O‘zbek tilshunosligi taraqqiyot bosqichlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek tilshunosligi taraqqiyot bosqichlari

Купить

O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI TARAQQIYOT BOSQICHLARI
REJA:
1. “Tilshunoslikning dolzarb muammolari” kursining maqsad hamda
vazifalari
2. XX asrgacha bo‘lgan ibtidoiy o‘zbek tilshunosligi maqsad va
vazifalari, yutuqlari.
3. Ilk empirik tilshunoslik maqsad va vazifalari, yutuqlari.
4. O‘zbek nazariy tilshunosligi maqsad va vazifalari, yutuqlari.
5. Ikkinchi empirik o‘zbek tilshunosligi maqsad va vazifalari, yutuqlari.

“O‘zbek tilshunosligining dolzarb muammolari” kursi nazariy soha bo‘lib,
uning maqsadi talabalarni davr talablaridan kelib chiqadigan, o‘zbek tilshunosligi
fani zimmasiga qo‘yilayotgan yangi ijtimoiy buyurtma bilan tanishtirish uchun
yangi lingvistik paradigma va yo‘nalishlar haqida ilmiy-metodologik ma’lumot
berishdan iborat.
Fanning vazifalari quyidagilardir:
-o‘zbek tilshunosligi bosqichlari haqida ma’lumot berish;
- o‘zbek formal tilshunosligi maqsad va vazifalari haqida ma’lumot berish;
-o‘zbek substansial tilshunosligi maqsad va vazifalari haqida ma’lumot
berish;
-jahon tilshunosligi yutuqlari va o‘zbek tilshunosligi oldiga qo‘yilayotgan
talablar;
-ja h on tilshunosligi yangi paradigmalari haqida axborot berish;
-o‘zbek tilshunosligining zamonaviy yo‘nalishlarining dolzarb muammolari
haqida ma’lumot berish.
“O‘zbek tishunosligining dolzarb muammolari” fani gnoseologiya, tasavvuf,
mantiq (formal, dialektik), ilmiy tadqiqot metodologiyasi, sotsiologiya,
madaniyatshunoslik, psixologiya, axborot texnologiyalari fanlari bilan bog‘liq.
“Hozirgi o‘zbek adabiy tili”, “Til tarixi”, “Tilshunoslikka kirish”, “Umumiy
tilshunoslik” fanlari bilan uzviy ketma-ket bog‘lanadi.
Fanning boshqa fanlar bilan o‘zaro bog‘liqligi va uni o`qitishning ahamiyati.
“Tishunosligining dolzarb muammolari” fani gnoseologiya, tasavvuf, mantiq
(formal, dialektik), ilmiy tadqiqot metodologiyasi, sotsiologiya,
madaniyatshunoslik, psixologiya, axborot texnologiyalari fanlari bilan bog‘liq.
“Hozirgi o‘zbek adabiy tili”, “Til tarixi”, “Tilshunoslikka kirish”, “Umumiy
tilshunoslik” fanlari bilan uzviy ketma-ket bog‘lanadi.
Talabalarda “Tilshunoslikning dolzarb muammolari” fani bo‘yicha bilimlarni
shakllantirish, kuchaytirish, “Tilshunoslikning dolzarb muammolari”ning o‘ziga

xos nazariyasi, til materiallarini ilmiy tahlil etish va ularni amaliyotda tatbiq etish
muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon bevosita amaliy va ilmiy, ma’naviy-ma’rifiy
sohalarda alohida ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun ham ushbu fanni o‘rganish
va tadqiq etish bugungi kun nuqtayi nazaridan juda dolzarb masalalardan biri
sanaladi.
“Tilshunoslikning dolzarb muammolari” kishilik jamiyatining amaliy
ehtiyojlari ta’sirida yuzaga kelgan tilshunoslikning mustaqil bir sohasidir. Kishilik
jamiyatining taraqqiy eta borishida “O‘zbek tilshunosligining dolzarb
muammolari” fanining echishi lozim bo‘lgan masalalari ham, shu masalalarni hal
qilishga yo‘naltirilgan yo‘l-yo‘riqlari va metodlari ham o‘sib, rivojlanib boradi.
Bu muammolarni an’anaviy hamda yangi muammolarga ajratish mumkin.
An’anaviy muammolar qatoriga tilshunoslik tomonidan asrlar davomida
yechib kelingan, lison hamda nutq hodisalarini imkoniyat doirasida tadqiqi va
hamisha jamiyatning o‘quv-o‘qituv ishlarini talab darajasida tashkil etishga
yo‘naltirilgan amaliy ishlarni kiritish mumkin.
Yangi muammolar qatorida quyidagilarni sanash mumkin: mashinaviy
tarjimaning lingvistik asoslarini yaratish, informatsion tillar va ularning inson
tabiiy tiliga munosabati, terminologiyasi va uning axborot izlashga munosabati,
hujjatlarni avtomatik indekslashtirish, hujjatlarni avtomatik tarzda referatlash va
annotatsiyalash, axborot tizimi ishlarini lingvistik jihatdan ta’minlash, avtomatik
axborot izlash uchun lug‘at - tezauruslar tuzish, matnni avtomatik sintezlash va
lisonning nutqiy voqelanishining mukammal tadqiqi kabilar.
Fanni o`rganish jarayonida yana quyidagilarni ham bilib olamiz:
O‘zbek tilshunosligining fan sifatidagi tarixiy taraqqiyoti bosqichlari va
ularga xos vazifalar.
XX asr 50-80 yillari o‘zbek tilshunosligini muammolari, yechimi, amalga
oshirilgan tadqiqotlar tahlili talqini.
XX asr oxirlari o‘zbek tilshunosligi muammolari, yechimi haqida.

XXI asr boshlari o‘zbek tilshunosligining dolzarb muammolari tadqiqining
boshlanishi, borishi, natijalarining yangiligi.
F ormal, substansial va antrpotsentrik tilshunoslik. Ularning umumiy jihatlari
va farqlari.
Jahon lingvistikasining ajralmas tarkibiy qismlaridan biri, dunyo tilshunoslik
fani oldida turgan dolzarb maslalarni ijobiy hal etishga munosib ulushini qo‘shib
kelayotgan o‘zbek tilshunosligi ham o‘tgan asr davomida rang-barang
dunyoqarashlar, ta’limotlar, nazariyalar ta’sirini boshidan kechirdi,
umumlingvistik jarayonlar qamrovida qoldi.
O‘zbek nomli etnosotsial jamoa, ya’ni millatga taalluqli, uning boy tarixini
o‘zida aks ettiruvchi, kundalik aloqa-muloqat ehtiyojini to‘la-to‘kis qondiruvchi,
uni birlashtiruvchi, jipslashtiruvchi o‘zbek tilining tabiatini, shakllanish, taraqqiy
topish bosqichlari kechagi va bugungi holati, ertangi istiqboli xususida aniq
hamda ravshan tasavvurga ega o‘zbek tilshunosligi uchun hozirgi zamon jahon
tilshunosligida yuz berayotgan o‘zgarishlar yot emas. Hech ikkilanmay ta’kidlash
lozimki, o‘zbek tili tizimida nafaqat qardosh turkiy tillarga oid xususiy jihatlar,
shuningdek dunyoning besh qit’asida mavjud mustaqil tillarga doir umumiy
qonuniyatlar ham qaror topgan.
Shu nuqtayi nazardan o‘zbek tilshunosligi bosib o‘tgan murakkab yo‘lga
ilmiy yondashishda, obyektiv baho berishda unga xos qonuniyatlarni
umumlingvistik hodisalar, jarayonlardan ajratib qo‘ymaslik yoki yulib olmaslik
talab qilinadi.
Ma’lumki, XX asr boshlarida sotsiologiya va psixologiyadan uzoqlashgan
lingvistika “Til o‘zida va o‘zi uchun” shiorini o‘zining yagona obyekti sifatida
e’lon qildi. F. de Sossyur ilgari surgan umumiy semiologiya loyihasi semiotikada
qisman ifodasini topgan bo‘lsa-da, lingvistika o‘z mustaqilligini yo‘qotmadi,
semiotikadek umumiy fanning qismiga aylanib ketmadi. Y.D.Aprsyanning qayd
etishicha, struktur paradigma tufayli sodir bo‘lgan qayta qurish an’anaviy

lingvistik muammolarni yanada chuqurlashtirdi, boyitdi va kengaytirdi;
lingvistikani “ilmiy haqiqatni izlash, axtarish metodologiyasi” bilan qurollantirdi.
XX asr oxiriga kelib tilni belgilar tizimi tarzida tadqiq etish masalasi
tadqiqotchilarni ortiqcha qiziqtirmay qo‘ydi. Lingvistika yana psixologiya va
sotsiologiya bilan yaqindan munosabatga kirishishga intila boshladi.
Kognitivistika Sossyurning til-nutq, sinxroniya-diaxroniya, sintaksis-
semantika, leksika-grammatika kabi til dixotomiyalaridan voz kecha boshladi.
Tilni insonning kognitiv qobiliyatlaridan biri sifatida baholadi, tilshunoslikni esa
kognitologiyaning bo‘lagi deb e’lon qildi. Natijada, tilshunoslik tag‘in o‘z
mustaqilligini yo‘qotay dedi. SHunga qaramay til haqidagi fanning yakkalikdan
chiqishiga, unga tegishli ijtimoiy ahamiyatning yanada o‘sishiga shak-shubha
yo‘q edi. XX asr lingvistikasi bosib o‘tgan yo‘lni kuzatar ekanmiz, undagi bir
qator xususiyatlarni e’tirof etish lozim bo‘ladi:
1.Tilshunoslik har doim boshqa, xoh gumanitar, xoh tabiiy fanlar bilan
bajonidil aloqaga kirisha oldi. Biologiya, sotsiologiya, psixologiya bilan
lingvistikaning yaqindan aloqasi bois biolingvistika (bu yo‘nalish o‘zbek
tilshunosligida hozircha shakllangan emas), sotsiolingvistika, psixolingvistika
tarkib topdi. 60-yillardan e’tiboran injener lingvistikasi, keyinroq matematik
lingvistika, buning zaminida esa, kompyuter lingvistikasi vujudga keldi. Bunday
aloqalar natijasi o‘laroq tilshunoslikka oid tadqiqotlarda turli-tuman
tushunchalarni ifodalovchi terminlar o‘z ifodasini topdi. SHunga qaramasdan,
tilshunoslikda uning predmetiga mos xususiyatlargina saqlanib qolaverdi, mos
tushmaydiganlari o‘z-o‘zidan yo‘q bo‘lib ketdi yoxud sof lingvistik mazmun bilan
qanoatlandi.
2. Kiritilayotgan tushuncha uchun aniq ta’rifning yo‘qligi uning samarali
qo‘llanishiga to‘sqinlik qilolmadi, “lisoniy bilish” , “lisoniy qiyofa”, “borliqning
lisoniy tasviri”, “diskurs “, “ konsept” singari terminlar mohiyati qator izlanishlar
negizida aniqlashtirib borildi.

3.Tilshunoslikda L.Elmslevning glossematika nazariyasidan boshqa biron bir
lingvistik loyiha va lingvistik ta’limot o‘zining mantiqiy poyoniga erishmadi,
amalda mujassam bo‘lmadi. SHunday qilib, lingvistika uchun mustaqillik
maqomining tabiiyligi, va aksincha, boshqa fanlarning ta’siri sezilarli bo‘lsa-da,
ammo muvaqqat xarakterdaligi ayon bo‘ldi.
Zikr etilgan jihatlar o‘zbek tilshunosligida ham o‘z ifodasini ma’lum darajada
namoyon etdi.
Milliy istiqlol tufayli o‘z taraqqiyot yo‘liga tushib olgan ona tilining tabiatiga
mos mezonlarni ishlab chiqish, unut bo‘lgan boyliklarini qayta tiklash, sofligini
ta’minlash, kelajak istiqbollarini belgilash kabi ustivor jihatlarga «Davlat tili
haqidagi», “Ta’lim to‘g‘risidagi” qonunlarda, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”
hamda boshqa ko‘pgina hujjatlarda alohida e’tibor qaratildi.
O‘zbek tilshunosligi so‘nggi yillar davomida ma’lum darajada o‘sib,
taraqqiyot ta’sirida paydo bo‘layotgan masalalarni hal etishga diqqatini qaratdi.
Jahon tilshunosligidagi singari o‘zbek tilshunosligida ham endilikda e’tibor til
strukturasi muammosidan tilning inson faoliyatining turli sohalaridagi vazifasiga
ko‘cha boshladi. Tilning sistem xarakteri, til birliklarining paradigmatik va
sintagmatik xususiyatlari, o‘zaro munosabatini atroflicha tahlil etish kun tartibidan
barqaror joy oldi.
Bugun zamonaviy jahon tilshunosligidan muhim o‘rin olayotgan jihat
bu inson faoliyatining turli sohalar bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan ilmiy ma’lumotlar
singishi va o‘zaro ta’siri hisoblanadi. Lingvistikaning turli fan sohalari bilan
munosabatga kirishi natijasida tilshunoslikda etnolingvistika, sotsiolingvistika,
psixolingvistika, matematik lingvistika, kompyuter tilshunosligi kabi paydo
bo‘lgan yangi yo‘nalishlarning o‘ziga xos xususiyatlari haqida talabalarga puxta
bilim berish, yosh iste’dodlarni mazkur sohalarga dadil yo‘llash lozim. Bugun oliy
o‘quv maskanlarida o‘zbek tilini o‘qitish jarayonida unga tizim sifatida
yondashish, tizim qonunyatlari negizida til va uning birliklari hamda hodisalarini

talqin etish, shakl va mazmun asimmetriyasi, ona tilining funksional ko‘pqirraligi
haqida chuqur ilm berish, nazariy jihatdan etuk lingvistlar tayyorlashda tarixiy
tilshunoslik tutgan mavqeini aniq belgilash zarur.
Oliy ta’lim tizimini tashkil etishning ustuvor vazifalaridan biri tarzida
talaba bilimining sintezi, fanlararo aloqa omilining e’tirof etilishdir.
O‘zbek lingvistlari oldida hozirgi vaqtda tilni ham nazariy, ham
amaliy jihatdan mukammal o‘zlashtirishni ta’minlovchi ta’lim maqsadiga mos
dastur, qo‘llanma va darsliklar, o‘quv-metodik ishlari barpo etishdek dolzarb
vazifa turibdi. Ushbu masalani ijobiy hal qilish uchun oliy o‘quv yurtlari hamda
O‘zRFA tizimidagi ilmiy-tadqiqot institutlari o‘rtasidagi aloqalar samaradorligini
oshirish, salohiyatli kuchlarni birlashtirish, moddiy-texnika bazasini hamkorlikda
yaratish va undan unumli foydlanish zarur bo‘ladi.
Oliy ta’lim tizimida til o‘qitishdan bosh maqsad talabaning o‘rta
maktab ta’limida egallagan to‘g‘ri so‘zlash, savodli yozish, aniq tafakkur qilish
malakasini yuqori bosqichga ko‘tarishdir. Bunda, shubhasiz, o‘zbek tilining unga
xos fonetik, leksik, grammatik xususiyatlarini puxta egallash, og‘zaki va yozma
nutqda ularga qatiy rioya qilish, adabiy tilning me’yorlariga oid bilimlardan
yaxshi xabardor bo‘lish alohida ahamiyatga ega.
Jahon tilshunoslari safida XXI asrga shaxdam qadam qo‘ygan o‘zbek
olimlari oldida ham o‘tgan asrda o‘z echimini uzul-kesil topmagan “Til va
jamiyat”, “Inson va uning tili” kabi masalalar bilan bog‘liq vazifalar ko‘ndalang
bo‘lib turibdi.
Xo‘sh, tilshunoslardan tinimsiz mehnat, ulkan chidam va iqtidorni talab
qiluvchi lisoniy masalalarni ijobiy hal etish maqsadida avvalambor til
qurilishining qaysi jihatlariga diqqatni qaratish, qanday izlanishlarni ro‘yobga
chiqarish lozim bo‘ladi?

1) zamonaviy lingvistikadagi yangi yo‘nalishlar bo‘yicha olib
borilayotgan izlanishlar ko‘lamini aslo sekinlatmagan tarzda, an’anaviy
tilshunoslik doirasidagi tadqiqotlar sur’atini yanada kengaytirish;
2) XVIII asr oxiridagi I.Gerder hamda umumiy tilshunoslik fanining
asoschisi V.Gumboldt tomonidan ilgari surilgan tilning xalq madaniyati, urf-
odati, rusumi, xarakteri bilan chambarchas bog‘liqlikda o‘rganuvchi
etnolingvistikani shakllantirish va rivojlantirish;
3) komparativistika, ya’ni qiyosiy-tarixiy tilshunoslik nuqtayi nazardan
qardosh turkiy tillarni o‘zbek tili bilan muqoyasa qilish borasida keyingi paytlarda
yo‘l qo‘yilayotgan sustkashlikka barham berish, nafaqat o‘zbek va turk,
shuningdek o‘zbek, qozoq, turkman, qirg‘iz, qoraqalpoq, tatar tillari materiallarini
qiyoslashga jiddiy e’tiborni qaratish, natijada turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy
grammatikasini o‘zbek tilida yaratish;
4) o‘zbek tilshunosligini uning bosh yo‘nalishlaridan biri turkologiyasiz aslo
tasavvur etib bo‘lmaydi. O‘zbek turkologlari erishgan yutuqlar turkologiyada
munosib baholangan. Ular haqida mavridi kelganda alohida mulohaza bildirish
mumkin. Hozir esa, mazkur yo‘nalish oldida o‘z echimni kutayotgan
jihatlargagina diqqatni tortmoqchimiz:
a) skiflar, saklar, sarmatlar, kushonlar, toxarlar davriga taalluqli onomastikani
atroflicha o‘rganish, qadimgi yunon, xitoy olimlari , muarrixlarining turkiy
qabilalar haqidagi ma’lumotlarini sinchiklab tahlil qilish;
b) oltoy tillarining genetik qarindoshligi, turkiy, mo‘g‘ul, tungus-manjur
tillarining yagona til asosida shakllanganligi to‘g‘risidagi mavjud dunyoqarash
kesimida chuqur ilmiy izlanishlar olib borish;
d) turkologiya bo‘yicha bibliografik sravochnik tayyorlash, keng
jamoatchilikni turkologiyaning tarixi, hozirgi holatidan xabardor qilish va h.k.;

5) XX asrning 20-30 yillari o‘zbek matbuoti tili, milliy uyg‘onish davri
alifbo va imlo masalalari, adabiy til va jonli so‘zlashuv tili muammolari bo‘yicha
olib borilayotgan ilmiy izlanishlarni jadallashtirish;
6) muayyan tilning rivojlanishi darajasi undagi lug‘atlarning rang-
barangligi, miqdori bilan o‘lchanishini e’tibordan qochirmagan holda,
lingvistikaning turli sohalariga xizmat qiluvchi lug‘atlar tuzish, so‘nggi texnika
vositalari bilan ta’minlash, xalqaro axborot tizimiga integratsiyalashish va
undan foydalanish;
7) o‘zbek tilining dinamik holatini tadqiq etishda bebaho manba
hisoblanuvchi yozma obidalarni atroflicha, chuqur ilmiy asosda o‘rganish,
yoshlarni bu yo‘nalishga dadil jalb etish;
8) belgilar sistemasidan iborat sifatida e’tirof etilyotgan tilning
kommunikativ va ekspressiv funksiyalarini ochib beruvchi izlanishlarga jiddiy
e’tiborni jalb etish;
9) so‘nggi paytlarda o‘z holiga tashlab qo‘yilgan terminalogiyada
mavjud boshboshdoqlikka barham berish, terminlarni muvofiqlashtirish va
unifikatsiya qilish va h.k.
Jahon lingvistikasi yutuqlarini o‘rganayotgan, ularni har tomonlama tahlil
etayotgan, ayni chog‘da, tilshunoslikda yuz berayotgan keskin metodologik
bahslarda munosib o‘rin egallashga intilayotgan til haqidagi fanimizmning XXI
asrda jiddiy yutuqlarni qo‘lga kiritishiga shak-shubha yo‘q.

Foydalaniladigan adabiyotlar
1. Абдураҳмонов Х., Маҳмудов Н. Сўз эстетикаси. Тошкент, 1981.
2. Актисова О.А. Синтаксические средства реализации концептов в
аспекте эволюции типов повествовательной речи: На материале описаний в
романах “Преступление и наказание” Ф.М.Достоевского и “Мастер и
Маргарита” М.А.Булгакова: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Волгоград :
Волг. гос. ун-т , 2006. – С. 29.
3. Воҳидов Р., Неъматов Ҳ. Сўз бағрида маърифат. -Т.: Ёзувчи, 2001.
4. Галперин Р.И. О понятии текст // Вопросы языкознания. – Москва,
1974. – № 6. – С .22.
5. Горелов И.Н., Седов К.Ф. Осно вы психолингвистик и: Учеб ное
пособие. – М.: Лабиринт, 2001. – С. 4.
6. Григорева В.С. Дискурс как элемент коммуникативного про ц есса:
прагмалингвистический и когнитивный аспекты : монография – Тамбов :
Изд-во Тамб. гос. техн. ун-та, 2007.
7. Ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари. ЎУМ, ЎзМУ 2011.
Ўзбек филологияси факултети кутубхонаси.
8. Усмонов С. Умумий тилшунослик. -Т.: Ўқитувчи, 1972.
9. Фалсафа. Қомусий луғат. –Т, 2004.
10. Фурс Л.А. Синтаксически репрезентируемые концепты: Автореф.
дис. … д-ра филол. наук. – Тамбов: Тамбовский гос. ун-т им. Г.Р.Державина,
2004. – С. 42.
11. Хайруллаев М., Ҳақбердиев М. Мантиқ. -Т.:Ўқитувчи, 1993. -Б.
92-95.

O‘zbek tilshunosligi taraqqiyot bosqichlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish