tilshunoslikda
mavjud bo‘lgan semantik geshtaltlar nazariyasi tilning lug‘aviy sathini
o‘rganishga tatbiq etilgan 40
. Geshtalt hodisasini matn bilan bog‘lab o‘rganuvchi
tadqiqotlar soni esa juda oz. Vaholanki, har qanday matn yaratilishi “butundan –
bo‘lakka” jarayonini aks ettiradi. Prof. SH.Safarov fikriga ko‘ra, geshtalt va
matn yaratilishini uzviylikda tadqiq etish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi 41
.
38
Ўша ерда.
39
Минский М. Остроумие и логика когнитивного бессознательного // Новое в зарубежной лингвистике.
Вып. XIII : Когнитивные аспекты языка. – М.: Энергия, 1988. – С. 289.
40
Қаранг: Караулов Ю.Н. Русский яз ык и языковая личность. – М.: Наука, 1987. – 263 с.
41
Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. – Жиззах: Сангзор, 2006 – 91б.

Psixolingvistik nuqtai nazardan matn yaratish va uning mazmuniy
persepsiyasi individning nutqiy tafakkuri mahsuli, obyektiv borliqni til tizimi
vositasida aks ettirish qobiliyati sifatida namoyon bo‘ladi. Bunda matnning shakli
va mazmuni muayyan kommunikativ vaziyat qatnashchisi – konkret shaxsning
psixologik xususiyatlari bilan uzviylikda tadqiq etiladi 42
.
Matn idrokini dekodlash sifatida talqin etish o‘tgan asrning so‘nggi choragida
e’tiborni jalb qilgan qarashlardan biri bo‘ldi. Mashhur psixolingvist L.S.Vigotskiy
“Mыshlenie i rech” (“Tafakkur va nutq”) kitobida (Moskva, 1982) verbal tafakkur
tabiatini keng miqyosda yoritib berdi. Dekodlash nazariyasini rivojlantirishda
“Jinkin maktabi” deb nomlangan yo‘nalish vakillari katta rol o‘ynadilar.
N.I.Jinkin o‘z tadqiqotlarida UPK (universal-predmet kodi) haqidagi
nazariyani ilgari surdi. Bu qarashlarga ko‘ra, inson nutqi dastlab uning ongida
amorf – shaklsiz holatda bo‘ladi. Bu verbal shakl emas, u tasavvur holatida
bo‘ladi. Bunday predmet kodi barcha millat vakillari uchun universal xarakterda
bo‘lib, uni barcha tillarga tarjima qilish mumkin 43
.
N.I.Jinkinning mazkur qarashini I.N.Gorelov o‘z tadqiqotlarida rivojlantirib,
UPK axborotni uzatish kommunikativ usullarining neyrofiziologik ko‘rinishi
ekanligini qayd etdi. I.N.Gorelovning fikriga ko‘ra, aynan mana shu jarayon
tafakkurning tilga aylanish bosqichida vositachilik vazifasini bajaradi 44
.
XX asrning so‘nggi choragidan jahon tilshunosligida lisoniy faoliyat mahsuli
bo‘lgan har qanday nutqiy tuzilmani uni yaratuvchi va idrok etuvchi shaxs –
muallif va retsipient muloqoti nuqtai nazaridan tadqiq etishga katta e’tibor
qaratila boshlandi. Nutqiy tuzilmani muloqot jarayoni sifatida o‘rganish diskurs
tushunchasining yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi. O‘tgan asrning 50-yillarida
amerikalik tilshunos Zellig Xarris tomonidan birinchi marta qo‘llangan diskurs
so‘zi bugungi kunda tilshunoslikning markaziy masalalaridan birini ifodalovchi
42
Қаранг: Зорькина О.С. О психологическом подходе к изучению текста // Язык и культура. – Новосибирск,
2003. – С. 205-210.
43
Қаранг: Жинкин Н.И. Речь как проводник информации. – М.: Наука, 1982. – С. 157.
44
Седов К.Ф. Дискурс и личность. – М.: Лабиринт, 2004. – С. 10-11.

hodisani anglatmoqda.
Diskurs tushunchasi hozirgi davrda o‘ta jadallik bilan sodir bo‘layotgan
fanlar integratsiyasini o‘zida yaqqol namoyon etadi. U adabiyotshunoslik,
tilshunoslik, falsafa, tarix, sotsiologiya, antropologiya, pedagogika,
siyosatshunoslik kabi fan sohalarining har birida maxsus definitsiyaga ega bo‘lishi
bilan birga, bugungi kunda yangi yo‘nalishlardan biri hisoblangan diskursiv
tahlilning ham markaziy muammolaridan biriga aylandi.
Ma’lumki, diskurs (fr. Diskours – nutq, harakat) termini dunyo
tilshunosligida bir necha ma’noda talqin qilinadi. Bu termin dastlab bog‘lanma
matn tushunchasini ifodalagan bo‘lsa, keyinchalik suhbat , dialog tushunchalariga
nisbatan ham qo‘llanila boshlandi 45
. Antropotsentrik paradigmaning rivojlanishi
natijasida diskurs termini yanada kengroq ma’noga ega bo‘lmoqda. Mazkur
termin ostida hozirgi kunda o‘zida nolisoniy, xususan, psixologik, ijtimoiy va
shaxs ongi bilan bog‘liq omillarni mujassam etgan nutq tuzilmasini tushunish
tendensiyasi kuchayib bormoqda 46
. SHu bilan birga, diskurs so‘zi ifodalagan
hodisani sof tilshunoslik nuqtai nazaridan tadqiq etib bo‘lmasligi, bunda shaxs
omili bilan bog‘liq bo‘lgan bir necha fanlarning hamkorligi taqozo etilishi ham
ayni kunda e’tirof etilgan haqiqatdir 47
.
Diskurs tushunchasining bu tarzda talqin etilishiga, shubhasiz,
antropotsentrik paradigmaning shakllanishi va rivojlanishi katta ta’sir ko‘rsatdi.
Diskursiv tahlil, obrazli qilib aytganda, bir necha lingvistik tahlil yo‘nalishlarining
kesishgan chorrahasidir. CHunki diskursiv faoliyat, ya’ni ongli tarzda nutq
yaratish va uni idrok etish 48
jarayoni shaxs omilini o‘rganishni taqozo etadi. Zero,
har qanday nutq ko‘rinishi bu – o‘zida muayyan ijtimoiy-madaniy muhitga
mansub, psixologik va kognitiv jihatdan o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan
shaxs faoliyatining natijasidir. Ayon bo‘ladiki, diskursiv tahlil nutqni shaxs
45
Новое в зарубежной лингвистике. В ы пуск VIII . Лингвистика текста. – М.: Прогресс, 1978. – С. 467-468.
46
Седов К.Ф. Дискурс и личность. – М.: Лабиринт, 2004. – С. 7-8.
47
Бу ҳақда қаранг: Седов К.Ф. Дискурс и личность. – М.: Лабиринт, 2004.
48
Седов К.Ф. Кўрсатилган асар. – С. 7-8.

faoliyati sifatida o‘rganishni taqozo etadi. Bu jarayon esa lisoniy faoliyatga bir
vaqtning o‘zida bir necha nuqtai nazardan yondashish kerakligini bildiradi.
Ko‘rinadiki, nutqiy tuzilmani bu tarzda o‘rganish tadqiqotchiga juda katta
imkoniyatlar eshigini ochib berish bilan birga, uning diskursiv tahlil deb
nomlanayotgan “chorraha”dan o‘tishini ham taqozo qiladi.
Diskursiv faoliyat jarayonini o‘rganmasdan turib diskurs hodisasini
tushuntirib bo‘lmaydi. Diskursiv faoliyat – nutq yaratish va uni idrok etish
jarayoni ekan, ushbu jarayon nutq yaratuvchi – muallif va uni qabul qiluvchi –
retsipient shaxsi bilan uzviy bog‘liqdir. Bu o‘rinda diskursiv tahlil
psixolingvistika, lingvokulturologiya, lingvistik semantika va kognitiv
tilshunoslikning bir nuqtada kesishishini taqozo etadi.
Hozirgi kunda diskursiv tahlilning bir necha yo‘nalishlari mavjud. Ulardan
biri diskurs interpretatsiyasidir. Diskurs interpretatsiyasi nutq tuzilmasini
“ichdan” turib tahlil etuvchi, kognitiv tilshunoslik bilan uzviylikka ega bo‘lgan
tahlil ko‘rinishlaridan biridir. Diskursiv tahlil tadqiqotchidan ham muallif nuqtai
nazarini, ham retsipient nuqtai nazarini e’tiborga olishni talab qiladi.
Diskurs interpretatsiyasi bilan shug‘ullangan tadqiqotchilardan biri, mashhur
gollandiyalik tilshunos T.A.van Deyk matbuot materiallari ustida olib borgan
tadqiqotlarida diskurs tahliliga oid bir qancha muhim nazariy qarashlarni yaratdi 49
.
SHulardan biri makropropozitsiya haqidagi ilmiy qarashdir. Makropropozitsiya
termini matnda ifodalangan obyektiv mazmunni aks ettiruvchi hodisadir. T.A.van
Deyk so‘zlari bilan aytganda, “Makropropozitsiya... diskursni tashkil etgan
gaplarda ifodalangan propozitsiyalardan hosil qilingan propozitsiyadir.... u bir
propozitsiyalar ketma-ketligining yana boshqa shunday yuqoriroq darajadagi
propozitsiyalar ketma-ketligi bilan bog‘lanishini aniqlaydi va buning natijasida
diskurs yoki epizodning global ma’nosi kelib chiqadi” 50
.
Olim matnda yonma-yon kelgan gaplarning mazmunan bog‘lanishini lokal
49
Дейк Т.А. ван. Яз ы к. Познание. Коммуникация. – М.: Прогресс, 1989. – С. 117.
50
Дейк Т.А. ван. Кўрсатилган асар. – Б. 42.

aloqa , diskursda ifodalangan obyektiv mazmunni keltirib chiqaradigan
bog‘lanishni esa global aloqa terminlari bilan nomlaydi va bu ikki hodisani
farqlash lozimligini ta’kidlaydi 51
.
Darhaqiqat, matnda ifodalangan asosiy mazmun (tema, topik) alohida
olingan gapdagi shunday mazmundan – propozitsiyadan tubdan farq qiladi.
Makropropozitsiyani tadqiq etish tadqiqotchiga diskurs yaratilishida tafakkur va
tilning munosabatini chuqurroq o‘rganish, lisoniy shaxs fenomenini kengroq
yoritish imkoniyatini beradi. Makropropozitsiya matnda ifodalangan gaplarning
mantiqiy sintezidir. Uning qanday verbal vositalar orqali ifodalanishi nutq
yaratuvchi shaxsning diskursiv qobiliyatiga bog‘liq bo‘ladi.
Olimning makropropozitsiya haqidagi qarashlari publitsistik uslub
materiallari misolida asoslangan bo‘lsa-da 52
, uni badiiy matn tahliliga ham tatbiq
etish mumkin. Makropropozitsiya haqidagi bu qarash murakkab mazmuniy
tuzilishga ega bo‘lgan badiiy matnni tushunishning kognitiv-diskursiv jihatlarini
yoritishda muhim ahamiyatga ega. Zero, har qanday nutqiy tuzilma, shu jumladan,
ko‘p hollarda ikkilamchi nominatsiya bilan ish ko‘ruvchi badiiy matnning asosida
ham mantiqiy-kognitiv asos yotadi.
Alohida ta’kidlash joizki, eng so‘nggi tadqiqotlarda matnga integrativ nuqtai
nazardan yondashish fikri ilgari surilmoqda. Jumladan, E.YU.Bajenovaning
fikriga ko‘ra, matnga bir vaqtning o‘zida kommunikativ, kognitiv va funksional
nuqtai nazar bilan yondashish natijasida bu borada jiddiy yutuqlarni qo‘lga
kiritish mumkin 53
. Mazkur fikrni bugungi kunda integrativ tahlil bo‘yicha
yaratilgan ko‘plab tadqiqotlar ham isbotlamoqda. Zotan, integrativ tahlilning
ustun jihati shundaki, unda matnni bir vaqtning o‘zida lingvistik va nolisoniy
omillar nuqtai nazaridan tadqiq etish mumkin. Bu esa ayni hodisaning mohiyatini
to‘lig‘icha yoritib berish imkonini yaratadi. Amerikalik tilshunos Eduard Sepir
51
Дейк Т.А. ван. Кўрсатилган асар.
52
Дейк Т.А. ван. Кўрсатилган асар .
53
Баженова Е.Ю. Интегрированн ы й подход к анализу процесса порождения текста // Вестник
Челябинского государственного университета. – 2011. – №13 (54). – С.31.

o‘zining “Lingvistikaning fan sifatidagi maqomi” nomli maqolasida shunday deb
yozgan edi: “Lingvistik tadqiqotlar rivojlanishi jarayonida tilshunoslik inson
haqidagi fanlarni egallashda muhim qurol ekanligini isbotlamoqda va, ayni
vaqtda, o‘z mohiyatini chuqur yoritishga imkon beruvchi bu fanlarga ham ehtiyoj
sezmoqda. O‘zining an’anaviy tadqiqot obyekti bilan chegaralanib qolgan
tilshunos hozirgi davrda qiyin ahvolga tushib qolishi mumkin. Agar unda ozgina
tasavvur qila olish imkoniyati bo‘lsa, tilshunoslikning antropologiya, madaniyat
tarixi, sotsiologiya, psixologiya, falsafa bilan, qolaversa, fiziologiya va fizika
fanlari bilan mushtarak manfaatlarga ega ekanligini inkor eta olmaydi” 54
.
Mashhur tilshunosning bu so‘zlari zamonaviy tilshunoslikning etakchi
yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan integrativ tahlil to‘g‘risidagi bashoratdek tuyuladi.
Bugungi kunda matn tahlilida tadqiqotchilar grammatika, semantika,
kognitologiya, sotsiolingvistika, sotsiopsixolingvistika,
psixolingvistika,etnopsixolingvistika,lingvokulturologiya kabi bir qator
yo‘nalishlar qo‘lga kiritgan yutuqlarga tayanib ish ko‘rmoqdalar. Bundan maqsad
nutq yaratuvchi va uni idrok etuvchi shaxs omilining lisoniy faoliyatda qanday
o‘rin tutishini aniqlash bo‘lsa, ikkinchi tomondan, matnning shaxs faoliyati bilan
bog‘liq xususiyatlarini yanada chuqurroq o‘rganishdir.
Ayon bo‘ladiki, lisoniy faoliyatni namoyon etuvchi matn xususida kognitiv
tilshunoslikda mavjud bo‘lgan qarashlar turli- tuman va o‘ziga xosdir. Ammo
ularning barchasi murakkab mavjudot bo‘lgan inson (shaxs) fenomeni mohiyatiga
chuqurroq yondashishga intilmoqda.
Dunyo tilshunosligidagi mazkur nazariy ta’limotlardan foydalanib, ularni
rivojlantirgan holda o‘zbek tilida so‘zlashuvchi shaxs lisoniy faoliyatining o‘ziga
xos jihatlarini yoritib berish bugungi tilshunosligimizning dolzarb vazifalaridan
biridir.
Konsept va uning matn orqali ifodalanishi. Konsept muammosi
54
Сепир Э. Статус лингвистики как наука // Избранн ые труды по языкознани ю и культурологи и . – М.:
Прогресс, 1993. – С. 260.

antropotsentrik paradigmaning markaziy muammolaridan biri hisoblanadi.
Konseptning mohiyati, uning tiplari va til birliklariga munosabati haqida
ishimizning avvalgi sahifalarida to‘xtalgan edik. Tadqiqotimizning bu qismida biz
konseptning matn orqali ifodalanishi haqida fikr yuritamiz.
Ma’lumki, tilshunoslikda konseptlar, asosan, leksik hamda leksik-frazeologik
birliklar orqali ifodalanadi, degan fikr ustun. Keyingi davrlarda esa fanda sintaktik
konseptlar haqidagi nazariy qarashlar, shuningdek, ushbu mavzuga bag‘ishlangan
tadqiqotlar ham yuzaga keldi 55
. Ularning aksariyatida sintaktik konsept tipik
propozitsiyaga tenglashtiriladi 56
.
S.E.Kuzminaning fikriga ko‘ra, sintaktik konsept “predmetlar yig‘indisi va
ularning munosabatini aks ettiruvchi tipik vaziyat haqidagi axborot bo‘lib, u
gapning struktur sxemasi orqali ifodalanadi hamda tipik propozitsiya
(mazmunning strukturlashtirilgan yig‘indisi) orqali namoyon bo‘ladi” 57
.
S.E.Kuzmina o‘z maqolasida ingliz tilidagi quyidagi gaplarni misol tariqasida
keltiradi: I don’t give you the book. (Men kitobni sizga bermayman.) The doctor
gave him some cough medicina . (Doktor unga ba’zi yo‘tal dorilarni berdi.) I sent
her a letter. (Men unga xat jo‘natdim.) He sent her a greetings card. (U unga
taklifnoma jo‘natdi).
Maqola muallifi ushbu gaplar uchun Kimdir kimgadir nimanidir beradi
shaklini tipik propozitsiya sifatida belgilaydi. Demak, ko‘rinadiki, tadqiqotchi
yuqoridagi gaplarda ifodalangan konseptni belgilashda ularning mazmunini
mavhumlashtirish yo‘lidan borgan.
Sintaktik konseptlar mavzusida tadqiqot olib borgan yana bir tilshunos –
L.A.Fursning qarashlari ham yuqoridagi fikrlarga hamohang. Jumladan, u
shunday yozadi: “Sintaktik yo‘l bilan ifodalangan konsept o‘zida dunyo va til
haqidagi strukturlashtirilgan bilimlarni siqiq holda namoyon qiluvchi va ularni
55
Кузьмина С.Е. Понятие “синтаксический концепт” в лингвистических исследованиях / Вестник ЧелГУ. –
2012. – № 17 (66) . Филология. Искусствоведение. – С. 87-90.
56
Қаранг: Кузьмина С.Е. Кўрсатилган мақола.
57
Кузьмина С.Е. Кўрсатилган мақола. – Б. 90.

propozitsional shaklda ifodalashni ko‘zda tutuvchi, maksimal tarzda
mavhumlashtirilgan mazmuniy uzvlarni namoyon etadi” 58
.
Ma’lumki, konsept – mental tushuncha. Uni bevosita kuzatish mumkin emas.
Insonning kognitiv faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan bu hodisani uning tildagi
korrelyatlari orqali aniqlash mumkin. Sintaktik konsept haqidagi ilmiy
qarashlardan shunday xulosa chiqarish mumkinki, til birliklaridan biri bo‘lgan gap
ham konsept ifodachisi (uning tildagi korellyati) sifatida tan olinmoqda. Demak,
bu qarashlarga binoan, gapda ham muayyan konsept o‘z ifodasini topadi va bu
sintaktik yo‘l bilan ifodalangan konsept hisoblanadi. Sintaktik konseptlar gapning
umumiy mazmunidan kelib chiqib aniqlanadi. SHuningdek, tadqiqotchilarning
fikriga ko‘ra, nafaqat leksema yoki frazeologizm, balki propozitsiya (binobarin,
asosan, gap – D.X.) ham konseptni ifodalash shakllaridan biri hisoblanadi, u
voqelikni konseptuallashtirish va kategoriyalashtirish mahsuli bo‘lganligi uchun
antropotsentrik mohiyat kasb etadi 59
.
Nazarimizda, bu qarashlarda sintaktik konsept voqelikdagi bir turdagi
munosabatlarning mantiqiy formulasiga teng kelib qolgan. Agar konseptda milliy
mentallik, aksiologik modallik, lingvomadaniy omillar ham aks etishini e’tiborga
oladigan bo‘lsak, yuqoridagi qarashlar bir oz munozarali tuyuladi. SHunday
bo‘lsa-da, konseptning gap orqali ham ifodalanishi haqidagi fikr, bizningcha, juda
to‘g‘ri va u boshqa bir muammo – konseptning matn orqali ifodalanishi haqida
mulohaza yuritishga undaydi.
Bevosita matn va konsept masalasiga to‘xtaladigan bo‘lsak, aytish mumkinki,
matn, xususan, badiiy matn konsept ifodachisi bo‘la oladi. Bunda, yuqorida qayd
etilganidek, individual-muallifiy yondashuv ham, milliy mentallik belgilari ham
o‘z aksini topishi mumkin.
Ma’lumki, tilshunoslikda badiiy konsept konsept tiplaridan biri sifatida
58
Фурс Л.А. Синтаксически репрезентируем ые концепты: Автореф. дис. … д-ра филол. наук. – Тамбов:
Тамбовский гос. ун-т им. Г.Р.Державина, 2004. – С. 42.
59
Кузьмина С.Е. Понятие “синтаксический концепт” в лингвистических исследованиях / Вестник ЧелГУ. –
2012. – № 17 (66) . Филология. Искусствоведение. – С. 89-90.

baholanadi. Rus tilshunosi I.G.Tkachenko konsept haqidagi maqolasida
tadqiqotchilar tomonidan badiiy konseptga xos quyidagi belgilar qayd etilganini
ta’kidlaydi:1) mantiq qoidalariga bo‘ysunmaslik; 2) real voqelikka har doim ham
mos kelmaslik; 3) potensial obrazga dinamik tarzda yo‘nalganlik; 4) obrazlilik; 5)
estetiklik; 6) individuallik 60
.
Tadqiqotchi I.Tarasovaning fikriga ko‘ra, badiiy konseptni izohlashda ikki
yondashuvni kuzatish mumkin: 1) badiiy konsept individual – muallifiy, psixik
hosiladir; 2) badiiy konsept milliy va adabiy an’analar hosilasidir 61
. Bizningcha
esa, badiiy konsept yuqorida qayd etilgan har ikkala xususiyatni o‘zida mujassam
etadi. Zero, konseptning o‘zida ushbu belgilar mavjuddir.
Bu o‘rinda yana bir fikrni aytish joizki, matn orqali konseptning ifodalanishi
masalasini yoritish uchun ilmiy tadqiqotning bitta qismi, hatto bitta bobi ham
kamlik qiladi. Bu – alohida monografik tadqiqot mavzusi bo‘lib, unga keng
aspektda yondashuv lozim. SHu boisdan biz tadqiqotimizning ushbu qismida
badiiy matnda kopseptning ifodalanishiga oid kuzatishlarimizdan kelib chiqqan
ayrim mulohazalarni bayoni etish bilan chegaralanamiz.
Fikrimizcha, badiiy asarlarda, xususan, nasriy asarlarda
lingvokulturologiyada asosiy konseptlar hisoblangan hayot, o‘lim, ona, Vatan,
muhabbat, yaxshilik, adolat, ayol kabi tushunchalar ifodasi ko‘p uchraydi. Badiiy
asar ijodiy faoliyat mahsuli bo‘lganligi sababli, muayyan konsept ifodasi bu kabi
matnlarda, tabiiyki, birinchi navbatda individuallik, obrazlilik belgilarini namoyon
etadi. Quyidagi matnga e’tibor bering: Katta yo‘l bo‘yida daraxt o‘sardi...
Ittifoqo uning tagiga bir yo‘lovchi keldi. Kun issiq, yo‘lovchi charchagan edi.
Daraxt soyasida o‘tirib dam oldi...
Yo‘lovchi ochiqqan edi. Qarasa, daraxtda mevalar pishib yotibdi. U
60
Ткаченко И.Г. Подходы к трактовке текста и художественного концепта в современной линвистике //
И.Г.Ткаченко, Ю.Г.Мурка // Филологические науки в России за рубежом. Материа л ы международ.заоч.науч.
конф. (г.Санкт-Петербург, февраль 2012 г.) – СПб.: Реноме, 2012. – С. 173-175.
61
Тарасова И.А. Художественн ый концепт: диалог лингвистики и литературоведения // Лингвистика.
Вестник Нижегородского ун-та. – 2010. – № 4(2). – С. 7 42- 7 45.

daraxtga chiqishga erindi: tosh otdi. Mevalar duv to‘kildi. Yo‘lovchi to‘ygunicha
edi ...
Manzil olis edi. Yo‘lovchi daraxt shoxini sindirib, tayoq yasadi...
Keyin... zahar tang qilib qoldi. Yo‘lovchi daraxt panasiga o‘tdi...
So‘ng... yo‘liga ketdi...
Daraxt boshqa yo‘lovchini kuta boshladi... Bu daraxtning nomi YAxshilik
edi... (O‘.Hoshimov. “Yo‘l bo‘yidagi daraxt”)
O‘.Hoshimovning “Daftar hoshiyasidagi bitiklar” kitobidan olingan mazkur
matnda YAXSHILIK konsepti o‘z ifodasini topgan. Matnda bu konsept “daraxt”
ramzi orqali ifodalangan bo‘lib, muallifning kognitiv-diskursiv faoliyatida
qo‘llangan o‘xshatish amali matnning metaforik mazmun kasb etishiga olib
kelgan.
F.M.Dostoevskiy va M.A.Bulgakov romanlarini lingvokognitiv tahlil qilgan
O.A.Aktisova o‘z ishida tavsifiy xarakterdagi mikromatnlarda konsept matn
yaratuvchanlik xususiyatiga ega bo‘ladi, degan fikrni ilgari suradi 62
. O‘zbek
yozuvchilari asarlaridan olingan mikromatnlar ham bu fikrning to‘g‘ri ekanligini
tasdiqlaydi.
O‘.Hoshimovning yuqorida tilga olingan kitobidagi bir necha matnda AYOL
konsepti o‘z ifodasini topgan. Ular tavsifiy xarakterdagi mikromatnlar bo‘lib,
AYOL konsepti maydoniga kiruvchi turli mikrokonseptlarning verbal
ko‘rinishlaridir. Masalan:
“Ayol kishini ipidan ignasigacha bilaman”, deysizmi? O-o-o, siz daho
ekansiz!
Ayting-chi, sharqdan sekundiga besh-etti metr tezlikda esayotgan shamol
o‘n daqiqadan keyin shimolga buriladimi, janubgami? YArim soatdan keyin
62
Актисова О.А. Синтаксические средства реализации концептов в аспекте эволюции типов
повествовательной речи: На материале описаний в романах “Преступление и наказание” Ф.М.Достоевского
и “Мастер и Маргарита” М.А.Булгакова: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Волгоград : Волг. гос. ун-т ,
2006. – С. 29.

izg‘iringa aylanadimi, bo‘rongami?..” (O‘.Hoshimov. “Daho” ekansiz!”)
Ayol mehri - asaldek totli. Ayol makri – zahardek xavfli. (O‘.Hoshimov.
“Mehr va makr”)
Ayollar! Yig‘lab ko‘nglingizni bo‘shatishdek ne’matni ato etgani uchun
YAratganga shukronalar qiling. (O‘.Hoshimov. “Ne’mat”)
Ayol kishiga avvalo Ona deb qarasak, hammasi joy-joyiga tushadi.
(O‘.Hoshimov. “Mo‘‘tabar zot”)
Ayol shunday jumboqlar kitobiki, hali hech kim uni oxirigacha o‘qiy olgan
emas. (O‘.Hoshimov. “Abadiy jumboq”)
Mikromatnlardan ko‘rinadiki, ularda ayol shaxsiyatiga xos bo‘lgan
mehribonlik, sirlilik, makkorlik, onalik sifatlari aks etgan. Bu har bir mikromatnda
AYOL konsepti bilan bog‘liq assotsiatsiyalarning faollashuviga sabab bo‘lgan.
Bundan shunday xulosa qilish mumkinki, mikromatndagi badiiy konsept ifodasida
konseptning ijodkor shaxs uchun muhim hisoblangan muayyan qirrasigina o‘z
ifodasini topadi.
Badiiy asarlarni kuzatish shundan dalolat beradiki, o‘zbek tilida yaratilgan
mikromatnlarda HOLAT konsepti ham rang-barang ifodalarga ega ekanligi bilan
ajralib turadi. Bu, avvalo, badiiy adabiyotning bosh maqsadi inson va u bilan
bog‘liq fenomenlarni tasvirlash ekanligi bilan izohlanadi. HOLAT konsepti
superkonsept maqomida bo‘lib, bu maydonga kiruvchi shodlik, qayg‘u, sog‘inch,
iztirob kabi tushunchalarning matn orqali ifodalanishi tasvirning to‘laqonli
bo‘lishini ta’minlaydi. Quyida misol sifatida keltirilgan mikromatnlar ana shunday
HOLAT konsepti maydoniga kiruvchi konseptlar ifodachisi sifatida namoyon
bo‘lganini ko‘rish mumkin.
Sog‘inch konsepti. Birdan allaqaysi musicha cho‘zib ku-kuladi. SHu qadar
nola qildiki, musichaning tovushida shu qadar mung, shu qadar sog‘inch, shu
qadar dard borligini birinchi bor ilg‘ashim... Sizni esladim... Musicha yana ku-
kuladi, azbaroyi hovli jaranglab ketdi, beozor parrandaning bo‘g‘iqroq tovushi

mening ichimdan eshitilayotgandek bo‘ldi... Bu tovush Sizni chaqirayotgan, Sizni
chorlayotgan edi... Sezyapsizmi, Sizning so‘zingizdan chiqmay ortiqcha
iztiroblarga berilmaslikka uringanim sayin Sizni o‘ylamaslik, Sizni xayoldan
quvib chiqarish epini topolmadim. (X.Do‘stmuhammad. “Hijronim mingdir
mening” qissasi)
Hayrat konsepti . Bu juda go‘zal manzara edi, buni faqat usta rassomlarning
suratlaridagina ko‘rish mumkin, biroq eng zo‘r musavvir ham uning qo‘shig‘iga
bo‘yoq topolmagan bo‘lardi. Qizning ovozida bani dunyo o‘zaro uyg‘unlashib
jaranglar, go‘yo xayol ham, go‘zallik ham, orzu ham qizning qiyofasiga kirib
qo‘shiq aytardi. Qo‘shiqni tinglayotgan odam bahorni, yasharish faslini, sollanib
turgan gullarni, shabadadan to‘kilay-to‘kilay deyayotgan qizg‘aldoq bargidagi
shudringni, tuman qoplab olgan bog‘ni, varrak uchirayotgan bolalarni, yuksak-
yuksaklarda parvoz qilayotgan, jilvalanayotgan bolalik xayolini ko‘z oldiga
keltirishi mumkin edi. Bolalik kabi go‘zal, tiniq va orzumand bu ovoz quyoshning
issiq taftidek o‘z ohangi bilan odamni eritib yuborar, ko‘ngilga yoqimli
shabadaday esib kirardi. To‘rt hasharchi shunday taassurotlarni boshidan
kechirar, ular qo‘shiqni oxirigacha eshitmoqchiday dong qotib turishardi.
(N.Eshonqul. “Momoqo‘shiq” qissasi)
Qo‘rquv konsepti. YAna vujudini dahshat bosdi. Nazarida eri azroildek, kela
solib, jonini oladiganday, yuragi qo‘rquvdan dukillab ura boshladi. Qo‘llari,
bo‘g‘inlari, butun jismi titrab-qaqshab, ichi yaxlaganday, tuyg‘usiz bir maxluqqa
o‘xshab o‘tirardi. Ayniqsa, Aziz ishdan qaytadigan vaqt yaqinlashgan sari battar
vosvosga tushib, o‘zidan-o‘zi yig‘lagisi kelar... elga sovurilgan qadri, nomusining
alamiga chidolmaganidanmi, Azizning qahridan qo‘rqqanidanmi, o‘ksib-o‘ksib,
borgan sari o‘zini to‘xtatolmay yig‘lay boshladi... U irodasi va aqlini yo‘qotgan
edi, bamisoli o‘pqonga tushgan xassimon, o‘zini butkul majruh tuyg‘ular qo‘liga
topshirgan edi... (O‘.Usmon. “Girdob” romani)
YUqorida keltirilgan mikromatnlardan ko‘rinadiki, HOLAT konseptining

turli ko‘rinishlarini ifodalash uchun turli vaziyatlar munosabatidan foydalanilgan.
Jumladan, birinchi matnda musichaning ku-kulashi vaziyati ifodasi sog‘inch
holatini ifodalashda vosita bo‘lgan bo‘lsa, ikkinchi matnda qo‘shiq aytayotgan
ayolni eshitib turgan hasharchilarning qalbidagi to‘lqinlanish, hayrat hislari tabiat
manzaralari tasviri vositasida namoyon bo‘lgan. Uchinchi matnda esa asar
qahramonining qo‘rquvga tushgan holati, asosan, uning vujudida ro‘y berayotgan
jismoniy o‘zgarishlarni ifodalovchi birliklar ( yuragi qo‘rquvdan dukillab ura
boshladi; qo‘llari, bo‘g‘inlari, butun jismi titrab-qaqshab, ichi yaxlaganday )
orqali berilgan. Bu esa badiiy konsept ifodasi ko‘p hollarda implikativ xarakterga
ega bo‘lishidan dalolat beradi.
Ma’lumki, metaforalar haqidagi nazariy qarashlar qadimgi davrlardayoq
mavjud bo‘lgan. “Metafora hosila ma’no yuzaga kelishi hodisalarining eng faoli
hisoblanadi.U, tilshunoslikda qayd etilishicha, hosila ma’no yuzaga kelishining
hosil qiluvchi va hosila ma’no referentlari o‘zaro o‘xshash kelishiga
asoslanadi” 63
.
XX asrning so‘nggi choragida ma’no ko‘chishining usullaridan biri
hisoblangan bu hodisaning inson kognitiv faoliyatiga ham xos ekanligi haqidagi
qarashlar ilgari surila boshladi. Bunday qarashlarning shakllanishida, xususan, o‘z
tadqiqotlarida metaforaga antropologik nuqtai nazardan yondashgan M.Osborn,
J.Jeyns, E.Kassirer, N.F.Alefirenko, J.Lakoff, M.Jonson kabi olimlarning fikrlari
asosiy o‘rinni egallaydi.
Amerikalik tadqiqotchi J.Jeyns mavhum konseptlar konkret metaforalar
yordamida shakllanishini ta’kidlab, noma’lum va notanish predmetni tasavvur
qilishda bizga juda yaxshi tanish bo‘lgan hamda sensor hissiyotlarimiz bilan
bog‘liq bo‘lgan obrazni tanlay olish o‘rinli metaforani yuzaga keltirishini
ta’kidlagan edi 64
.
63
Миртожиев М. Ўзбек тили семасиологияси. – Тошкен т: Мумтоз сўз, 2010 – Б. 94.
64
Қаранг: Будаев Э.В.Становление когнитивной теории метафор ы // Лингвокуль т урология. В ы пуск 1. –
Екатеринбург, 2007. – С.16-32.

O‘tgan asrning so‘nggi choragida kognitiv tilshunoslikning taniqli vakili
bo‘lgan J.Lakoff hamda mashhur faylasuf M.Jonson tomonidan yaratilgan
metaforalar to‘g‘risidagi tadqiqot 65
bu boradagi qarashlarning tub burilishiga
sabab bo‘ldi. Mazkur tadqiqotchilar kognitiv (konseptual) metaforalar
nazariyasiga asos solib, metaforalar faqat til hodisasi bo‘libgina qolmay, inson
tafakkurining ham ajralmas qismi ekanligini chuqur yoritib berdilar. J.Lakoff va
M.Jonson: “Metaforalar nafaqat kundalik hayot, nafaqat til, balki tafakkur va
faoliyatimizga ham kirib boradi. Bizning kundalik tushunchaviy tizimimiz ham
o‘z mohiyatiga ko‘ra metaforikdir”, – deb ta’kidlagan edilar 66
.
“Blending nazariyasi” deb nomlanuvchi qarashni yaratgan olimlar –
M.Terner va J.Fokone fikriga ko‘ra, kognitiv metaforalar murakkab dinamik va
integratsion jarayonni namoyon etib, yangi – qorishiq mental maydonlar
yaratilishiga sabab bo‘luvchi hodisadir 67
.
Rus olimi N.S.Valgina esa metaforalar biridan-biriga o‘tib boruvchi uch xil
ma’nolar yig‘indisidan iborat, deb hisoblaydi: 1) to‘g‘ri ma’no – faktual axborotni
ifodalaydigan ma’no; 2) ko‘chma ma’no – konseptual axborotni ifodalaydigan
ma’no; 3) qayta anglangan ma’no (ramz) – ichki axborotni ifodalaydigan ma’no;
tagma’no 68
.
Kognitiv metaforalar nazariyasiga ko‘ra, metaforalashtirish asosida bilim
tuzilmalari (freym va ssenariylar) o‘rtasidagi o‘zaro aloqa jarayoni yotadi.
J.Lakoff hamda M.Jonson fikriga ko‘ra, verbal tuzilmada eksplitsit
ifodalanmagan mazmun freymlar haqidagi bilimlar asosida keltirib chiqariladi 69
.
Hozirgi vaqtda kognitiv metaforalar nazariyasi ko‘plab sohalarga tatbiq
etilgan bo‘lib, bilish, tushunchani kategoriyalashtirish, konseptuallashtirish,
baholash va olamni tushuntirishning samarali usullaridan biri hisoblanadi.
65
Лакофф Дж., Джонсон М. Метафор ы, которыми мы живем ( Перевод Н.В. Перцова ) // Теория метафоры. –
М. : Прогресс, 1990. – С 387-415.
66
Лакофф Ж , Ж онсон М. К ў рсатилган асар. – Б. 387.
67
Қаранг: Будаев Э.В. Когнитивная теория метафоры: генезис и эволюция // www.pglu.ru / vestnik / detail /
php? /
68
Валгина Н.С. Теория текста. – М.: Логос, 2004. – 424 с.
69
Будаев Э.В. Кўрсатилган мақола.

Kognitiv metaforalar haqidagi nazariyalarga asoslanib, bu hodisaga quyidagicha
ta’rif berish mumkin: kognitiv metafora – shaxs kognitiv faoliyatiga xos hodisa
bo‘lib, bir tushuncha yoki hukm haqidagi bilim tuzilmalari asosida ikkinchi
tushuncha yoki hukmni konseptuallashtirishdir. Masalan: Matvey Semyonovich
yal-yal yonayotgan qip-qizil, yirik yoqutni ta’zim bilan olar ekan, uning qiymati
juda baland ekanini sezdi (P.Qodirov. “Humoyun va Akbar” romani) gapidagi
baland so‘zining metaforik ma’noda qo‘llanishiga matn tuzuvchining tezaurusida
uzual holatda mavjud bo‘lgan NARX BU – VERTIKAL UZUNLIK tuzilishidagi
kognitiv metafora asos bo‘lgan. Buni nutqimizda qo‘llanuvchi narxi pasaydi,
narxi o‘rtacha, narxi baland, narxi osmonda kabi birikmalar ham isbotlaydi.
J.Lakoff va M.Jonson tadqiqotida tahlil etilgan vaqt bu – pul, vaqt bu –
cheklangan zaxira, vaqt bu – qimmatbaho buyum kognitiv metaforalari o‘zbek
tilida so‘zlashuvchi nutq egalari tezaurusida ham mavjudligi (Masalan: Bu ishga
ko‘p vaqt sarfladim ; Vaqtim tugay deyapti ; Behuda ishlar vaqtni o‘g‘irlaydi ) bir
qator kognitiv metaforalarning kognitiv-semantik universaliya ekanligidan dalolat
beradi.
Bu o‘rinda quyidagi savolning paydo bo‘lishi tabiiy: tafakkurga xos bo‘lgan
bu jarayonni o‘rganish tilshunoslikka nima beradi? Nazarimizda, bu savolga
E.S.Kubryakovaning quyidagi so‘zlari juda o‘rinli javob bo‘la oladi: “Har qanday
til hodisasi kognitsiya va kommunikatsiya kesishgan nuqtada tadqiq etilsagina
o‘rinli tavsiflangan va izohlangan deb hisoblanishi mumkin” 70
. Zero,
lingvokognitologiyaning asosiy maqsadlaridan biri ham tilni axborot uzatish va
uni idrok etish tizimi sifatida tadqiq etishdir.
Kognitiv metaforalar implikatsiyani yuzaga keltiruvchi omillardan biri
sifatida so‘z, so‘z birikmasi, jumla yoki matnda o‘z “izi”ni qoldiradi. Metafora
asosida ma’nosi (mazmuni) ko‘chgan birliklar “kognitiv aysberg” (Fakkonier
iborasi) ning yuza qismi bo‘lib, uning asosiy qismi bizning lisoniy ongimiz
70
Кубрякова Е.С. О бразы мира в сознании человека и словообразовательные категории как их
составляющие / / Известия РАН. Серия литературы и языка. – 2006. – Т.65 . – №2. – С.11.

tubida yashirin holda mavjud bo‘ladi. Aytish joizki, yuqoridagi kabi holatlarni
o‘zida namoyon etuvchi kognitiv fon hodisasi o‘zbek tilshunosligida hali tadqiq
obyekti bo‘lgan emas. Kognitiv fon hodisasini metafora, metonimiya, o‘xshatish,
jonlantirish kabi hodisalar bilan bog‘liq holda o‘rganish antropotsentrik
tilshunoslikning zaruriy muammolaridan biridir.

Foydalaniladigan adabiyotlar
1. Абдураҳмонов Х., Маҳмудов Н. Сўз эстетикаси. Тошкент, 1981.
2. Актисова О.А. Синтаксические средства реализации концептов в
аспекте эволюции типов повествовательной речи: На материале описаний в
романах “Преступление и наказание” Ф.М.Достоевского и “Мастер и
Маргарита” М.А.Булгакова: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Волгоград :
Волг. гос. ун-т , 2006. – С. 29.
3. Воҳидов Р., Неъматов Ҳ. Сўз бағрида маърифат. -Т.: Ёзувчи, 2001.
4. Галперин Р.И. О понятии текст // Вопросы языкознания. – Москва,
1974. – № 6. – С .22.
5. Горелов И.Н., Седов К.Ф. Осно вы психолингвистик и: Учеб ное
пособие. – М.: Лабиринт, 2001. – С. 4.
6. Григорева В.С. Дискурс как элемент коммуникативного про ц есса:
прагмалингвистический и когнитивный аспекты : монография – Тамбов :
Изд-во Тамб. гос. техн. ун-та, 2007.
7. Ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари. ЎУМ, ЎзМУ 2011.
Ўзбек филологияси факултети кутубхонаси.
8. Усмонов С. Умумий тилшунослик. -Т.: Ўқитувчи, 1972.
9. Фалсафа. Қомусий луғат. –Т, 2004.
10. Фурс Л.А. Синтаксически репрезентируемые концепты: Автореф.
дис. … д-ра филол. наук. – Тамбов: Тамбовский гос. ун-т им. Г.Р.Державина,
2004. – С. 42.
11. Хайруллаев М., Ҳақбердиев М. Мантиқ. -Т.:Ўқитувчи, 1993. -Б.
92-95.

O‘zbek tilining lingvokognitiv o‘rganish muammolari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish