O‘zbek tilining lingvokulturologik tadqiqi muammolari
![Keyingi davr tilshunosligida onomastik birliklarga turli aspektlarda
yondashilmoqda. Ulardan biri lingvokulturologiyadagi onomastik kod nazariyasi
hisoblanadi. Bu qarashga ko‘ra nomlar, xususan, badiiy asardagi nomlar til birligi
bo‘lishi bilan birga ikkilamchi semiotik tizim hisoblangan madaniyatning
etnomadaniy axborot tashuvchi unsuri hamdir[1]. Mazkur qarashni ilgari surgan
O.V.Suxarevaning fikricha, nomlar integrativ yondashuvda, ya’ni ham madaniy,
ham konseptual aspektda tadqiq etilishi lozim[2]. Olima, shuningdek, nomlarni
etnokonnotativlik nuqtayi nazaridan o‘rganishni taklif etib, shunday yozadi:
“Etnokonnotativlik xususiyatiga ega bo‘lgan badiiy onimlar muayyan
lingvomadaniy hamjamiyat vakillariga xos olamning lisoniy manzarasini
namoyon etadi va ushbu til sohiblarining tafakkur tarzini teran anglash, ularning
tajribaviy, tarixiy-madaniy va dunyoqarashiga oid bilimlarini anglash
imkoniyatini beradi”[3].
Pretsedent nomlarni tadqiq etish o‘zbek lingvomadaniyatiga xos jihatlarni
yoritib berishda ham muhim o‘rin tutadi. Fikrimizcha, quyidagilarni aniqlash bu
boradagi muhim vazifalardan hisoblanadi:
1. Pretsedent nomlarning qaysi lingvomadaniyatga mansubligi, uning sinxron
holati masalasi. Ma’lumki, pretsedent nomlar milliy va universal turlarga
bo‘linadi. Hozirgi vaqtda Ayyub, Afrosiyob, Alpomish, Bog‘i Eram, Boychibor,
jomi Jam, Iskandar, Ka’ba, Kumush, Otabek, Layli, Majnun, Farhod, Shirin,
Tohir, Zuhra, Odam Ato, Momo Havo, Masih, To‘maris, Shiroq, Amir Temur,
Hotam, Humo, Usmon, Cho‘lpon kabi o‘zbek va Sharq lingvomadaniyatiga;
Gamlet, Gerakl, Ikar, Kolumb, Otello, Yago, Buratino kabi G‘arb
lingvomadaniyatiga oid nomlar faol qo‘llanmoqda. Xususan, Mustaqillik davrida
ma’naviy qadriyatlarimizni tiklash yo‘lidagi sa’y-harakatlar natijasi o‘laroq
o‘zbek tilida To‘maris, Shiroq, Muqanna, Amir Temur, Jaloliddin (Jaloliddin
Manguberdi), Boychibor, Humo, Cho‘lpon, Usmon (Usmon Nosir) kabi
pretsedent nomlarning qo‘llanish darajasi ortdi. Bu, avvalo, o‘zbek xalqining](https://docx.uz/documents/60f07bc2-81fe-4400-a63d-98712d7f55f3/page_8.png?v=1)
![Asqar tog‘ – zabardastlik, ulug‘vorlik etaloni:
Bir yigitlar tug‘ilsinki, bir yigitlar.
Elkalari Asqar tog‘day, aqli raso,
Oriyatli, hamiyatli, nasli raso
Bir yigitlar tug‘ilsinki, bir yigitlar...
(M.Yusuf. “Bir yigitlar tug‘ilsinki...”)
Bog‘i Eram – go‘zal maskan etaloni:
O‘zbekiston shabcharog‘i, olmosi Farg‘onadir,
Erda yulduzlar kabi har erda gavhar yonadir.
Har taraf bog‘i Eram, har manzil koshonadir,
Quvnagan xalqning labida kanda bo‘lmay yonadir.
(G‘.G‘ulom. “O‘zbekiston shabcharog‘i...”)
Gerostrat – shuhratparastlik etaloni:
SHuhrat qoldirmoqqa Gerostratdek
Diana ma’badin yoqmoq shart emas.
Ko‘plarning baxtiga o‘zlikni jamlab,
SHu ulug‘ binoga bir g‘isht qo‘ysak bas.
(G‘.G‘ulom. “Vaqt”)
Pretsedent birliklar orasida pretsedent matnlar muhim o‘rinni egallaydi.
Y.N.Karaulov pretsedent matnlarga shunday ta’rif beradi: “Birdan ortiq shaxsga
tegishli bo‘lgan, ularning bilish va hissiy munosabatlarida u yoki bu shaxs uchun
ahamiyatli bo‘lgan, ya’ni mazkur shaxs bilan aloqador odamlarga juda yaxshi
tanish bo‘lgan va, nihoyat, til egalari diskursida qayta-qayta murojaat qilinadigan
matnlar”[1] pretsedent matnlardir.
Havo mayin, muloyim, shoir aytganidek – “u endi yondirmas, yaltirar faqat” .
(Erkin A’zam. “Yozuvchi” hikoyasi)
Eng muhimi – natija, bayroq – g‘olibniki. SHu bayroq ostida nimalar va’da
qilinmaydi deysiz. Olisdan-olis tog‘ qishlog‘iga gaz olib boriladi, o‘ru qirlar osha](https://docx.uz/documents/60f07bc2-81fe-4400-a63d-98712d7f55f3/page_11.png?v=1)
O‘zbek tilining lingvokulturologik tadqiqi muammolari