O‘zbek xalq maqollarida nutq odobining aks etishi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	5.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

O‘zbek xalq maqollarida nutq odobining aks etishi

Купить

MAVZU:
O‘ZBEK XALQ MAQOLLARIDA
NUTQ ODOBINING AKS
ETISHI .

REJA:
• 1.So‘zlash odobi bayon etilgan xalq og‘zaki ijodi
janrlar.
• 2.Mahmud Koshg‘ariyning til odobi haqidagi
qarashlari.
• 3.“Qutadg‘u bilig” asarida nutq madaniyati
masalalari.
• 4.Ahmad Yugnakiy asarida tilni tiyish va til
jarohati xususida .

1.So‘zlash odobi bayon etilgan
xalq og‘zaki ijodi janrlar.O‘zbek tilining tarixiy ildizi uzoq asrlarga borib
taqaladi.Insoniyat so‘zlash qobiliyatiga ega bo‘lgan
kundan boshlab ma’noli nutq tuzishga harakat qilgan.Bu
ma’lum ma’noda xalq og‘zaki ijodi janrlariga ham o‘z
ta’sirini o‘tkazgan.
Maqollar,hikmatli so‘zlar biz uchun asrlarning sadosi,uzoq
o‘tmish bilan hamnafaslik hissini uyg‘otuvchi mangu
chaqiriq,zamonlararo ko‘prikdir.Xalqimizda o‘z qadrini
bilgan so‘z qadrini biladi degan gap bor.O‘z qadrini bilgan
odam so‘zni pala-partish ishlatmaydi,uning asl ma’nosini
qidiradi,bilib o‘rniga qo‘yib gapiradi.Chunki maqol- so‘z
ko‘rki hisoblanadi.


Xalq maqollarida ota-
bobolarimiz so‘zlash
odoboga rioya qilish
haqidagi o‘gitlarini,
pand-nasihatlarini bayon
etganlar.Yaxshi
so‘zlash,shirin gapirish
haqida ham br qancha
maqollar yuzaga kelgan: 
Yaxshi so‘z ko‘ngil
podshosi
***

Yaxshi so‘z filni ham
yo‘lga solar
***

Yaxshi so‘zga uchar
qushlar el bo‘lar,
Yomon so‘zga pashsha
kuchli fil bo‘lar.

Hikmatni oltin deb bilgan dono xalqimiz
kam so‘zlab,ko‘proq tinglash haqida ham
chiroyli hikmatlar yaratgan:
Gapning qisqasi yaxshi,
Qisqasidan-hissasi.
***
O‘n qatim o‘yla, bir qayim so‘yla.
Shuningdek, xalqimiz do‘sting ham til,
dushmaning ham til deb uqtiradi.

Ko‘pchilik odamlar orasida pichirlab
gapirmaslik haqida “Gapning yomoni-pichir”deb
aytilsa,yomon so‘zning dilni jarohatlashi haqida
“Tayoq etdan o‘tar,so‘z suyakdan” deb gapiriladi.
Jamiyat a’zolari o‘zaro munosabatlarda
so‘zlashish odobiga qat’iy rioya qilishlari
zarurligi ta’kidlanadi.Kishi aytadigan har bir
gapini o‘ylab olishi,so‘ng so‘zlashi
lozim.O‘ylamay aytilgan so‘z kishini ko‘pchilik
orasida uyalib qolishiga hatto fojeali ahvolga
tushishiga sabab bo‘lishi mumkin.Bu haqda
shunday maqollar mavjud:

Dilda pishir,tilda gapir.
***
O‘ynab gapirsang ham o‘ylab gapir.
Nutq masalasiga bag‘ishlangan rivoyatlar, ertaklarda
aytilishicha,malikaning o‘zi avvalo ona tilini
o‘rganmoqchi bo‘lgan yigitga turmushga
chiqmoqchi bo‘ladi. Yana bir rivoyatda podsho
vazirga “ bojga nima balo keltiradi ? ”- deb
so‘raganda,vazir tilni ko‘rsatgan ekan.
Xullas, xalq og‘zaki ijodi namunalari bo‘lgan
maqollar,rivoyatlar,ertalaklarda ham so‘zlash
odobiga bo‘lgan hikmatli fikrlar bayon etilgan.

2.Mahmud Koshg‘ariyning til odobi
haqidagi qarashlari.So‘zning qadri, undan foydalanish,oz gapirib,so‘zga
ko‘p ma’no yuklash,ravshan fikrlash kabi masalalar X-
XIII asr mutafakkirlari Mahmud Koshg‘ariy,Yusuf Xos
Hojib,Ahmad Yugnakiylar ham ibratli fikrlar
bildirganlar.
Bu asarlarda so‘z odobi,uning fazilatlari,foyda va
zararli oqibatlari haqida,tilni tiyish,so‘zni kerakli joyda
gapirish to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan.
M.Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida ilm-
ma’rifat ahlini qadrlash,tildan faqat shirin so‘z
chiqishiga odat qilish maqbul ekani uqtiriladi.

Mahmud Koshg‘ariy
( XI asr )

Ilm hikmat o‘rgangin bo‘lma mag‘rur,
Maqtanchoqning sharmandasi chiqdi,ko‘r.
M.Koshg‘ariy yoqimli,xushxulq bo‘lish haqida
shunday deb yozadi:
Boqmas jahon sovuq so‘z,
Shilqim yuzsiz baxliga.
Yoqimli bo‘l,xushxulq bo‘l,
Qolsin noming ko‘p yilga.
“ Ardam boshi til”(Odob boshi-til) deb ta’kidlaydi
M.Koshg‘ariy.U tilning jamiyatdagi o‘rniga katta
e’tibor beradi.

3.“Qutadg‘u bilig” asarida nutq madaniyati
masalalari.

“ Qutadg‘u bilig” xalq og‘zaki ijodi traditsiyalari
ta’sirida vujudga kelgan yozma adabiyotning ilk yirik
yodgorliklaridan biridir.Dostonning mazmuni ham,
uning til va badiiy xususiyatlari ham shundan dalolat
beradi.Ushbu asarda juda ko‘p xalq maqollari va
hikmatli so‘zlarni ishlatadi va “turkcha masal”,“turklar
so‘zi” deb ularni xalq og‘zaki ijodidan olinganini
ochiq-oydin ta’kidlaydi.Ya’ni,albatta og‘zaki ijod
buyuk atalmish adabiyotning otasi hisoblanadi.
Nutq odobi, nutq madaniyati namunalari xalq og‘zaki
ijodida rivojlanib,keyinchalik adabiyotning
yaratuvchilari (shoirlar, yozuvchilar) asarlarida
ifodalanib kelingan.


Gapirishdan maqsad so‘zlovchi
ko‘zda tutgan
narsa,hodisa,voqealarni tinglovchiga
ta’sirchan,to‘g‘ri yetkazish. Bunda
nutqning ravonligi,
to‘g‘riligi,aniqligi,ta’sirchanligiga
erishish muhim ahamiyatga ega.

Yusuf Xos Hojib so‘z qudratini,ona
tilining ichki imkoniyatlarini his
etadi.“Men turkcha so‘zlarni yovvoyi
tog‘ kiyigi kabi bildim.Shunga
qaramay avaylab-asrab qo‘lga
o‘rgatdim”,- deb yozadi.

“ Qutadg‘u bilig” asarida nutq odobiga oid ikki bo‘lim
berilgan.“Tilning fazilatlari,foyda va zararlar” deb
nomlangan bir bo‘limida tilning jamiyatda tutgan
o‘rni,foydasi va zarari xususida batafsil mulohaza
yuritadi.

Til - zakovat va bilimning tarjimonidir.

Til tufayli kishiga ro‘shnolik, yaxshilik va yovuzliklar
keladi.

Til odamni ulug‘laydi, baxtga yetkazadi, shuningdek
tilga e’tibor bermasa odamni beqadir qilib, boshga balo
keltirishi ta’kidlanadi.


Kishi so‘z tufayli podsho
bo‘ladi. Ortiqcha so‘zni
so‘zlash kishi boshini egadi,
boshga balo keltiradi: 
Kishi tilini tiyib yurishi, behuda
so‘z so‘zlamasligi zarur ekan,
Chunki ehtiyotsiz aytilgan so‘z
boshni yorib tishni sindiradi:
Kishi so‘z tufayli
bo‘ladi malik,
Ortiq so‘z bu boshni
etadi egik. So‘zingni tiyib yur,
boshing yormasin,
Tilingni tiyib yur,tishing
sinmasin.

“ Qutadg‘u bilig” asarida so‘zning qadri,
hayotda tutgan o‘rni haqida yana qancha ibratli
fikrlar bayon etilgan.
Nutq madaniyatini chuqur egallamoqni
istagan har bir talaba, albatta, bu kitobning so‘z
odobiga bag‘ishlangan o‘rinlarini batafsil o‘qib,
o‘rganmog‘i, hayotga dasturamal qilmog‘i
maqsadga muvofiq.

4.Ahmad Yugnakiy asarida tilni tiyish
va til jarohati xususida.

XII-XIII asrda yashab ijod etgan, tilni
tiyish odobiga o‘z asarida katta e’tibor bergan
adiblardan yana biri Ahmad Yugnakiydir. Adib
o‘z asari “Hibbatul haqoyiq” da kishilarni
so‘zlaganda o‘ylab, shoshmasdan nutqni to‘g‘ri
tuzishga yaramas, keraksiz, dag‘al so‘zlarni
ishlatmaslikka, mazmunli so‘zlashga chaqiradi,
noo‘rin aytilgan so‘z uchun hijolat chekib, uyalib
yurmagin deb ogohlantiradi:
O‘qib so‘zla so‘zni eva so‘zlama,
So‘zing kizla,kedik,boshing kizlama.

Shoir kishilarni birovni achchiq va yomon
so‘z bilan ranjitmaslikka chaqirib,tishing yarasi
bitmas yaradir deydi:
O‘chup turma erni tilin,bil,bu til
Bashaqtursa,butmas,butar o‘q boshi.
( Tiling bilan o‘ch hissini qo‘zg‘ama o‘q yarasi
bitib ketadi-yu,lekin til yarasi bitmaydi ).
“ Erk bilgan til bir kun boshga yetadi”,-
deydi adib. Ahmoq kishining tili o‘ziga dushman,
chunki ko‘p kishilarning qoni tili tufayli to‘kiladi.

Ahmad Yugnakiy nasihat qilib: “Tilingni
tiy, so‘zingni qisqa qil, bu til tiyilsa, o‘zing ham
saqlanasan, rasul kishini o‘tga tashlaguvchi
tildir”,- deydi.
To‘g‘ri so‘z asal bo‘lsa, yolg‘on so‘z
sarimsoq piyozdur, sarimsoq piyoz yeb og‘izni
achitgandan ko‘ra, asal yeyish ma’qul!!!

Foydalanilgan adabiyotlar :
1.Qudratov N.Nutq madaniyati asoslari.-Toshkent,1993.
2.Mallayev N.O‘zbek adabiyoti tarixi.- Toshkent,1976.
3.Qadimiy hikmatlar.-Toshkent,1987.
4.Yusuf Xos Hojib.Qutadg‘u bilig.- Toshkent,1990.
5.Ahmad Yugnakiy.Hibbatul haqoyiq.-Toshkent,1971.
6.Mahmud Koshg‘ariy.Devonu lug‘atit turk.-
Toshkent,1963.

Bajardi :Mahmatqobilova Laziza.
Tekshirdi :Xolmuhammedov Baxtiyor .

E’tiboringiz uchun
rahmat!

O‘zbek xalq maqollarida nutq odobining aks etishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish