O‘zbek tilining “Orfoepiya qoidalari” - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	60.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilining “Orfoepiya qoidalari”

Купить

Mavzu:O’zbek tilining “Orfoepiya qoidalari”
Reja:
1. Orfoepiya haqida umumiy ma’lumot
2. Ayrim unli va undoshlar orfoepiyasi
3. Ayrim grammatik shakllar orfoepiyasi

Orfoepiya haqida umumiy ma’lumot . Orfoepiya (yunoncha orthos -
"to‘g‘ri" epos-"nutq" demakdir) adabiy talaffuz qoidalari to‘plami bo‘lib, u
milliy til doirasida yagona talaffuz me’yorini belgilaydi. Shunga ko‘ra,
orfoepiya adabiy tilning og‘zaki shakli bilan bevosita bog‘liqdir.
O‘zbek milliy tilining tarkibi nihoyatda rang-barang va murakkab bo‘lib, u
o‘zida uchta yirik lahjani birlashtiradi. Bu lahjalardagi so‘zlar talaffuzi
o‘ziga xos fonetik, leksik va morfologik belgilari bilan farqla-nadi: 1)
qipchoq lahjasida so‘z boshida adabiy tildagi y undoshi o‘rnida j talaffuz
qilinadi: yo‘q //jo‘q, yigit//jigit ; adabiy tildagi g‘ o‘rnida v undoshi aytiladi:
tog‘//tov sog‘//sov ; so‘z oxirida k, q undoshlari tushiriladi: kichik//kichchi,
qattiq//qatti ; 2) o‘g‘uz lahjasida esa so‘z boshida keladigan t, k jarangsiz
undoshlari d, g tarzida talaffuz qilinadi: tog‘//dag‘, kel//gal kabi; 3) qarluq -
chigil - uyg‘ur lahjasining o‘ziga xos fonetik xususiyatlari so‘z oxiridagi q
undoshning g‘ tarzida aytilishi, ba’zan tushirilishida kuzatiladi:
qovoq//qovog‘, shuningdek, bu lahjada
a unlisining o tovushiga o‘zgartirilishi ham kuzatiladi: aka//oka kabi.
O‘zbek lahjalaridagi bu kabi lahjaviy xilma-xilliklar, shubhasiz, adabiy
tilning talaffuz me’yoriga ham o‘zining ta’sirini ko‘rsatadi. Ana shunday
nutqiy tafovutlarni bartaraf etish, lahjalardagi eng maqsadga muvofiq so‘z
shakllarini tanlagan holda qoidalashtirish orfoepiyaning muhim
vazifalaridandir.
Albatta, orfoepiya boshqa tillardan o‘zlashtirilgan so‘zlar talaffuzi-ni
ham qamrab oladi. Xususan, o‘zlashma so‘zlarning orfoepiya qonun-
qoidalariga mos ravishda talaffuz qilinishi qoidalashtirilgan. Masalan,
fabrika, fakt so‘zlari pabrika, pakt tarzda aytilsa ham, ular asliga muvofiq
talaffuz qilinishi lozim.

Adabiy talaffuz me’yorlari tilning tovush tizimi asosida yaratiladi. Bu
esa orfoepik me’yorlarni belgilashda tovush tizimi, uning nutqiy jarayonda
turlicha o‘zgarishini hisobga olishni taqozo etadi.
Ayrim unli va undoshlar orfoepiyasi 1. I unlisi atir, ayrim , bilan kabi
so‘zlarda qisqa, biyron, siyrak kabi so‘zlar tarkibida y undoshdan avval
kelganda o‘ta cho‘ziq; qirq, qir, qiz, kabi so‘zlar tarkibida qattiq i tarzida
talaffuz qilinadi. Ayrim so‘zlarda i o‘ta qisqa talaffuz qilinib tushiriladi:
qobiliyat//qobilyat, quyidagi //quydagi; azm, adl, ayol so‘zlari talaffuzida esa
orttiriladi, biroq yozilmaydi.
2 . U unlisi, buvi, buloq so‘zlarida qisqa; xusumat, quvvat kabi so‘zlarda
esa cho‘ziq talaffuz qilinadi ; gul, guvoh, kuyov kabi so‘zlarda yumshoq ;
qum, qurol, g‘ussa kabi so‘zlarda esa qattiq talaffuz qilinadi.
Ko‘rinadiki, unlilarning qattiq yoki yumshoq talaffuz qilinishi ko‘p hollarda
yonma-yon kelgan undoshning til oldi yoki orqa ekanligi bilan bevosita
bog‘liq bo‘ladi. Xususan, q, g‘, x kabi til orqa undoshlari ishtirok etadigan
so‘zlarda ular qattiq, boshqa undoshlar (til oldi, sayoz til orqa undoshlari)
ishtirok etgan so‘zlarda esa yumshoq talaffuz etiladi. Qiyoslang: qo‘pol,
g‘o‘za, o‘rda, go‘dak, do‘l, jo‘yak, ko‘ngil.
3. B, v, g, d, z undoshlari urg‘usiz bo‘g‘inda, so‘z oxirida jarangsiz
undoshlar yonida kelganda jarangsizlashgan holda talaffuz qilinadi:
ket di//ketti, kitob//kitop, zavod//zavot, barg//bark, aktiv//aktif,
peshvoz//peshvos, izhor//ishor .
4. D, s, t, l, n, ch, sh, m undoshlaridan oldin qo‘llangan chuqur til orqa,
portlovchi q undoshi x tarzida talaffuz qilinadi: naqd//naxt, maqsad//maxsat,
vaqt//vaxt, baliqchi//balixchi, oqsoq/oxsog‘, nuqson// nuxson, qaqshamoq
//qaxshamoq, cho‘qmor//cho‘xmor.
5. K, g, ng undoshlari oldida kelgan n sonori ng, ng‘ tarzida aytiladi:
ko‘lanka//ko‘langka, ko‘tarinki//ko‘taringki, dengiz//dengngiz, nonko‘r//

nongko‘r,yong‘oq//yongngoq//yongg‘oq, to‘ng‘illamoq//to‘ng‘g‘ilamoq .
6. Ikki unli yonma-yon kelgan so‘zlarda ko‘pincha y undoshi
orttiriladi: oila// oyila, shoir//shoyir, rais/rayis, radio//radiyo kabi.
Ayrim grammatik shakllar orfoepiyasi 1.Tushum kelishik affiksi
talaffuzda -di, -ti, -zi, -ri kabi fonetik variantlarga ega bo‘ladi: otni//otti,
toshni//toshti, gulni//guldi, gapni//gapti//gappi, tuzdi//tuzzi.
2. Men, sen olmoshlariga -ning, -ni, -niki affikslari qo‘shilganda
qo‘shimcha tarkibidagi bitta n undoshi tushiriladi va shunday yoziladi :
mening, seni, meniki.
3. U, bu, shu, o‘sha kabi olmoshlarga - ga,-da,-dan,-day,-cha affikslari
qo‘shilganda n undoshi orttirilib talaffuz qilinadi va shunday yoziladi:
unga, unda, bundan, shundan, shunday, o‘shancha kabi.
4. Oxiri z undoshi bilan tugaydigan sonlarga dona son yasovchi - ta
affiksi qo‘shilganda z undoshi s tarzida talaffuz qilinadi: to‘qqizta //
to‘qqista, o‘ttizta // o‘ttista ; oxiri z, sh bilan tugaydigan otlarga -siz sifat
yasovchi qo‘shilganda ham bu undoshlar s tarzida talaffuz etiladi:
boshsiz//bossiz, izsiz//issiz, ovozsiz//ovossiz; b unday holni oxiri z bilan
tugaydigan ba’zi so‘zlarga ot yasovchi - chi affiksi qo‘shilganda ham
kuzatish mumkin: zakazchi//zakaschi, arazchi//araschi, taqrizchi// taqrischi
kabi.
5. Tarkibida - n, -in, -lan affiksi bo‘lgan so‘zlarga -la affikslari
qo‘shilganda -n, - in, -lan affikslari oxiridagi n undosh m tarzida talaffuz
qilinadi: kiyinmoqda//kiyimmoqda, burkanmoqda//burkammoqda,
ovqatlandi// ovqallandi.
Orfoepiya me’yorlari asosidagi tovush o’zgarishlari
Assimilyasiya - nutq tovushlarining o’zaro ta’siri, birining ikkinchisini
o’ziga moslashtirishi: ket-di-ketti, aytti, uch-so’m-usso’m, tuz-sin-tussin .

Dissimilyasiya - ikkita bir xil (o’xshash) tovushdan birining boshqa
(noo’xshash) tovushga aylanishi: zarar- zaral; zarur-zaril, birorta-bironta;
kissa-kista; koridor-kolidor.
Metateza -undosh tovushlarning o’rin almashish hodisasi: daryo-dayro;
yomg’ir-yog’mir; tebratmoq-terbatmoq; yamlamoq-yalmamoq; tuproq-
turpoq; o’rganmoq-o’granmoq; to’g’ramoq-to’rg’amoq.
Proteza - so’z boshida bir unlining orttirilishi: ro’mol-o’ramol; stol-istol;
shtraf-ishtaraf .
Epenteza -ikki undosh yonma-yon kelganda ular orasida talaffuzda i yoki u
orttiriladi: fikr-fikir; hukm-hukum.
Prokopa -so’z boshida undoshning tushishi: yiroq-iroq; yigina-igna;
yag’och-ag’och .
Sinkopa -unlilarning qisqa talaffuz etilishi: direktor-direktir .
Apakopa -o’zak oxiridagi tovush tushishi: do’st-do’s; xursand-xursan.
Eliziya- unli bilan tugagan va unli bilan boshlangan ikki so’zning qo’shilishi
natijasida tovushlardan birining tushishi: bora oladi-boroladi; qora ot-qorot;
borar ekan-borarkan.
Tovush moslashuvi : bir tovush boshqa tovushni o’ziga moslashtiradi:
manba-mamba, shanba-shamba, yonbosh-yombosh, sunbula-sumbula,
tanbur-tambur.
Assimilatsiya
Assimilatsiya (lotincha assimilatio – «o'xshash bo'lish») deb
tovushlarning bir-biriga ta'siri natijasida ulardan birining ikkinchisiga
o'xshash bo'lish hodisasiga aytiladi. Odatda unlilar unlilarga, undoshlar
undoshlarga assimilatsiya qilinadi. Agar o'zaro ta'sir natijasida tovushlar bir-
biriga butunlay o'xshash bo'lib qolsa, to'liq assimilatsiya deyiladi. Agar
tovushlarning biror artikulyatsion – akustik belgisi o'xshash bo'lib qolsa,

to'liq bo'lmagan (qisman) assimilatsiya deb ataladi. (Masalan, ketdi (ketti)
so'zida (t) va (d) oldingi (t) jarangsiz undosh ta'sirida o'xshash bo'lib qoladi).
Tovushlar bir-biriga ta'sirining yo'nalishiga ko'ra progressiv va
regressiv assimilatsiya farqlanadi. Oldin kelgan tovush keyingi tovushga
ta'sir qilib, o'ziga o'xshatsa – progressiv assimilatsiya , aksincha, keyingi
tovush oldingisiga ta'sir qilsa – regressiv assimilatsiya deyiladi. Tovushlar
artikulatsiya o'rni, usuli, jarangli-jarangsizligi va yumshoq-qattiqligi (bu
hodisa rus tilida bor) bo'yicha assimilatsiya qilinadi. O'xshash bo'luvchi
tovushlar yonma-yon bo'lsa – kontakt assimilatsiya , ular o'rtasida boshqa
tovushlar bo'lib, o'xshash bo'luvchi tovushlar bir-biridan uzoq bo'lsa – distant
assimilatsiya deyi ladi. Assimilatsiya bir so'z ichida va so'z birikmalari ora -
lig'ida ro'y berishi mumkin. Masalan, o'zbek tilidagi sotdi, otgan, rus tilidagi
лодка , каробка , inglizcha goods /gudz/ – «narsalar», cats /kæts/ –
«mushuklar», nemischa gibt /gi:pt/ – «olmoq», legt /lekt/ – «yotmoq»
so'zlari da progressiv kontakt assimilatsiya jarangsizlanish bo'yicha amalga
oshiriladi. Taqsimot (taxsimot), ulug'sifat (uluxsifat), o'taketgan (o'taketgan),
o'qchi (o'xchi), tanbur (tambur) so'zla rida regressiv assimilatsiya uchraydi.
Surnay (sunnay), karnay (kannay), tipirlatmoq (tipillat moq), mahkam
(makkam) (Toshkent shevasida) kabilar to'la regressiv kontakt
assimilatsiyaga misoldir. Qantak (o'rik), qo'ltiq tayoq (qo'ltig'tayog'),
to'g'nag'ich (to'nag'ich) kabilarda to'la distant assimilatsiya uchraydi. Rus
tilida distant assimi lya siya ko'proq uchraydi: здравствуйте /zdrassti/,
пятнадцать /petnadsat/ kabi.
Assimilatsiya hodisasi ham talaffuzini iqtisod qi lishning bir turi
hisoblanadi. Assimilatsiya natijasida so'zlar qisqarishi, undagi tovushlarning
artikulatsiyasi o'xshash bo'lib qolishi talaffuzni osonlashtirishga yordam
beradi. Turli tillarda assimilatsiyaning tabiati o'ziga xos xususiyatlariga ega.

Xususan, nemis tilida jaranglilik belgisi bo'yicha assimilatsiya uchra maydi.
Bunday assimilatsiya rus va o'zbek tillariga xosdir.
Distant assimilatsiya ko'proq unlilarning o'zaro ta' siri natijasida ro'y
beradi va turkiy, fin-ugor, ba'zi german tillarida uchraydi. Masalan, nemis
tilida otlarning ko'plik qo'shimchasidagi unli so'z o'zagidagi unliga o'xshash
belgilariga ega bo'ladi. Bu hodisani umlaut deyiladi: Buch «kitob» – Bücher
«kitoblar», Sohn «o'g'il» – Söhne «o'g'illar» kabi.
Progressiv assimilatsiyaning yana bir turi singarmonizm yoki
unlilarning uyg'unlashuvi deb atalib, u so'z larda (o'zak va affiksda)
unlilarning o'xshash artikulya sion-akustik belgilarga ega bo'lishi bilan
izohlanadi. Ba'zi afrika tillarida unlilar bir so'z yoki so'zlar birikmasi
doirasida uyg'unlashadi. Ko'pgina urol va oltoy tillarida unlilar til oldi va til
orqa, hamda lablangan-lablanmagan belgilari bo'yicha uyg'unlashadi.
Masalan, turkiy tillarida, xususan, turkman, qozoq, qirg'iz, turk, qoraqalpoq
tillaridagi so'zlarda til oldi yoki til orqa, lablangan yoki lablanmagan unlilar
o'xshash holatda uchraydi. Bunda so'z o'zagidagi unli bilan uning affiksidagi
unli uyg'unlashadi. Masalan, turkman tilida: galamlar – «qalamlar», gelinlar –
«kelinlar» qozoq tilida: bashtar – «boshlar», koldor – «qo'llar», turk tilida:
göllär – «qo'llar», gyzlar – «qizlar» kabi.
Singarmonizm urg'u bilan ham bog'liq bo'lib, ularning har ikkisi so'zning
fonetik belgisi hisoblanadi. Nihoyat, assimilatsiya sinxronik (yangi paydo
bo'lgan) va diaxronik (tarixiy shakllangan) bo'lishi mumkin. Yuqo ri da
ko'rsatilgan umlaut va singarmonizm hodisalari tovush larning tarixiy
assimilatsiyasi natijasida kelib chiqqan.
DISSIMILYATSIYA (tilshunoslikda) — nutqiy hodisa. Muayyan so’zdagi
bir-biriga o’xshagan yoki qisman o’xshash tovushlardan birining hosil
bo’lishi o’rniga, usuliga ko’ra farq etuvchi boshqa tovushga o’xshashi.
Dissimilyatsiya assimilyatsiya qarama-qarshi fonetik hodisa bo’lib, u

assimilyatsiya darajasida keng tarqalgan emas, chunki ko’p hollarda unda
sonor tovushlarga ega bo’lgan so’zlargina Dissimilyatsiyaga uchraydi.
Dissimilyatsiya adabiy tillarga nisbatan shevalarda ko’proq.
Dissimilyatsiyaning ikki turi mavjud: a) kontakt Dissimilyatsiya (masalan,
tramvay — tranvay); b) distakt Dissimilyatsiya (masalan, zarar — zaral,
avtobus — aptobus).
Metateza (yun. metathesis — o rnini almashtirish) — so zdagi tovushlarʻ ʻ
(asosan, undoshlar)ning o zaro o rin almashtirish; tovush o zgarishlarishtt bir
ʻ ʻ ʻ
turi. Mac, tuproq — turpoq, to g ramoq — to rg amoq, ahvol — avhol va
ʻ ʻ ʻ ʻ
h.k. M. og zaki tilga, shevalarga hamda bolalar nutqiga xos hodisa bo lib,
ʻ ʻ
ba zan bunday o zgarishlar adabiy tilning tarixiy taraqqiyoti natijasida yoki
ʼ ʻ
boshqa tillardan so z o zlashtirish jarayonida tilda mustahkam o rin olib,
ʻ ʻ ʻ
adabiy me yorga aylanadi: yomg ir<yog mir, daryo<dayro; qulf<arab. "qufl";
ʼ ʻ ʻ
tarelka<nem. "Teller" kabi. Yondosh, yonma-yon turgan tovushlar,
shuningdek, yondosh bo lmagan, bir-biridan uzoqroq bo lgan tovushlar M.si
ʻ ʻ
farqlanadi. Mac, bo yra—bo ryo, aylanmoq — aynalmoq kabi. M.,
ʻ ʻ
ko pincha, yosh bolalar tomonidan yangi so zlarni o zlashtirishda, talaffuz
ʻ ʻ ʻ
qilishda hamda boshqa tillarda so z qabul qilish jarayonida talaffuz uchun
ʻ
noqulay tovush birikmalaridan qochishga intilish natijasida paydo bo ladi.
ʻ
Proteza (yun. prothesis — oldindan joylash) — talaffuzni qulaylashtirish
uchun so zning eng boshida to-vush (odatda, unli) orttirilishi. Uzbek tilida
ʻ
o kuz—ho kiz, og och—yo-g och singari tarixiy taraqqiyot ja-rayonidagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
ayrim holatlarni hisobga olmaganda (bu yerda undosh orttirilgan), P.
hodisasi, asosan, arab va fors tillaridan o zlashgan yoki rus tili orkali yevropa
ʻ
tillaridan kirgan so zlar talaffuzida uchraydi. Bunday so zlarning boshida, u,
ʻ ʻ
o yoki i unlisi orttirib talaffuz qilinsada, bu holat yozuvda aks etmaydi:
ʻ
ro mol — o ramol, ro za — o raza, ray-hon — irayhon; stol — istol, stul —
ʻ ʻ ʻ ʻ
ustul, istul, shtraf — ishtraf, stansiya — istansa kabi.

ADABIYOTLAR
1. М.Мирзаев, С.Усмонов, И.Расулов Узбек тили. Т., «Укитувчи» 1978.
2. Ш. Шоабдурахмонов, М.Аскарова, А.Хожиев, И.Расулов, ,
Х.Дониёров Хозирги њзбек адабий тили. Т ., « Укитувчи » 1980.
3. М.Ирскулов Тилшуносликка кириш. Т., «Укитувчи» 1992.
4. А.Баскаков, А. Содиков, А.Абдуазизов Умумий тилшунослик. Т.,
«Укитувчи» 1981.
5. Х.Неъматов, О.Бозоров Тил ва нутк. Т., «Укитувчи» 1993.
6. У.Турсунов, Ж.Мухторов, Ш.Рахматуллаев Хозирги њзбек адабий
тили.. 1-кисм. Т., «Укитувчи» 1979.
7. N. Turniyozov A.Rahimov O‘zbek tili (ma’ruzalar matni)
8. www.ziyonet.uz

O‘zbek tilining “Orfoepiya qoidalari”

Купить