O‘zbek tilining milliy korpusini yaratish muammolari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilining milliy korpusini yaratish muammolari

Купить

O`ZBEK TILINING MILLIY KORPUSINI YARATISH
MUAMMOLARI
Reja:
1. Rossiya va g‘arbda korpus yaratish masalasi.
2. O‘zbek tili korpusini yaratish muammolari va vazifalari.
3. Korpus tahlil (korpus analiz) yo‘nalishi.

Korpus –bu bir nechayoki muayyan til matnlarining yig‘indisiga asoslangan
elektron shaklda to‘plangan ma’lumot (so‘rovnoma)lar tizimidir. Milliy korpus
esa muayyan tilning ma’lum davr (yoki davrlar)dagi maqomi, janrlari, uslublari,
hududiy hamda ijtimoiy ko‘rinishlari va boshqalarni o‘z ichiga oladi.
Milliy korpus tilshunoslikning korpus lingvistikasi mutaxasislari tomonidan
tuziladiki, bu ilmiy tadqiqot va til o‘rganish uchun xizmat qiladi.
Jahonning ko‘pgina yirik tillari allaqachon ilmiy ishlanganligi, hajmi va
ko‘lamiga ko‘ra o‘zaro farqlanuvchi o‘zining milliy korpusiga ega. Masalan,
ko‘pchilik tomonidan e’tirof etilgan Britaniya milliy korpusi (BMK)dir. Aksariyat
milliy korpuslar mazkur loyiha asosida shakllangan. S h uningdek, Praganing
Karlova universiteti tomonidan tuzilgan Chex milliy korpusi ham slavyan tillari
orasida ajralib turadi.
Milliy korpusning o‘ziga xos ikki muhim xususiyati mavjud. Birinchidan, u
me’yorlashtirilgan muayyan tarkibga ega ekanligi bilan xarakterlanadi. Bu korpus
ma’lum tilda berilgan (turli badiiy janrlar: publitsistik, o‘quv, ilmiy, ish yuritish,
so‘zlashuv, shevaviy kabi),ularning barchasi imkon darajasida ma’lum doiraga oid
ma’lumotlarning proporsional matnlari hisoblanadigan og‘zaki va yozma
ko‘rinishlarining barchasini o‘z qamroviga oladi degani. Korpusning qoniqarli
darajada bo‘lishi uchun uning ko‘lamiga e’tibor qaratish kerakligini nazardan
chetda qoldirmaslik kerak (masalan, o‘n va yuz milliongacha so‘z qo‘llash
kabi).Yoki rus tili milliy korpusi tuzuvchilari tomonidan ikki yuz million so‘z
kiritish rejalashtirilgan.
Ikkinchidan, korpus unga kiritilayotgan matnlarning o‘ziga xos jihatlari
to‘g‘risida muhim ko‘shimcha ma’lumotlarni saqlaydi (bular annotatsiya yoki
kiritma ko‘rinishidagi matnlardir). Kiritma– korpusning asosiy bosh
ma’lumotnomasi bo‘lib, u korpusni zamonaviy internet tarmog‘ida mavjud
bo‘lgan oddiy matnlar (yoki “kutubxonalar”) to‘plamidan ajratib turadigan,
masalan, bir muncha mashhur bo‘lgan “Maksim Morshkov kutubxonasi” yoki

“Rus vertual kutubxonasi” kabilardan farqlanadigan matnlardir. Hozirgi vaqtda
mutaxassislar tomonidan “Fundamental elektron kutubxona” yaratildi va u doimiy
ravishda rus mumtoz adabiyoti namunalari bilan to‘ldirib borilmoqda.Unga
muntazam tarzda va yuqori aniqlikda nashr etilayotgan adabiy matnlar kiritilib
turadi. Biroq bu kabi kutubxonalarda qayta ishlanmagan matnlar ham mavjud
bo‘lib, ilmiy tadqiqotlar uchun foydalanishda bir muncha chegaralangandir. Shuni
ta’kidlash kerakki, bu kabi kutubxonalar til xususiyatlaridan ko‘ra matnning
mazmun-mohiyati bilan qiziquvchilar tomonidan yaratiladi. Milliy korpus
kutubxonalardan farqli o‘laroq “qoniqarli” va “foydali” matnlar to‘plami emas. U,
asosan, til o‘rganish uchun xizmat qiluvchi jihatdir. Bunda o‘rtamiyona
yozuvchilarning romanlari ham, oddiy so‘zlashuvmatnlari va ijara
shartnomalardan ham, mumtoz badiiy adabiyot namunalari qatorida
foydalanilaveradi.
Korpusning rang-barang ilovalar bilan boyitilishi uning ilmiy va
o‘qimishliligini baholaydigan jihatdir. Rus tili milliy korpusida kiritmalarning
to‘rt turidan foydalaniladi:1) metamatnli;2) morfologik;3) talaffuz (aksentologik)
va 4) semantik. YAqin kunlarda uning sintaktik ko‘rinishi kiritilishi ham
rejalashtirilayapti. Kiritmalar tizimi borgan sari ko‘payib, takomillashib
boraveradi.
S h u o‘rinda milliy korpus nega kerak degan savol tug‘iladi.
Milliy korpus,avvalo, tilning leksika va grammatikasi yuzasidan olib
boriladigan ilmiy tadqiqotlar uchun kerak. SHuningdek, bir necha yuz yilliklar
davomida tilda yuz beradigan uzluksiz o‘zgarishlar, jarayonlarni kuzatish
imkonini beradi.
Korpusning yana bir vazifasi til sohalarining barcha jihatiga taalluqli
ma’lumotlarni olish (masalan,leksik, grammatika, aksentologik, til tarixi kabi),
zamonaviy kompyuter texnologiyalari vositasida katta hajmdagi til hodisalarini
juda tez tahlil qilish va siqiqlashtirishga xizmat qilishdan iborat. Avvallari

tadqiqotchi zarur misollarni qo‘lda yozib olar, bu esa juda ko‘p mehnat talab
qilgani holda oz miqdordagi materiallarni qayta ishlashga imkon berar edi.
Endilikda tahlil qilinayotgan materiallarning ko‘lami va ma’lumot topish
tezligida muammolar bo‘lmaydi. Bu esa tadqiqodchi uchun beqiyos imkoniyatlar
eshiklarini ochadi. Milliy korpus til haqidagi bilimlarimiz imkoniyatini,
shuningdek, uni statistik tahlil qilishning (o‘rganishning), hatto hozirga qadar
o‘rganilmay kelinayotgan hodisalarning qurilishi va taraqqiyotidagi
qonuniyatlarni, mavjud xulosalarga bo‘lgan shubhalarni yoki taxminiy hodisalarni
aniqlash imkonini beradi. Endilikda tilning grammatik qurilishi, hatto mashhur
akademik lug‘atlar, hech istiholasiz muayyan tilning milliy korpusi asosida
yaratilishi kerak bo‘ladi. SHu nuqtayi nazardan milliy korpus talabgorlari, albatta,
muayyan tilning turli sohalari tadqiqotchi–lingvistlari hisoblanadi. Biroq
korpusdan foydalanuvchilar professional mutaxasislar bilan chegaralanmaydi.
Davr yoki ma’lum muallifning fiklari, til haqidagi ishonchli statistik ma’lumotlari
adabiyotshunoslarni, tarixchilarni va gumanitar bilimlarning turli vakillarini
qiziqtirishi mumkin. Milliy korpuslar milliy va chet tillarni o‘qitish uchun ham
muhim ahamiyat kasb etadiki, ko‘pgina darslik va o‘quv rejalari hozirda milliy
korpusga moslangan bo‘lishi kerak. Korpus ko‘magida taniqli mualliflarning
notanish so‘z yoki grammatik shakllarini ajnabiy ham, maktab o‘quvchisi ham,
o‘qituvchi ham, jurnalist ham, redaktor yoki yozuvchi ham tez va oson tekshirib
olishi mumkin bo‘ladi.
Demak, milliy korpus kasbidan yoki u oddiy qiziquvchimi,muayyan til
korpusining tuzilishi va ishlashidan,undan foydalanuvchilarning millatidan qat’i
nazar, o‘rganuvchilar uchun birdek foydalanish imkonini beradi.
Milliy korpus qanday rivojlanadi?
Rus tilining milliy korpusi, avvalo, o‘z ichiga XVIII asrning o‘rtalaridan to
XXI asrning boshlarigacha bo‘lgan davrni qamrab oladi. Bu davr xoh o‘tgan, xoh
yangi bo‘lishidan qat’i nazar, u sotsiolingvistik ko‘rinishdagi badiiy, so‘zlashuv,

jonli so‘zlashuv, qisman dialektal matnlarni tashkil qiladi. Korpusga badiiy
qimmatga ega bo‘lgan va til o‘rgatishga qiziqish uyg‘otadigan, orginal (tarjima
qilinmagan) badiiy adabiyot namunalari kiritiladi (proza va drama, keyinchalik
she’riyat ham). Badiiy she’rlardan tashqari, yozma adabiyotning boshqa
namunalaridan publisistika, ilmiy ommabop va ilmiy adabiyotlar, shaxsiy
chiqishlar (ma’ruzalar), shaxsiy yozishmalar, kundaliklar, xujjatlar va boshqalar
ham kiritiladi.
Hozirga vaqtda rus tili milliy korpusi quyidagi kichik-kichik korpus
(podkorpus)larni o‘z ichiga qamraydi:
1) chuqur annotatsiya (tahlil)langan korpus (bunda har bir gapning
morfologik va sintaktik qurilishi uchun tahlil mavjud);
2) rus va ingliz matnlarining parallel korpusi (bunda rus yoki ingliz
tillaridagi so‘z va so‘z birikmalarning tarjimalarini topish mumkin bo‘ladi);
3) dialektal matnlar korpusi (bunda Rossiyaning turli hududlarida grammatik
xususiyatlariga ko‘ra saqlangan dialektik matnlar mavjud);
4) poetik matnlar korpusi (bunda she’riyatning nafaqat leksik va
grammatik, balki uning turli janrlari (sonet, epigramma, amfibrax, ularning qofiya
turlari) bilan bog‘liq jihatlar mavjud);
5) rus tilini o‘rganish korpusi (bunda asosiy e’tibor rus tilining maktab
programmasiga yo‘naltirilgan);
6) og‘zaki nutq korpusi (bunda magnit tasmasiga yozib olingan ommaviy va
xususiy og‘zaki matnlari va 1930-2000-yillardagi kinofilmlar transkript (talaffuz)
matnlari mavjud) va b.
Xullas, korpus tilshunosligi, uning milliy shakllarini yaratish, shuningdek,
mavjud tajribalardan kelib chiqib o‘zbek milliy korpusining nazariy va amaliy
asoslarini ishlab chiqish, uni keng jamoatchilikka tadbiq qilish mutaxassislarning
galdagi dolzarb vazifalaridan biridir. Natijada o‘zbek tili mumtoz va zamonaviy
matnlari, turli janrlarda yaratilgan betakror durdona asarlar “ikkinchi hayot”ga

yo‘llanma oladi va kelgusida o‘zbek tilining ham ko‘p ming (ikki yuz, besh yuz
ming yoki million) so‘zli lug‘atlarini yaratish imkoni tug‘iladi.
Foydalaniladigan adabiyotlar
1. Абдураҳмонов Х., Маҳмудов Н. Сўз эстетикаси. Тошкент, 1981.
2. Актисова О.А. Синтаксические средства реализации концептов в
аспекте эволюции типов повествовательной речи: На материале описаний в
романах “Преступление и наказание” Ф.М.Достоевского и “Мастер и
Маргарита” М.А.Булгакова: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Волгоград :
Волг. гос. ун-т , 2006. – С. 29.
3. Воҳидов Р., Неъматов Ҳ. Сўз бағрида маърифат. -Т.: Ёзувчи, 2001.
4. Галперин Р.И. О понятии текст // Вопросы языкознания. – Москва,
1974. – № 6. – С .22.
5. Горелов И.Н., Седов К.Ф. Осно вы психолингвистик и: Учеб ное
пособие. – М.: Лабиринт, 2001. – С. 4.
6. Григорева В.С. Дискурс как элемент коммуникативного про ц есса:
прагмалингвистический и когнитивный аспекты : монография – Тамбов :
Изд-во Тамб. гос. техн. ун-та, 2007.
7. Ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари. ЎУМ, ЎзМУ 2011.
Ўзбек филологияси факултети кутубхонаси.
8. Усмонов С. Умумий тилшунослик. -Т.: Ўқитувчи, 1972.
9. Фалсафа. Қомусий луғат. –Т, 2004.
10. Фурс Л.А. Синтаксически репрезентируемые концепты: Автореф.
дис. … д-ра филол. наук. – Тамбов: Тамбовский гос. ун-т им. Г.Р.Державина,
2004. – С. 42.
11. Хайруллаев М., Ҳақбердиев М. Мантиқ. -Т.:Ўқитувчи, 1993. -Б.
92-95.

O‘zbek tilining milliy korpusini yaratish muammolari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish