O‘zbek tilshunosligida umumiy va xususiy grammatik ma'no tavsifi
![7nazariyani e’tirof etgan. Yunon olimi Dionisiy va uning zamondoshlari ham so`z
turkumlarini tasniflash chog’ida aynan sintaktik vazifa bajaruvchi qo`shimchalarga
tayanadi. Uning ta’rificha: ot (sifat ham) kelishik va songa ko`ra o`zgaruvchi
turkumdir. Fe’l kelishiksiz so`z turkumidir. Sifatdosh esa fe’l va otlarga xos
bo`lgan birliklarni birlashtiruvchi kategoriya hisoblanadi 1
. Qadimgi hind va yunon
tilshunosligi nazariy ma’lumotlariga tayangan Yevropa tilshunoslari ilmiy
tadqiqotlarida ham grammatik shakllar tasnifi uchun alohida boblar ajratiladi.
O`zbek tili morfologik tizimi va sintaktik imkoniyatini o`rganish Yevropa
tilshunosligi mezonlari asosida talqin va tavsif etildi. So`z shakli tushunchasi
o`zbek tilshunosligiga XIX asrning 2-yarmidan boshlab kirib kela boshladi. Bunda
Yevropa tilshunosligi va o`zbek tili bo`yicha yevropaliklar tomonidan yaratilgan
darsliklar turtki bo`ldi. Shuningdek, turkiyzabon tadqiqotchilarimizning arab
tilshunosligiga tayangan holda olib borgan izlanishlari ham o`zbek tili
grammatikasida ushbu tushunchaning shakllanishiga sabab bo`ldi. Chunki mazkur
masala sharq olimlari tomonidan qadimdan tadqiq etib kelingan.
Turkiy tillar, xususan, o‘zbek tili morfologik vositalarini nomlash,
tasniflashga intilishning dastlabki ildizlari X-XI asrlarga borib taqaladi. Bu ish
bilan, ya’ni turkiy tillarnig fonetik, grammatik va leksik tahlili bilan ilk bor
shug‘ullangan kishi – O‘rta Osiyo xalqlari orasida yetishib chiqqan yirik
adabiyotshunos, tarixchi, geograf va etnograf, shuningdek, o‘z ta’biri bilan
aytganda «...tilda ularning eng yetuklaridan, eng katta mutaxassislaridan,
xushfahmlaridan, eski qabilalaridan, usta nayzadorlaridan» [DLT.,I.-44] bo‘lgan
qomusiy olim Mahmud Qoshg‘ariydir. U turkiy urug‘ va qabila tillarini, ularda
qo‘llangan so‘zlarning leksik va grammatik xususiyatlarini chuqur o‘rganish
asosida ikki yirik asar «Devonu lug‘otit turk» va «Javohir un nahv fi lug‘atit
turk»larni yatatdi.
Turkiy tillarning so`z yasash, so`z o`zgartirish va shakl yasash imkoniyatlari
haqidagi ilk nazariy qarashlar ham arab olimlari tomonidan beriladi. Xususan, Abu
Hayyon al – Andalusiyning 1312-yilda yaratilgan “Turklar tilini tushunish” nomli
asarida morfologiya va sintaksisning so`z birikmasi ta’limotiga alohida e’tibor](https://docx.uz/documents/be44d321-b013-4f12-ac96-621ac0e21582/page_6.png?v=1)
![20nomi shakllari tadqiqi bilan shug‘ullangan M.Qoshg‘ariy ham ular tabiatidagi bu
nozik jihtni e’tibordan chetda qoldirmaydi. «Devon»ning katta qismi (II tom) fe’l
qoidalari, yasalishi, fe’l boblari, turlari va boshqalarga bag‘ishlanadi.
M.Qoshg‘ariyning ta’kidlashicha, turkiy tillar fe’l qurilishi arab tilidagi fe’llar
tuzilishiga o‘xshaydi. har ikki tilda ham masdar(harakat nomi), sifat(ismi foil, ismi
maf’ul - sifatdosh)larning qo‘llanilishi bir xil. «Fe’llarning tuslanishi va
sifatlarning bayoni» bobida fe’llarning yasalishi xususida to‘xtalib shunday fikrlar
keltiriladi: «...fe’llarning yasalishida o‘tgan zamon fe’li va buyruq formasi asosdir,
dedim. Chunki o‘tgan zamon fe’lining bosh harfi maftuh(-a li) bo‘lsa, kelasi
zamon fe’li ham, masdar ham maftuh(-a li) bo‘ladi. Uning bosh harfi marfu’(-lo
li) bo‘lsa, o‘tgan zamon fe’li ham, masdar ham shunday bo‘ladi: bardi – barir, turar
– turmaq.
«Devon»da ish-harakatning bajarilganligini bildiruvchi sifatida ismi maf’ul
termini qo‘llanilib, harakat nomi deb izohlab ketiladi: «...ish-harakatning
bajarilganligini bildiruvchi ismi maf’ul formasi hamma fe’l boblarida bir xil usulda
– buyruq shakli oxiriga -sh,-m qo‘shib yasaladi: qazmish ariq - qazilgan
ariq. O‘zak bu xil sifatlarda har vaqt o‘z holida hech qanday o‘zgarishsiz
saqlanadi. O‘zakka o‘timli fe’llarda - mish qo‘shimchasi qo‘shiladi. O‘tgan zamon
o‘timsiz fe’llarda ham – mish qo‘shimchasi qo‘shiladi, u holda bu– mish o‘tgan
zamon gumon fe’lini yasaydi: evga barmish – uyga borgan emish[DLT.,II.62-63].
Mahmud Qoshg‘ariy sifatdosh shakllarini ish-harakatning bajarilishini
bildiruvchi sifat deb ataydi va buni quyidagicha izohlaydi:»...barmish, kelmish
so‘zlari otlar oldida aniqlovchi bo‘lib kelganda sifatga aylanadi: barmish kishi –
boradigan kishi. Buning o‘rnida bardi fe’lidagi di ni qo‘llashning o‘rni emas.
Ko‘rinib turibdiki, hozirgi kunda unumsiz sifatdosh hosil qiluvchi
sanaladigan
– mish shakli «Devon»da masdar(harakat nomi), sifat(sifatdosh) va
o‘tgan zamon gumon fe’li yasaganligi misollar bilan tushuntirilgan. «...ishlovchini
bildiruvchi sifatlar(ismi foillar) o‘g‘iz, qipchoq, yamak, yag‘mo, arg‘ular va
suvorlardan Tachanakkacha bo‘lgan ko‘chmanchilar tilida o‘tgan zamon fe’lidan](https://docx.uz/documents/be44d321-b013-4f12-ac96-621ac0e21582/page_19.png?v=1)
![29istalgan fe’l nutq tarkibida kirgandagina sifatdoshlik xususiyatini namoyon qiladi.
Shaklning lug‘aviy ma’noga ta’siri leksema semasiga ta’sir qilish degan gap emas.
Masalan, o‘qigan bola birikmasidagi “o‘qimoq” so‘zi ma’nosida orttirilgan “belgi”
ottenkasi [o‘qi] leksemasining lisoniy mohiyatini o‘zgartirmaydi.
Lug‘aviy ma’noga ta’sir tur kategoriyasining barcha shakllarida birdek
emas. Ravishdoshlar o‘zgalanish jarayonida fe’lning lug‘aviy ma’nosini kuchli
o‘zgartirmay, unga, asosan, tobelovchi sintaktik vazifa yuklasa, sifatdoshlar
fe’ldagi dinamik belgini barqarorlashtirib, uning lug‘aviy ma’nosini qisman bo‘lsa-
da, o‘zgartiradi. Shuning uchun ayrim nazariyotchilar sifatdoshlarni alohida so‘z
turkumi sifatida qaraydilar.
Ko‘rib o‘tilganidek, sifatdoshlar o‘z mikrotizimi ichida sifatlik belgisini
barqarorlashtirish va fe’lni otga (qisman fe’lga) tobe uzv sifatida bog‘lash
belgilarini muayyanlashtirish jihatidan emas, balki zamon, harakat tarzi
kategoriyalari uchun kategorial, sifatdoshlar uchun nokategorial bo‘lgan
ma’nolarni ifodalash jihatidan farqlanadi. Sanab o‘tilgan -gan, -yotgan, -adigan /
ydigan shakllari turli xil sifatdoshlar emas, balki tur kategoriyaning bitta shakli
sifatida namoyon bo‘ladigan sifatdoshning zamon, harakat tarzi kabi boshqa
kategoriyalarga xos ma’nolar bilan farqlanuvchi ko‘rinishlaridir. Shu sababli
sifatdoshlarni alohida grammatik kategoriya - paradigma sifatida baholashga asos
yo‘q. 5
Fe’l leksemalar nutqiy aloqada rasmiylashar ekan, yuqorida aytilganidek, tur
kategoriyasi shakllaridan birini qabul qilishi shart. Fe’lni nutqqa olib kiruvchi
shakllar orasida harakat nomlari alohida o‘rin tutadi. Ko‘rib o‘tilgan sifatdosh va
ravishdosh shakllari kommunkatsiya jarayonida fe’lni fe’likdan “uzoqlashtirib”,
unga tobe uzvlik maqomini bergan holda o‘zidan keyingi so‘zga bog‘lash
vazifasini yuklasa, harakat nomi shakllari esa fe’llikni kuchsizlantirish uchungina
xizmat qiladi. Ammo shuni aytib o‘tish kerakki, bu shakl vositasida nutqda
reallashgan fe’l o‘z fe’llik belgilarini sifatdosh va ravishdoshga qaraganda ko‘proq
xiralashtiradi, ya’ni harakat/holat belgisi kuchsizlanib, predmetlashish - gapda otga
5
Urinova Feruzakhon Uljaevna. Botirova Zuhra Abdurahmonova, Mirjalol Turgunov Mirzahamdam ugli.](https://docx.uz/documents/be44d321-b013-4f12-ac96-621ac0e21582/page_28.png?v=1)
O‘zbek tilshunosligida umumiy va xususiy grammatik ma'no tavsifi