“O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi” kitobi haqida - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	607.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

“O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi” kitobi haqida

Купить

“ O'zbek t ilining
mazmuniy sint ak sisi”
k it obi haqida

Reja:

Gap – sintaksisning o’rganish ob’ekti
Sintaksis
va uning turlari
So'z
birikmasi
Sintaktik
munosabatlarni ifodalovchi vositalar

Gap – sintaksisning o’rganish ob’ekti

Har qanday gap shakl va mazmun birligidan iborat butunlik bo’lishiga
qaramasdan, yaqin yillargacha sintaktik tadqiqotlarda, asosan, gapning
shakliy tomoniga e’tibor berilgan. Faqat ayrim o’rinlardagina (masalan,
gapning ifoda maqsadiga ko’ra turlarini belgilashda ikkinchi darajali
bo’laklarning ichki tasnifida) mazmun tomoniga murojaat qilindi.
Hozirgi kunda gap mazmunini o’rganuvchi mazmuniy sintaksis deyarli
hamma tilshunoslar tomonidan e’tirof etilgan bo’lsa ham, ammo
mazmuniy sintaksis maqomi masalasida bir xillik yo’q. Ular orasida ikki
qaramaqarshi qo’nalish ajralib turadi. Birinchi yo’nalish tarafdorlari
gapning zaruriy unsurlarining grammatik ma’nosiga asoslanadilar.


O’zbek tilida gaplar grammatik asoslarining miqdoriga ko’ra 2 ga
bo’linadi: Sodda va qo’shma: Bu shaharda tanish bilish yo’qligi Mirzayevga
shu bugun bilindi. Kampirning ko’zlarini allanechuk olayib ketdi, yuzining
suyakka yopishgan chandir terisi oqardi.

Sodda gaplar eganing ishtirok etish etmasligiga ko’ra 2 xil bo’ladi: Egasi
mavjud gaplar va egasiz gaplar: Biz yangi filmni tomosha qildik – yangi
filmni tomosha qildik.

Sodda gaplar ikkinchi darajali bo’laklarning ishtirokiga ko’ra 2 ga
bo’linadi: sodda yig’iq gap (Kamola kirib keldi), sodda yoyiq gap: (Kamola
darvozadan shoshilib kirib keldi).

Sintaksis va uning turlari
Sintaksis termini grek. sintaxis
"tuzish"demakdir. Gap va uning
tuzilishi. turlari so'z birikmasini o'rganuvchi grammatikaning bir bo'limi
smtaksis deyiladi.
Ma'lumki. kishilar bir-birlari bilan fikr almashadilar, aloqa qiladilar.
Bu esa gap orqali ro'yobga chiqadi. Gap o'z navbatida so'zlarning turli
sintaktik munosabatlari asosidatuziladi. Ana shu fikr almashuv vositasi
bo'lgan gap va so'z birikmasini o'rganish smtaksisning asosiy vazifasidir.
Shunga ko'ra sintaksisning o'rganish sohasi bir necha turlarga bo'linadi.
So'z shakl
sintaksisi har bir gapda ma'lum bir shaklda ishtirok
etadigan mustaqil so'zlarni ya'ni gap bo'laklarini o'rganadi. Masalan:
oftob olamni yoritadi (gapida oftob -ega, olamni -to'ldiruvchi, yoritadi -
kesim) kabi.

So'z birikmasi sintaksisi o'zaro sintaktik bog'lanib, tushuncha
ifodalovchi birliklarni o'rganadi. Masalan: rektorning buyrug'i,
quyoshning tafti, odamlarning fikri, talabaning kitobi.
Gap
sintaksisi o'zaro sintaktik bog'lanib, fikr ifodalovchi
birliklarni - sodda va qo'shma gaplarni o'rganadi. Masalan: Bahor
keldi (sodda gap). Bahor keldi, gullar ochildi (qo'shma gap).
Matn
sintaksisi mazmuniy yaxlitlikni tashkil etgan oliy
darajadagi kommunikativ butunliklarni o'rganadi. Masalan: Bizning
keyingi yillarda erishgan eng katta yutug'imiz - bu umimiiy
xonadonimizda qaror topgan tinchlik va barqarorlik, millatlar aro
va fuqarolar aro totuvlikdir(I. Karimov). Sintaksisning asosiy
birliklari quyidagilar:

l.So'z (leksema) - leksik, so'z shakl-grammatik birlik. ma'lum
grammatik shakldagi so'z (so'z shakl) gapda ma'lum sintaktik vazifa
bajaradi, sintaktik birlik bo'ladi va gap bo'lagi vazifasini bajaradi;
2. So'z birikmasi - so'zlar o'zaro sintaktik bog'lanib,tushuncha
ifodalovchi birlik so'z birikmasini hosil qiladi. U gaptarkibida unli
hosil qiluvchi unsure hisoblanadi.
3. Gap-so'zlar
sintaktik bog'lanib xabar bildiruvchi,
fikrifodalovchi birlik yuzaga keladi.

So'z birikmasi
Tushunchalar orasidagi munosabatlarni ifoda qilish uchun ma'no va
grammatik jihatdan o'zaro bog'lanib kelgan ikki va undan ortiq mustaqil
so'z, so'z birikmasi deyiladi. Masalan: a'lochi talaba, keksa bog'bon,
tovushdan tez, oppoq qor, Shohistaning kitobi.
So'z birikmasi kamida ikkita mustaqil so'zning o'zaro grammatik
jihatdan bog'lanishidan hosil bo'ladi. So'z birikmasi erkin birikma
hisoblanadi va turg'un birikmalardan farq qiladi.
Turg'un birikmalar tarkibidagi so'zlar o'rnini almashtirib bo'lmaydi va
ular bir gap bo'lagi vazifasini bajaradi. Erkin birikma tarkibidagi so'zlar
o'rnini almashtirish mumkin va birikma tarkibidagi har bir so'z alohida
gap bo'lib kela oladi. Misollarni solishtiring:


Shu kunga qadar o’rganib chiqqan sintaktik hodisalar va ularga xos ba’zi muhim
xususiyatlarni umumlashtiriidir. Darhaqiqat, dastlabki ma’ruzalarimizda-qayd
etganimizdek, sintaksis gap va uni tashkil etgan so’z shakllarining o’zaro
grammatik va mazmuniy munosabatlari hamda bu munosabatlarni yuzaga
chiqaruvchi vositalarni o’rganib chiqdi. Lekin bu uning bir qismi, xolos. Eng
asosiy qismiga endi kirib boramiz. Hozirgacha
bizga ma’lum sintaktik aloqa turi, vositasi va usullari, so’z birikmasi va gap
haqidagi nazariy bilimlar go’yo binoning qad rostlashini eslatadi. Binoning qad
ko’tarishida material bo’lgan ashyolar tilda sintaktik birliklar-so’z, suz
irikmalari, gaplar shaklida namoyon bo’ladi. So’zlardan so’z birikmalari, so’z
birikmalaridan gaplar va gaplardan matnlar keltirib chiqariladi. Biroq gapning
sintaktik tahlili deganda ko’pchilikka faqat gap bo’laklariga ajratishgina
anglashiladi.


Biroq sodda gapning tarkibiy tahlili bo’laklarga ajratish emas, ularni
dastavval so’z birikmalariga ajratish, shu birikmalarning bog’lanish
turi, yo’l va usullarini o’rganish, undan keyin gapning o’zi
klassifikatsiya nuqtai nazaridan qanday tahlil etilsa shunga e’tibor
qilinadi. Bunda ayniqsa gapning ifoda maqsadiga k o’ra turi, voqelikka
munosabatiga ko’ra turi, emotsionalligiga ko’ra turi, struktura asosining
miqdoriga, struktura asosining tarkibiga, ikkinchi darajali bo’laklarning
ishtirokiga, zaruriy bo’laklarning ishtirokiga va bo’laklarga ajralish va
ajralmasligiga ko’ra- turi kabi tahlil tartibi o’qiladi. so’ngra gapni
bo’laklaria ajratilishi maqsadga muvofiq hisoblanadi.


An’anaviy tilshunosligimizda esa sodda gapni sintaktik tahlil qilinadigan bo’lsa, uni
bosh va ikkinchi darajali bo’laklarga ajratiladi, undalma yoki kirish so’z kabilar
qatnashgan bo’lsa sintaktik aloqaga kirishmagan bo’laklar deb tahlil etiladi. Bu
tahlilda gap yoki so’z birikmasi klassifikatsiyasi tartibi ham hisobga olinadi, biroq bu
oliy va maktab dasturida birdek shakllanish kasb etmagan. Shuning uchun hozirgi davr
tilshunosligining taraqqiyoti ta’lim tizimining mazmunan yangilash yo’nalishlarini
belgilab bermoqda. Bunga ko’ra maktab ona tili o’qituvchisi "So’z birikmasi" mavzusi
bo’yicha quyidagi bilimlar silsilasini to’la o’zlashtirgan bo’lishi shartdir:"-bo’laklari
so’zlar bilan ifodalangan gaplarni kesimdan berilgan so’roq orqali tarkibiy qismlarga
ajrata olishi: Paxtakor dalada ishlaydi: paxtakor ishlaydi; dalada ishlaydi; va shunga
o’xshash bo’laklari so’z birikmalari bilan foydalangan gaplarni ham tarkibiy qismlarga
ajratishni bilishi: Mohir paxtakor kolxoz dalasida fidokorona ishlaydi.


Sintaktik birliklariing bunday butun va bo’lak munosabati -
darajali munosabat hisoblanadi. Biroq nima bo’lganda ham gapda
obektiv mazmun ma’lum moddiy vositalar-sintaktik shakllar
orqali ifodalanadi. Gapning bunday moddiy ifodalanish tomoni
uning sintaktik tuzilishidir. Sintaktik tuzilish esa uzaro munosabatda
bo’lgan bir necha unsurlarning bir butuklik sifatidagi birlashishi. Sintaktik
tuzilish unsurlarini an’anaviy tilshunoslikda gap bo’laklari atamasi bilan
nomlaydilar. Lekin
sintaktik tuzilish tarkibidagi barcha sintaktik shakllar gap
bo’laklari tarkibiga kiritilmaydi. An’anaviy tilshunoslikda
sintaktik shaklning tobe aloqaga kirishi (deminatsiya munosabati) uning
gap bo’lagi deb hisoblanishining bosh mezoni sanaladi.


Sintaktik birlik hisoblangan ganining shakliy tuzilish jihatdan uning ziddiyatini
hisobga olgan holda quyidagicha sintaktik shakllarga bo’lish-mumkin:

I. Sintaktik aloqaga kirishadigan sintaktik shakllar;
2. Sintaktik aloqaga kirishmaydigan sintaktik shakllar;

Birinchisi an’anaviy gap bo’laklari hisoblanadi. Ya’ni tobe aloqa tarkibida muayyan
sintaktik vaziyatda keluvchi eng kichik sintaktik shakl gap bo’lagi sanaladi. Tobe aloqadorlik
asosidagi so’z shakllar
juftligida tobe qism hokim qism talab etgan vaziyatda keladi.
Bunda tobe kismning vaziyati anik, hokim qism vaziyati esa
noaniq bo’ladi. Uning qaysi vaziyatda kelganligi nutq zanjirining keyingi xalqasida aniqlanadi.


Gap bo’laklarining birinchi ma’nosi obektiv borliq bilan
bog’lansa, obektiv borliq unsurlarining va bu unsurlar o’rtasidagi
munosabatning inson ongida aks etishini ko’rsatsa, ikkinchi ma’nosi
jumlaning ma’no unsurlari munosabati zanjirida uning qaysi vazifada
kelishini aks ettiradi. Buni shartli ravishda morfologik ma’no yoki
sintatik ma’no terminlari bilan yuritishimiz ham mumkin. Sintaktik
ma’no morfologik ma’nolar asosida vujudga-keladi.Morfologik ma’no
sintaktik ma’noning mundarijasini belgilaydi. Sintaktik ma’no esa
jumla tarkibida boshqa sintaktik ma’no bilan
munosabatda vujudga keladi.

ADABIYOTLAR:
1. M.Asqarova, Y.Abdullayev, M.Olimxonova “ Ona tili ” kitobi. 8-9
sinflar uchun. T – 1994 y.
2. V.Egamov “ Hozirgi o ’ zbek adabiy tili ” . T – 1988 y.
3. G ’ .Abduraxmonov, S.Mamajonov “ O ’ zbk tili va adabiyoti ” . T –
1995 y.
4. G ’ .Abduraxmonov “ O ’ zbek tili grammatikasi ” . T – 1996 y.
5. “ O ’ zbek tili grammatikasi ” II tom O ’ zRFA. T – 1976 y.
6. M.Olimxonova “ Maktabda ona tili sintaksisini o ’ rgatish ” .

“O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi” kitobi haqida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish