O‘zbek tilining sotsiopragmatik tadqiqi muammolari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	75.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilining sotsiopragmatik tadqiqi muammolari

Купить

O‘ZBEK TILINING SOTSIOPRAGMATIK TADQIQI
MUAMMOLARI
Reja:
1.Nutqiy vaziyat tushunchasi.
2.Nutq vaziyati va nutq.
3.Nutqning sotsial xususiyati va nutq vaziyati.
4. Nutqning sotsiopragmatik sistema ekanligi.
5. Til va shaxs.

O‘tgan asr so‘ngida bozor iqtisodiyotining jadal sur’atlar bilan rivojlanishi,
zamonaviy axborot texnologiyalarining ommalashuvi, ilmiy tadqiqotlarning
iqtisodiy samaradorligini oshirish dolzarblashib, tilshunoslik ham amaliy
vazifalariga – nutq samaradorligi tadqiqiga e’tiborni kuchaytirdi. Natijada fanda
sotsiolingvistika , etnosotsiolingvistika, lingvopragmatika, pragmalingvistika,
pragmatika, psixolingvistika kabi nomlar bilan yuritiluvchi yangi tarmoqlari
shakllandi. Bu yo‘nalishlarni o‘zida mujassamlashtirgan yangi davr tilshunosligi
nutqqa insoniy faoliyat – fikr almashish va o‘zgalarga ta’sir ko‘rsatish, bunyod
qilishning asosiy turlaridan biri sifatida yondashib, uning ixchamligi,
samaradorligi va ta’sirchanligi, mantiqiyligi tadqiqini birinchi o‘ringa qo‘yadi.
Xususan, bugungi kunda jahon tilshunosligida nutqning faoliyat sifatidagi qiymati
hamda uning implikaturalari bo‘lgan ko‘chma va tag ma’nolarni, ochiq
ifodalanmagan, lekin ifodalanishi so‘zlovchining maqsadi bo‘lgan ma’lumot-
axborotni aniqlash usullari ishlab chiqildi va u tezda ommalashib ulgurdi.
Struktur tilshunoslik, qiyosiy-tarixiy tilshunoslik tilga boshqa hodisalardan,
xususan, inson omilidan xoli qilingan “quruq”, statik sistema sifatida
munosabatda bo‘lib keldi.
Tilning voqelanishda inson omili bilan bog‘liq ravishdagi nutqiy muloqot
jarayonini tadqiq qilish lingvopragmatik va psixolingvistik yo‘nalishning
o‘rganish manbaini tashkil etadi. Ma’lumki, nutqiy muloqot o‘nlab – milliy,
etnografik, ijtimoiy, falsafiy-madaniy, axloqiy-estetik, tarixiy, maishiy va ruhiy
omillarning lisoniy birliklar voqelanishi bilan qorishuvidan iborat dinamik
sistemadir. Demak, insonning mental faoliyati bilan bog‘liq ravishdagi hodisalarni
tadqiq qiluvchi kulturologiya fanining muhim tarmoqlaridan biri sifatidagi
pragmatik tilshunoslik inson subyekti va obyektivlik (lison)ni qorishiq yaxlitlik
sifatida tadqiq qiladi. Zero, nutqda subyektivlik va obyektivlikni bir-biridan
ajratgan holda tadqiq qilish mumkin emas, sistemaviylik yaxlitlik xossasi bilan
xarakterlanadi. Demak, nutqiy faoliyat unga yondosh va insonga xos ruhiy,

fiziologik, ijtimoiy, ma’naviy, madaniy sistemalar bilan bog‘liqlikda tadqiq
etilgandagina nutqiy muloqotning mohiyati ochiladi va individual hodisa
sifatidagi nutqqa obyektiv baho beriladi.
L isonning nutqiy voqelanishini unga hamrohlik qiluvchi nutqiy paradigmalar
(fiziologik, ruhiy, professional, axloqiy, estetik, madaniy, nutq vaziyati – nutq
sharoiti, nutq uslubi) qurshovida tekshirish natijasida lisonni modifikatsiya
qiluvchi vositalarning ta’siri va roliga baho, nutqning ijtimoiy qiymatiga va
ta’sirchanlik – bunyodkorlik ahamiyatiga ilmiy tavsif beriladi .
O‘tgan asrning 80-yillarida umumiy va roman tilshunosligi bo‘yicha yirik
mutaxassis, Moskva davlat universiteti professori R.A.Budagov yangidan kuch
olayotgan «matn lingvistikasi»ni hech qanday tilshunoslikka aloqasi yo‘q,
istiqbolsiz soha ekanligini isbotlashga chinakamiga kirishdi. Uning fikricha,
«qattiq mehnat evaziga mustaqil fan sifatida ajralib chiqqan tilshunoslikning»
yana qaytadan til tizimiga oid bo‘lmagan hodisalar bilan qiziqishi uni boshqa
fanlar bilan qorishib ketishiga sabab bo‘lishi mumkin ekan (Budagov 1980: 85-
86). Bilmadim, o‘z gumonini maqolaning sarlavhasidayoq bayon etgan («Matn
tilshunosligi qay darajada tilshunoslik?») Ruben Aleksandrovich
pragmalingvistika haqida nima degan bo‘lar edi? Lekin uning matn lingvistikasini
chilparchin qilish maqsadida keltirgan izohlari olimning pragmalingvistik
g‘oyalarni puchga chiqarishga tayyorligining mantiqiy dalilidir. Bu vazifani
R.A.Budagovning «materialistik tilshunoslik» targ‘iboti borasidagi sodiq safdoshi
MDUning yana bir professori O.S.Axmanova o‘z shogirdlari bilan bajarishga
urinib ko‘rganligini ham fanga ma’lum (Aleksandrova 1985: 72-73).
Agarda tilshunoslikning mustaqilligini uning sofligi, ya’ni sof lisoniy
hodisalar tadqiqi bilan mashg‘ul bo‘lishi mazmunida tushunsak, unda
tilshunoslikni faqatgina til qurilmasi tuzilishining tavsifi bilan shug‘ullanuvchi fan
sifatida e’tirof etishga majbur bo‘lamiz. Ammo bunday majburiyatni kim bizga
zo‘rlamoqda?! Insonning voqelikni bilishga ehtiyoji o‘sib boradi. Lison ham

voqelik, u voqelikdagi mavjud hodisa. Shunday ekan, til qurilmasi ne sababdan u
yoki bu tuzilishni olishini yoki ushbu qurilma mexanizmlarini harakatga
keltiruvchi energiya – kuchning manbai qaerda ekanligini, umuman lisoniy
qurilmaning qanday va nima maqsadda «ishlatilishini» bilishga qiziqmaymizmi?!
So‘zsiz, dunyoni bilish faoliyati tasnif va tavsifsiz kechmaydi. Tasniflash
harakati – inson bilish faoliyatining muhim amalidir, zero, voqelikni idrok etish
niyatidagi shaxs dastlab ushbu voqelikni boshqasiga qiyoslaydi va uning umumiy,
xususiy belgilarini topish yo‘li bilan ma’lum turga kiritadi. Lisoniy hodisalarni
bilish istagi ham aynan tasniflash harakatidan boshlanadi. Lisoniy birliklarning
tuzilishini bilishda murojaat etiladigan dastlabki amallardan biri ham formal-
mantiqiy tasniflash amali bo‘ldi. Ammo bu amalga tovush va grammatik tizimlar
oson «bo‘ysunishgan» bo‘lsa, lisoniy semantik hodisalarning unga «bosh egishi»
o‘ta qiyin kechdi. Natijada, lingvistika «qarama-qarshiliklar» qiyosiga asoslangan
struktur uslubli tasnifdan tilni harakatdagi tizim sifatida tasavvur etish g‘oyasini
targ‘ib etuvchi tizimlashtirishga o‘tishga majbur bo‘ldi. Biroq har ikkala holda
ham tilshunoslik empirik tahlil doirasidan chiqib keta olmadi va uning asosiy
tadqiq obyekti byevosita idrok etiladigan lisoniy struktura hamda grammatika va
lug‘at hududidan joy olgan ma’lumotlar bo‘lib qolaverdi. Bu hudud chegarasidan
chetga chiqish hamda empirik kuzatish tajribasidan bir oz bo‘lsa-da chekinish
«nolingvistik», hatto «noilmiy» tamg‘alarini olishi ham hech gap emas edi.
Borliq haqidagi tizimiy, metodologik va tanqidiy bilimni o‘zlashtirishga
yo‘naltirilgan faoliyat bo‘lgan fan faqatgina empirik kuzatish bilan cheklanib
qolmasligi aniq bo‘ldi. To‘g‘ri-da, bilish faoliyati bosqichma-bosqich amalga
oshiriladigan faoliyatdir, u zohirdagi xususiyat, munosabatlardan botindagi
mazmun-mohiyatga qarab yo‘l oladi. «Sharq Arastusi» nomini olgan Abu Nosir
al-Forobiy «Kitob – al xuluf» asarida bilish harakati ikki yo‘nalish olishini va
ulardan biri «byevosita sezishga yaqin turgan maqsadni, ikkinchisi esa ongli
idrokka yaqinligini» oldingi o‘ringa qo‘yishini qayd etgan edi. Undan to‘qqiz asr

keyin yashagan Georg Gegel (‘egel) 1807 yilda nashr qildirgan asari
«‘‘anomenologie des Geistes» «Ruh fenomenologiyasi» asarida bilish
faoliyatining ko‘p bosqichli ekanligi haqidagi fikrni takrorladi va bu faoliyatni
haqiqat yashiringan, botinga qarab tushadigan zinapoyaga o‘xshatdi. Darhaqiqat,
bilish faoliyatining ko‘zlagan maqsadi va tutgan yo‘li voqelik hodisalarini
kuzatib tavsiflashdan tashqari, ularning mohiyatini idrok etishdir.
Lison inson mavjudligini, uning ijtimoiy tajriba-faoliyatini ta’minlovchi
hodisadir. Demak, lison tadqiqi bilan shug‘ullanayotgani kimsa beixtiyor o‘zini
bilish bilan mashg‘uldir, zero, lisoniy faoliyat hodisasining mohiyati – uning
ijrochisi – shaxs va ushbu shaxsning ijtimoiy, shaxslararo munosabatga kirishishi
bilan belgilanadi.
Darvoqe, fenomenologiya ruhidagi g‘oyalar til haqidagi fanning sistem
tilshunoslik, funktsional tilshunoslik kabi sohalariga qisman bo‘lsa-da, o‘z
ta’sirini o‘tkazib kelayotgan edi. Uning ta’siri, ayniqsa, G.Giyom va A.A.
Potebnya ta’limotlarida sezilarlidir. Binobarin, lisoniy faoliyat jarayonida bilish
va ijodiy yaratish maqsadlarining qay yo‘sinda «omuxta» bo‘lishi hamda shu
asosda insonning voqelikni qanday o‘zlashtirishi muammolari ustida bosh
qotirgan A.A.Potebnya lisoniy belgilarning qo‘llanishidagi shakl va mazmun
mutanosibligi inson tafakkur faoliyatining qonuniyatlari bilan bog‘liq ekanligi
haqidagi fikrni muhokamaga tashlaydi. Ukrain tilshunosi ko‘pchilik bildirayotgan
«so‘z fikrni ifodalash va uni boshqalarga uzatish uchun kerak» qabilidagi
g‘oyaning noto‘g‘ri ekanligini quyidagilar bilan izohlamoqchi bo‘lgan edi.
Uningcha, so‘zning har bir qo‘llanishi yangi fikrning yaratilishidir va bu yangi
fikr tafakkurdagi oldingi zahiralarning yangi tasavvur, yangi savollar asosida
qayta guruhlanishi va o‘zgartirilishi natijasidir. «Shunga binoan, - deb yozadi
A.A.Potebnya, - so‘z tayyor fikrni ifodalovchi va uzatuvchi vosita sifatida talqin
qilinmasligi lozim; u dastlabki o‘rinda fikrlovchining o‘zi uchun kerak, chunki bu
o‘zgarishlarni so‘z uning o‘zida hosil qiladi» (Potebnya 1990: 115). So‘zning

fikrni uzatish vositasi bo‘la olishini faqatgina uning tinglovchini oldin so‘zlovchi
bajargan mental faoliyatni takrorlash hamda o‘z aqliy zahiralaridagi materialdan
foydalangan holda, o‘xshash fikr yaratishga undashida ko‘rish mumkin. «So‘zlash
o‘z fikrini o‘zgaga etkazish bo‘lmasdan, balki unda uning o‘zining fikrini
uyg‘otishdir» (O‘sha asar: 15).
Qisqasi, tilshunoslik empirik tahlilni bilishning boshqa g‘oyalari va amallari
bilan boyitishga uzoq tayyorgarlik ko‘rdi. Bunday tayyorgarlik, izlanishlar zoe
ketmadi, o‘tgan asrning oxiri tilshunoslik taraqqiyotida o‘ziga xos yangi bosqich,
yangi rivojlanish davri bo‘ldi. Shu davrda empirizm, fenomenologiya,
konstruktivizm kabi falsafiy g‘oyalarni o‘zida jamlagan metodologiyaga
asoslangan lisoniy tahlil yo‘nalishlari yuzaga keldi. Ana shunday yo‘nalishlardan
biri, albatta, pragmalingvistikadir .
Pragmalingvistika, hech qanday gumonsiz «tetapoya» davridan o‘tdi, ushbu
soha o‘z tadqiq obyektini (nutqiy muloqot tizimi) va tahlil metodlarini asosan
aniqlab oldi. Pragmatik tahlil tamoyillarini belgilovchi asosiy metodologik g‘oya
ham aniq: bu – faoliyat nazariyasidir . Ammo pragmalingvistika hamon
«navqironlik» davrida. Navqironlik esa – istiqbolli rejalarga to‘liqlikdir, hozircha
hal etilishi lozim bo‘lgan muammolardan tap tortmaslikdir. Darhaqiqat,
barkamollikka intilayotgan pragmatika fani lisonning inson, jamiyat xizmatida
bo‘lishidagi vazifasining qanday amalga oshirilishi borasida izlanishlarni davom
ettirishga majbur. Bu izlanishlar lisoniy bilim sohasidagi ushbu yo‘nalishning
yangi nazariy g‘oyalar bilan boyitilishini talab etadi.
Qo‘lingizdagi risolani yozishdan maqsad ham hurmatli kitobxon , sizni
pragmalingvistik tahlil asoslari bilan tanishtirish, hozirgi paytda mavjud bo‘lgan
muammoviy masalalar haqida fikr bildirish, pragmatikaning boshqa semiotik
hodisalar qatoridagi o‘rnini aniqlash va uning lisoniy faoliyatda ustuvorligini
asoslash kabi vazifalar ijrosidir. Xullas, bo‘lg‘usi pragmalingvist ushbu sohaning
nazariy g‘oyalari, tahlil uslublari, metodologik tamoyillari haqida bilimga ega

bo‘lmog‘i kerak. Faqat shundagina u til tizimi va lisoniy muloqot haqidagi fan –
tilshunoslikning boshqa fanlar doirasidagi o‘rnini seza oladi hamda uning
mazmun-mundarijasini voqelikni ilmiy tasavvur etish imkonini ta’minlovchi
falsafiy – metodologik g‘oyalar tashkil qilishini idrok eta oladi. Buning uchun esa,
o‘z navbatida, lison haqidagi fanning ilmiy tahlil obyekti, predmeti boshqacha tus
olayotganligi hamda shu asnoda uning boshqa ilm sohalari davrasidagi mavqei
ham o‘zgarayotganligini his etmoq darkor. Biroq har qanday nazariya, u
qanchalik ilmiy-g‘oyaviy asoslangan bo‘lmasin, amaliyotdagi isbotga muhtoj,
tahlil obyektining mohiyatini to‘liq tavsiflash uchun nazariya faktlarga,
voqelikdagi hodisalarga murojaat qiladi. «Faust»dagi misralarni eslaylik:
Grau, teurer Feund, ist alle T’eorie,
Doch grun des Lebens goldner Baum.
Mazmuni: «Nazariya, do‘stim, quruqdir (yalong‘ochdir), hayot daraxti esa –
yam-yashil».
Ha, pragmalingvistik tahlil nazariyasining yalong‘ochlash xavfidan qo‘rqib,
kitobxonni ushbu tahlil amaliyoti bilan ham tanishtirish maqsadini ham
ko‘zlamoqdaman. Buni, ayniqsa, nutq aktlari guruhlarini farqlash, muloqot tizimi
birliklarini ajratish hamda deyksis hodisasi tavsifiga oid qismlarda sezish
mumkin.
Biroq hech qanday ilmiy tahlil to‘liq bo‘la olmaganidek, biror bir hodisaning
ilmiy bayoni ham bir ma’noli bo‘la olmaydi yoki bir xil ohangda kechmaydi.
Zero, voqelikning o‘zini ham bir mazmunda anglash qiyin masaladir. Yakka
ma’noli voqelikni faqatgina uni ideallashtirish yo‘li bilangina tasavvur qilish
mumkin. Mashhur mantiqshunos Rudolf Karnap (1891-1970) aytganidek,
mantiqiy va sof matematik qonunlar albatta, umumiydir, lekin ular voqelik haqida
hech qanday ma’lumot berish qobiliyatiga ega emasdirlar. Bu qonunlar «alohida
tushunchalar o‘rtasidagi munosabatlarnigina ifodalaydilar... uch plyus birning har
qanday voqelikda ham to‘rt bo‘lishiga ishonchimiz komil. Lekin bu tasdiq biz

yashayotgan voqelik haqida biror narsani (ma’lumotni –Sh.S.) bera olmaydi»
(Karnap 1971: 47-49).
Har qanday ilmiy tahlil o‘rganilayotgan obyekt haqida, uning ma’lum
voqelikda mavjud bo‘lgan xususiyatlari haqida aniq ma’lumot bermog‘i darkor.
To‘plangan ma’lumotlar asosida ilmiy va amaliy ahamiyatga molik bo‘lgan
xulosalar shakllanadi. Xulosalarda obyektning tub, haqiqiy mohiyati va uni bilish
jarayonida aniqlangan xususiyatlar aks etadi. Demak, haqiqiy mohiyatni bilish
izmidagi tadqiqotchi gnoseologik hodisalar ontologik qiymatiga tayanadi. Xuddi
shu sababga ko‘ra ushbu risolada pragmalingvistik hodisalar tahlilida «erkin
fikrlilik» tamoyiliga amal qilish maqsadini ko‘zlamoqdaman. Ilmiy tafakkurdagi
bunday erkinlik, tahlil etilayotgan obyektning ontologik mohiyatini nazardan
qochirmasdan turib, muhokama qilinayotgan muammo echimiga turlicha
yondashish, qo‘llanilayotgan usullarning turli-tuman bo‘lishiga imkon beradi.
Qisqasi, bunday poliintentsiyali (ko‘p maqsadli) tadqiq obyekt mohiyatini
yorituvchi xususiyatlarning ko‘pqirrali ekanligini anglashga yordam beradi. Eng
asosiysi, bildirilayotgan fikrda mulohazali bo‘lish va o‘zgalar fikriga ham o‘rin
qoldirish o‘quvchini bahsga tortish imkonini yaratadi.
Suhbatdosh kitobxonni topish har qanday muallif uchun sharaf bo‘lsa kerak.
Bunday istak Zahiriddin Muhammad Boburni ham ijodga undaganligining
guvohimiz:
Kim bor anga ilm tolibi – ilm kerak.
O‘rgangali ilm tolibi ilm kerak!
Men tolibi ilmu tolibi ilme yo‘q,
Men bormen ilm tolibi – ilm kerak.
Men ham bir tilshunos sifatida suhbatdosh topish ilinjidaman. Agarda ushbu
risolani o‘qigan har kim muallif bilan munozara yuritish niyatida bo‘lsa, bunday
«diskursiv qadam»ni minnatdorchilik bilan qabul qilaman, bajonidil
suhbatdoshingiz bo‘lishga tayyorman.

«So‘zboshi»ning yakunida yana bir narsani qayd etishni istar edim. Ilmiy
faoliyat jarayonida juda ko‘p hamkasblarimning ishlari, asarlaridan ilhom,
intellektual ozuqa oldimki, ularning barchasining nomlarini zikr etish va
tashakkur bildirishning imkoni bo‘lmaydi. Ulardan uzr so‘rayman. Lekin menga
lison kabi ummonning siru asrorini bilish yo‘llarini ko‘rsatgan olimlar: Viktor
Maksimovich Jirmunskiy, Boris Aleksandrovich Serebrennikov, Solomon
Davidovich Katsnelson, Agniya Vasilyevna Desnitskaya, Elena Samoylovna
Kubryakova, Boris Aleksandrovich Ilish, Anatoliy Mitrofanovich Muxin, Yuriy
Sergeyevich Maslov, Aleksandr Mixaylovchi Shcherbak, Vladimir Mixaylovich
Pavlov, Dmitriy Mixaylovich Nasilov, Inga Borisovna Dolinina, Viktor
Samuilovich Xrakovskiy, Anatoliy Semyonovich Liberman, Aleksandr
Vladimirovich Bondarko, Elizaveta Arturovna Referovskaya, Zinaida
Yakovlyevna Turayeva, Tatyana Mixaylovna Belyayeva, Leonard Georgiyevich
Gertsenberg, Varvara Vasilyevna Burlakova, Valentin Vasilyevich Bogdanov,
Stanislav Vasilyevich Voronin va boshqalarga ta’zimni unutmayman. Ustozlarim
qatoriga kiyevlik professorlar Georgiy Georgiyevich Pocheptsov, Vasiliy
Egorovich Kovalenko, Aleksandr Nikolayevich Moroxovskiy larni ham kiritishni
istardim.
Mazmuniy sintaksis og‘ushiga etaklagan Kalinin (hozirgi Tver) universiteti
professori Ivan Pavlovich Susov ning rahbarlik qilgan «Lisoniy muloqot
semantikasi va pragmatikasi» muammoviy guruhining ishlarini ham o‘qiganman
hamda V.I.Banaru (Kishinyov), O.G.Pocheptsov (Kiyev), A.A.Romanov (Tver),
V.I.Karasik (Volgograd), L.G.Vasilyev (Kaluga), M.L.Makarov (Tver),
A.A.Zalyevskaya (Tver), G. I.Bogin (Tver), S.A.Suxix (Krasnodar), V.V.Lazaryev
(Pyatigorsk), A.A.Prokopchuk (Xarkov), A.A.Pospelova (Leningrad),
Z.A.Xaritonchik (Minsk), D.G.Bogushyevich (Minsk), A.M.Shaxnarovich
(Moskva), E .I.Belyayeva (Voronej), I.M.Kobozyeva (Moskva), V.Z.Demyankov
(Moskva), I.K.Arxipov (Leningrad) kabi olimlar asarlaridan foydalandim.

Shuningdek, yurtdosh professorlar J.Bo‘ronov, A.Abduazizov, G‘.Salomov,
E.Begmatov, H.Ne’matov, D.Ashurova, A.Bushuy, U.Yusupov, M.Umarxo‘jayev,
G.Boqiyeva, A.Mamatov, M.Rasulova, M.Jusupov, A.Sodiqov, S.Raximov va
boshqalarning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalardan ham unumli foydalanishga
to‘g‘ri keldi.
Demak, nutqiy akt – ma’lum bir gapning aniq muloqot muhitida talaffuz
etilishidir. Nutqiy akt mazmunining shakllanishi talaffuz qilinayotgan gap
ma’nosining so‘zlovchi va tinglovchi tomonidan muloqot matniga nisbatan
«boyitilishi», idrok etilishi natijasidir. Mazmunining bu yo‘sinda shakllanish
jarayonini quyidagicha izohlash mumkin:
Gaplar lisoniy tizimi
Doimiy lisoniy ma’no
So‘zlovchi
Tinglovchi
Ma’noning kontekstdagi o‘zgarishlari
Yuqoridagi shakl guvohlik berishicha, nutqiy akt mazmunining tarkib
topishi va uning voqelanishi byevosita so‘zlovchining muloqot maqsadi, istagi
bilan bog‘liqdir. Shu sababli bo‘lsa kerakki, pragmalingvistlar va mantiqshunoslar
hozirgacha lisoniy belgilarning nutqiy aktlar ma’noviy tuzilishida tutgan o‘rni
haqida bir to‘xtamga kelisha olmayaptilar. Jon Syorlning bu borada aytgan fikrini
olaylik: «Lisoniy muloqot birligi, odatda, taxmin qilganlaridek, simvol (ramz),
so‘z yoki gap emas, hatto simvol so‘z yoki gapning belgisi ham emas, balki

simvol, so‘z yoki gapning nutqiy akt ijrosi jarayonida yaratilishi va
qo‘llanishidir . …Yanada aniqrog‘i, gap belgisining ma’lum sharoitda yaratilish
va qo‘llanishi nutqiy aktdir va nutqiy aktlar lisoniy muloqotning asosiy va eng
kichik (minimal) birligidir». Demak, nutqiy akt nazariyasi uchun gap tayanch
birlik emas, undan tayyor « material» sifatida foydalanilmaydi. Aksincha, gap
aynan nutqiy muloqot jarayonida yaratiladigan hodisa. Shunday ekan, nutqiy akt
mazmuni to‘lig‘icha so‘zlovchining muloqot maqsadi bilan bog‘liq bo‘lib qoladi.
J.Syorlning nutqiy aktni muloqot tizimining asosiy, tayanch birligi sifatida
qarash kerakligi haqidagi fikrini to‘lig‘icha quvvatlash mumkin. Ammo nutqiy
aktning diskursni (muloqot matni) tarkib toptiruvchi, tuzuvchi emas, balki uni
qismlarga ajratuvchi hodisa deb talqin qilinishiga e’tirozimiz bor. Holbuki, lisoniy
hodisalar talqinida ularning yaratuvchanlik imkoniyatlariga alohida e’tibor
qaratmoq darkor. Nutqiy akt ham bundan mustasno emas, u ham matn tuzish,
murakkab muloqot birligi bo‘lmish diskursni tarkib toptirish vazifalarini bajaradi.
Nutqiy aktning bu turdagi vazifalarini aniqlash uchun intensiya tahliliga,
ya’ni nutqiy harakat maqsadini aniqlashga yo‘naltirilgan tahlilga murojaat qilmoq
kerak. Intentsional tahlil da kommunikativ jarayonda voqelanadigan nutqiy
faoliyatning so‘zlovchi maqsadi, istagi bilan bog‘liq tomonlari o‘rganiladi.
Odatda, ushbu tahlil uslubi asoschilari ( Searl 1983) har bir nutqiy harakatga
yagona bir maqsadga (yagona intentsiyaga) ega bo‘lgan birlik sifatida qarash
tarafdoridirlar. Ammo men bu dunyoni juda erta tark etgan marhum do‘stim,
Kiyev universitetining professori Oleg Georgeyevich Pocheptsov fikriga
qo‘shilish istagidaman. Uning talqinicha, «nutqiy harakat va bu harakat vositasida
voqelanadigan maqsad so‘zlovchi ko‘zlagan asosiy maqsadga erishishning
faqatgina bir bosqichidir» (Pocheptsov 1986: 75). Shuning uchun ham olim
umumiy intentsiyani ikki qismga ya’ni «boshlang‘ich intentsiya (maqsad)» va
«natijaviy intentsiya» ga ajratishni taklif qiladi. Intentsional tahlilning bu turi
haqiqatdan ham nutqiy aktning mazmunini to‘liqroq tasavvur qilish imkonini

beradi. Masalan, « Vokzalga qanday borsa bo‘ladi ?» gapi talaffuz etilganda,
so‘zlovchining boshlang‘ich maqsadi tinglovchidan kerakli axborotni olish, ya’ni
vokzalga qanday borishni bilib olishdir. Lekin asl niyat boshqacharoq: vokzalga
etib olish. Xuddi shu niyat oxirgi yoki natijaviy maqsaddir. Demak, nutqiy harakat
bajarilishini ikki bosqichli jarayon sifatida qarash mumkin: birinchisida
boshlang‘ich maqsad ifodalansa, ikkinchisida natijaviy maqsad hosil bo‘ladi.
O.G.Pocheptsov boshlang‘ich maqsad harakati gapning strukturaviy semantik
xususiyatlariga asosan mos kelishini qayd etadi. Binobarin, « Vokzalga qanday
borsa bo‘ladi ?» nutqiy tuzilmasining boshlang‘ich intentsiya akti so‘rovdir,
« Bugun universitetda uchrashuv bo‘ldi » tuzilmasiniki – darak, xabar berish
bo‘lsa, « Kitobimni qaytar !» tuzilmasida boshlang‘ich intentsiya so‘zsiz, buyruq,
talab qilishdir. Ammo natijaviy maqsad harakatlari birinchidan, son jihatidan
ko‘p, ikkinchidan, ular uchun gapning struktur-semantik tuzilishi hech qanday
ahamiyatga ega emas. Natijaviy intentsiyaning shakllanishi gaplarning nafaqat
ma’no xususiyatlari, balki ularning faollashuv muhiti, nutq konteksti bilan ham
bog‘liqdir. Boshqacha aytganda, natijaviy maqsad akti, lisoniy harakatlar bilan bir
qatorda, nolisoniy harakatlarni ham qamrab oladi.
Nutqiy akt mazmuni lisoniy va nolisoniy xususiyatlar umumlashmasidan
tashkil topishini barcha pragmalingvistlar e’tirof etishadi. Ularning ko‘pchiligi
nutqiy aktga uch bosqichli faoliyat sifatida qarash tarafdorlaridir. Bu bosqichlarda
uch xil harakat bajariladi. Ular – lokutiv, illokutiv va perlokutiv harakatlardir.
Biz muloqot jarayonida mazmundor lisoniy kalimani yaratamiz va uni
talaffuz qilish yo‘li bilan nutqiy faoliyat bajaramiz, xuddi shu faoliyat ijrosi
lokutsiya yoki lokutiv aktdir ( locutionary act ). Agarda biror bir sabab bilan (tilni
bilmaslik, gung bo‘lish) mazmundor gap tuzilmasa va u talaffuz etilmasa, lokutiv
harakat yuzaga kelmaydi. Masalan, « Issiq choy damladim » gapi faqatgina
yozuvda qolsa, lokutsiya yo‘q. Ammo mazmundor gaplar bekordan bekorga
tuzilavermaydi, ularni tuzishdan va talaffuz etishdan ma’lum bir maqsad

ko‘zlanadi (bu maqsad til sohibi ongida doimo mavjud). Ushbu maqsadning
voqelanishi esa illokutiv akt natijasidir. Illokutsiya shaxslararo (muloqot
ishtirokchilari o‘rtasidagi) munosabatlarning ifodalanishidir. Masalan, yuqorida
keltirilgan «Issiq choy damladim» gapini talaffuz etish vositasida shu voqea
haqida xabar berish, choyga taklif qilish, suhbatdoshning qanday choy ichishini
(issiq yoki sovuq) bilish kabi kommunikativ istaklarni ifodalash imkoni bor.
Aynan shu kommunikativ maqsaddan qaysi biri ma’lum sharoitda voqelanishiga
nisbatan nutqiy tuzilmaning illokutiv kuchi ( illocutionary force ) aniqlanadi.
Har qanday muloqot harakati natijaviy (oxirgi) maqsadni ko‘zlab bajarilishi
haqida yuqorida gapirildi. Bu maqsadga erishish uchun so‘zlovchining nutqi
tinglovchiga ta’sir o‘tkazmog‘i darkor. Nutqiy faoliyatning ta’sir o‘tkazish
bosqichi perlokutiv akt nomini olgan. Biz « Issiq choy damladim » gapi
talaffuzining natijasini tinglovchi ushbu nutqiy harakatni biz istagan maqsadda
(masalan, tinglovchi choyning issiqligini eshitib, uni ichishga rozi bo‘lishida)
qabul qilishda ko‘ramiz. Demak, perlokutsiya tinglovchi ongiga, his-tuyg‘ulariga
va xatti-harakatiga ta’sir o‘tkazish harakatidir.
«Illokutsiya» tushunchasi nutqiy akt nazariyasida eng keng tarqalgan
tushunchadir. Nutqiy akt strukturasining markazida ham illokutiv harakat turadi.
Hatto illokutiv akt to‘lig‘icha nutqiy harakatning muqobili sifatida qaralish hollari
ham uchraydi va nutqiy aktlar tasnifi illokutiv maqsad ko‘rsatkichlariga
asoslanadi ( Searle 1969: 16; Wunderlich 1976: 75; Pocheptsov 1986: 27).
«Illokutiv akt» tushunchasi pragmalingvistikada inson tomonidan nutqiy
jarayonda va nutqiy faoliyat vositasida bajariladigan harakat sifatida ta’riflanadi.
O.G.Pocheptsovning ta’rificha, 1) illokutiv harakatning ijrochisi (agenti)
so‘zlovchi yoki yozuvchidir; 2) illokutiv akt nutq yaratilish faoliyatidan farq
qiladi; 3) illokutiv akt nutq yaratilish faoliyati jarayonida yuzaga keladi; 4)
illokutiv akt nutqiy faoliyat vositasida bajariladi (Pocheptsov 1986: 24).

Ushbu ta’rifdan ko‘rinib turibdiki, O.G.Pocheptsov illokutsiyaning nutqiy
faoliyatdan farqini ko‘rsatishga qanchalik harakat qilmasin, u hech qachon
kommunikativ faoliyatsiz, insonlararo munosabatni yaratish muhitisiz yuzaga
kelmaydi. Illokutiv akt byevosita muloqot strukturasining ishtirokchisi,
kommunikatsiyani maqsadli va mazmunli ko‘chishini ta’minlovchi nutqiy faoliyat
bo‘lagidir.
Illokutiv akt hosil bo‘lishi uchun ma’lum bir nutqiy tuzilmaning aniq
ko‘rinishdagi «illokutiv kuchi» ( illocutunary force ) namoyon bo‘lmog‘i darkor.
Masalan, «Issiq choy damladim» kalimasi vositasida choyga taklifni izhor qilish
maqsadini ifodalanayotganda, gap tuzilmasining ushbu mazmun ifoda vositasi
bo‘la olish imkoniyati, ya’ni «kuchi» voqelanadi. Illokutiv maqsad esa fikriy
hodisa bo‘lib, nutqiy harakatning mazmuni, mundarijasini belgilaydi. Z.Vendler
talqinicha, illokutiv maqsad aslida, «mental harakat bo‘lib, so‘zlovchi tinglovchini
ushbu harakatni bajarishga undaydi» (Vendler 1985: 243). Illokutiv maqsad
nutqiy harakat kuchini namoyon qilish qanchalik muhim bo‘lmasin, lekin bu
maqsad ushbu kuchning faqatgina bir qismi, bo‘lagidir. Zero, nutqiy harakat
kommunikativ mazmunining to‘liq hosil bo‘lishi uchun maqsaddan tashqari, unga
erishishni ta’minlovchi vosita va shart-sharoit ham mavjud bo‘lishi talab qilinadi.
Shuning uchun ham J.Syorl, D.Vanderveken va boshqalar nutqiy harakat illokutiv
kuchini etti qismdan tarkib topuvchi hodisa sifatida qaraydilar. Bulardan
birinchisi, albatta, kommunikativ maqsaddir, chunki busiz nutqiy harakatning o‘zi
ham bajarilmaydi. Keyingilari esa qandaydir darajada ushbu qismni to‘ldiradilar,
ular – illokutiv maqsadga erishish usuli (vositasi), illokutiv kuch voqelanishi
jadalligi, voqelanishni ta’minlovchi propozitsion, haqqoniylik kabi mental
sharoitlardir.
Illokutiv kuch qismlarining tuzilishi mantiqiy tartibga ega. Aynan shu tartib
illokutiv harakatning mustaqilligini ta’minlaydi va uning propozitsiya aktisiz
bajarilishiga imkon beradi. Binobarin, « Afsuski !», « Voy, xudo !», « Tavba qildim !»

kabi nutqiy birliklar propozitsiya mazmuniga ega emaslar, lekin ular illokutiv
jihatdan to‘liq shaklga egadirlar, ya’ni ular ma’lum kontekstda kommunikativ
maqsad va mazmunni ifodalaydilar.
Ayrim faylasuflar, J.Ostinga ergashib, gaplarning struktur-semantik turlari va
bular vositasida bajarilayotgan nutqiy harakatlar o‘rtasidagi munosabatni tizimiy
xarakterga ega emas, bu munosabat nutqiy harakat illokutiv kuchida qariyb
namoyon bo‘lmaydi deb hisoblaydilar. Sintaksisning birgina tuzilmasi - alohida
gap turli nutqiy muhitda turli illokutiv kuchga ega bo‘lishi va bu bilan turli
kommunikativ maqsadni ifodalash vositasi bo‘la olishi begumon. Ammo har
qanday sintaktik birlikning pragmatik zahirasi chegaralangan, uning illokutiv
kuchi muloqot maqsadini ifodalash imkoniyati cheksiz emas. Masalan,
« Bugundan boshlab sizlarni er va xotin deb e’lon qilaman » yoki « Binoda chekish
ta’qiqlangan » kabi gaplar maqtov, so‘rov, rozilik, va’da illokutiv maqsadlarini
ifodalashi mumkinligini tasavvur etish qiyin. Shunday ekan, gap struktur-
semantik mundarijasi va uning illokutiv imkoniyatlari o‘rtasida tizimiy bog‘liqlik
mavjudligini e’tirof etmoq kerak. Agarda shunday bog‘liqlik bo‘lmaganda,
tinglovchiga so‘zlovchining muloqot maqsadini, u bajarayotgan nutqiy harakat
mazmunini anglash qiyin bo‘lar edi.
Yuqorida aytilganidek, nutqiy harakat strukturasining uchinchi, eng oxirgi
bosqichi perlokutiv aktdir. Nutqiy faoliyat ta’sirining natijasi sifatida
tavsiflanadigan perlokutiv akt oldingilaridan (lokutsiya va illokutsiya) tubdan farq
qiladi. Nutqiy ta’sir natijasini oldindan aytish qiyin, so‘zlovchi nutqini eshitgan
(yoki o‘qigan) tinglovchining bo‘lg‘usi xatti-harakati, javobi turlicha bo‘lishi
mumkin. Pragmalingvistlarning o‘zlari e’tirof etganlaridek, «perlokutiv akt
illokutivdan farqli o‘laroq, lisoniy hodisa emas, chunki biror bir perlokutiv
natijaga hech qanday nutqiy harakatni bajarmasdan turib ham erishish imkoni
bor» ( Searle , Vanderveken 1985: 12). Perlokutsiyaning lisoniy tahlil doirasiga
kirmasligini J.Lich ham qayd etadi: «Perlokutiv natija tahlili pragmatikaning

vazifasiga kirmaydi, chunki pragmatik ta’sir kuchi (nutqiy harakatning – Sh.S.)
maqsadi bilan bog‘liq, natija bilan emas» ( Leech 1983: 203).
Qiziq, nutqiy harakat ta’sirini pragmalingvistik tahlil doirasidan chetga surib
qo‘ysak, unda muloqot tizimini tumtoq qilib qo‘ymaymizmi?! Muloqot
so‘zlovchiga ta’sir o‘tkazish, uni biror javob harakatiga undash uchun bajariladi-
ku! Nutqiy muloqot maqsadi ikki sathlidir , ya’ni nutqiy harakatda axborot uzatish
va kommunikativ pragmatik maqsad voqelanadi. Birinchisida so‘zlovchining
maqsadi axborot etkazish yoki olish. Ammo axborot almashinuvi harakatlari faqat
biror xabar berish yoki so‘rash bilan chegaralanmaydi. Bu harakatlar ijrosidan
so‘zlovchi va tinglovchining talabini, qiziqishini qondirish maqsadi ham
ko‘zlanadi. Bu esa pragmatik vazifaning bajarilishidir. Demak, muloqot
jarayonida pragmatik vazifalar kommunikativ maqsad doirasida voqelanadi.
Shuning uchun ham nutqiy harakat natijasida yuzaga keladigan perlokutiv ta’sirni
pragmalingvistik tahlil doirasiga kiritgan ma’qul.
Pragmatika nutqiy ta’sir natijasining hosil bo‘lishi ehtimolini belgilovchi
vositalarni aniqlash imkonini beradi. Bunday vositalar qatoriga masalan,
pragmatik mazmunni aniqlashtiruvchi illokutiv fe’llar kiradilar. Ushbu fe’llar
nutqiy harakat tarkibida muhim rol o‘ynaydilar, ular muloqot maqsadi mazmuni
va bajaralayotgan nutqiy harakatning illokutiv kuchini aniq va ochiq ko‘rsatish
xizmatini o‘taydilar. Masalan, «Kumushni ertaga kinoga olib boraman» gapining
talaffuzi vositasida va’da berish nutqiy harakati bajariladi, ammo ushbu harakat
mazmunini aniq ifodalash uchun illokutiv fe’lni qo‘llash imkoni ham bor:
«Kumushni ertaga kinoga olib borishga va’da beraman» . Xuddi shuningdek,
«Dars qilmaysanmi?» sintaktik birligi so‘roq, talab, ogohlantirish, taklif kabi
nutqiy harakatlarni ifodalashi quyidagi yo‘sinda aniqlashtirilishi mumkin: «Dars
qilmaysanmi, deb so‘rayapman (sendan)»; «Dars qilmaysanmi? Buni sendan
talab qilaman» (o‘qituvchining so‘zi); «Dars qilmaysanmi? Seni

ogohlantiryapman»; «Dars qilmaysanmi? (kel, birgalikda qilishga taklif
qilyapman)».
Illokutiv fe’llarning ma’no tarkibida talaffuz etilayotgan nutqiy birlikning
(gap yoki matnning) pragmatik-kommunikativ mazmunini ifodalovchi sema
asosiy o‘rinni egallaydi. Masalan, «Fan nomzodi R.Suvonovaga dotsentlik unvoni
berilishiga roziman»; «Fan nomzodi R.Suvonovaga dotsentlik unvoni berilishiga
qarshiman»; «Fan nomzodi R.Suvonovaga dotsentlik unvoni berilishini talab
qilaman» kabi tuzilmalar bir xil propozitsiyaga ega, ularning farqi faqatgina
pragmatik mazmunda, ya’ni turli nutqiy harakatlar ifodalanishida va
kommunikativ maqsadlarning har xil bo‘lishiga turli illokutiv fe’llar (rozi
bo‘lmoq, qarshi bo‘lmoq, talab qilmoq) qo‘llanishi vosita xizmatini o‘tamoqda.
J.Syorl pragmatik mazmunining bu asnoda namoyon bo‘lishini «ifodalanish
tamoyili» ( t’e ‘rinci’le of e x’ressibility ) faollashuvi natijasi deb hisoblaydi. Biroq,
ushbu tamoyil nutqiy muloqot matnlarida har doim ham bir yo‘sinda namoyon
bo‘lavermaydi. Binobarin, buyurmoq, ogohlantirmoq, maslahat bermoq,
taqiqlamoq, taklif qilmoq kabi birliklar nutqiy tuzilma tarkibidan joy olib, uning
mazmunini oydinlashtirish uchun xizmat qila olishi ma’lum. Lekin, «Men
maqtana olmayman, sendan aqlliroqman» qabilida maqtanish nutqiy harakatining
qo‘llanishi ehtimoldan ancha yiroq. Balki, ushbu harakatni bajarayotgan
shaxsning maqtanishga haqqi bordir. U o‘z suhbatdoshiga nisbatan aqlliligi
haqiqatdir, lekin nutqiy muloqot odobi bunga yo‘l qo‘ymaydi.
Umuman olganda, nutqiy akt va uning mazmunini ifodalovchi vositalar
o‘rtasida funktsional va mazmuniy nomutanosiblik paydo bo‘lishining sabablari
turlicha. Bulardan biri, albatta, ayrim illokutiv fe’llarning ma’no strukturasida
so‘zlovchi o‘zi bildirayotgan fikrning haqiqat ekanligiga ishonmayotganligiga
ishora qiluvchi sema, bo‘lak mavjudligidir. Masalan, tahdid qilmoq, ig‘vo qilmo,
so‘kmoq, haqorat qilmoq, kamsitmoq kabi birliklarni birinchi shaxsda qo‘llash va
shu yo‘sinda nutqiy harakat mazmunini ochiq bayon qilish mumkin emas. Chunki

«Men senga tahdid qilayapman, o‘ldiraman» turidagi tuzilma nutqiy muloqot
ma’nosiga xilof, bunday birliklar faqatgina uchinchi shaxs, ya’ni muloqot
jarayonini kuzatuvchi tomonidan qo‘llanishi mumkin: «O‘ldiraman, deb unga
tahdid qildi».
Pragmatik maqsad va mazmunning ekplitsit, ya’ni ochiq ifoda etilishida
diqqat axborot almashinuvidan ushbu axborotni uzatish maqsadiga ko‘chadi va
kommunikatsiya maqsadi uzatilayotgan axborotning predmetiga aylanadi. Nutqiy
harakat maqsadining ochiq bayoni turli ko‘rinishdagi lisoniy birliklar vositasida
bajariladi va bulardan eng asosiysi pragmatikada performativ formula (qolip)
atamasini olgan.
J.Ostinning qaydicha, har bir nutqiy tuzilma illokutiv harakatni bajarish
uchun xizmat qiladi va modal ko‘rsatkichlar (mayl shakli, so‘z tartibi, ohang va
boshqalar) so‘zlovchiga u qanday illokutiv maqsadni ifodalash niyatida
bo‘lganligini bildirish imkonini beradi. Bundan tashqari, shunday tuzilmalar
mavjudki, ularning pragmatik mazmuni doimiy, qariyb barcha sharoitlarda bir xil
illokutiv kuchga ega bo‘ladi va odatda, bunday tuzilmalar tarkibida illokutiv
fe’llar qo‘llaniladi: « Ishni bajarishingni talab qilaman»; «Homiylik ko‘rsatishga
va’da qilaman»; «Tug‘ilgan kuning bilan tabriklayman» va hokazo. Nutqiy akt
nazariyasida bunday tuzilmalar «aniq performativ»lar deb ataladi.
Sotsiopragmatikada hurmat kategoriyasi. Muloqot jarayonida ishtirokchilar
o‘zaro munosabatlar tengligini ta’minlash uchun kommunikativ maqsadga mos
keladigan harakatlar rejasini tuzadilar va ushbu rejani amalga oshirish imkonini
beradigan lisoniy vositalarni tanlaydilar. Kommunikativ maqsad ifodasi ikki
yo‘sinda kechishi ma’lum. Bularning biri intentsiyaning yashirin ifodasi bo‘lsa,
ikkinchisi fikrni ochiq izhor qilishdir. Yaqinda o‘qituvchilarimizdan biri qiziq bir
voqeani hikoya qilib berdi: Samarqandda o‘tkazilgan anjumanda ishtirok etish
uchun kelgan poytaxtlik yirik bir professor shahar markaziy univermagini

aylanish istagini bildiradi-yu, yaqinda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan,
lekin hozircha OAKdan tasdiq olmagan haligi o‘qituvchimiz unga hamrohlik
qiladi. Univermagda poytaxtlik mehmon charm kurtkani yoqtiradi va uni kiyib,
«Eh, attang, etarlicha pul olib kelmabman-ku», deb hamrohiga murojaat qiladi.
Tagma’noni anglagan suhbatdosh to‘g‘risini aytib qo‘ya qolibdi: «Domla,
kechirasiz, mening ham pulim yo‘q».
P.Braun va S.Lyevinsonlar, kommunikativ maqsadni ifodalash yo‘llarining
farqiga nisbatan «salbiy va ijobiy hurmat»ni (negative and ‘ositive ‘oliteness)
farqlashni taklif etadilar. Ularning birinchisida o‘zgalarning vaqtini olayotganligi,
e’tiborni jalb qilayotganligi uchun, ularga etkazilayotgan «zarar»ning o‘rnini
to‘ldirish ehtiyoji bajariladi. Binobarin, «Kechirasiz, band ekanligingizni bilaman,
lekin menga maqolani yozishga yordam bera olmaysizmi?» Lekin xuddi shu
iltimos intentsiyasi do‘stona vaziyatda, ijobiy hurmat sharoitida boshqa ko‘rinish
oladi: «Menga ushbu maqolani tugatishga yordamlashib yubor!»
Ikki turdagi hurmat strategiyalarini faollashtiruvchi lisoniy vositalar tuzilishi
jihatidan o‘zaro farq qiladilar. Masalan, salbiy hurmat strategiyasini (negative
‘oliteness strategy) faollashtiruvchi nutqiy tuzilmalar struktura jihatidan
mukammalroq ko‘rinishga ega bo‘lib, ular ko‘pincha bilvosita nutqiy aktlarni
ifodalovchi tuzilmalar (so‘roq gap, shart mayli va hokazo) vositasida hosil
bo‘ladi. Bilvosita ifodalanayotgan, mazmunan unchalik aniq bo‘lmagan, odatda
shakliy jihatdan uzun nutqiy tuzilmalarning qo‘llanishi so‘zlovchi hurmat va
qadriyatni saqlashga urinayotganidan darak beradi.
Yuqorida nomlari zikr etilgan mualliflar hurmat tamoyili pragmatik tahlilini
nazariy jihatdan asoslab berishdan tashqari, ushbu tamoyilni faollashtiruvchi
vositalar, ularni qo‘llash mexanizmlarini tizimlashtirgan holda tavsiflashga
harakat qilib kelmoqdalar. Eng asosiysi, bu mavzudagi izlanishlar uzluksiz davom
etmoqda, ilmiy nashrlar soni tobora o‘sib bormoqda (oxirgi bibliografik
ko‘rsatkichlardan biri: Dufon, et al 1994).

So‘zsiz, hurmat tamoyili qoidalarining muloqot jarayonida faollashuvi
boshqa qator sotsiopragmatik hodisalar qurshovida kechadi. Turli tamoyil va
qoidalarning «uchrashuvi» odatda, muloqot samarasiga ijobiy ta’sir o‘tkazadi,
ammo bunday «uchrashuv»lar ba’zan ziddiyatli kechishi ham mumkin. Binobarin,
olijanoblik va kamtarlik qoidalari doimo ham o‘zaro hamroh bo‘la olmaydi, zero,
o‘ta olijanoblik maqtanchoqlikka olib keladi. Maqtanchoqlik va kamtarlik bir-
birini inkor etuvchi xususiyatlardir.
Xuddi shuningdek, hamkorlik tamoyiliga oid bo‘lgan sifat qoidasi hurmat
tamoyilining ma’qullash, tahsin qoidasiga mos kelmasligi holatlari uchraydi. Biror
kishi yoki narsani maqtayotib, haqiqatdan uzoqlashishimiz, ya’ni ushbu shaxsga
(narsaga) unga xos bo‘lmagan sifatlarni «taqab» qo‘yishimiz ham hech gap emas.
Boz ustiga, o‘ta kamtarlik, har qanday izohga rizolik ham sifat tamoyilidan
chetlashishga, haqiqatdan uzoqlashishga olib keladi.
Xullas, sotsiopragmatik tamoyil va qoidalarning matnda faollashuvi muloqot
maqsadiga erishish uchun xizmat qiladi. Ushbu tamoyil va qoidalarga amal
qilishda ijtimoiy muhit va nutq vaziyati holatidan, ularni belgilovchi xususiyatdan
kelib chiqmoq darkor. Muloqot vaziyati esa byevosita ma’lum ijtimoiy guruh,
madaniyat uchun xos bo‘lgan norma nuqtayi nazaridan baholanadi. Norma
ma’lum sotsiumda qabul qilingan ijtimoiy xatti-harakatlar namunalarini belgilab
beradi, u umumiy qabul qilingan qoidalar asosida lisoniy vositalar tanlovini
boshqaradi. Norma hurmat tamoyili amaliyoti uchun tayanch nuqtadir va
kommunikativ maqsad ifodasi shaklni belgilab beradi. Eng qizig‘i, til birliklari
qo‘llanishini belgilovchi normalarning o‘zlari ham umumiy aksiologik
ko‘rsatmalarga amal qiladilar. Baholovchi ko‘rsatmalar esa ko‘pincha u yoki bu
madaniyatga xos bo‘lishadi. Masalan, Amerika madaniyatida biror kishi to‘satdan
yiqilib tushsa, uning ahvolini so‘rash uchun Are you all rigut ? savolini berish
mumkin. Ammo ushbu iborani o‘zbek tiliga «Hammasi joyidami?» qabilida
tarjima qilsak, yiqilgan odamning ustidan kulgan, uni haqoratlagan bo‘lamiz.

Bizning madaniyatimiz normasiga binoan «Hech narsa bo‘lmadimi?
Og‘rimayaptimi? YOrdam beraymi?» qabilidagi savollar berish o‘rinlidir.
Xullas, olamning rang-barang va unda kechayotgan voqe-hodisalarning turli-
tuman bo‘lgani kabi muloqot vaziyatlari ham turli xususiyatlarga egadir. Ular har
xil sharoit, muhitlarda hosil bo‘ladilar, muloqot ishtirokchilarining munosabatlari
ijtimoiy mavqega bir xilda ega bo‘la olmaydi. Aynan shu turli-tumanlik muloqot
tizimining sotsiopragmatik ko‘rsatkichlarini, ijtimoiy deyksis qobig‘ini tashkil
qiladi. Sotsiopragmatik belgilarni e’tiborga olmaslik nutqiy harakatlar jo‘yaliligi
tamoyilining talablari buzilishiga olib keladi. Professor N.Mahmudov yaqinda
e’lon qilgan maqolasida nutqning jo‘yalilik sifatini ta’minlash uchun so‘zlovchi,
ifodalamoqchi bo‘lgan mazmundan tashqari, nutqiy vaziyatni, tinglovchi
xususiyatlarini, uning ijtimoiy maqomi, madaniy-ma’rifiy saviyasi kabi faktorlarni
nazardan qochirmasligi lozimligini yana bir karra uqtirdi. Olim jo‘yalilik tamoyili
talabi qondirilmaganligi qanday oqibatga sabab bo‘lishini kichkintoylarga
«Sog‘likda ko‘rishaylik! Omon bo‘lsak, albatta, ko‘rishamiz!» kabi rasmiy
muloqot shaklidagi jumlalarni o‘rgatishga intilish mavjudligi misolida izohlab
berdi (Mahmudov 2007: 16).
Matnning pragmadiktal belgilari. Matnda so‘zlovchi na zarda tutgan axborot
har doim ham verbal ifoda tarkibida to‘liq ma’noda oshkora bayonga ega
bo‘lavermaydi. Ko‘pincha, oshkora bayon qilinmagan, ammo so‘zlovchi ichki maqsadi
aks etgan yashirin mazmun ko‘rinishlarini matn mazmuniy strukturasidan ilg‘ab olish
tinglovchi, nutq ishtirokchilariga katta mas’uliyat yuklaydi. Buning uchun so‘zlov chi,
tinglovchi hamda nutq ishtirokchilari nutq vaziyati va sotsial kontekstdan to‘liq
xabardor bo‘lish bilan birga, verbal ifodaning mazmu niy tuzilishidagi nozik ifoda
qirralarini anglash uchun o‘sha tilga xos ma’no ottenkalarini bilishi shart.
Har qanday matnda axborot so‘zlovchining ichki maqsadi boshqaru vida ikki
mazmuniy ko‘rinishdan iborat bo‘ladi. Bular yoyiq va yig‘iq mazmun shakllaridir.
Bunday mazmun shakllari so‘zlovchining kommu nnkativ niyati bilan bog‘liq ravishda

matnning u yoki bu qismlarida namoyon bo‘ladi. Axborot bayon etishning yoyiq
shakllariga xos ifoda imkoniyatlari xilma-xil bo‘lganidek, yig‘iq yashirin ifoda
usullari ham turlichadir. Yig‘iq-yashirin axborot kontekstlari turlicha shakl lardan
iborat bo‘lganligi uchun unga nisbatan lingvistkaga oid naza riy adabiyotlarda «bir
umumiy tushunchani ifoda etuvchi umumyashirin («implikatsiya») atamasini
qo‘llaydilar.
O‘zbek tilida yashirin mazmun ko‘rinishlari alohida dissertatsi on planda tadqiq
etilmagan. Presuppozitsiya bilan bog‘liq anchagina ishlar amalga oshirilgan, biroq
klassik adabiyot namunalari kuzati lganda, bu yo‘nalishga oid faktik materiallarga
nihoyatda boy ekanligimizning guvohi bo‘lindi. Hatto klassik adabiyotning nazariy
yo‘na lishiga oid juda ko‘p asarlarda «yoyiq» va «yig‘iq» atamalarning mum toz
shakllari mavjud ekanligi, bularning mumtoz adabiyotda «botiniy» va «zohiriy»
atamalar bilan nomlanishn o‘zbek tilida yoyiq va yig‘iq mazmun ko‘rinishlarini
tadqiqot obyekti sifatida tanlanga ni mutlaqo to‘g‘riligini ko‘rsatadi.
Implikativ mazmunning umumyashirin shakllariga xos matnlar tarkibiga matal,
ibora, maqol, topishmoq kabilar kiritilib, ularda bayon qilingan yashirin ma’no
ko‘rinishlari farosatli va zukko tin glovchilarning barchasi uchun aniq bo‘lishi bilan
ajralib turadi. SHuning uchun ham bunday tipdagi yashirin mazmunni umumyashirin
mazmun deb yuritish maqsadga muvofiqdir.
Tagma’no. So‘zlovchi nutq predmeti haqidagi axborotni til belgilari yig‘indisi
yordamida yuzaga chiqaradi. Bu ifoda semantik tu zilishidagi oddiy xabar mazmunini
tashkil etadi. Oshkora (eksplitsit) shakl, asosan, ifoda diktumidan iborat bo‘ladi.
Diktum mohiyati propozitsiya mazmuni bilan yana ham o‘zining aniq ma’nosiga
ega bo‘ladi. So‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi xususiy munosabat propozitsional
mazmun asosidagi diktumning qurshovida bayon qilinada va ba’zida bunday ifodalar
yashirin mazmun ko‘rinishi sifatida matn ichiga joylashtiriladi. «Matn ichidagi matn»
tushunchasi rus tilshu nosligida «podtekst» atamasi bilan nomlanadi. Podtekst
atamasi matn, kontekst va nutq atamalari ifodalagan tushunchalar mazmuni bi lan

bog‘lana olmaydi, ularning varianti sifatida ham qo‘llanmaydi. «Podtekst» atamasi
ifodalagan tushuncha mazmuni matn ichidagi «yashirin matn» tushunchasini ifoda
etadi. Bu hodisa kommunikatsiya ishtirokchilarining nutqiy faoliyati, individual uslubi
va shaxsning ichki his-tuyg‘usi bilan uzviy bog‘liqdar. «YAshirin matn» tushunchasini
aniq anglash va to‘g‘ri tushunish maqsadida biz uni «tagma’no» atamasi bilan
nomlaymiz. Tagma’no yashirin ifoda birliklaridan biri bo‘lib, u o‘zining yuqoridagi
belgi xususiyatlari bilan lingvistik pragmati kaning markaziy masalalaridan biri deb
qaraladi.
Matndagi tagma’no o‘zining yuzaga kelishidagi belgi- xususiyatlariga ko‘ra
quyidagi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi va nomla nadi (1-shakl).
1-shakl
1. Fonopragmatik tagma’no. Tagma’noning bunday ko‘rinishi so‘zlovchining
talaffuz ohangi bilan bog‘liq bo‘ladi. So‘zlovchi bunda matn tarkibidagi
propozitsional akt elementlarini o‘ziga xos ohang bilan - emfatik usul bilan talaffuz
qiladi. So‘zlovchi bunda matnning talaffuz ohangiga alohida urg‘u berish bilan
tinglovchiga «men shunaqaman» tipidagi tagma’noni uzatishga harakat qiladi.
Tag ma’noning fonopragmatik ko‘rinishida matnning umumiy mazmuni ik kinchi planga
o‘tadi. So‘zlovchi talaffuziga xos fonopragmatik ohang usuli birinchi darajali ma’no
usuli deb qaraladi; Masalan: Xurinso erini o‘larday go‘l podsho, o‘zini nihoyatda
quv vazir qilib ko‘rsatishaa harakat qilar edi.

Qalandarov keldi. Huriniso eri haqida aytilganlarini amalda ko‘rsatmoqchi,
yana “shunday odam ham menga bo‘yin egadi” demoqchi bo‘ldi, shekilli, uni
g‘azabiga oldi:
- Kelar edingiz-da... SHu ham ishmi! Hamisha shunaqa qilasiz!..
Qachon tashlaysiz shu fe’lingizni?! - deb shovqin soldi. (A.Qahhor).
Fonopragmatik tagma’noning ba’zi ko‘rinishlarida so‘zlovchi o‘z nutqi orqali
bayon qilingan propozitsiyaning emfatik usul bilan ta laffuz qilishi natijasida - undagi
alohida ohang samimiylik ma’nosini ifoda etadi.
2. Uslubiy pragmatik tagma’no. Tagma’noning bunday ko‘ri nishi
so‘zlovchining individual uslubi bilan bog‘liq bo‘ladi. Bunga ko‘ra so‘zlovchi
tomonidan undash akti vositasi bilan talab qilingan ma’lum axborot ko‘rinishi
so‘zlovchi nazarda tutgan mazmunni saqlagani holda boshqa propozitsnonal shakl
bilan ifodalanadi. Tinglovchi ning aynan so‘zlovchi nazarda tutgan axborot ko‘rinishini
boshqa propozitsional shakl orqali ifodalashi uning individual uslubiy maho rati
sanaladi. SHuning uchun ham bunday shakldagi tagma’no ko‘ri nishlari uslubiy
pragmatik tagma’no deb yuritiladi. Masalan:
- Saodat, - dedim. Qaradi. O‘choqda yongan olov issig‘idanmi yoki
uyatdanmi uning‘ yuzi qip-qizil olma edi. Qo‘lidagi sochig‘i bilan
oldimg‘a yaqin kelib to‘xtadi. - Eshitdingmi, - dedim. Erga qaradi.
Uni ortiqcha uyaltirmaslik uchun eshikka qarab yuriy boshladim-da, -
Maylimi? - deb so‘radim. Javob o‘rniga
- Osh emay ketasizmi? - dedi. Bu uning ikkinchi turlik qilib aytilgan «mayli»
javobi edi. (A.Qodiriy).
Bu matndagi tinglovchi nutqiga xos “ maylimi” javobining “ Osh emay
ketasizmi?” tipidagi mehribonchilik ma’nosini ifoda etuvchi boshqa iropozitsional
shakl vositasida bayon qilinishi uslubiy prag matik tagma’no deb yuritiladi.
Uslubiy tagma’no ko‘rinishlarida so‘zlovchi o‘z ichki maqsadi aks etgan
mazmunni boshqa uslubiy shaklda ifoda etadi. Masalan:

Nihoyat Qalandarov g‘ashi keleanini bildirmaslik uchun kulib dedi:
- Xo‘jayin, mehmonga ham so‘z beramizmi, yo‘qmi? - dedi.
(A.Qahhor). Bu matn parchasidagi uslubiy tagma’no ko‘rinishi «gapni
to‘xtat» mazmunidan iboratdir.
3. Metaforik tagma’no. Tagma’noning bunday ko‘rinishlarida so‘zlovchi
tinglovchini ma’lum bir predmetlarga o‘xshatish asosidagi propozitsiyani berish bilan
o‘zi nazarda tutgan axborot ko‘rinishiga ishora qiladi. Natijada matn tarkibida
metaforik tagma’no yuzaga keladi. Masalan:
Kolxozni opichlab katta qilgansiz!.. Kolxozning dardi qayer-da, qitig‘i
qayerda ekanini yaxshi bilasiz!.. «Bo‘stonga o‘xshagan kolxozlardan o‘ntasini
bitta sinchalog‘ingiz bilan ko‘tarasiz!.. Sinchalak degan qushni bilasizmi, oyog‘i
ipday... SHu qush «osmon tushib ketsa ushlab qolaman» deb oyog‘ini ko‘tarib
yotar ekan! (A.Qahhor). Bu matnda metaforik tagma’no ko‘rinishi mavjud bo‘lib, u
«Sen ham sinchalak degan nozik qushga o‘xshaysan, shuning uchun ham qo‘lingdan
kelmagan ishga urinma» mazmunidan iboratdir.
Metafsrik tagma’noning matndagi ifodasi so‘zlovchining ichki maqsadi bilan
uzviy bog‘liq bo‘lib, fikrning ta’sir etish darajasini kuchaytiradi. Tinglovchining his-
tuyg‘usiga ta’sir etish va yangi nutq vaziyatini yuzaga chiqarishning (perlokutiv aktlar)
boshlang‘ich nuqtasi sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan:
Saida bir lahza o‘ylanib qolganidan keyin miyivida kulib:
- Dunyoda bunaqa jonivorlar ko‘p. Arslonbek aka, - dedi, -
xo‘roz ham «Men qichqirmasam tong otmaydi» deb o‘ylar ekan...
(A.Qahhor).
Metaforik tagma’noning ushbu ko‘rinishi «tongning otishi uchun xo‘rozning
qichqirishi shart bo‘lmaganidek» propozitsiyasi ta’sirida «siz bo‘lmasangiz ham
kolxozning ishlari bo‘laveradi» mazmunidan iboratdir. Metaforik tagma’no
ko‘rinishlarida bayon qilinayotgan propozitsional akt o‘xshatish mazmunidan iborat

bo‘ladi va ana shu o‘xshatish kuchlilik belgisi asosida yuzaga chiqib, bunda
so‘zlovchi maq sadi aks etadi. Masalan:
- Siz bolalik qilib, bunaqa xom xayollarga borib yurmang. Men
aravadan boshqa ishga yaramaydigan pachoq otday ko‘rin-
sam ham, uncha-muncha chavandoz minolmaydigan uloqchi otman! Uncha-
muncha odamni erga chalpak qilaman!.. CHalpak! Buni bilib tushunib qo‘ying!
(A.Qahhor) Bu matnda bayon qilingan tagma’no «Men bilan hazillashmang,
kuchingiz etmaydi» mazmunidan iboratdir.
Metaforik tagma’no noverbal ifoda ko‘rinishida ham namoyon bo‘ladi. Bunda
so‘zlovchi xatti-harakatlari va imo-ishorasida uning ich ki niyati aks etib tagma’no
yuzaga kelada Masalan:
SHu mahalgacha hech vaj bilan ko‘zga ko‘rinmagan oddiy bir Ketmonchi
so‘z oldi...
- Ko‘zbo‘yamachilik... Otiga majlis, otiga maslahat...
... Qalandarovning oppoq oqargan yuzi, qisiq ko‘zlari atro fidazi tabassumni
ifodalashi kerak bo‘lgan ajin uning “echkining orqasi qichisa, cho‘ponning nonini
eydi” deb turganini ko‘rsatar edi. (A.Qahhor)
Verbal ifoda bo‘lsa ham, noverbal ifoda bo‘lsa ham ularning semantik strukturasi
so‘zlovchi va tinglovchi nutqiga xos xususiy ma’no ko‘rinishlari bilan to‘ldirilgan
bo‘ladi. SHuning uchun ham har qanday ifoda semantik tuzilishida nutqiy vaziyatga
ko‘ra yashirin xususiy ma’no komponentlari mavjud bo‘lib, ular o‘ziga xos tarzda
namoyon bo‘ladi.
4. Individual xususiy tagma’no. Individual tagma’no ko‘rinishlari faqat ba’zi
shaxslar nutqidagina qo‘llanib, ularning xarakterini ochish uchun xizmat qiladi. Bunda
so‘zlovchi nutqida qo‘l lanayotgan tagma’no shartli tagma’no sifatida so‘zlovchi va
tinglovchi uchun tushunarli bo‘lgani holda boshqa nutq ishtirokchilari uchun
no ma’lum bo‘ladi. Masalan:
Birpas jimliqdan keyin Qalandarov gulzorning narigi tomo nidagi idoraga qarab:

- Eshon, hoy! - deb chaqirdi. (A.Qahhor).
individual tagma’noning ba’zi ko‘rinishlari so‘zlovchi yoki tinglovchining
xarakteri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, tinglovchining nima demoqchi ekanligi uning
qanday so‘z bilan munosabat bildirish vosi tasida anglanadi. Bunday shartli tagma’no
ko‘rinishlari, asosan, so‘zlovchining xarakteri bilan aloqador bo‘ladi. Bunday
tagma’nolar individual xususiy tagma’no ko‘rinishlari sifatida faqat ba’zi shaxslar
nutqigagina taalluqli bo‘ladi. Individual xususiy tagma’no ko‘rinishlaridan yozuvchi
obraz xarakterini ochish maqsadida foydala nadi:
Hoji bir qancha vaqt so‘zlash uchun o‘z og‘aziga tikiltirib o‘ltu rgandan so‘ng,
agar ma’qul tushsa «xo‘b» deydir, gapka tushunmagan bo‘lsa, “xo‘sh” deydir,
noma’qul bo‘lsa “durust emas” deydir va juda ham o‘ziga noma’qul gap bo‘lsa bir
iljayib qo‘yish bilan kifoyalanadi.
O‘zbek oyim o‘zining itob va xitobiga eridan bir iljayib qo‘yish javobini olib
dami ichiga tushadir. (A.Qodiriy).
5. Ekspressiv tagma’no. Ekspressiv tagma’no ko‘rinishlarida
so‘zlovchi nazarda tutgan niyatga uning his-tuyg‘ulari ham qo‘shiladi.
So‘zlovchi propozitsional aktni sodir etar ekan, o‘zi qilgan ishlardan
g‘ururlanish, maqtanish ottenkalari aks etgan yashirin mazmunni pro pozitsional akt
orqali bayon qiladi. Masalan:
Huriniso.
- Hammasi ham unib o‘sdi: biri kolxoz raisi, biri rayon ma daniyat
bo‘limining boshlig‘i, biri deputat... Ha, aytganday, qaysi kuni Hakima kelgan edi,
qahramon bo‘lishiga o‘ttiz bir tonna et mabdi.
Hurinisoning bu ayollar haqidagi gaplaridan «Men o‘qitgan ayollar mana
shunaqa martabalarga erishdi» degan iftixordan ko‘ra ko‘proq, «baribir
hammasidan yana o‘zim dono» degan bir g‘urur aks etar edi. (A.Qahhor).
6. Monologik akt ma’no ko‘rinishi. Tagma’noning monologik
nutq tipiga xos ko‘rinishi ham mavjuddir.

«... bosilmag‘uncha Toshkandga kelmasliging maslahatdir!» - bu jumlani
o‘qug‘anda, - undov bo‘lsa sira tinchimangiz, - dedi-da iljayib qo‘ydi. (A.Qodiriy).
Bu misolda Otabek «undog‘ bo‘lsa sira tinchimangiz» deyish bilan «o‘zimning
ham Marg‘ilondan sira ketgim yo‘q edi, xayriyat» tarzidagi yashirin tagma’no
ko‘rinishini ifoda etadi. Ba’zi holatlarda so‘zlov chi nazarda tutgan tagma’noning
to‘g‘ridan to‘g‘ri ifodalanishi mumkin bo‘lmay qoladi. Bunga tagma’no qaratilgan
adresatning ijtimoiy ma vqei yo‘l qo‘ymaydi. SHuning uchun ham bunday
vaziyatlarda tagma’no «qizim senga aytaman, kelinim sen eshit» qabilida bayon
qilinadi. Tagma’no o‘zining bunday xususiyatiga ko‘ra ikkiga ajratiladi. Tin glovchiga
to‘g‘ridan to‘g‘ri yo‘naltirilgan tagma’no bevosita ifodalangan tagma’no deb yuritiladi.
Ikkinchisi esa bilvosita ifodalangan tag ma’no deb yuritiladi.
Tagma’no matn semantikasi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, u bilan mantiqan
bog‘langan boshqa qator ma’lumotlar ta’sirida yuzaga chiqa di. Tagma’noning
presuppozitsiyadan ajratilishi bular biri ikkinchi si uchun ahamiyatsiz degani emas.
Balki presuppozitsiyaning «matn- mazmuniga aloqador va mantiqan bog‘langan matn
mazmunidan tashqari dagi ma’lumot»larning darakchisi deb qaraladi.
Tagma’no va presuppozitsiya. Presuppozitsiya va tagma’noni farqlab olish
kerak. So‘zlovchi va tinglovchi orasidagi munosabat pro pozitsiya, presuppozitsiyadan
tashqari yashirin ma’no komponentlari bi lan ham murakkablashadi. Ana shu ma’no
komponentlaridan biri matn orqali yashirin bayonga ega bo‘luvchi tagma’no
ko‘rinishidir.
Tagma’noning matndagi bayoni ikki xususiyatga ega bo‘ladi: bi rinchidan, ko‘p
hollarda tagma’no oshkora verbal bayonga ega bo‘lmaydi. Bunday vaziyatlarda
matndagi tagma’no ko‘rinishi propozitsiyalarning mantiqiy tahlili yordami bilan
aniqlanadi.
Saidani bu odamlarza begona toifadan qilib ko‘rsatmoqchi bo‘ldi:
- Oshdan ichmadingiz-a... Bularning ovqati og‘zingizga yoqmaydi...
yoqmaydi! (A. Qahhor)

Bu matnda «sen butunlay boshqa toifadansan, shuning uchun ham kolxozchining
ovqati senga yoqmaydi» mazmuni tagma’noni hosil qila di. Bunday vaqtlarda
tahlilning mohiyati nutq vaziyati bilan bog‘la nadi. Nutq ishtirokchilari nutq vaziyati
va mantiqiy tahlil yordami dagi hukmlar bilan tagma’no mohiyatini yoki nimaga
ishora qilayotgan lngini anglab oladilar.
Nazariy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, presuppozitsiya matnni semantik
murakkablashtiradi. Bunday vaqtda ayrim so‘z yoki gramma-tik shakl orqali
ifodalangan propozitsiya o‘zining eng ixcham shakliga ega bo‘ladi. So‘zlovchi va
tinglovchi uchun uning tushunarli bo‘lishida presuppozitsiya yordamga keladi.
Tagma’noda esa propozitsiya sub’ekt vazifasini bajarib, propo zitsiyaning bu
vazifasi ikkinchi darajali holatga o‘tadi. Bunda faqat propozitsiya shakligina saqlanib,
uning mazmuni mohiyat e’tibori bi lan tagma’noga qaratiladi. So‘zlovchi nazarda
tutgan axborot pragma tik qimmatga ega bo‘lib, propozitsiya faqat shakliy struktura
uchun xizmat qiladi, asosiy ma’no esa nomatniv holat ta’sirida hosil bo‘lgan
tagma’noga qaratiladi. Misol: Hoy, Eshon! Bu vaziyatda ham kimdir matndagi
tagma’no mazmunini anglashdan mahrum bo‘ladi:
Qalandarov mundayroq mehmon kelsa, yugurdagiga: «Eshon!» der ekan, bu
shkkita non bilan bir choynak choy olib kel» degani, «Hoy, Eshon!» desa, osh
buyurgani, «Eshon, hoy!» degani esa «hovliga borib, xotinimga ayt, nozik mehmon
olib boraman» degani bo‘lar zkan... Qalandarov gulzorning narigi tomonidagi
idoraga qarab:
- Eshon, hoy! - deb qichqirdi.
Saidaning ko‘ngli bir oz yorishdi, ichida: Muxbirning aytgani rost bo‘lsa,
demak, men nozik mehmon» bo‘lsam kerak...» deb qo‘ydi. (A.Qahhor).
Agar bu matnda bayon qilingan tagma’no mazmuni presuppozitsiyaga qiyos
qilinsa, ular butunlay boshqa-boshqa hodisalar ekanligi ko‘zga yaqqol tashlanadi.
Matndagi bu yashirin ifoda ko‘rinnshini «shartli ravishda individual xususiy tagma’no»
deb yuritamiz.

Umuman, tagma’no presuppozitsiyadan farqli ravishda so‘zlashuv chilarning ichki
maqsadini yashirin ifodalash uchun xizmat qiladi. Tagma’no har qanday matnda ham
bo‘lavermaydi. Presuppozitsiya esa istalgan matn semantik tuzilishining mantiqiy
tahlili yordamida aniqlanishi mumkin. Presuppozitsiya xa bar qilinayotgan axborot
maqomiga ega bo‘lmaydi, uni ifodaning yashi rin mazmuniga tenglashtirib bo‘lmaydi.
Presuppozitsiyani yashirin ifoda ko‘rinishlaridan biri deb hisoblab bo‘lmaydi.
Pragmatik to‘siq. Pragmatik to‘siq deb nomlanayotgan hodisa ning mavjudligi
yirik olimlar tomonidan e’tirof etiladi. Jumla dan, yirik adabiyotshunos olim o‘zining
«Adabiyot tildan boshlanadi» maqolasida shunday fikrlarni beradi. «Ko‘p hollarda
muallif bir- biriga bog‘lab bo‘lmaydigan tushunchalarni yonma-yon qo‘yadi yoki
shunday ifodalar qo‘llaydiki, ular avtor aytmoqchi bo‘lgan ma’noni aniq ifo dalash
o‘rniga xiralashtiradi» 1
. Mana shunday hodisalar yo‘nalishiga oid dastlabki
ma’lumotlar tilshunos olim Nizomiddin Mahmudov asarlarida uchrayda 1
. Unda bu
hodisalar pragmatik to‘siq deb nomlan masa-da, o‘rtaga tashlangan «g‘ayriodatiy
birikmalar», «o‘ziga «yot» stilda qo‘llangan so‘zlar», «so‘zning aniqligi» kabi
mavzularning tahlil natijasi pragmatik to‘siq xususidagi hodisaning mavjudligi haqida
yana bir karra ma’lumot beradi. Umuman, pragmatik to‘siq hodasasi nazariy jihatdan
o‘rganilmaganligi, ma’lum til faktlari yordamidagi tahlillarga muhtojligi masalaning
dolzarbligini ko‘rsata di.
Demak, birinchidan, yuqoridagi fikrlar mazmunida pragmatik to‘siq xususidagi
hodasaning mavjudligi tasdiqlanadi. Ikkinchidan, pragmatik to‘siq hodisasidan
yozuvchilar badiiy adabitda uslubiy vo sita sifatida foydalanadilar. SHu nuqtayi
nazardan pragmatik to‘siq hodisasini tadqiq etish lingvistik pragmatika yo‘nalishi
uchun muhimdir. Kommunikant verbal ifodani berish bilan har doim ma’lum
kommunikativ niyat (illokutiv) va nutqiy ta’sir etish (perlokutiv) aktini o‘z oldiga
maqsad qilib qo‘yadi. Biroq ba’zi holatlarda so‘zlov chi nazarda tutgan illokutiv
1
Шарофиддинов О. «Адабиёт тилдан бошпанади». Тошкент, Адабиёт ва санъат, 1987. 34-
бет.

hamda perlokutiv nutqiy aktlar muvaffaqiyatli amalga oshirilmaydi. So‘zlovchining
verbal ifodani bayon qilish uslubi asosidagi pragmatik to‘siq kommunikant niyatini
yuzaga chikishi uchun to‘siq bo‘ladi. Bunda tinglovchi diqqati matn tarkibida gi
asosiy mazmunga emas, balki nutq sub’ektining nutqiy aktlarning talaffuz qilish uslubi
ta’sirida yuzaga chiquvchi ma’lumotlarga jalb bo‘ladi. Mana shu asosda tinglovchi
tasavvurida nutq sub’ekti haqida ba’zi ma’lumotlar paydo bo‘lib, bu pragmatik to‘siq
deb nomlanadi.
Pragmatik to‘siq ifodaning shakliy hosil bo‘lishi bilan bog‘liq hodisa hisoblanadi.
Pragmatik to‘siq ifoda mazmunining to‘g‘ri anglanishi uchun hamda so‘zlovchi
nazarda tutgan xabar darajasini kamayti ruvchi nutq sub’ekti haqidagi nomatniy
ma’lumotlardir. So‘zlovchining me’yorsiz nutqiy xatti-harakatlari va ifoda
talaffuzining me’yorsiz uslubi rejalashtirilgan illokutiv mazmuniga to‘siq bo‘ladi.
Ifodaning hosil bo‘lishi bilan bog‘liq hukm ko‘rinishlaridan biri pragmatik to‘siq
bo‘lib, u nutq predmeti haqidagi axborotdan farqla nadi. Nutq predmeti xususidaga
axborot so‘zlovchining ichki maqsada bilan bog‘liq bo‘lib, u ma’lum voqelik
xususida tinglovchiga xabar be radi. Pragmatik to‘siq mazmuni esa faqat tinglovchi
pozitsiyasidagi nutq ishtirokchisining nutq sub’ekti haqidagi tasavvuridan iborat
bo‘ladi. «U yoki bu hodisani pragmatik to‘siq sifatida tasnif qilishda 2
quyidagi
faktorlar muhim o‘rin tutadi: 1. Rejalashtirilgan pragma tik effektning belgilari. 2.
So‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi ij timoiy munosabatlar. 3. Tezaurus (intellekt
imkoniyati) fondi va xarakteri. 4. Lingvistik materialning xususiyati» 1
,
Pragmatik to‘siq tushunchasi so‘zlovchi uchun nol qimmatga ega bo‘lib, bunda
faqat tinglovchi pozitsiyasi e’tiborga olinadi. Masalan:
Qalandarov tuzgan nutq shunday boshlanar edi:
«Hindistonlik xotin-qizlar delegatsiyasiga «Bo‘ston» kolxozchilari va
rahbarlaridan kolxozchilik salomi. Bizkim «Bo‘ston» kolxozchilari, idora
xizmatchilari paxtakorlar kurultoyining tarixiy karorlaridan ilhomlanib,
2
Абдураҳмонов X., Мадмудов Н. Сўэ эстетикаси. Тошкент, 1981.

paxtachilikda o‘tgan yil or den-medallarga ega bo‘ldik, bu yil ham ob-havo
sharoitiga qara may, qo‘shimcha majburiyat olib, har gektaridan o‘ttiz ikki
sentnerdan bajarish uchun kurashib, hozir g‘o‘zalarni brigadalar bo‘yicha yuz
protsent ko‘tarib oldik...» (A.Qahhor).
Hind xotin-qizlari delegatsiyasining kutib olinishi uchun Qa landarov tomonidan
yozilgan nutq mazmuni raisni uslubiy-grammatik tomondangina emas, balki madaniy-
ma’rifiy nuqtayi nazardan ham savodsizligini ifoda etadi. Pragmatik to‘siq hodisasi
asosiy propozits iyaning tinglovchi tomonidan to‘g‘ri anglanishi uchun, to‘siq vazifasini
bajaradi. Bu hodisadan badiiy adabiyotda yozuvchining individual uslubi bilan
bog‘liq ravishda obrazning xarakterini ochish uchun uslu biy vosita sifatida
foydalaniladi.
Pragmatik to‘siq tushunchasi, asosan, so‘zlovchi hamda tinglovchi o‘rtasidagi
kommunikativ munosabatda aniq ko‘rinadi, ayniqsa, nutq ishtirokchilari tasavvurida
olam hamda til bilimlarining darajala nishi pragmatik to‘siqning asosi deb qaraladi.
Pragmatik to‘siqlar ham implikativ mazmun ko‘rinishlaridan biri bo‘lib, u faqat
tinglovchi uchun malum bo‘lishi bilan ajralib turadi, Matn mazmunining
anglanishida paydo bo‘luvchi pragmatik to‘siqni tagma’nodan farqlash lozim
bo‘ladi.
Matnning tagma’nosi oshkora va yashirin axborotning mantiqiy tahlili yordamida
aniqlansa, pragmatik to‘siq na propozitsiya mazmuni, na presuppozitsiya mazmuni va
na tagama’no yordamida aniqlanadi, prag matik to‘siq mazmuni uslubiy vosita
sifatida so‘zlovchi shaxsi fikrlashi hamda talaffuz imkoniyatlari vositasida
aniqlanadi.
Pragmatik to‘siq so‘zlovchining nutqiy axloqiy ko‘rinishlaridan biri, sifatida
uning ichki ma’naviy olami xususidagi ma’lumotdir. SHu ning uchun ham nutq
so‘zlovchining ma’naviy qiyofasini o‘zida mujassamlashtiradi. Bunday qarash oxirgi
paytlarda nashr qilingan lingvi stikaga oid nazariy adabiyotlarda ham uchraydi.
Jumladan: «Jumla kishilar o‘rtasidagi aloqa jarayonida vujudga keladi. SHuning

uchun ham ularning har birida shaxsning izi o‘z ifodasini topadi. CHunki «til -
borliqning uni» (M.Xaydegter)», unda insoniyatning ma’naviy, ruhiy olami aks etadi 3
.
O‘zbek tili matnini pragmatik yo‘nalishda o‘rganish lisoniy
birliklarining an’anaviy tilshunoslikda e’tibordan chetda qolgan
jihatlarini yoritishda tadqiqotchi uchun katta imkoniyat beradi.
Matnni bunday usulda o‘rganish ularning pragmasemantik sistemadagi
o‘rnini belgilashga yo‘l ochadi.
Matn (sintaktik birliklar)ni sistema sifatida tadqiq etishda til sathi birliklarini
muayyan pragmatik sema asosida lingvistik pragmatikaning nazariy va amaliy,
umumiy va xususiy yo‘nalishlarini ajratish hamda pragmatikaning til sathidagi
tadqiqot obyektini belgilash muhim ahamiyat kasb etadi.
Matn (sintaktik birliklar)ni pragmatik nazariya yo‘nalishida tadqiq etish obyektiv
olamdagi borliq bilan uning inson ongidagi in’ikosini nutqiy munosabat shakli
sifatida to‘g‘ri talqin etishga eng to‘g‘ri yo‘ldir.
O‘zbek tili matni (sintaktik birliklari)ga xos pragmatik xu susiyatlarni
o‘rganish umuminsoniyat madaniyatining bir qismi bo‘lgan nutq madaniyati,
uslubshunoslik hamda insonning fikrlash faoliyati va ichki ruhiyatini nazariy va
amaliy jihatdan aks ettiruvchi psixo lingvistika masalalari bilan uzviy bog‘lanadi.
Pragmatika nazariyasi kishilar o‘rtasidagi aloqa-aralashuv jarayoniga xos
verbal va noverbal munosabatning mohiyatini anglashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Millatga bo‘lgan hurmatning asl namunasi sifatida tilimizga davlat tili maqomining
berilganligi o‘zbek tili va unga xos milliy xususiyatlarni o‘rganishga dunyo xalqlari
intili shining qiziqishi pragmatika nazariyasiga, uning mohiyatiga bo‘lgan e htiyojni
yanada orttirmoqda. Sababi lingvistik pragmatika nazariya si, ya’ni nutqning amaliy
qo‘llanilishi bilan bog‘liq hodisalar talqini o‘sha tilga xos milliy o‘ziga xoslikni anglash
uchun qulay imkoniyatlar yaratadi. Ana shularni hisobga olgan holda pragmatika
nazariyasining lisoniy tamoyillarini belgilash faqat o‘zbek tilshunosligi uchungina
3
Маҳмудов Н.,Нурмонов А.Ўэбек тилининг назарий грамматикаси.Тошкент, 1995, 10-бет.

emas, balki turkologiya uchun ham g‘oyat dolzarb masalalardan biri sa- naladi.
Lisoniy pragmatika nazariyasi jahon tilshunosligida turli- cha qarashlar vositasida
xilma-xil talqin etiladi. Nutqiy axloq
shakllarining amaliy asosi sifatida nutq madaniyati bilan, so‘zlash
san’atining uslubiy vositalariga xos nazariy yo‘nalishining mohiya ti sifatida
uslubshunoslik bilan, so‘zning denotativ ma’nosi bilan
shug‘ullanuvchi yo‘nalishlarining bir qismi sifatida semantika bilan
pragmatikaning o‘zaro munosabati ko‘rsatiladi. Pragmatika tilshu noslikning boshqa
bo‘limlari singari o‘zining lisoniy mohiyatidan iborat nazariy asosiga ega bo‘lib,
semantika va sintaktika qatorida lisoniy teng qimmatli maqomga egadir. Bunga ko‘ra,
pragmatika sin taktik birliklarga xos ifoda mazmunini nutq sub’ektining munosa bati
sifatida tadqiq etadi.
Lingvistik pragmatika tilshunoslik fanining nazariy
jihatdan shakllangan alohida tarmog‘i sifatida til sathlariaro o‘za ro chegaralangan
munosabatda o‘ziga xos o‘rin tutadi. Jumladan, til ning fonetika, leksikologiya,
morfologiya, sintaksis kabi sath bir liklarining pragmatik vazifasi bilan uzviy bog‘liq
holda fonoprag matik, leksopragmatik, morfopragmatik hamda sintaksopragmatik
ta lqin asosida pog‘onali munosabatni hosil qiladi. Bu sath birlikla rining pragmatik
vazifasi lingvistik pragmatika nazariyasi uchun asos bo‘ladi.
Lingvistik pragmatika mohiyatini ifoda etuvchi nutqiy akt
nazariyasini tadqiq etish tilning ifodalash va anglash tabiatini
ochish bilan uzviy bog‘liqdir. Mavjudlikdagi real olam bilan aloqa-
dor barcha hodisalar o‘zaro bog‘langan bo‘lib, ular insonning sezgi or-
ganlari vositasi (ko‘rish, eshitish, his etish)da fikrlash faoliyati ning quroli - ongida
sintezlanadi va talaffuz akti vositasi orqali
tilda qayta namoyon bo‘ladi. Nutqiy aktni pragmatik nazariya sifatida
o‘rganish borliq - ong - til hamda til - ong - borliq dialektik munosa batini ifodalash
uchun yordam beradi.

Lingvistik pragmatika mohiyatini ifoda etuvchi hodisalarga xos
masalalarni tadqiq etish adabiyotshunoslik, uslubiyat nuqtayi na zaridan badiiy asar
tilining san’at darajasida bezatilganligi, ish langanligi, maqsad va g‘oyaga xizmat
qilishini ko‘rsatish, sof tilshu noslik nuqtayi nazariga ko‘ra tilning grammatik
qurilishidagi o‘ziga xosliklari hamda uni mantiqan to‘g‘ri qo‘llash, shuningdek,
so‘zlovchi va tinglovchn orasidagi ichki maqsadning ifodalanishida tilning barcha
imkoniyatlarini belgilashdan iborat bo‘ladi. Lingvistik pragmatika nazariyasi bilan
aloqador barcha hodisalar nutq ishtirokchilari orasidagi bayon qilish va anglash
birligini ta’minlashda uslubiy vosita ga aylanadi. Ifoda mazmunining mantiqli va
mantiqsiz qo‘llanishi bayon qilinayotgan axborotning ta’sir etish darajasini oshiradi.
Nutqiy aktlar o‘zida pragmatikaning mohiyatini ifoda etadi. Nutqiy akt
tushunchalarining yuzaga kelishi lingvistik pragmatika uchun nazariy asos
hisoblanadi.
Nutqiy akt semiologik nutqai nazardan ma’lum kichik gu ruhlardan iborat
bo‘lib, ular yana o‘z tarkibida ichki mikrosistemani tashkil qiladi va nutqiy aktning
ma’lum tamoyillari asosida qayta katta sistemaga birlashadi. Bular talaffuz,
kommunikativ niyat (illokutiv), his-tuyg‘uga ta’sir etish akt (perlokutiv) laridan
ibo ratdar.
Nutqiy akt jumladan katta, kichik, hatto uning bir qismi ham bo‘lishi
mumkin, ko‘p holatlarda so‘z birikmasiga teng keladi. SHu belgilari bilan nutqiy akt
sof ma’noda sintaktik birlikni qamrab oladi va pragmatikaning obyekti sanaladi.
Nutqiy akt nazariyasi matnda presuppozitsiya va tagma’noni o‘zaro
farqlashni qat’iy talab qiladi.
Tagma’no ham, presuppozitsiya ham matn semantik tuzilishini
murakkablashtirib, har ikkalasi ham so‘zlovchi munosabatini ifoda etadi. Tagma’no
matn ichidagi matn deb talqin etiladi. Presuppozits iya esa propozitsiya bilan
zidlanuvchi axborot ko‘rinishidir. Tag ma’no doimo nutq ishtirokchilaridan biriga
noma’lum bo‘lishi bilan ajralib turadi. Umuman, matn semantikasi bir tomondan

presuppozitsiya, ikkinchi tomondan esa tagma’no ko‘rinishlari bilan murakkablashadi,
ularni alohida hodisalar sifatida o‘rganish va talqin etish lingvistik pragmatika
masalalari mohiyatining oydinlashuvida muhim o‘rin tutadi. SHuningdek,
uslubshunoslik va pragmatika yo‘nalishining umumiy qirralarini ko‘rsatish uchun asos
bo‘lib xizmat qiladi.
Lingvistik borliq tushunchasi obyektiv olamdagi barcha predmet,
hodisalarning kishilar orasidagi o‘zaro kommunikativ muno sabatida namoyon bo‘lgan
dunyoqarashning mahsulidir. Bu, albatta, til ning aloqa-aralashuv jarayonidagi
funksional qo‘llanishi bilan bog‘liq bo‘lib, sintaktik birliklar vositasi bilan
ifodalanuvchi ax borot shakllarida ko‘zga tashlanadi.
Matn (sintaktik birliklar)da ifodalangan propozitsiyani xiralashtiruvchi
pragmatik to‘siq so‘zlovchi haqida ma’lumot beradi. Pragmatik to‘siq hodisasini va
uni to‘g‘ri talqin etish kishilarning ichki ma’naviy olami va dunyoqarashini
anglashning umumnazariy yo‘ nalishin belgilashda katta amaliy ahamiyat kasb etadi.

Foydalaniladigan adabiyotlar
1. Абдураҳмонов Х., Маҳмудов Н. Сўз эстетикаси. Тошкент, 1981.
2. Актисова О.А. Синтаксические средства реализации концептов в
аспекте эволюции типов повествовательной речи: На материале описаний в
романах “Преступление и наказание” Ф.М.Достоевского и “Мастер и
Маргарита” М.А.Булгакова: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Волгоград :
Волг. гос. ун-т , 2006. – С. 29.
3. Воҳидов Р., Неъматов Ҳ. Сўз бағрида маърифат. -Т.: Ёзувчи, 2001.
4. Галперин Р.И. О понятии текст // Вопросы языкознания. – Москва,
1974. – № 6. – С .22.
5. Горелов И.Н., Седов К.Ф. Осно вы психолингвистик и: Учеб ное
пособие. – М.: Лабиринт, 2001. – С. 4.
6. Григорева В.С. Дискурс как элемент коммуникативного про ц есса:
прагмалингвистический и когнитивный аспекты : монография – Тамбов :
Изд-во Тамб. гос. техн. ун-та, 2007.
7. Ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари. ЎУМ, ЎзМУ 2011.
Ўзбек филологияси факултети кутубхонаси.
8. Усмонов С. Умумий тилшунослик. -Т.: Ўқитувчи, 1972.
9. Фалсафа. Қомусий луғат. –Т, 2004.
10. Фурс Л.А. Синтаксически репрезентируемые концепты: Автореф.
дис. … д-ра филол. наук. – Тамбов: Тамбовский гос. ун-т им. Г.Р.Державина,
2004. – С. 42.
11. Хайруллаев М., Ҳақбердиев М. Мантиқ. -Т.:Ўқитувчи, 1993. -Б.
92-95.

O‘zbek tilining sotsiopragmatik tadqiqi muammolari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish