O‘zbekiston daryolari va xalq xo‘jaligidagi ahamiyati - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	626.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbekiston daryolari va xalq xo‘jaligidagi ahamiyati

Купить

Mavzu: O’zbekiston daryolari va xalq xo’jaligidagi ahamiyati.
Reja:
Kirish.
I Bob . O’zbekiston daryolarining gidrografik turi.
1.1 O’zbekistonga tabiiy geografik tavsif.
1.2 O’zbekiston daryolarining geografik joylashuvi.
1.3 O’zbekistonning asosiy daryolari va ularning to’yinish manbalari .
II Bob. O’zbekiston daryolarining qishloq xo’jaigi rivojlanishidagi o’rni va
ahamiyati.
2.1 Qishloq xo’jaligini suv bilan ta’minlashda daryolarning roli va ulardan
foydalanish .
2.2 Qishloq xo’jaligini rivojlanishida daryo suvlarining taqsimlanishi va
minyerallashish darajasi .
2.3 O’zbekiston xo’jaligida daryolardan foydalanishda suvlarni toza saqlash.
Xulosa.
Foydalaniladigan adabiyotlar ro’yxati.

Kirish
Har qanday hududning tabiiy sharoiti, iqlimi, tabiiy boyliklari va yer-suv resurslari
bilan
o’z rivojlanish taraqqiyotini va xalq xo’jaligining bacha sohalarida yangilik
va
yuqori cho’qqilar pillapoyasini belgilab olmoqda. Shunday tabiiy sharoiti qulay
hududlardan
hisoblangan O’zbekiston O’rta Osiyoning markaziy qismida
joylashgan.
O’zbekiston materikning ichki qismida joylashganligi uchun uning
daryolari
okean va dengizlarga quyilmaydi. Binobarin, berk havzaga qaraydi.
O’zbekiston
xududida daryolar rel’efga qarab turlicha joylashgan, ya’ni daryo
tarmoqlarining
zichligi bir xil emas.
Tekislik
qismida daryolarning siyrak, tog’li qismlarda esa ancha zich joylashgan.
Adirlar
qismida ham birmuncha zichroq.
O’zbekiston
daryolaridan xalq xo’jaligining farcha tarmoqlarida foydalanilmoqda.
Chunki
daryolar muhim tabiiy boylik sifatida xalq xo’jaligi taraqqiyotida juda
muhim
ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa bugungi kunda iqlimi quruq, sug’orib
dehqonchilikka
asoslangan O’zbekistoninmiz uchun daryolarning xalq
xo’jaligidagi
ahamiyati katta. Bunday daryolar qatoriga
Sirdaryo , Amudaryo , Chirchiq ,
Ohangaron, Surxondaryo, Qoradaryo va
Sheroboddaryolar
kiradi. Bu daryolardan xalq xo’jaligida foydalanish uchun
avvalo
ularni toza saqlash, ifloslantirmaslik chora-tadbirlari ishlab chiqilgan.
O’zbekiston
daryolari suvlarining ifloslanishida zavod –fabrika, communal
xo’jalik,
transport va sog’lomlashtirish tashkilotlaridan chiqayotgan 300-350 mln
kub
metr iflos oqovalar sabab bo’lmoqda. Bubday noxush xolatlarni oldini olish
uchun
mamlakatimizda kanalizatsiya va tozalash inshoatlari mavjud.
I Bob. O’zbekiston daryolarining gidrografik turi.
1.1 O’zbekistonga tabiiy geografik tavsif.
O’zbekiston
O’rta Osiyoning markaziy qismida joylashgan. Uning hududini asosiy
qismi
Amudaryo bilan Sirdaryo orasida bo’lib, mo’tadil va subtropik iqlim
mintaqalarida
joylashgan.
O’zbekistoning
eng shimoliy nuqtasi Ustyurt platosining shimoliy-sharqida, Orol
dengizi
qirg’og’ida bo’lib 45 0
31 !
Shimoliy kenglik. Eng janubiy chekka nuqtasi

Tyermiz shaxri yonida, Amudaryo qirg’og’ida 37 0
11 !
Shimoliy kenglik. eng
g’arbiy
nuqtasi Ustyurt platosida 56 0
00 !
Sharqiy uzoqlikda , eng sharqiy nuqtasi
esa
O’zbekiston bilan Qirg’iziston chegarasida O’zgan shahri yonida bo’lib
73 0
10 !
Sharqiy
uzoqlikdadir. O’zbekistonning eng shimoliy va janubiy nuqtalari
orasidagi
masofa 925 km, eng g’arbiy nuqtasi bilan sharqiy nuqtalari orasidagi
masofa
1400 km.
O’zbekiston
janubiy sharqda Tojikiston bilan sharqda Qirg’iziston bilan shimol va
shimoliy-g’arbda
Qozog’iston bilan, janubiy g’arbda esa Turkmaniston bilan
chegaradosh.
Janubda Surxon-Shyerobod vodiysida Amudaryo orqali Afg’oniston
bilan
chegaradosh.
Umumiy
chegara uzunligi 6221 km, shundan 137 km Afg’oniston O’zbekiston
chegarasiga
tog’ri keladi.
O’zbekistonning
umumiy maydoni 448,9 ming km 2
bo’lib, Norvegiya, Finlandiya,
Buyuk
Britanya va Italya kabi davlatlar hududidan katta. O’zbekiston, Belgiya,
Gollandiya
va Danya kabi davlatlarning umumiy maydonidan ham 4 marta
kattadir,
Shvetsarya davlati hududidan 10 marta ziyod.
O’zbekiston
geografik o’rniga ko’ra juda qulay, uning hududi O’rta Osiyo
markazidagi
tabiiy sharoiti qulay va tabiiy boyliklarga syerob bo’lgan yerlarni o’z
ichiga
oladi. O’zbekistonning 71% qismini tekisliklar egallagan.
O’zbekiston
O’rta Yer dengiz atrofidagi mamlakatlar bilan deyarli bir kenglikda
joylashgan
lekin iliq okean va dengizlarda uzoqda, matyerik ichkarisida
joylashganligi
tufayli tabiiy sharoiti jihatidan butunlay farq qiladi. Chunki
O’zbekiston
hududining shimoliy qismi ochiq bo’lib shimoldan va shimoliy-
sharqdan
esuvchi sovuq, quruq havo oqimi bemalol ichki qismlarga etib keladi.
Aksincha,
janubda baland tog’larning mavjudligi esa Hind okeanidan esadigan
nam
va iliq havo massalarini O’zbekiston hududiga o’tishiga yo’l qo’ymaydi,
oqibatda
subtropikka xos bo’lmagan landshaft vujudga kelib , yoz bulutsiz,
syeroftob,
jazirama issiq, quruq, qish esa ancha sovuq bo’ladi. O’zbekiston
suptropik
iqlim mintaqasida joylashgan bo’lsada cho’lga xos bo’lgan landshaft
bilan
tavsiflanadi. Faqat atrofi tog’lar bilan o’ralgan Surxon-Shyerobod
vodiysidagina
quruq subtropik landshaft mavjud.
O’zbekiston
hududi janubiy-sharqdan shimoliy-g’arbga qarab cho’zilib o’sha
tomonga
pasayib boradi, yer yuzasi tuzulishi jihatidan Tojikiston va
Qirg’izistondan
keskin farq qiladi. O’zbekiston hududining katta qismi

dehqonchilik uchun qulay vodiylar va tekisliklar va tog’ oldi tekisliklaridan iborat.
Tekislik
yerlari ko’p bo’lishi va bu joylardan Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon ,
Chirchiq,
Qashqadaryo kabi daryolarni oqib o’tishi, iqlimning qulayligi, sug’orma
dehqonchilikning
qadimda rivojlanishiga imkon bergan.
Arxeologlarning
malumotiga ko’ra Surxondaryo, Quyi Amudaryo, Zarafshon,
Farg’ona
va Toshkent vohalarida miloddan oldingi 3000-2000 yillarda aholi
sug’orma
dehqonchilik, hunarmandchilik bilan shug’ullangan. Metall eritib har-xil
mehnat
va ov qurollari, ziynat buyumlari, oyna va kulolchilik buyumlari
tayyorlaganlar
va matolar to’qiganlar.
O’zbekistonning
geografik joylashuvi qulay bo’lganligi tufayli g’arb bilan sharqni
bog’lovchi
mashhur “Ipak yo’li” o’tgan. Bu esa uni iqtisodiyotini madaniyatini
rivojlanishiga
sababchi bo’lgan. O’zbekiston tabiiy sharoiti xilma-xil yozda ham
qor
va muz bilan qoplangan balandligi 4688m ga etuvchi Hazrati Sulton cho’qqisi,
dengiz
sathidan -12m pastda turuvchi Mingbuloq botig’i mavjud.
Respublikamizda
yozda harorat oftobda 70-80 0
etuvchi, eng kam yog’in tushuvchi
(Orolbo’yida
70-80 mm) cho’llar bilan birga syernam va salqin (700-1000 mm)
tog’lari,
qishda ham yanvarning o’rtacha harorati 0 0
dan pastga tushmaydigan
Surxon-Shyerobod
kabi quruq subtropik vodiy mavjud. Tekislik qismida yuzlab
chaqirimda birorta
daryoni uchratmaysiz , tog’larda har qadamda jilg’a, soy,
sharshara
hosil qiluvchi sho’x daryolarni uchratasiz. Yer usti boyliklaridan tashqari
yer
osti boyliklari bilan ham mashhur. Uning hududida oltin, mis, volfram,
qo’rg’oshin,
neft, gaz, ko’mir, dala shipati, `alyuminiy hom-ashyosi, marmar,
granit,
grafit, har-xil tuzlar va minyeral hom-ashyo boyliklari mavjud. O’zbekiston
hududida
12 viloyat va Qoroqolpog’iston Respublikasi joylashgan.
1.2 O’zbekiston daryolarining geografik joylashuvi.
O’zbekistonda
daryo tarmoqlarining zichligi bir xil emas. Umumiy yer
maydoninng
71 % ishg’ol qilgan tekisliklarda, daryo tarmoqlari siyrak bo’lib
1km 2
ga
2 m (qo’shni respublikalarda 140 m gacha), 17 % hududni egallagan
adirlarda
daryo tarmoqlari zichlashib boradi. Lekin sug’orish shahobchalari
ko’pligi
sababli ularning suvi har tomonga tarqalib sug’orishga sarflab yuboriladi.
O’zbekiston
yer maydonining 12 % ishg’ol qilgan tog’li qismida 1 m kv 140-150
m
daryo tarmoqlari to’g’ri keladi. Respublikamizda daryolarning zichligi relef va
yog’inga
bog’liq bo’lib tog’larning g’arbiy qismida 1000-1500 mm yog’in

tushadigan yonbag’irlardan boshlanuvchi Norin, Zarafshon, Chirchiq, Qoradaryo
daryolari
ser suv aksincha tekislik qismida esa yog’in 80-200 mm bug’lanish 1500-
2000
mm ekanligi oqimning vujudga kelishiga to’sqinlik qiladi. O’zbekiston
daryolari
asosan tog’li qismlarda hamda Qirg’iston va Tojikistondagi tog’lardan
suv
oladi. Agar Amudaryo va Sirdaryoning yillik oqimini 100 % desak
Amudaryoning
8 %, Sirdaryoning 10 % oqimi O’zbekiston hududida vujudga
keladi.
Norin,
Qoradaryo, So’x, Chirchiq, Zarafshon, Qashqadayo va Surxondaryoning
yuqori
oqimlari respublikamiz hududidan tashqarida joylashgan, o’sha joylarda
suv
to’playdi suvni respublikamiz hududida sarflaydi.
1.3 O’zbekistonning asosiy daryolari va ularning to’yinish manbalari .
Amudaryo
eng sersuv, suv yig’adigan maydoni eng katta daryo, qadimda yunon va
rim
Oqsu, arablar Jayxun mahalliy xalqlar Omul deb atagan. Xinduqush tog’ining
shimol
yonbag’rida 4950 m Vrevskiy muzligidan Vaxjir nomi bilan boshlanadi.
Vohandaryo
Zo’rko’ldan keyin Pomir bilan qo’shilib Panj o’ngdan G’unt, Bartang,
Yazg’ulom,
Vanch, Qizilsuv kelib qo’shiladi, Panj Vaxsh bilan qo’shilgach
Amudaryo
deyiladi. O’ngdan Kofirnihon ham Surxondaryo chapdan Qunduzdaryo
kelib
quyiladi.
Amudaryoning
uzunligi 2540km. shundan 1500 km tekislikdagi qismi O’zbekiston
hududidan
oqib o’tadi.
Sheroboddaryo
esa Amudarryoga ba’zi yillari quyiladi, Ko’hittangdaryo esa
umuman
etib kela olmaydi.
Amudaryo
havzasi 465 ming km 2
shundan 227,3 km 2
tog’li qismga to’g’ri keladi.
Tog’li
qismida tor o’zanda shiddat bilan oqib o’tib har 1 km 2
ga 4 m, ayrim
joylardan
10 m pasayib boradi.
Suv
tezligi tog’larda sekundiga 6 m.gacha boradi. Aksincha tekisliklarda u nishab
o’zanda
sekin oqib har bir km.ga 0,2-3 m ga pasayadi. Oqimning o’rtacha tezligi
sekundga
1-3 m.ga tushib qoladi. Natijada daryo qirg’og’ini tez yuvib, o’zanni tez
o’zgartirib
turadi. Bu hodisani mahalliy xalq “Degish” deb ataydi: Daryo
qirqog’ini
sutkasiga bir necha metrgacha yuvadi. 1898 yil Amudaryo Karki shahari
yonida
6 minut ichida 10 m qirg’og’ini o’pirib yuvib ketganligi ma’lum., 1932 yil
To’rtko’l
yaqinida 500 m qirg’oq yuvilib ketgan.

1961 yil yilgacha Orol dengiziga doimo quyilib turganda dengizga yetmasdan
tarmoqlanib ,
umumiy maydoni 11 ming km kv bo’lgan del’ta hosil qilgan edi.
1961
yil Orolga 29,2 km 3
suv quygan bo’lsa, 1988 yil 16 km 3
, 1991 yil 12,5
km 3
suv
quygan.
Sirdaryo
O’rta Osiyoning eng uzun daryosi 2982 km, suvining ko’pligi jihatidan 2
o’rin
(Amudaryodandan keyin)ni egallaydi. Sirdaryo Markaziy Tyanshanda
joylashgan
Oqsihroq tog’idagi Petrov muzligidan boshlanuvchi Qorasoy va
Tarag’an
daryo qo’shilishidan vujudga keladi. Norin va Farg’ona tizmasidan suv
yig’uvchi
Qoradaryoning Namangan shahri yaqinidagi Baliqchi qishlog’i yonida
birlashishidan
vujudga keladi.
Qadimda
yunonlar Sirdaryoni Yaxartes (Yaksart), arablar Sayxun deb atagan.
Beruniy
asarlarida “Xasat” shaklida tilga olinadi. Sirdaryoning Farg’oma
vodiysida
doimiy irmog’I yo’q.
O’ng
irmoqlari: Chortoqsoy, Kosonsoy, G’ovasoy, Chatoqsoy, Pochcha ota.
Chap
irmoqlari: Oqbura, Aravansoy, Isfayramsoy, Shoximardonsoy, So’x, Isfara,
Xo’jabaqirgan,
Oqsuv.
Sirdaryo
Farg’ona vodiysidan oqib chiqqach, o’ng tomondan unga Oxangaron ,
Chirchiq,
Kalas, Aris kabi irmoqlar kelib quyiladi.
Lekin
Sirdaryo suvining 78 % Norin, 22 % Qoradaryo zimmasiga to’g’ri kelganligi
tufayli
u ko’proq Norin daryosi oqimi xususiyatlariga o’xshashdir.
xisobidan
to’lin suv iyun (17,5 %).
Sirdaryoning
o’rtacha ko’p yillik suv sarfi Bekobod yaqinida 568 m 3
Sirdaryo
suvida 1 m 3
suvida 2,17 kg loyqa bor.
1
yil o’rta xisobda 110 kun muzlaydi (sovuq kelganda 140 kungacha) (noyabr,
mart
oylarida).
Sirdaryoning
asosiy irmoqlari. Chirchiq va Ohangaron.
Chirchiq
daryosi Sirdaryoning eng katta va sersuv o’ng irmog’I hisoblanib,
G’arbiy
Tyanshan tog’ tizmalaridagi qor va muzliklaridan Chotqol, Ko’ksuv,
Pskon
nomi bilan boshlanadi. Chorbog’ botig’ida (Chorbog’suv ombori o’rnida )

Chotqol va Pskom qo’shilib Chirchiq nomini oladi. Chorbog’ botig’idan chiqqach
Chirchiq
daryosiga o’ng tomondan Ugom, Qizilsuv, Qoraqiya, Oqtosh va chap
tomondan
Oqsoqota, Parkentsoy, Boshqizilsoy irmoqlari kelib qo’shiladi.
Chirchiq
daryosi uzunligi 174 km, havzasi 13240 km 2
tashkil etadi. Suv sarfi
Chimboyliq
qishlog’igacha tor o’zamda tez oqadi., so’ngra to Sirdaryogacha keng
o’zamda
ilonizi bo’lib oqadi. 220 m 3
g’sek, o’rtacha loyxa tog’larda 1 m 3
260 g,
tekisliklarda
520 g.
Ohangaron
daryosi Sirdaryoning Chirchiq daryosidan keyin ikkinchi yirik o’mg
irmog’idir.
Uning uzunligi Oqtoshsoyning boshlanish joyidan Siurdaryogacha 236
km,
suv yig’adigan havzasining kattaligi 7710 kv.km. Ohangaron daryosi yuqori
qismida
Qurama tizmasining yonbag’ridan oqib tushuvchi buloq va jilg’alarning
qo’shilishidan
vujudga kelgan Oqtoshsoy nomi bilan boshlanadi. So’ngra
Chovlisoy,
Yakkaarchasoy, Yertoshsoy, Lukentsoy, Qorabovsoy, Nishobsoyni
qo’shib
oladi.
Suv
sarfi (Turk qishlog’I yonida) 22,8 m 3,
eng ko’p suv sarfi 460 m 3.
Ohangaron
daryosining
suvi ko’plab sug’orishga sarflangani tufayli yozda Sirdaryoga
yetmasdan
qurib qoladi.
Loyqaligi
1m 3
0,170 kg.
Zarafshon
daryosi : O’rta Osiyo, Zarafshon va Oloy to’lari tutashgan Ko’ksuv
(Mastchoh)
tog’ tuginidagi Zarafshon muzligidan 2772,5 m balandlikdan
Mastchoh
nomi bilan boshlanadi. Mastchoh Ayniyqishlog’i yonida Fandaryo bilan
qo’shilgach
Zarafshon nomini oladi. Zarafshon qadim Amudaryoga 20 km
etmasdan
Sandiqli qumligiga shimilib ketar edi. Uzunligi muzlikdan Sandiqli
qumigacha
751 km edi.Daryoning suv yig’adigan maydoni 12374 km 2
.
Quyi
qismida Qorako’ldaryo nomini olib , Qoraqul shahri yaqinida 2 tarmoqqa
bo’linib,
Toyqir Dengizko’lga, Sarbozor esa Chigarko’lga yetib borar edi.
Enfilikda
esa Zarafshonning suvi ko’plab sug’orishga sarflanishi tufayli daryo u
yerga
yetib bormaydi. Zarafshon daryosining tog’li qismi Tojikistonga Ravatxo’ja
tog’idan
quyi qismi O’zbekistonga qaraydi.
Zarafshon
daryosiga 200 ga yaqin daryo va soylar kelib quyiladi.
Eng
muhim chap irmoqlari: Fandaryo, Kishtutdaryo, Mog’iyondaryo, Urgitsoy.
O’ng
irmoqlari: Rom, Tursinsoy, Kattasoy. To’lin suv iyun-avgust.

Suv sarfi Rovotxo’ja to’g’onida 165 m 3
g’sek.
Oqiziqlar
1 km 2
suv yig’adigan maydondan 401 tonna oqiziq yuvsa tog’larda 943 t
etadi.Loyqa
1m 3
0,88 kg.
Zarafshon
suvi tekislik qismida 76 kun iliq kelganda 2 kun muzlaydi.

Qashqadaryo: Hisor g’arbiy qismida joylashgan. Tog’tosh davoni yaqini yaqinida
3000
m kichik soycha sifatida boshlanadi va Muborakka 10 km yetmasdan qurib
keladi.
Shu masofada daryoning uzunligi 332 km suv yig’adigan havzasining
maydoni
8750 km 2
.
Chap
irmoqlari Jinnidaryo, Oqsuv, Ganxoz, Yakkabog’, G’uzor.
O’ng
irmoqlari yo’q soy va jilg’alar.
Qor
suvidan to’yinadi. Eng ko’p suv sarfi oyida.
Yillik
suv sarfi Vorgonzi k yonida 5,46 m 3
g’sek.
Suvning
75 % Oqsuv, Tanxoz, Yakkabog’ga to’g’ri keladi.
Surxondaryo-
Xisorning g’arbiy qisminimg janubiy yonbag’ridan joylashgan
doimiy
qor va muzliklaridan boshlanuvchi To’polon va Qoratog’ daryolari
qo’shilishidan
hosil bo’ladi, Surxondaryoning uzunligi 196 km.
O’ng
tomonidan irmoqlari Sangardak, Xo’jaipok kabi yirik irmoqlarini qo’shib
olib,
Amudaryoga kelib quyiladi.
To’lin
suv mart-iyun (qor va muz) 65,2 % suvi toshib keladi.
O’rtacha
ko’p yillik suv sarfi Qorovultepa qishlog’I yonida 70,2 m 3
.ni tashkil
etadi.Surxondaryo
O”zbekistonning loyqa daryolaridan biri bo’lib, Marguzar
qishlog’I
yonida har kubometr suvida 9,90 kg loyqa bor. 1 yil o’rtacha 6050 ming
tonna
oqiziq oqizadi.
Sangzor daryosi Jizzax
viloyatidagi daryo. Turkiston tog’ tizmasidagi Guralash
davoni
yaqinida 3400 metr balandlikdagi buloqlardan boshlanadi va Jizzax
shahridadan
70 km shimoli –g’arbda, Qizilqum cho’lining janubi sharqiy
chekkasidagi
Tuzkon ko’liga quyiladi. Uzunligi 198 km, havzasining maydoni
3220
km.kv (tog’li qismi). Bosh qismi Guralashsoy nomi bilan ataladi. Kichik
Qorashaqshaq
qishlog’i yonida Jontekasoy qo’shilgandan so’ng u Sangzor nomini
oladi.Uning
o’rtacha ko’p yillik suv sarfi 4m kub/sek.
Sangzorga
80 dan ortiq soy va jilg’alar (Xo’jasoy, Boyqo’ng’irsoy, Ko’kjarsoy,
Oqqurg’onsoy,
Tangatopdisoy, Sutariq, Baxmazarsoy, Navqasoy va boshqalar )
qo’shiladi.

O’zbekiston daryolarining toyinish xususiyatiga ko’ra turlari:
1.
Muzlikni qor suvlaridan to’yinadigan daryolari.
2.
Qor-muzlik suvlaridan to’yinadigan daryolar.
3.
Qor suvlaridan to’yinadigan daryolar.
4.
Qor yomg’ir suvlaridan to’yinadigan daryolar.
4500
m boshlanadigan daryolar asosan muzlik va qorning erishidan suv oladi.
Amudaryo,
Zarafshon, Isfayramsoy, Surxondaryo, Isfara kabi daryolar kiradi
To’lin
suv davri iyul-avgust oylariga to’g’ri keladi. Yillik oqimning 30-50 %ni iyul
sentyabr
oylarida oqizadi. suv oqadi. Eng ozaygan davri dekabr-mart oylariga
to’g’ri
keladi.
Ikkinchi
xildagi daryolarga O’zbekiston tog’larining dengiz sathidan 3400-4500 m
baland
qismlaridan boshlanadigan Sirdaryo,Norin, Qoradaryo qor va muzlikdan
boshlanadi.
Uchinchi
xil daryolar 3400 m (doimiy qor chizig’idan pastdan) Qashqadaryo,
G’uzordaryo,
G’avasoy, Sangardak, Sangzor kabi daryolar kiradi.to’lin suv mart-
may
oyiga (60 %) eng kam suv avgust-sentabrga to’g’ri keladi.
To’rtinchi
xil daryolar 2000 m pastdan boshlanadi, asosan yomg’irdan to’yinadi.
Mart-may
oylari 80 % tashkil qiladi. Yozning ikkinchi yarmida suvi kamayib qurib
qoladi. Zomin
suv , Shyeroboddaryo, Tursundaryo, Oxangaron, Qalasdaryolar va
soylar
kiradi.

II Bob. O’zbekiston daryolarining qishloq xo’jaigi rivojlanishidagi o’rni va
ahamiyati.
2.1 Qishloq xo’jaligini suv bilan ta’minlashda daryolarning roli va ulardan
foydalanish.
Suv о qiml а ri е r yuz а si r е l е fini o’zg а rtir а di, tupr о q h о sil bo’lishid а , o’simli к l а rni
riv о jl а nishid а ,
h а lq ho’j а ligi v а m а ishiy turmushd а muhim а h а miyatg а eg а .
К ishil а r
y е rl а rni sug’ о rish uchun ка n а l а r qurub s е r suv d а ryol а rd а ка m suvli d а ryo
h а vz а sig а о lib
b о rg а nl а r. Bung а z а r а fsh о n suvining bir qismi Tuyat о rt а r ка n а li
о rq а li
S а ngz о r d а ryosig а , bir qismi Es к i а n хо r ка n а li о rq а li Q а shq а d а ryog а , А mu-
Bu хо r о
m а gitsr а l ка n а li о rq а li А mud а ryo suvi quyi Z а r а fsh о ng а burulg а ni
mis о ldir.
O’zb ек its о n hududid а sug’ о ril а dig а n mint а q а l а rd а n sho’r suvl а rning
chiq а rib
t а shl а nishi о qib а tid а А yd а r, Tuz ко n, А rn а s о y, Sud о ch’ е , S а rq а mish,
Sho’r к o’l,
Ulug’ sho’r к o’l, О q к o’l ка bi bir q а nch а sho’r к o’ll а r vujudg а ке lg а n.
O’zb ек its о n
d а ryol а ri а s о s а n t о g’li qisml а rd а h а md а Qirg’its о n v а T о ji к its о nd а gi
t о g’l а rd а n
suv о l а di. А g а r А mud а ryo v а Sird а ryoning yilli к о qimini 100 % d е s ак
А mud а ryoning
8 %, Sird а ryoning 10 % о qimi O’zb ек its о n hududid а vujudg а
ке l а di.
D а ryol а rd а n
f о yd а l а nish m а qs а did а 156 ming к m ка n а l qurilg а n.
S а n оа t,
m а ishiy c о mmun а l s оха l а r uchun 7,5-8 к m3 suv о linm о qd а . 15 %
s а rfl а nib
85 % qism а n t о z а l а nib t а biiy ха vz а l а rg а quyil а di.
Е n е rg е ti к
p а tinsi а li 8,76 mln К VT ( е ng muhiml а ri CH о rv о q G Е S (19t а ) F а r хо d
G Е S
j а mi eng 3,2 % b е m о qd а .
B а liq
о vl а sh, r ек r а si о n m а qs а dd а , ке m а ка tn о vid а f о yd а l а nilm о qd а .
Juml а d а n
42 sh а h а rning 29 t а sid а ка n а liz а tsiya v а t о z а l а sh insh оа tl а ri b о r 13
t а sid а
yo’q.
L а g е rl а r,
d а m о lishz о n а l а ri, ка n а liz а tsiya, t о z а l а sh insh оа tl а ri yo’q.
Qul а y
ch а pd а suvl а ri to’lib o’z ох irid а s а yozl а nib q о l а di, b а ’zil а ri qurib
sho’r хакка а yl а n а di.
Е s к i
d а ryo o’z а nl а rid а gi к o’ll а r suvi d а ryod а n t а m о mil а а jr а lm а s bo’ls а chuchu к
bo’l а di,
а jr а lib q о ls а sho’r bo’l а di.

К o’ll а rning r е jimid а ryo r е jimig а b о g’liq.
Sug’ о ril а dig а n
m а yd о nl а rd а n chiq а rib t а shl а ydig а n z о vur suvl а rining
to’pl а nishid а n
v/ к (S а riq( к ) о sh, А yd а r, А rn а s о y, D е ngiz к o’l Q о r а qir) es а o’t а
sho’r
bo’lib t а r к ibid а h а r х il к imyoviy z а h а rli m о dd а l а r uchr а ydi.
Suv
s а thi e к in d а l а l а rini sug’ о rish d а vrid а к o’t а rilib qishd а а nch а p а s а yib q о l а di.
1
yil 4,2 mln.gek yerni sug’orish sho’rini yuvish uchun 53-55 km 3
suv olinadi. 80
%
sug’orishga sarflansa 20 % sho’r yuvishga sarflanadi.
Shundan
25-30 % qaytarma suv bo’lib ifloslanib tibbiy xavzalarga quyiladi , yoki
sug’oriladigan
chiqarib yuboriladi.
Daryolardan
foydalanish maqsadida 156 ming km kanal qurilgan.
Sanoat,
maishiy communal soxalar uchun 7,5-8 km 3
suv olinmoqda. 15 % sarflanib
85
% qisman tozalanib tabiiy xavzalarga quyiladi.
Energetik
patinsiali 8,76 mln KVT (eng muhimlari Chorvoq GES (19ta) Farxod
GES
jami eng 3,2 % bemoqda.
Baliq
ovlash, rekrasion maqsadda, kema katnovida foydalanilmoqda.
Jumladan
42 shaharning 29 tasida kanalizatsiya va tozalash inshoatlari bor
Lagerlar,
dam olishzonalari, kanalizatsiya, tozalash inshoatlari yo’q.
2.2 Qishloq xo’jaligini rivojlanishida daryo suvlarining taqsimlanishi va
minyerallashish darajasi.
O’zbekiston
daryolari muhim tabiiy boylik sifatida uning xalq xo’jalik
taraqqiyotida
muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa iqlimi quruq, sug’orib
dehqonchilikka
asoslangan hududiniz uchun daryolar sug’orishdagi ahamiyati
kattadir.
Hozir O’zbekistonda 4,2 mln gektar yyerni sug’orish va suvini yuvish
uchun
daryolardan yiliga 53-55 metr kub suv olinmoqda. Qishloq xo’jalik uchun
olinayotgan
53-55 metr kub suvni 80% ni yyerlarni sug’orishga sarflansa, qolgan
20%
tuproq sho’rini yuvishga sarflanmoqda.
O’zbekistonda
sug’orishga olingan daryo suvlarining 25-30%i zovur-drenaj orqali
ba’zi
joylarda (Farg’ona, Surxondaryo va Samarqand botig’i) tabiiy holda sizib

qaytarma suvlar sifatida zaharli kimyoviy moddalar va minyeral o’g’itlar bilan
ifloslanib
tabiiy havzalarga qo’shiladi yoki sug’oriladigan mintaqadan tashqariga
chiqarib
tashlanadi.
O’zbekiston
daryolari suvlaridan oqilona foyfalanish maqsadida 156 ming km
kanal
qurilgan bo’lib, 22 ming km uzunlikdagi qismi xo’jaliklararo, qolgan 134
ming
km uzunlikdagi xo’jaliklar ichidagi kanallarga to’g’ri keladi. O’zbekiston
daryolarining
yana sanoat tarnoqlarida, maishiy kommunal xo’jalikni suv bilan
ta’minlashda
ahamiyati katta. Hozir O’zbekistonda sanoat tarnoqlari ,
maishiykommunal
xo’jaligi va boshqa sohalarni suvga bo’lgan ehtiyojini qondirish
uchun
daryolarning 7,5-8,0 km.kub suv olmoqdalar.

2.3 O’zbekiston xo’jaligida daryolardan foydalanishda suvlarni toza saqlash

Daryo suvlarining har xil ximikatlar va tuzlar bilan ifloslanishida zovur drenaj
suvlari
salmog’i katta. Hozir O’zbekistonda zovur drenajlarning umumiy uzunligi
ming
km bo’lib, ulardan yiliga 13-14 metr kub suv ifloslangan qaytarma suv
vujudga
kelmoqda. Ularning bir qismi sug’oriladigan yyerlardan tashqaridagi
tabiiy
chuqurliklarga chiqarib tashlansa, qolgan qismi suv havzalariga qo’shilib uni
ifloslaydi.
O’zbekiston
daryolari suvi ifloslanishida zavod-fabrika, kommunal xo’jalik,
transport
va sog’lomlashtirish tashkilotlaridan chiqayotgan 300-350 mln m 3
iflos
oqovalar
ham sababchidir. Hozircha mamlakat va viloyatlar ixtiyoridagi 42
shaharning
29 tasidagina kanalizatsiya va tozalash inshoatlari mavjud. Buning
ustiga
mamlakatimizning go’zal manzarali joylarida qurilgan dam olish uylari,
lagyerlar
va boshqa korxonalarda chiqayotgan iflos suvlar markazlashgan
kanalizatsiyaga
ulanmaganligi, tozalovchi inshoatlarning yo’qligi tufayli tabiiy
havzalarga
qo’shilib ketmoqda.
O’zbekiston
daryo suvlarining ifloslanishi oqibatida suvning tabiiy holati buzilib,
yashil
suv o’tlarining, baliqlarining kamayib ketishiga, sug’oriladigan yyerlardagi
ekinlarning
o’sishiga va natijasida kishilar salomatligiga salbiy ta’sir etmoqda.
Hatto
sanoatlashgan joylardan oqib o’tadigan Chirchiq, Zarafshon kabi daryo
suvlari
tabiiy holda ichishga yaroqsiz bo’lib qoldi.
O’zbekiston
daryo suv boyliklarini bundan buyon toza saqlash uchun ekin
dalalaridan
chiqayotgan zovur drenaj suvlarini iloji boricha tabiiy
havzalarga tashlashni
man etish ; zovur –drenaj suvlarini yig’ib, Amudaryo va
Sirdaryoga
parallel magistral zovur qazib Orolga oqizishga yerishish: qishloq
xo’jalik
zararkunandalariga qarshi biologic uslubda kurashishni joriy etish: zavod-
fabrika,
maishiy-kommunal va boshqa korxonalardan chiqayotgan iflos-oqova
suvlarini
tozalab, so’ngra suv havzalariga tashlashga erishish zarur.

Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, O’zbekiston daryolari va ularning joylashuvi
avvalo
hududimiz re’lefi, iqlimi va inson faoliyati bilan bog’liqdir. Masalan, re’lef
ichki
suvlarga, shu jumladan oqim hosil bo’lish jarayoniga bevosita hamda tabiiy
geografik
omillar orqali bilvosita ta’sir etadi. Chunki tog’-yonbag’rlarining
ko’pincha
tik bo’lganligi tufayli yoqqan yomg’ir, erigan qor va muz suvlari tezda
pastga
tushib, soy va daryolarni hosil qiladi.
O’zbekistonning
tekislik qismida yog’in juda kam bo’lganligi uchun daryolar ham
kap.
Shu sababli O’zbekistonning tekislik qismida transit daryolarni hisobga
olmaganda
doimiy oqimga ega bo’lgan daryolar yo’q hisobi.
Bundan
tashqari daryo suvlarining oqimi va hajmining o’zgarishiga kishilarning
xo’jalik
faoliyati ham ta’sir etadi. Chunki O’zbekistonning tekislik qismida
unumdor,
lekin qirg’oqchil yerlarning mavjudligi ularni sug’orishni taqazo etadi.
Bining
uchun esa daryolardan ko’plab sug’orishga suv olinadi, oqibatda esa
ularning
oqimiga ta’sir etib, ba’zilari na’lum havzaga yetib bormasdan, tog’dan
tekislikka
chiqqach qurib qoladi. Shuningdek kishilar yerlarni sug’orish uchun
sersuvli
daryo havzasidan kanallar qurib kam suvli daryo havzasiga uning bir
qismi
suvini burib yuborib daryolarning suv oqimini qayta o’zgartiradi. Bunga
Zarafshon
suvining bir qismi Eski Tuyatortar kanali orqali Sangzor daryosiga ,
Amu-Buxoro
magistral kanali orqali Amudaryo suvining bir qismini Quyi
Zarafshonga
burib yuborilganligi yaqqol misoldir.
Shunday
qilib, O’zbekiston ichki suvlari tirik organizm va ayniqsa insonlarning
hayoti
va xo’jaligi faoliyati uchun eng muhimdir.
Asosiy foydalanilgan adabiyotlar
1.
Alibekov L. O’rta Osiyo tabiiy geografiyasi. Samarqand 2006 yil.
2.
Baratov P. O’zbekiston tabiiy geografiyasi. (Oliy o’quv yurtlari geografiya
yo’nalishi
talabalari uchun qo’llanma). Toshkent, O’qituvchi, 1996 yil
3.
Baratov P., Mamatqulov M., Rafikov A. O’rta Osiyo tabiiy geografiyasi. (O’quv
qo’llanma)
Toshkent, O’qituvchi. 2002 yil.
4.
Mo’minov. O. P.Baratov. M.Mamatqulov. R. Rahimbekov Ozbekiston tabiiy
geografiyasi.
7- sinf maktab darsligi. Toshkent. “Oqituvchi” 2000 yil.
5.
6-sinf atlasi. Toshkent. “Oqituvchi” 2011 yil.

O‘zbekiston daryolari va xalq xo‘jaligidagi ahamiyati

Купить