O‘zbek tilining neyrolingvistik tadqiqi muammolari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	26.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilining neyrolingvistik tadqiqi muammolari

Купить

O‘ZBEK TILINING NEYROLINGVISTIK TADQIQI
MUAMMOLARI
Reja:
1. Neyrolingvistika fanining o`rganish obyekti haqida.
2. Afaziya .
3. Nevrolingvistik dasturlar haqida.
4. NLD asoslari. Nevrolingvistik dasturlarning sohaviy qo‘llanishga ko‘ra
turlari.
5. O‘zaro muloqot va b iznesda nevrolingvistik dasturlar.
6. Ta’lim tizimida qo‘llaniladigan nevrolingvistik dasturlar.
7. Nevrolingvistik terapiya.

Neyrolingvistika fanining o`rganish obyekti haqida. Neyrolingvistika neyron
va lingvistika so`zlarining O`zaro birikuvidan, qo`shilishidan hosil bo`lib, inson
miyasidagi nerv hujayralarining- neyronlarning tilni-so`zlarni hosil qilishdagi
vazifasini o`rganadi. Neyron nerv (asab) sistemasining asosiy qismi, tarkibiy
elementi sifatida tilni-til va nutq birliklarini yaratishda faol xizmat і iladi, yetakchi
hisoblanadi. Shunga ko`ra neyrolingvistika inson nerv sistemasi bilan aloqa
quroli-til orasidagi uzviy, doimiy, zaruriy munosabatni yoritadi.
Tilshunoslik tibbiyotning nevrologiya bo‘limi bilan ham uzviy aloqada.
So‘nggi davrlarda psixologiya, nevrologiya va tilshunoslik fanlarining oralig‘ida
neyrolingvistika nomi bilan yuritiluvchi yangi fan tarmog‘i vujudga keldi.
Bu fan nutqiy faoliyat bosh miyaning mahsuli ekanligi, miya kasallanishining
nutqiy faoliyatga ta’siri masalalarini o‘rganadi. Sodda qilib aytganda,
neyrolingvistikaning o‘rganish obyektlaridan biri afaziya, ikkinchisi
neyrolingvistik dasturlash (NLP)dir.
Miya nutq zonasining zararlanishi va buning natijasida nutqiy faoliyatning
buzilishi masalasi bobokalonlarimiz Ibn Sino, Beruniy asarlarida qayd etilgan va
bu kasalni davolashga e’tibor bergan bo‘lsalar ham, lekin u alohida fan tarmog‘i
sifatida shakllana olmadi.
chuqur o‘rganilgan.
Miya zararlanishining nutqqa ta’siri muammosi izchil ravishda XIX asrning
ikkinchi yarmidan boshlab o‘rganildi.
2. Neyropsixologiya va u bilan bog‘liq bo‘lgan neyrolingvistika maxsus fan
sifatida yaqindagina — o`tgan asrning yetmishinchi yillarida shakllandi. Bu
fanning vujudga kelishida A. A. Leontev, A. R. Luriya, E. S. Beyn, R. M. Boskis,
E. N. Venarskaya, O. S. Vinogradova, N. A. Eysler singari olimlarning xizmati
kattadir.
Neyrolingvistika fani bo‘yicha to‘liq ma’lumot beruvchi ilk kitob A. R.
Luriya tomonidan yozildi.

Nutqiy axborot jarayoni, ya’ni kishilarning o‘zaro nutq yordamida bir-biriga
axborot berish va bir-biridan axborot qabul qilish jarayoni bir qancha fanlarning
o‘rganish obyekti sanaladi. Xususan, bu jarayon tilshunoslik va psixologiya
fanlari tomonidan Tilshunoslik kishilarning asosiy aloqa vositasi bo‘lgan til va
uning bevosita aloqa-aralashuv jarayonida voqelanuvchi nutqni ajratgan holda,
ichki tuzilish, tuzilish birliklari, bu tuzilish birliklarining nutqiy jarayonda turli-
tuman voqelanishi, «ichki tuzilish»dan «tashqi tuzilish»ga o‘tishning asosiy
bosqichlari va yuqoridagi ikki tuzilishning o‘zaro munosabatlari kabi qator
masalalarni atroflicha o‘rgandi.
Inson borliqni ongida aks ettiradi. Aks ettirish sezgi organlari yordamida
amalga oshiriladi. Sezgi organlari esa tashqi olam haqida muayyan axborotlarni
miyaga uzatadi. Miya esa bu axborotlarni umumlashtiradi. Ko‘rinadiki,
obyektiv olamni aks ettirish jarayoni markaziy nerv sistemasi, bosh miya orqali
yuzaga chiqadi.
Nerv sistemasi odatda ikki guruhdagi nerv sistemalarini o‘z ichiga oladi:
1) markaziy nerv sistemasi va 2) chegara nerv sistemasi. Borliq haqida
axborot beruvchi nutq va uni tushunish chegara nerv sistemalari markazga qarab
yo‘nalishi orqali amalga oshiriladi. Chegara nerv sistemalari markaziy nerv
sistemalariga obyektiv borliqsagi narsa va hodisalarning muayyan belgilari
haqidagi ma’lumotni beradi. Shuning uchun ham chegara nerv sistemasiga
aloqador a’zolarni tahlil qiluvchilar (analizatorlar) deb yuritiladi. Ular ko‘rish,
eshitish, ta’m-maza a’zolari sanaladi. Har bir analizatorda ikki turdagi nerv
strukturasi ajratiladi.
1) axborotni mazkur sezgi organidan bosh miya pardasiga eltuvchi struktura;
2) borliq predmetlariga yo‘naltiruvchi struktura (miyaning bilish zonasi).
Uchinchi sath sifatida murakkab anatomik tuzilishga ega bo‘lgan til pardasi
zonasi ajraladi. Bu zonada miyaning turli analizatorlaridan kelgan belgilar

kompleksi birlashtiriladi va natijada sezgi hissiyotidan til umumlashmasiga o‘tish
imkoniyati tug‘iladi.
Nutq hosil qilish, til xulqi aks harakat: markazdan chegaraga tomon harakat
orqali yuzaga chiqadi. Miya analizatorlari qoplangan zonada shakllangan nutqiy
dastur nutq praksizi zonasida konkretlashadi va nutq organlari (shuningdek yozma
nutqni yuzaga chiqaruvchi sistema) ishtirokida proeksiya harakat sistemasi
yordamida yuzaga chiqadi.
Miyaning praksiyali sistemasidan (sensor yoki harakatlanuvchi) farqli
ravishda gnostikpraksik parda va pardali analizatorlarni yopish zonasi funksional
assimmetriya bilan xarakterlanadi: til sistemasi va nutq orqali ifodalangan
tafakkur esa uning yarimshari bilan bog‘langan.
Inson miyasi murakkab funksional sistema bo‘lib, eng kamida uchta asosiy
blok ishtirokida muttasil faoliyat ko‘rsatadi. Ulardan biri pardaning tetiklanishini
ta’minlaydi va tanlash, selektiv faoliyat shaklining uzoq amalga oshirish
imkoniyatini beradi. Boshqasi axborotni olish, qayta ishlash va saqlashni
ta’minlaydi. Uchinchisi esa faoliyatni programmalashtirish, boshqarish va nazorat
qilish vazifasini bajaradi.
Yuqorida bayon qilingan bloklarning zararlanishi ularning bir me’yordagi
vazifasiga salbiy ta’sir qiladi. Birinchi blokka mansub apparatlarning zararlanishi
psixik faoliyatni tanlash, selektiv imkoniyatini cheklaydi. Ikkinchi blok
apparatlarining zararlanishi axborotni qabul qilish, qayta ishlash va saqlash
qobiliyatini yo‘qotadi. Uchinchi blokning zararlanishi esa programmalashtirish,
barqaror ravishda boshqarish va nazorat qilish imkoniyatini cheklaydi.
Ko‘rinadiki, miyadagi har qanday zararlanish inson faoliyataning ma’lum
qismiga salbiy ta’sir qiladi Sensor proyeksiya sistemasining zararlanishi eshitish
va ko`rish organining kuchsizlanishiga olib keladi. Buning natijasida og‘zaki va
yozma nutqni qabul qilish imkoniyati pasayadi. Nutqiy agnoziya holatida bemor
ko‘rish va eshitish qobiliyatini yaxshi saqlagan holda, ona tilining tovush

«qiyofasi»ni (nutqiy eshitish agnoziyasi) yoki yozma nutqda harf ko‘rinishini
«nutqiy ko‘rish agnoziyasi» unutadi. Bunday vaqtda bemor gapirish yoki yozishi
mumkin. Nutqiy eshitish agnoziyasiga uchragan bemor o‘qishi, nutqiy ko‘rish
agnoziyasiga uchragan bemor esa og‘zaki nutqini tushuntirish mumkin.
Nutqiy apraksiya ro‘y berganda esa buning teskari holatiga duch kelinadi.
Bunday vaqtda bemorning nutq organlari harakati va yozish harakati buziladi,
tovush va so‘zlarni talaffuz qila olmaydi va yoza olmaydi. Lekin atrofdagi
odamlar nutqini tushunish, yozuvlarini o‘qish qobiliyati saqlanib qolishi mumkin.
Analizatorlar yopqichlarining parda zonasi zararlanganda, afaziya holati
kuchayadi. Bu vaqtda har qanday nutqiy faoliyat: eshitish, ko‘rish faoliyati ham,
talaffuz qilish, o‘qish faoliyati ham so‘nadi. Agar zararlanish manbayi o‘rtacha
bo‘lsa bemorning so‘zda tovushni farqlash qobiliyati yo‘qoladi. Fonetik jihatdan
yaqin bo‘lgan so‘zlarni aralashtirib yuboradi. Ba’zan afaziya holatida eshitgan
yoki o‘qigan narsalarning ma’nosini tushunmagan holda mexanik ravishda
takrorlashi mumkin.
Neyrolingvistika uchun ikki til va ko‘p til egalarining (poliglotlarning)
miyasi zararlanishi katta material beradi. Bu vaqtda bemor bir tilni ma’lum
darajada saqlagan holda, ikkinchi tilni butunlay unutish yoki bir necha tillarning
elementlarini aralashtirib yuborishi mumkin.
Neyrolingvistika yuqoridagi holatlarni aniqlash bilan, bemorlarni samarali
davolash uchun katta imkoniyat yaratib beradi. Lingvistika va tibbiyotning qo‘lga
kiritgan yangiyangi yutuqlari neyrolingvistikaning tekshirish usullarini
takomillashtirib boradi. Hozirgi kunda neyrolingvistika psixolingvistika,
neyropsixologiya, neyrofiziologiya, psixoakustika, kibernetika kabi oraliq fanlar
g‘oyalari va metodlaridan barakali oziqlanmoqda. Shunday qilib, neyrolingvistika
insonning olamni belgilashtirish tabiatini kompleks ravishda o‘rganishning bir
tarmog‘i sifatida rivojlanib bormoqda.

Neyrolingvistik dasturlashni bizning tilimizga tarjima qilsak nervlar til va
dasturlash degan so`zlar kelib chiqadi. Yoki tushunarli tilda aytadigan bo`lsak,
insonni til va so`zlar yordamida dasturlash degan ma`noni beradi. Bugungi kunda
gipnozchilar va manipulyatsiya texnikalarini organgan kishilar neyrolingvistik
dasturlashdan foydalanib oz maqsadlariga yetmoqdalar.
Quyida neyrolingvistik dasturlashning bir necha texnikalari bilan tanishamiz.
Bu texnika NLDning asosi deyish ham mumkin. Chunki uning yordamida
insonga xohlagancha ta`sir ko`rsatish imkoniyati bor va siz uning o`zini tutishini
boshqara olasiz. Bu texnika gipnoz qilishning ham asosidir. Boshqa kishini
boshqarish uchun oldin unga moslashish kerak bo`ladi. Moslashish uchun siz
suhbatdoshingizning harakatlari ritmiga kirishingiz kerak. Bu uning holati, ko`z
qarashi, gavdani ushlashi, qo`llarining holati, oyoqlarining holati, nafas olish ritmi
va boshqalar bo`lishi mumkin. Lekin bunda uning kayfiyatiga kira olish eng
asosiy ahamiyatga ega. Nafas olish ritmiga moslashish katta natijalar beradi.
Suhbatdoshingizning nafas olishini kuzatasiz va u nafas olganda jim turasiz,
u nafas chiqarayotgan paytda esa gapirasiz. Natijada uning quyi ongida sizning
gaplaringiz xuddi u tomonidan aytilayotganday taassurot qoldiradi. Aytaylik,
suhbatdoshingizning jahli chiqyapti va dam solingan sharga o`xshab, shishib
turibdi. Sizning maqsadingiz – uni jahldan tushirish. Bu holda siz ham o`z
psixikangizni tezlashtirasiz va xuddi jahl qilgandagiday fiziologik holatga kirasiz.
Bu sizning suhbatdoshingizga moslashishingiz bo`ladi. Shu holatda u bilan
suhbatni davom ettirasiz va suhbat davomida asta-sekin o`z psixikangizni
tormozlay borasiz.
Siz tinch holatga o`tganingizda suhbatdoshingiz ham tinchlanib qolganligini
ko`rasiz. Agar suhbatdoshingiz jiddiy yuz ko`rinishiga ega bo`lsa siz ham
jiddiylashing va bir oz o`tgandan keyin jilmaya boshlaysiz. Suhbatdoshingiz ham
sizga ergashib jilmaya boshlaydi. Bu usul bilan har qanday odamda o`zingiz

xohlagan har qanday kayfiyatni paydo qilishingiz mumkin. Eng asosiysi, dastlab
suhbatdoshingizning kayfiyatini o`zingizda nusxalay olishingizdir.
Masalan,kichkina jiyanim unga berilgan buyruqlarning hammasini teskarisini
qilishni yaxshi ko`radi. Shuning uchun uni uxlatish juda qiyin ish. Unga “uxla”
deyishlari bilan uning uyqusi o`chib ketadi. Shunday paytda men u bilan gaplasha
boshlayman va uning nafas olishi bilan o`zimnikini sinxronlashtiraman. Ozroq
gaplashganimizdan keyin men asta nafas olishimni sekinlashtira boshlayman va
shu vaqtda so`zlash tempim ham sekinlasha boradi. Birpas boshqa mavzularda
gapirgandan keyin gap orasida esnab, uyqum kelganligini aytaman. Shunda u ham
esnay boshlaydi. Men tormozlanishda davom etaveraman va salgina vaqt
o`tgandan keyin u uxlab qoladi. Shunday qilib bolani uxlatish jarayoni 4-5
daqiqadan ko`p vaqt olmaydi.
Bu texnikani qo`llay olsangiz hamisha oshig`ingiz olchi bo`lishi tayin. Uning
asosiy maqsadi suhbatdoshingizga biror narsani tanlash ixtiyorini
berishingizdadir. Lekin bu tanlov – soxta tanlovdir. Siz taklif qilayotgan variantlar
ichidan u faqat sizga kerakli bittasinigina tanlay olsin yoki ikkita variant ham bir
xil natija berishi ko`zda tutilsin. Masalan, suhbatdoshingiz biror hujjatga imzo
qo`yishi kerak. Siz undan – Bunga imzo qo`yishga rozimisiz? – deb so`rasangiz u
albatta rad qiladi va bunday qilmasligi uchun mingta bahona topa oladi. Siz unga
–
- Peroli ruchkada imzo chekasizmi yoki sharikli ruchkadami? – deb tanlash
imkoniyatini berasiz. Endi u imzo chekish-chekmaslik haqida emas, balki qaysi
ruchkada imzo chekish haqida o`ylay boshlaydi. Siz o`z mahsulotingizni birovga
o`tkazmoqchisiz, lekin mijozning uni olish niyati yo`q. Siz undan qaysi ranglisini
o`rab berishingiz kerakligini so`raysiz.
Bu mijozning olaman-olmayman fikrini qaysi ranglisini olamanga o`zgartirib
yuboradi. Bunday soxta tanlov variantlarini sharoitdan kelib chiqib

xohlaganingizcha o`ylab topishingiz mumkin.
Mazkur usullarni tadbirkorlar, savdogarlar ko`p qo`llashadi.
Axborotni izlash, topish, to‘plash, qayta ishlash, saqlash va tarqatish bilan
bog‘liq bo‘lgan nojo‘ya hatti-harakt tufayli kelib chiqadigan ruhiy kasalliklarga
qarshi ma’naviy immunitetni mustahkamlashning zamonaviy usullaridan biri
neyrolingvistik dasturlashdir.
Neyrolingvistik dasturlashga oid dastlabki ilmiy ish hisobotlari o‘tgan
asrning 70-yillarida paydo bo‘lgan. Amerika olimlaridan Jon Grinder va Richard
Bendlerlar neyrolingvistik dasturlash aoschilari hisoblanadilar. Neyrolingvistik
dasturlash yo‘li bilan kishi ruhiyatiga ta’sir etkazuvchi mutaxassislarning fikriga
ko‘ra bunday dasturlar:
 biron narsa yoki hodisadan qo‘rquv hissini yoki boshqa xil noxush hislarni
bir soatga qolmay bartaraf etish;
 past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarga, o‘zlariga ma’lum cheklashlar qo‘yib
olgan katta yoshdagilarga ulardagi cheklanishlarni bir soatga ham etmaydigan
vaqt mobaynida bartaraf etish;
 chekish, ichkilikbozlik, mechkaylik, uyqusizlik kabi ko‘ngilsiz qusurlardan
bir nechta seansdan so‘ng qutulishlik;
 qattiq ruhiy tushkunlik bilan ifodalanuvchi kasalliklarni bir nechta seansdan
so‘ng yo‘qotish va shular kabi yana bir qancha holatlarni bartaraf etish imkonini
beradi. Kuzatishlar yana shu narsani ham tasdiqlaydiki, yuksak axloqiy did bilan
tanlab ko‘p kitob o‘qigan kishilarning mafkuraviy immuniteti etarlicha
mustahkam bo‘ladi.

Foydalaniladigan adabiyotlar
1. Абдураҳмонов Х., Маҳмудов Н. Сўз эстетикаси. Тошкент, 1981.
2. Актисова О.А. Синтаксические средства реализации концептов в
аспекте эволюции типов повествовательной речи: На материале описаний в
романах “Преступление и наказание” Ф.М.Достоевского и “Мастер и
Маргарита” М.А.Булгакова: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Волгоград :
Волг. гос. ун-т , 2006. – С. 29.
3. Воҳидов Р., Неъматов Ҳ. Сўз бағрида маърифат. -Т.: Ёзувчи, 2001.
4. Галперин Р.И. О понятии текст // Вопросы языкознания. – Москва,
1974. – № 6. – С .22.
5. Горелов И.Н., Седов К.Ф. Осно вы психолингвистик и: Учеб ное
пособие. – М.: Лабиринт, 2001. – С. 4.
6. Григорева В.С. Дискурс как элемент коммуникативного про ц есса:
прагмалингвистический и когнитивный аспекты : монография – Тамбов :
Изд-во Тамб. гос. техн. ун-та, 2007.
7. Ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари. ЎУМ, ЎзМУ 2011.
Ўзбек филологияси факултети кутубхонаси.
8. Усмонов С. Умумий тилшунослик. -Т.: Ўқитувчи, 1972.
9. Фалсафа. Қомусий луғат. –Т, 2004.
10. Фурс Л.А. Синтаксически репрезентируемые концепты: Автореф.
дис. … д-ра филол. наук. – Тамбов: Тамбовский гос. ун-т им. Г.Р.Державина,
2004. – С. 42.
11. Хайруллаев М., Ҳақбердиев М. Мантиқ. -Т.:Ўқитувчи, 1993. -Б.
92-95.

O‘zbek tilining neyrolingvistik tadqiqi muammolari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish