O’zbek xalq pedagogikasining imkoniyatlari va istiqbollari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	43.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Октябрь 2022
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

O’zbek xalq pedagogikasining imkoniyatlari va istiqbollari

Купить

O’zbek xalq pedagogikasining imkoniyatlari va istiqbollari R e ja : KIRISH ASOSIY QISM 1. Xalq pedagogikasining paydo bilish tarixi 2. Xalq og’zaki ijodi va uning bola tarbiyasidagi o’rni 3 . O’zbek xalq pedagogikasida urf-odatlarning o’ziga xos o’rni XULOSALAR ADABIYoTLAR

KIRISh Prezidentimiz I.A. Karimov: “Biz tariximiz, madaniyatimizni o’zimiz uchun va butun dunyo uchun qayta tiklayapmiz... ...Ularni asrab-avaylash, ko’paytirish, ana shu ma‘naviy xazinadan mumkin qadar ko’proq odamlarni baxramand etish nechog’lik muhim ekanligini anglab yetdik”,-degan edi. Milliy istiqlol tufayli ana shu vazifalarni tula amalga oshirish imkon tug’ildi. Milliy o’zlikni anglash imkoniga ega bo’ldik. Xalq pedagogikasi manbalarni o’rganish ushbu vazifalarni amalga oshirishga yanada ko’proq imkon beradi. Milliy istiqlolgacha xalq pedagogikasi manbalarini sinfiy kurash haqidagi ta‘limot asosi.da baholab keldik. Barcha ma‘naviy qadriyatlarni ikki zid qismga ajratish oqibatida, ularning ko’pchiligidan maxrum bo’ldik. Oqibatda xalq tarbiya usullari eskilik sarqiti deb qaraldi. Etn

Xalq pedagogikasida ta‘lim va tarbiya masalalari yaxlit pedagogik jarayonning ajralmas qismlari sifatida talqin etiladi. Shaxsiy namuna, ishontirish, o’rgatish, talab va iltimos, maslahat, va taklif, ma‘qullash, izza berish, rag’batlantirish va jazolash singari rang-barang tarbiya metodlari o’z aksini topganki ulardan xar qadamda pedagogik amaliyotda foydalanish mumkin. Xalq pedagogikasida komil inson tarbiyasi faqat ota-onaning vazifasi emas, balki butun jamiyatning vazifasi sifatida talqin qilinada. Ayni payt tarbiyada ota-ona, oilaning ahamiyati inkor qilinmaydi. “Qush uyasida ko’rganini qiladi”, “Onasini ko’rib qizini ol”, “Bir bolaga yetti mahalla ota- ona” singari maqollar shundan darak beradi. Demak, etnopedagogikada tarbiya ijtimoiy vazifa deb qaraladi. Shunga o’xshash fikrlar bila

Tadqiqotning metodologik asoslari: O’zbekiston Respublikasi «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» va «Ta’lim to’g’risida»gi Qonuni, o’zbek xalq pedagogikasi manbalari, pedagogika va pedagogika tarixiga oid manbalar, o’zbek xalq pedagogikasi sohasidagi ilmiy tadqiqot ishlari.

ASOSIY QISM 1. Xalq pedagogikasining paydo bilish tarixi O’zbek xalq pedagogikasi kamrovi nihoyatda keng, bag’oyat serkirra va serjilo tushuncha bulib, u shu xalq paydo bulgan butun davrni uz ichiga oladi. Xalq donishmandligi va odobnomasining bu nodir sohasi ijtimoiy va maishiy-axlokiy hayotning barcha tomonlarini, xalq og’zaki ijodi, kadrshunosligi, udumshunosligi va marosimshunosligi yetakchi yunalishlarini, diniy-ahlokiy ta’limotni kamrab olishi bilan xarakterlanadi. U xalqimizning asrlar davomida tuplangan boy tajribalarini, ijtimoiy- siyosiy, axlokiy, falsafiy, m’rifiy, estetik, ma’naviy hamda jismoniy yetuklik borasidagi karashlarini, tajriba-xulosalarini, lunda, ammo bag’oyat teran, donishmandnoma tarzda ifodalaydi. Ilk bor yaratilayotgan uzbek xalq pedagogikasida dono xalqimizning

Xalq pedagogikasi hayotning, tafakkurning, odob-ahlok, ta’lim- tarbiyaning hamma jabhasini, barcha muammolarini kamrab olish bilan xarakterlanadi. Uning oldiga kuyilgan maksad vazifasi anik, ravshan, ayni chog’da xayrli, savobliva iohiydir: hayot guli, sarvari, egasi insonni yuksak fazilatlar ruhida tarbiyalashdir. 1. Xalq pedagogikasi yosh avlodni tarbiyalash, ularni mustakil mehnat faolyatiga tayyorlashning juda kup vositalari, metodlari va usullariga ega. Xalq pedagogikasida tarbiyalanuvchilarni ishontirish, kuniktirish, ular xulki, mehnati va xatti-harakatlrini rag’batlantirish hamda baholashning vositalari va metodlri ham kadimdan ma’lum. Xalq pedagogikasining asosiy koidalaridan biri bolalarni uz tengkurlari muhitida tarbiyalash bulgan. Bolalar muhitida turli uyinlardan foydalanilgan

binoan ish tutish va unga amal kilish kadimdan uzbeklarga xos odat bulib kelgan. Kattalarning ma’naviy-axlokiy me’yorlarni tushuntirish, kam gapli bulishi, fikrlar kiska ifodalanish kerak degan holda mavjud bulgan va unga amal kilgan. Tushuntirish mehnat tarbiyasida katta urin olgan masalan: ona uzining kiziga u yoki bu taom kanday pishirilishi, unga nimalar solinishi, kancha vakt kaynatilishi, kir yuvishda uni kanday sikish kerakligini tushuntirgan. Kattalarning maslahatlaridan jismoniy tarbiyada kup foydalangan. Ota- onalar, oiladagi kariyalar, ota-bobolarning tajribalari asosida yoshlarga sog’liklarini mustahkamlash, kasalliklardan saklanish va organizmni chiniktirish bolalarning uz xatti-harakatlarining tug’ri yoki notug’riligiga, adolatli yoki adoltsizligiga ishontirishning asosiy usu

Bolalarning mashklari, xususan, mehnat tarbiyasida va akliy tarbiyada katta urin tutgan. Bolalar mustakil holda yoki kattalar yordamida toushlarni hamda suzlarni tug’ri talaffuz etishni, uz fikrlarini anik ifodalashni mashk kilganlar. Xalq pedagogikasida sinash metodiga ham katta ahamiyat berilgan. jismoniy tarbiyada mehnat, shuningdek, turli uyinlar ot poygasi, kamon otish, ov kilishlar sinash vositasi sifatida xizmat kilgan. Xalq pedagogikasida axlokiy tarbiyada jazolash tadbirlaridan ham foydalangan. Jazolashning asosiy usullari tanbeh, ogohlantirish, ta’na kilish, koyish, ayblash va hokoza. Mana shularga asoslanib xalq bolalarni aqliy, ahloqiy va jismoniy kamol toptirishda xususan sog’lom kishilar kilib ustirishda tan jazosining zararini tushungan deyish mumkin va shuni ta’kidlash kera

2. Xalq og’zaki ijodi va uning bola tarbiyasidagi o’rni O’tmish ajdodlarimizning ta’lim-tarbiya sohasidagi kup asrlar davomida orttirgan boy tajribasini uzlashtirish asosida yosh avlodni respublikamiz tar-tida faol ishtirok etadigan, sog’lom va bilimdon kilib tarbiyalash hozirgi kunda g’oyat muhim va dolzarb masaladir. Shuning uchun ham Respublika Xalq ta’limi vazirligi xalq pedagogikasini hayotga tadbik etishni, ukuvchilarni milliy-madaniy an’analar va umuminsoniy kadriyatlar asosida tarbiyalashni uz oldiga asosiy vazifa kilib kuydi. Ma’lumki, xalq pedagogikasi deganda xalq og’zaki ijodiyotining barcha janrlarida aks ettirilgan tarbiya borasidagi karashlar, g’oya, urf-odat, rasm hamda an’analar yig’indisi tushuniladi. Bola tarbiyasi borasidagi an’analar uzbek klassik adabiyotida uz aksini

odob koidalariga odatlantirish va uni amalga oshirish yullri, yoshlarni dastlabki oilaviy dastyorlik mehnatiga odatlantirish, uni amalga oshirishda foydalanadigan usul va vositalar, xalq pedagogikasida maktab va hunar ta’limi, shuningdek boshka shu kabi tarbiyafiy taddbirlarni kamrab oladi. Bularning hammasi xlk og’zaki ijodida aks etib kelgan. Xalq pedagogikasi xalq og’zaki ijodida namoyon bulishni alohida ta’kidlsh lozim. ma’lum ma’noda uzbek xalq og’zaki ijodi tug’ridan-tug’ri bola tarbiyasiga ta’yor etish vositasi bulib xizmat kilgan va xizmat kilib kelmokda. Chunonchi, tez aytish-bolalar nutkini ustirishga, topishmok-bolalarning topkirligini tarbiyalashga, maqol-bolalrning odob-ahlok tarbiyasiga, kushik- bolalrning nafasat tarbiyasiga, doston va ertaklar bolaning turli tomonlama tarbi

Xalqimiz yaratgan «Uch og’ayni botirlar», «Sehrli suz», «Tovuk, urdak va sichkon» ertaklari ham bolalarda yoshlikdan mehnatga muhabbat ruhini tarbyalashda muhim urin tutadi. Ertaklar bolani har tomonlama yetuk kilib tarbiyalashda asosiy omildir. O’zbek oilasida ertak aytib bermay bola ustirgan ota-ona va kattalarni yoki ertak eshitmay ulg’aygan yoshlarni tasavvur kilish kiyin. Buni tarixda utgan ilm-fan vakillari, shoir va adiblar, jamoat arboblari e’tirof etadilar. Ertaklarning tarbiya uchun muhim tomoni shundaki, unda xalq og’zaki ijodidagi topshmok, maqol, kushik kabi janrlar jamlangan bulib, ular pedagogik g’oyalarning mukammalrok, ta’sirchan bulishini ta’minlydi. Ertaklarda bola tarbiyasining deyarli hamma tarkibiy kismlari: xis va akliy kamolot, ilm-va hunarga muhabbat, mehnatsevarli

umid va orzularini ifodalayd. Shuning uchun ham ular bola tarbiyasiga, xususan axlok va odobga ijobiy ta’sir etishda samarali ta’sir kursatishga kodir. Makollarning uziga xos xususiyati shundaki, uzbek maqollari asosan ikkinchi shaxs- tinglovchiga nisbatan ugit-nasihat yusinida badiiy uxshatishlar orkali aytiladi. Yaxshi bola yog’ keltirar, Yomon bola dog’ keltirar. Yaxshi bola –turga tortar, Yomon bola- gurga. Odob –kishining zebu ziynati Obod –oltindan kimmat Suz kishining uzagi Odob kishining bezagi kabi maqolalarda odob-ahlokning kimmati hakida gap yuritilsa, Oltin olma, duo ol, Duo oltin emasmi.

2.3. O’zbek xalq pedagogikasida urf-odatlarning o’ziga xos urni O’zbek xalq pedagogikasi an’analari, shu jumladan uning ajralmas kismi-og’zaki ijod namunalardagi odob-axlok, ta’lim-tarbiya borasidagi pandnomalar bag’oyat hayotiy, xalqchil va ibratlidir. Xususan an’anaviy xalq kushiklari va maqollari odobnoma darslari ekanligini, folklarning boshka katta-kichik janrlari boshdan-oyok pandnomaligini unutmasligimiz kerak. Darhakikat, hakikiy insonni shaklantiruvchi odob-axlok to’risidagi xalq karashlari, xalq og’zaki ijodi asarlarida yashab keladi, ularda odob-axlok mavzusi uta donishmandlik bilan keng ishlanganiga guvoh bulamiz. Kushik janri yoshlarning nafosat tarbiyasida alohida urin egllaydi. O’zbek xalq kushiklari asosan «Alla», «Yor-yor», «o’lan», «Azayig’i» kabi bir necha turda shakllla

Kushiklar (lirik, marosim, mavsum kushiklari, «Yor-yor» lar, «Alla»lar, yiki-yuklov, sog’im, urim, yanchik, bayram-sayllar kushiklari, bolalar folklorining namunalari va boshkalar) guzallik, samimiyat, mehr- shafkat, orzu-umid, kuvonch-shodlik, ham-g’ussa armon, kiskasi mahzun va ma’sum tuyg’ularni tarannum etish orkali har kanday kishida chukur insoniy tuyg’ularni ustiradi, hayotga, tabiatga, insonga cheksiz muhabbatni kamol toptiradi. O’zbek xalq pedagogikasida yukoridagi kabi folklor janrlari bilan bir katorda bola yashab turgan muhit-sharoitning vositachi roli ham mavjudki, ular yoshlarning ma’naviy fazilatlarini shakllantirishda katta va samarali tarbiya vositasi hisoblanadi. Shular jumlasiga: bolalar uyinlari (kup turda), choyxurlik (choyxona gurungi), bolalar gapi (gap aytish), bola

Biz xalq pedagogikasining sharkona va turkona an’analari, oilaviy- maishiy yunalishlari, xalqning uziga xosligining milliy tuylarimiz, ommaviy bayram –sayillari, marosimlar, urf-odatlar va udumlarda ifodalash, xalq sport, jismoniy tarbiyaning turgan urni, milliy maktab muammolari kabi juda dolzarb, zarur va kerakli masalalar hamda kiskacha tuxtalib utishni lozim deb topdik. Bular xalq og’zaki ijodida yosh avlodni ma’naviy-axlokiy tarbiyalash va tarbiya usullri, insoniy kadriyatlar va yurtsevarlik tarbiyasi, dust- birodarlik, ahillik, mehntsevarlik, kasb-hunarga muhabbat, halollik, tug’rilik, olijanoblik tarbiyasi, adolat, insof, dust-birodarlik, botirlik, saxiylik, kamtarlik, sabr-kanoat, muhabbat, vafo, or-nomus, samimiylik, uzlashish, yurish-turish, salomlshish kabi kadriyatlardir. Milli

Nikoh tuyi, kelinchak kulidan choy ichish, chorlar, kizlar majlisi shular jumlasidandir: Yosh avlodning ma’naviy va xlokiy kamol topishiga ta’sir etuvchi an’analar katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Gul sayli uzbeklarning kadimiy bayrami hisoblanadi, bu esa xalqimizning tabiat guzalliklari 5 dan zavk olishi, uta nozik ta’bligidan dalolat beradi. Lola sayli aslida Navruzning davomi, uning jralmas kismi bulgan bu bayrami hamal oyi oxirlarida, dala-kirlarda lolalar kiyg’os ochilgan bahor ayyomida utkazilgan. Marosimlar – an’analarning yana bir kurinishdir. Marosim urf- odatning amaliy ifodasi. Marosim kat’iy tartib – koida, oldidn belgilangan rasm-rusumlar, rejalashtirilgan taomlar bulib muayyan me’yor asosida utkaziladi. Marosimlar tantanali yoki kayg’uli bulishi mumkin. Marosimchilik har kand

durdonalarga yangicha karala boshlandi. Milliy an’analarning kadri kutarilishi kerakligi e’tirof etildi. Ma’lumki, xalqning pedagogik karashlari uzok asrlar davomida shakllangan va ular bizga alog’ida kullanma, dastur yoxud darsliklar shaklida yetib kelmay, balki asosan xalq og’zaki ijoodiga kiruvchi turli janrlardagi asarlar tarzida yetib kelgan. Xalq og’zaki ijodiyoti asrlar buyi mehnat jarayonida insonni orzusi negizida shakllanib borgan, barkamol insonga karatilgan xlk og’zaki va yozma yodgorliklarida, ya’ni ertak, doston, kushik, topishmok, tez aytish, masal, matal, maqol va hikoyalarda uz aksini topgan. Xalq og’zaki idodiyoti asta-sekin tus olib, rivojlanib borgan. Xalq og’zaki ijodiyotida avvalo komil inson uchun ilm va hunar zarurligi, donishmandlik, akl va zakovat alohida urin ega

mozori bilan bog’lik afsona bulsi, bularning har birining asosida tarixiy dalil-hakikat yotganligidan dalolat beradi. Ingliz adibi Chesterton aytganlaridek, afsona har kanday dalildan ham tarixiyrokdir. Dalil yolg’iz bir odam hakida suz yuritsa yoki u odamlar katnashgan vokea hakida ma’lumot bersa, afsona yuzlab va millionlab odamlar takdiri hakida, vokeani sodir kilgan odamlar hakida hikoya kiladi. Tarixi fakat xalq xotirasi ramzi bulmish afsonalar, rivoyatlar yordamidagina moddiy mohiyatini kashf eta oladi. Inson xotirasi afsonalarga hamnafas bulgandagina tirikdir. Afsona uzaro bog’lanishi asosida inson bilan vakt bog’lanishidir. «Tarix, deb yozadi N.Berdiyev, tom ma’nodagi afsonadir. Bola tarbiyasida afsonalarning roli, ahamiyati juda kattadir. Bola afsonalar orkali uz tarixini yaxshi u

Birisini berdim, haylo gulima, Birisini uzim oldim kulima. Bir maslahat sizlarday el-kunima, Birodarlar, ot kuyinglar ug’lima. Ba’zilar aytdi: egizak bulganidan keyin Hasan-Husan buladi deb, ba’zi birlar Shamsi va Kamar deyishadi. Hyech birining degani podshoga yokmay turganda, tukson yamokli tun kiygan Chol chikib Erali va Sherali deydi. Bu fikr hammaga ma’kuul buladi. Doston - uzbek folklorining keng tarkalgan va yirik janrlaridan biri hisoblanadi. Uning yaratilish xalqimizning ma’naviy-maishiy kiyofasi, ijtimoiy-siyosiy karashlari, adolat va hakkoniyat, ozodlik va tenglik, kahramonlik va vatanparvarlik hakidagi ideallari bilan chambar-chas bog’likdir. Barhakikat, hakikiy insonni shakllantiruvchi odob-axlok hakidagi xalq karashlari, xalq og’zaki ijodi asarlari, xususan dostonlarda yashab

e’zozlash, uning baxt-saodati uchun kurashish zarurligi kabilar 40 chilton nasihat, duo, olkishlarining asosiy mahzini tashkil etadi. kishilarga muhabbat, dastavval biri akl, biri idrok bulishi, ota va onaga sidkidildan muhabbat, hayot bag’ishlagan azizlarni izzat-hurmatini joyiga kuyishdan boshlanishi insoniy burch ekanligi uktiriladi, isnsonga insonning hurmati, sadokati, mehr-muhabbati ifodlnadi. Bu nasihat, duolar bolalar tarbiyasida katta ahamiyatga ega bulib, ular hozirgi kunda ham uz tarbiyaviy ahamiyatini yukotgani yuk. shuning uchun ham hozirgi paytda tarbiyaga ta’sir kursatuvchi xalq og’zaki ijodiga bulgan e’tibor kuchayib bormokda. Xalq xotirasida saklanayotgan, avloddan-avlodga utib kelayotgan eng yaxshi ertak va dostonlar bolalarni tarbiyalaydi, yaxshilikka, yehnat va hakguyli

X U L O S A Yurtimiz O’zbekiston mustakilikka erishgandan keyin tarixiy hakikat va adolatni tiklash uchun umumxalq yurishi boshlandi. Ming yillar davomida yaratilgan xalqimiz koni va joniga aylangan ma’naviy durdonalarga yangicha karala boshlandi. Milliy an’analarning kadri kutarilishi kerakligi e’tirof etildi. Ma’lumki, xalqning pedagogik karashlari uzok asrlar davomida shakllangan va ular bizga alog’ida kullanma, dastur yoxud darsliklar shaklida yetib kelmay, balki asosan xalq og’zaki ijoodiga kiruvchi turli janrlardagi asarlar tarzida yetib kelgan. Xalq og’zaki ijodiyoti asrlar buyi mehnat jarayonida insonni orzusi negizida shakllanib borgan, barkamol insonga karatilgan xlk og’zaki va yozma yodgorliklarida, ya’ni ertak, doston, kushik, topishmok, tez aytish, masal, matal, maqol va hikoy

Asosiy adabiyot 1. O’zbekiston Respublikasi «Ta’lim to’g’risida» gi qonuni. T.: «Sharq». 1997. 2. O’zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. T.:«Sharq». 1997. 3. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. T.:«O’zbekiston» 1992. 46-bet. 4. Pedagogika. Munavvarov tahriri ostida. T.: «O’qituvchi», 1997. 5. Bobomurodov A. Islom odobi va madaniyati. –T.: «Chulpon», 1995. 6. Buyuk siymolar, allomalar. (O’rta Osiyolik mashhur mutafakkirlar va donishmandlar) 1-3kitobi. –T.: «O’zbekiston», 1996, 1997. 7. Ibrohimovu va boshq. Vatan tuyg’usi. –T.: «O’zbekiston», 2000. 8. G’aybullayev N.R. va boshqalar. Pedagogika ma’ruzalar matni. T.: «Universitet» 1999.

Купить