O‘zbekiston hududida ilk davlat birlashmalarining vujudga kelishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	58.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekiston hududida ilk davlat birlashmalarining vujudga kelishi

Купить

O’zbekiston hududida ilk davlat birlashmalarining vujudga kelishi.
Reja :
1. O’zbekiston hududidagi qadimgi davlatlar rivojlaniishini davrlarga bo’lish
va qadimgi davlatlar tipologiyasi.
2. Qadimgi Baqtriya, Xorazm va So’g’diyona davlatlari
3. Ahamoniylar, Aleksandr Makedonskiy va yunon-baqtriya davlatlari va
ularning boshqaruv asoslari

O’rta Osiyodagi ikki daryo oralig’ida qadimgi davrda davlatchilik
evolyusiyasining miloddan avvalgi II ming yillikning ikkinchi yarmi,miloddan
avvvalgi III asrgachadan – yangi eraning IVasri oralig’idagi vaqtni qamrab olgan
bir necha davrlarni ajratib ko’rsatish mumkin.Davlatchilikning ilk shakli qaror
topishi O’zbekiston janubida tarqalgan so’nggi bronza davrining o’troq-
dehqonchilik madaniyatida yuz berdi.Uning yakunlanishi O’rta Osiyo hududida
yangi eraning III asri birinchi yarmida mavjud bo’lgan Kushon va Parfiya
imperiyalari halokati bilan deyarli bir vaqtga to’g’ri keladi.Qang’ davlati taxminan
o’sha paytda inqirozga uchraydi.
Birinchi davr- miloddan avvalgi II ming yillikning ikkinchi yarmi –
O’zbekiston janubida embrional shaklda davlatga o’xshash davlatga o’xshash
tuzilasining qaror topishi.Davlatning bunday namunasi Jarqo’tonda o’z kasini
topgan deyish mumkin.
Ikkinchi davr – miloddan avvalgi I ming yillikning boshi – miloddan avvalgi
539 yil – Baqtriya,So’g’d,Xorazm tarixiy-madaniy viloyatlarining
shakllanishi.Ularda siyosiy hokimyat tizimining shoxobchali tizimiga ega bo’lgan
davlatning ilk shakllarini ko’rish mumkin.Jumladan,”Avesto”dan o’rin olgan
ma’lumotlar ham bundan dalolat beradi. ”Avesto”da: nyman (uy-oila), vis
(urug’,urug’ manzilgohi),zantu (qabila),daxyu (viloyat,mamlakat),shuningdek har
xil oliy hukmron shaxslar,mamlakat, viloyat egalari (daxyupatlar), hukmdorlar
(sastrlar) va boshqalar eslatiladi.
Uchinchi davr – milodddan avvalgi 539 yil – mil.avv.330 yil – Ahamoniylar
bosqini va O’rta Osiyoning Ahamoniylar davlati tarkibiga kirishi tufayli kelib
chiqqan mahalliy davlatchilikning rivojlanishidagi tanaffus. Ikki yuz yil davomida
O’rta Osiyo janubi Ahamoniylar saltanati tarkibiga kirgan.Uning butun xududi
satraplarga bo’lingan. Satraplar Ahamoniylar podsholari g’aznasiga kumush
hisobidan talant to’lab turishgan.O’rta Osiyodagi satraplikdan uchtasi –
Baqtriya,So’g’d, Xorazm to’liq yoki qisman g’ozirgi O’zbekiston hududida
joylashgan edi. Saltanatning halokatga uchrashi Aleksandr Makedonskiy kelishi
bilan yuz berdi. Aleksandr Makedonskiy mil.avv. 330 yilda Ahamoniylarning

asosiy kuchlarini tor-mor etib, O’rta Osiyo hududiga Ahamoniylar taxtiga oxirgi
talabgor – Baqtriya satrapi Bessning izidan quvib kirdi. Aleksandr Makedonskiy
O’rta Osiyoni bosib olishga uch yil (mil.avv. 330-327 yillar) sarflagan.
To’rtinchi davr – mil.avv IV asr oxiri mil.avv II asrning ikkinchi yarmi
boshi – Aleksandr Makedonskiy bosib olgandan boshlab ellinlar siyosiy
xukmronligi oxirigacha (Yunon-Baqtriya podsholigining qulashi). Bir vaqtning
o’zida mahalliy davlatchilikning tiklanishi jarayoni yuz bergan:mil.avv IV asrning
oxirgi choragida Xorazmda podsholik paydo bo’ladi.Mil.avv. 329 yilda
Maroqandda Aleksandr Makedonskiy ittifoqchilik munosabatlari o’rnatish uchun
kelgan Xorazm shohi Farasmanni qabul qiladi.Mil.avv III asr oxirida – mil.avv II
asrda Buxoroda,Dovon(Farg’ona)da,So’g’dda alohida mulklar shakllanadi.
Aleksandr vafotidan keyin diadoxlarning shiddatli urushlaridan so’ng O’rta Osiyo
janubi Salavkiylar saltanati (mil.avv.310-250 yillar) tarkibiga kirgan.Biroq mil.avv
III asrning o’rtalaridayoq Salavkiylarning Baqtriyadagi satrapi Diodot Yunon-
Baqtriya deb nom olgan davlatga asos solgan. Miloddan avvalgi II asrda O’rta
Osiyodagi ikki daryo oralig’ida xuddi shunga o’xshash Qang’ davlati shakllanadi.
Beshinchi davr – miloddan avvalgi II asrning ikkinchi yarmi – yangi eraning
I asri boshi mahalliy davlatlar: Qang’, Xorazm podsholigi,Buxoro, So’g’d,Davon
mustahkamlanishi va yanada rivojlanishi, Yuyechji davlatining qaror topishi va
uning hokimyatining Gandxariga qadar yoyilishi. Ushbu mulklarning deyarli har
birida kumush yoki misdan yasalgan tanga zarb qilish bilan birgalikda rivojlangan
davlatchilikning asosiy belgisi xisoblanar edi.
Oltinchi davr – yangi eraning I asri boshi –yangi eraning III asri birinchi
yarmi – antik davrda mahalliy davlatchilikning ravnaq topishi. O’zbekiston
janubining konfederativ Yuyechji davlati asosida paydo bo’lgan qudratli Kushon
imperiyasi tarkibiga kirishi. Xorazmda Afrig’iylar sulolasining hokimyat tepasiga
kelishi, bu yerda sulolaviy boshqaruvning an’anaviyligi.Bu, jumladan,davlat ramzi
bo’lgan tanganing orqa tomonida otliq suvoriy tasviri berilishida ifodalangan.O’rta
Osiyo davlatlarida zarb qilingan davlat ramzi bo’lgan tamg’a va sulola
belgilarining keng yoyilishi G’arbiy o’lka,Sharqiy O’rta yer mamlakatlari va

Parfiya bilan diplomatik aloqalarining keng avj olishi bilan birgalikda davlat
hokimyatining barqaror va an’analarga ega bo’lgan xususiyatidan dalolat beradi.
Mil.avv. II asrning ikkinchi yarmida Xan Xitoyi Chjan-Szyanning tashrifi tufayli
o’zi uchun G’arbiy o’lkani,ya’ni O’rta Osiyoni kashf etadi.
1.Davlat tipi – podsholik. Boshqaruv shakli – mutloq
monarxiya. O’zbekistonning qadimgi tarixida u bunday tipdagi va boshqaruv
shaklidagi davlat tarkibiga kirgan bir necha davrlar bo’lgan.Mil.avv 539 yildan
boshlab mil.avv. 330 yilgacha Ikki daryo oralig’idagi deyarli butun
xudud,Farg’ona va Chochdan tashqari,Ahamoniylar sulolasidan bo’lgan Eron
shohlari hukmronligiga bo’ysungan Xorazm,So’g’d,Baqtriya, shuningdek saklar
muayyan ma’muriy birliklar-satrapliklarni tashkil etgan.Ularga Ahamoniylar
podsholari tomonidan tayinlanadigan satraplar boshchilik qilgan va ular
davlatg’aznasiga ma’lum miqdorda o’lpon to’lagan.Yunon-Baqtriya podsholigi
muayyan mustaqillikdan foydalanuvchi tizimli mutloq monarxiya edi.Shimoliy
Baqtriya va So’g’d ham mil.avv. mil.avv IV asr oxiridan mil.avv III asr
o’rtalarigacha boshqa yunon ellinistik podsholigi –Salavkiylar tarkibiga
kirgan.Ushbu sulolaning ikkinchi xukmdori Antiox I (mil.avv. 280-261 yy)
Salavka bilan so’g’dlar yo’lboshchisining qizi Apama o’rtasidagi nikohdan
tug’ilgan yarim so’g’diy edi.Mil. I asrdan boshlab mil III asr o’rtasigacha Kushon
podsholigi mutlaq,teokratik monarxiya edi.
2.Davlat tipi – konfederativ podsholik.Boshqaruv shakli –cheklangan
monarxiya. Davlatlarning ushbu tipiga Qang’ va Yuyechji davlatlarini yoki Katta
yuyechji davlatining kushonlargacha mavjud bo’lgan birinchi davrini kiritish
mumkin.Ular qabila boshliqlari yoki o’z tangasini zarb qiluvchi urug’ boshliqlari
tomonidan boshqariladigan bir nechta mustaqil o’lkalardan iborat bo’lgan.Qang’
davlati hududida kamida beshta mana shunday o’lka bo’lgan.Bular: Buxoro va
uning atrofi.Uning xkmdorlari Yevtidem tangalariga taqlid qilib o’z nomlari va
unvonlari bitilgan tangalar chiqargan,Buxoroning janubi-sharqi va Samarqand
So’g’dining shimoli-g’arbi.Bu yerda Girkod sulolasidan chiqqan dohiylar

hukmdorlik qilgan,o’z tangalarini chiqargan Samarqand So’g’di hamda o’zi
mustaqil tanga zarb etgan Janubiy So’g’d o’lkalaridir.
3.Davlat tipi – egalik qilish.Boshqaruv shakli qabila dohiylari yoki urug’
boshliqlaring meros qilib qoldiriladigan hokimyati. Davlat birlashmasining
ushbu tipi kichikroq o’lka bo’lgan.Yunon-Baqtriya podsholigi qulagach Baqtriyaga
kelgan Chjan-Szyan tomonidan mil.avv. 128 yilda yoki mil.avv.126 yilda qayd
etilgan.Unga muvofiq Baqtriya ko’plab mayda mustaqil o’lkalardan iborat
bo’lgan.”Bu yerda deyarli har bir shahar o’z hukmdorini yetishtirgan”.Xitoy
manbalarida O’rta Osiyo ikki daryo oralig’i xududida 55 ta o’lka mavjudligi
ko’rsatiladi.Ular muayyan mustaqillikdan foydalangan va o’z tashqi siyosatini
yuritishgan,jumladan Xitoy bilan diplomatik munosabatlar o’rnatgan.
2.Qadimgi Baqtriya, Xorazm va So’g’diyona davlatlari
Afg’onistonning shimoli-sharqi,O’zbekistonning janubi va Tojikisttonning
janubi-g’arbida joylashgan hududlar turli yozma manbalarda
Bahdi,Baqtrish,Baqtriyona,Baqtriya,Baxli,Baxlika,Tuxolo kabi nomlar bilan
eslatib o’tiladi.Zamonaviy adabiyotlarda uni Baqtriya deb atash e’tirof
etilgan(“Shoxnoma”da Baxtar zamin, qadimgi turkiylarda Baxodirlar
yurti).Arxeologik ma’lumotlarning guvoxlik berishicha,mil.avv. II ming yillik
o’rtalariga kelib Surxon vohasida qadimgi dehqonchilik madaniyatining jadallik
bilan rivojlanishi asosida ilk davlatchilikka o’tish jarayoni boshlanadi.Agar
davlatchilik asosini shahar madaniyati tashkil etilishi hisobga oladigan bo’lsak,bu
jarayon O’zbekistonning janubida, Baqtriya hududida miloddan avvalgi II ming
yillik birinchi yarmidayoq shaharmonand qishloq Sopollitepa misolida boshlangan
edi.A.Asqarovning fikricha,agar Sopollitepa o’zining qadimgi shaharsozlik
madaniyatiga xos barcha alomatlari bilan protoshahar,ya’ni,Avestoda tilga olingan
“vara”inshootini eslatsa,Jarqo’ton yodgorligi O’zbekiston hududida birinchi bor
shakllangan tom ma’nodagi shahar edi.Jarqo’ton qadimgi Sharq shaharlaridan
tarkibiy jixatidan farq qilmaydi.

Miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmi Baqtriya xududlarida
ko’pgina tarixiy-madaniy o’zgarishlar bo’lib o’tadi.Bu o’zgarishlar quyidagi
jarayonlar bilan bog’liq edi:
1.Temir buyumlarning paydo bo’lishi va keng tarqalishi
2.Qa’lalari bo’lgan qishloqlarning paydo bo’lishi va keyin ularning
shaharlarga aylanishi
3.Moddiy madaniyatning sezilarli darajada o’zgarishi
4.Sharqiy Eron qabilalarining migrasiyasi
Arxeologik nuqtai nazardan,yuqoridagi davr Marg’iyona tipidagi Yoz I
madaniyati mavjud bo’lgan davrga to’g’ri keladi.Tadqiqotchilar Yoz I madaniyati
davrini miloddan avvalgi II-Iming yillik bo’sag’asi – VIII-VII asrlar bilan
belgilaydilar.Surxon vohasidan aynan mana shu madaniyatga o’xshash
yodgorliklar ko’plab ochib o’rganilgan.Bu davrda Baqtriyaning to’rtta –
Ulonbuloqsoy, Bo’stonsoy, Urgul va Halqajar vohalari o’zlashtirilgan bo’lib,
arxeologik tadqiqotlar natijalariga ko’ra, Kuchuktepa, Jarqo’ton, Bandixon va
Qiziltepa ularning markazlari edi.Yuqoridagi vohalar o’troq ziroatkorlar va
chorvador-sastarlar harbiy boshliqlarining mulklari,markazlar esa ularning
qarorgohlari bo’lgan bo’lishi mumkin.
Miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmida Qadimgi Baqtriya dalati
tarkibiga Marg’iyona va So’g’diyona ham kirganligi taxmin qilinadi.Bu haqda turli
xil ma’lumotlar mavjud bo’lib, qadimgi fors podshosi Doro I Marg’iyonada bo’lib
o’tgan Frada boshchiligidagi qo’zg’oloni (miloddan avvalgi 521 yil) bostirgani
haqidagi Behistun yozuvlarini “mana men nimalarni qildim Baqtriyada ”deb,
hisoblaydi.Doro III davrida Baqtriya va So’g’diyona birlashtirilgan o’lka
bo’lib,unda Bess nomli satrap hokimlik qilgan davrda Baqtriya,Marg’iyona hamda
So’g’diyona aholisining urf-odatlari va madaniyati bir-biriga ancha o’xshash
bo’lgan.Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, miloddan avvalgi VIII-VI asrning
o’rtalari qadimgi Baqtriya davlatining (aynan Baqtriya,Marg’iyona hamda
So’g’diyona viloyatlarining ma’lum qismlari sifatida taxmin qilinadi) rivojlangan
davri bo’lib, bu yirik davlatning chegaralari: Murg’ob vog’asi,Hindiqush

tizmasi,Badaxshon,Nurota tizmasi va Buxoro hududlariga tarqalgan bo’lishi
mumkin.Bu davrda Baqtriya viloyatlariga qadimgi Xorazm davlati va sak-
masagetlarning harbiy-siyosiy uyushmasiga tegishli o’lkalar chegaradosh bo’lgan.
E.V.Rtveladze Baqtriyadagi aholi joylashuvini quyidagi o’nta vohaga
ajratadi:
1.Ulanbuloqsoy-Amudaryoning irmog’i bo’lgan Ulonbuloqsoy vohasida
Kuchuktepa va Dabilqo’rg’on.
2.Sherobod-Amudaryoning irmog’i bo’lgan Sheroboddaryoning o’rta oqimida
joylashgan.Bronza davrida vohaning chegarasi Angorgacha cho’ziladi.
3.Urgul (Banixon) Bandixonsoyning o’rta oqimida joylashgan.
G’ozimullatepa I.
4.Halqajar-Surxondaryoning o’ng Halqajar vohasida Qiziltepa shahri.
5. Yuqori Surxon – Surxondaryoning o’rta oqimi.Vohada biri
Sheroboddaryoning o’ng qirg’og’ida,ikkinchisi Dashnobodsoyning o’rtasida
joylashgan.
6.O’rta Surxon-Surxondaryoning o’rta oqimi havzasida joylashgan.Bu
vohadan ham ikkita manzilgoh Hayitobodtepa va Bandixonsoyning Surxondaryoga
quyilish joyida joylashgan.Nomsiztepa aniqlangan.
7.Amudaryo –Temizdan Boldirgacha bo’lgan Amudaryoning o’rta oqimi
havzasida joylashgan.
8.Vaxsh-Yavan-Vaxsh va Yavansuv daryolarining o’rta oqimida
joylashgan.Bu vohadan uchta manzilgoh –Tomoshatepa,Boldaytepa va Sho’rchi
yaqinidan Nomsiztepa aniqlangan.
9.Quyi Kofirnixon – Kofirnixon daryosining quyi oqimlarini egallaydi.Bu
vohadan uchta Qalaimir,Munchoqtepa va Xirmontepa manzilgohlari aniqlangan.
10. Boytudasht-Panj vohasining yuqori qismidagi Boytudasht mavzesida
joylashgan.Bu vohadan unchalik katta bo’lmagan sakkizta manzilgoh aniqlangan.
O’rta Osiyodagi yana bir yirik davlat uyushmasi – Qadimgi Xorazm davlati
hisoblanadi.”Katta Xorazm” va “Qadimgi Xorazm” masalasi bo’yicha
o’zbekistonlik va xorijlik ko’plab olimlar turli-tuman tadqiqotlar olib borgan

bo’lsalarda bu masalalar hamon tadqiqotchilarning bahs munozaralariga sabab
bo’lib kelmoqda.Avesto va yunon-rim tarixchilari ma’lumotlari bu
munozaralarning asosini tashkil etadi.Undan tashqari, o’tgan asrning 50-60-
yillaridan boshlab bugunga qadar olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijalari
ham Xorazm davlatchiligi tarixi bo’yicha boy materiallar berdi.Avvalo so’nggi
yillardagi ibtidoiy davr yodgorliklarining qiyosiy tadqiqotlaridan (X.Matyakubov)
xulosa chiqaradigan bo’lsak,Xorazm mil.avv IV-III ming yillikdayoq O’rta
Sharqning qadimgi sivilizasiyalar olami bilan uzoq shimolni bevosita bog’lovchi
xalqa rolini o’tay boshlagan.Bronza davri Suvyorgan va Tozabog’yob
madaniyatlari qadimgi Xorazm yerlarini o’zlashtirib bir-biri bilan qizg’in aloqada
bo’lgan, Shimol va Janubdan ta’sir qabul qilib, yangi taraqqiyot bosqichiga
ko’tarilgan qabilalar madaniyati edi.
Fanda ma’lum bo’lgan “Katta Xorazm” masalasi bugungi kunda o’z
yechimini topgan deb bo’lmaydi.Avvalo,o’tgan asrning boshlarida mavjud yozma
manbalarning qisqa ma’lumotlariga tayangan I.Markvart tomonidan ushbu masala
ko’tarilgan edi. U Avestodagi “Aryanam Vayjo”ni Xorazm deb
hisoblab,Ahamoniylarga qadar Shimoliy-Sharqiy Eron qabilalarining xorasmiylar
boshchiligidagi katta davlat birlashmasi “Katta Xorazm”, degan taxminni ilgari
surgan edi.Mazkur g’oya V.Bartold,V,Tarnlar tomonidan qabul qilinib,S.tolstov, v.
Xenning,F.Altxaym va I.Gershevichlar tomonidan rivojlantirildi.S.Tolstov
Amudaryoning quyi havzalari “Katta Xorazm” tarkibiga kirganligi haqidagi
konsepsiyani ilgari surib,Xorazmda mil.avv. VIII- VII asrlarda dastlab
qabilalarning harbiy konfederasiyasi paydo bo’lib, undan davlat uyushmasi o’sib
chiqdi degan fikrga kelgan bo’lsa,v.Masson bu fikrga qarshi chiqib, arxeologik
materiallar tahlili Xorazmda Ahamoniylarga qadar markazlashgan davlat tashkil
topganligini tasdiqlamaydi,degan fikrga keldi.
Arxeologik tadqiqotlar natijalariga tayangan V.T.Vorobyeva o’tgan asrning
70 – yillarida “Katta Xorazm”ning janubiy chegarasi Amudaryoning o’rta havzasi
(Qo’shqal’a,Odoytepa atroflari)dan o’tgan va uning shimoliy chegaralari
Amudaryoning quyi havzalarini qamrab olganligi g’amda qadimgi Xorazm davlati

“Katta Xorazm”davlat konfederasiyasining tarkibiga kirganligi haqidagi g’oyani
ilgari surdi.B.Vaynberg va S.Baratovlar ham V.T.Vorobyeva g’oyalariga yaqin fikr
bildirganlar.R.Fray “Katta Xorazm ”davlatining xududi Marv-Hirot atroflarini
qamrab olib,Ahamoniylar bosqinidan so’ng bu hudud aholisi Oks(Amudaryo)ning
shimoliga ko’chganligi haqida fikr bildirgan bo’lsa,I.Xlopin va I.Pyankovlar
Xorazmdagi ahamoniylargacha bo’lgan davlatchilikni inkor etadilar. A.Asqarov
esa,xorasmiylarning Tajan (gerirud) va Xilmend daryolari havzalaridan
shimolga,quyi Amudaryo havzalariga ko’chishi mil.avv. VI asrda ro’y bergan
bo’lib,”Katta Xorazm” davlati konfederasiyasining shimoliy chegarasi
Amudaryoning o’rta chegarasigacha bo’lgan hududlarni o’z ichiga olganligi
haqidagi fikrlarni ilgari suradi.
Olimlarning ta’kidlashicha,Avestoda tilga olingan Aryoshayona yoki
Aryanam Vaychax shu manbada eslatilgan Kavi Vishtaspning podsholigi bo’lib,
miloddan avvalgi IX- VIII asrlarda Drangiyona, Satagadiya, Ariya, Marg’yona va
Amudaryoning o’rta oqimidagi viloyatlarni birlashtirgan.G’arb tadqiqotchilari
V.Xenning va I.Gershevichlar Avestodagi Kavi-Vishtaspning davlati Marv va
Hirot atrofida joylashgan “Katta Xorazm”deb hisoblaydilar.”Katta Xorazm”
muammosi Gerodot ma’lumotlaridan boshlangan.U “Tarix” asarining uchinchi
kitobida quyidagi ma’lumot beradi: “Osiyoda bir vodiy bor.Uning barcha tomoni
tog’ bilan o’ralgan,tog’ni esa beshta dara kesib turadi.Bir vaqtlar bu vodiy
xorasmiylarga tegishli bo’lib,xorasmiylar,parfiyaliklar,saranglar va tamaneylarga
chegaradosh yerlarda joylashgan.Vodiyni o’rab turgan tog’dan Akes nomli yirik
daryo boshlanadi”.Gerodotdan sal oldinroq yashab o’tgan Gekatey
parfiyaliklarning sharqiy tomonida joylashgan “Xorasmiya”ni,”bir qismi
tekisliklarda,bir qismi tog’larda yashovchi xorazmliklarni” eslatib
o’tadi.Tadqiqotchi V.A.Livshis ham bu “Katta Xorazm”ni Marv va Hirotning
to’rtta rayoniga joylashtiradi. Agar “Katta Xorazm”davlati Marv va Hirot
atroflarida joylashgan taxmin rost bo’lsa,A.S.Sagdullayevning fikricha,bu davlat
forslar podshosi Kir II tomonidan bo’ysundirilganidan so’ng xorasmiylar Quyi
Amudaryoning Xorazm hududlariga ko’chib borganlar deb faraz qilinadi. Ushbu

nazariyaga ko’ra, miloddan avvalgi VI asr qadimgi forslar xorasmiylarni janubdan
quyi Amudaryo yerlariga siqib chiqargan.
Amirobod madaniyati (mil.avv. IX- VIII asrlar) davrida Amudaryo quyi
havzasida yashovchi aholi hali davlatchilikdan bexabar bo’lib,irrigasiya xususiyati
ibtidoiy urug’-qabilachilik an’analarini saqlab qolgan aholi jamiyatiga xos
edi.O’rta Osiyoning janubiy mintaqalariga qaraganda Xorazm vohasi aholisi uzoq
vaqt beqaror suv oqimi sharoitida,noqulay tabiat injiqliklari girdobida qolib
kelgan.Qadimgi yozma manbalar ma’lumotlari va mavjud arxeologik
yodgorliklarning qiyosiy tahliliga ko’ra,Xorazmda davlatchilik ildizlarining paydo
bo’lishiga asos bo’lgan ilk shaharsozlik madaniyati sohiblari –Xorazmiylar ko’chib
kelgach tarkib topdi va rivojlandi.”Xorazm”atamasining kelib chiqishi haqida
ko’plab fikrlar mavjud. Olimlarning katta guruxi “Xorazm ”atamasining ikkinchi
komponenti – zmi,- zamni hind-yevropa tillariga mansub – zemo-
yer,o’lka,mamlakat ma’nosini beradi degan xulosaga kelganlar.So’zning birinchi
komponentiga kelganda olimlar fikrlaridagi yakdillik yo’qoladi va u turlicha –
“Ozuqaga boy mamlakat”, “Unumdor yer” (Ye.Byurnuf, E.Zaxau, U.Geyler, U.
Tomashek), “Go’zal mamlakat” (F.Yusti), ”Unumsiz, yomon yer”
(F.Shpigel),”Pastlik yer” (P.Lerx, N.Veselovskiy, X.Klipert), “Quyoshli yoki
Sharqiy o’lka”(S.Tolstov, P.Savelyev, F.Sulaymonova), ”Sharqiy zamin”,
”Kunchiqar mamlakat”(I.Mo’minov) tarzida talqin etiladi.
Hozirgi Qashqadaryo va Zarafshon vohalarini (Buxoro, Navoiy, Samarqand,
Qashqadaryo viloyatlari, Tojikistonning Panjakent atroflari) o’z ichiga oluvchi
Qadimgi So’g’diyona va so’g’diylar haqida ilk yozma manbalarda ma’lumotlar
deyarli kam.Avestoda viloyatlarning nomi ikki xilda ko’rsatilgan – Gava Sug’da
va alohida Sug’da.Gerodot esa Sug’diylarni ikki marotaba – Ahamoniylar
davlatining XVI satrap o’lkasidagi xalqlarni sanab o’tganda va forslarning
qo’shinlari safida jangchi- sug’diylarning o’rnini ko’rsatib berganda tilga
olgan.Ammo tarixchi Sug’d shaharlari,daryolari,tog’lari,hududiy chegaralari
haqida bizga hyech qanday ma’lumotlar qoldirmagan.Ahamoniylar mixxatlari
Sug’diyona haqida asosan rasmiy darajada e’lon qiladilar va turli xil tarixiy

muammolarni o’rganishda ulardan foydalanish og’ir kechadi.Gekatey,Ktesiy va
Ksenofont asarlarida Sug’diylar haqida ma’lumotlar yo’q.
Ilk temir davri O’rta Osiyo ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida muhim o’rin
egallagan Sug’diyona o’lkasi turli qadimgi manbalarda
Sug’da,Sug’uda,Sug’diyona nomlari ostida eslatib o’tiladi.Bu nomlarning kelib
chiqishi va ularning ma’nosi haqida hozircha aniq fikr yo’q.Ayrim tadqiqotchilar
(V.Tomashek)bu nomni eroncha “SUS””yonmoq,yaltiramoq,nur taratmoq”
so’zidan olingan desa,ayrimlari (O.Smirnova) bu “Gava sug’uda” atamasi ”
hosildor vohalar o’lkasi”degan ma’noni beradi deb hisoblaydilar.Avestoning Yasht
kitobida tilga olingan “Sug’d makoni Gava”- Sug’diyonaning eng qadimgi viloyati
bo’lgan bo’lishi mumkin.Ba’zi ma’lumotlarga ko’ra (A.Sagdullayev),Gava(Gau)-
“buqa”,”poda”,Qashqadaryo vohasi bilan bog’lanadi.Bu so’z viloyatning juda ko’p
geografik nomlarida takrorlanib saqlangan (Gavdara,Gauxona,Gaumurda, tog’lar
Gau,cho’qqi Gau va boshqalar).
Ilk temir davri Sug’diyonada,aloxida hududiy tartib guruhida bo’lib markaz
vazifasini bajargan bir necha manzilgohlar turlari mavjud edi.Bular maydoni 5
gektardan 15 gektargacha bo’lib,tuman –voha markazi vazifasini bajaruvchi
markazlar – Daratepa,Konimex,Chordara; maydoni 20 gektardan 80 gektargacha
bo’lgan viloyat markazlari vazifasini bajarishi mumkin bo’lgan shaharlar –
Uzunqir,Yerqo’rg’on,Xo’ja Bo’ston; bir necha viloyatlar markazi vazifasini
bajaruvchi shaharlar – Afrosiyob va Buxoro kabilardir.Hunarmandchilik
muassasalari yirik manzilgohlar ichida markazlashib boradi.Bu manzarani
Afrosiyob topilmalari tasdiqlaydi.Bunday manzilgohlar asta-sekinlik bilan
hunarmandchilik,savdo va madaniy markazlarga aylanib boradi.Bu jarayonda
qadimgi yo’llar nihoyatda katta ahamiyatga ega bo’lganligini ta’kidlab o’tishimiz
joizdir.Afrosiyob,Uzunqir,Yerqo’rg’on kabi ko’hna shaharlar O’rta Osiyo shimoliy
dasht hududlardan keluvchi yo’llar ustida joylashgan.
Turli qadimgi manbalarda Sug’diyona nomi tilga olinsa ham,alohida davlat
sifatida eslatilmaydi.Bu hol tadqiqotchilarning ma’lumotlarni umumlashtirib
shunday xulosa chiqaradi:

-Mil.avv. I ming yillikning boshlariga oid tarixiy – madaniy yodgorliklar
Sug’diyona hududlarida davlatchilik tarixi aynan ana shu davrdan
boshlanganligidan dalolat beradi;
- Sug’diyona davlatchiligi tarixida nafaqat chetdan bo’lgan tashqi ta’sir,balki,
ichki omillar imkoniyatlarining ahamiyati katta bo’ldi;
- Mil.avv. I ming yillikning birinchi yarmida Sug’diyona Baqtriya davlati
doirasida nafaqat siyosiy,balki etnik-madaniy birlikni tashkil etardi.Qurilish
usullari, me’morchilik san’ati va moddiy madaniyatdagi o’xshashlik fikrimiz
dalilidir.Zero,bunday o’xshashlik iqtisodiy,madaniy munosabatlar hamda siyosiy
birlik asosida paydo bo’lishi mumkin edi;
- Makedoniyalik Aleksandr yurishlaridan keyingi davrlarda Sug’diyona
mustaqil davlat sifatida mavjud bo’lib,qo’shni davlatlar bilan o’zaro aloqalarni
yanada rivojlantiradi.
3 . Ahamoniylar,Aleksandr Makedonskiy va yunon-baqtriya davlatlari va
ularning boshqaruv asoslari
Mil.avv. VI asrning o’rtalariga kelib shafqatsiz kurashlar natijasida Midiya
podsholigi o’rnida Ahamoniylar davlati tashkil topadi. Ko’pchilik ilmiy – tarixiy
adabiyotlarda Kir II Ahamoniylar davlatining asoschisi sifatida e’tirof etiladi.
Ahamoniylarning Kir II, Kambiz, Doro I, Kserks kabi hukmdorlari qadimgi
Sharqdagi juda ko’plab mamlakatlar ustidan o’z hokimiyatini o’rnatishni
rejalashtirilganlar va shunday siyosat olib borganlar. Qadimgi dunyo mualliflari
Gerodot, Ksenofont, Yustin kabilarning ma’lumotlaridan xulosa chiqaradigan
bo’lsak, Kir II mil.avv. 545-539 yillarda Sharqiy Eron va O’rta Osiyo viloyatlarini
bosib oladi. Doro I davrida (mil.avv. 522-486 yy. ) Ahamoniylar sulolasi Hind
vodiysidan O’rta Yer dengiziga qadar bo’lgan keng hududga o’z hukmronligini
o’rnatgan. Juda ko’p sonli davlatlar, viloyatlar, shaharlar va xalqlarni birlashtirgan
Ahamoniylar saltanati tarixda birinchi yirik dunyo davlati hisoblanadi.
Ahamoniylar hukmdorlarining O’rta Osiy viloyatlarini bosib olishi ilmiy-tarixiy
adabiyotlarda keng yoritilgan va alohida mavzu hisoblanadi. Shuning uchun ham
ushbu mavzuda davlatchilik tarixi bilan bevosita bog’liq bo’lgan Ahamoniylar

davlatining tuzilishi, boshqaruv tartibi, ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga oid masalalariga
batafsilroq to’xtalib o’tamiz.
Markaziy boshqaruv organlari. Ahamoniylar davlatining oliy hokimiyati
tepasida shohlar shohi-shahanshoh turgan. Hokimiyat iyerarxiyasida fors
zodagonlarining oila boshliqlari, asosiy o’rin egallaganlar. Shahanshoh saroyida
Kengash mavjud bo’lib, bu kengashga fors zodagonlarining oila boshliqlari, yuqori
martabali amaldorlar, noiblar, saroy amaldorlari kirganlar. Davlat ahamiyatiga
molik bo’lgan barcha masalalar ushbu kengashda ko’rib chiqilsada, hal qiluvchi
qarorni shahanshoh qabul qilgan. Shohlar shohidan keyingi o’rindagi ikkinchi
shaxs xazarpat (mingboshi) deb atalgan. U podsho gvardiyasi va davlat
boshqaruvida shahanshohning asosiy yordamchisi hisoblangan. Ahamoniylar
davlatining bosh ma’muriy markazi So’za shahri edi. Bu yerda shoh devonxonasi
mavjud bo’lib, unda barcha davlat hujjatlari-shahanshoh farmonlari, nomalar,
farmoyishlar, ijtimoiy-iqtisodiy hayotga doir hujjatlar saqlangan. Shoh
devonxonasi boshlig’i dapirpant (mirzo boshi) deb atalagan. Uning qo’l ostidagi
devonxonada bosh xazinachilar, hisobchilar, huquqshunoslar, mirzalar kabilar
xizmat qilganlar.
Hududiy bo’linish. Mil.avv VI asrlarning o’rtalarida tashkil topgan ulkan
ahamoniylar davlati tarkibiga hozirgi Eron, Afg’oniston, O’rta Osiyoning katta
qismi, Shimoliy Hindiston, Yaqin Sharq, Kichik Osiyo, Misr kabi hududlar kirgan
edi. Bu ulkan davlat ma’muriy-qaram o’lkalar-satrapiyalarga bo’lingan edi. Ayrim
tadqiqotchilarning fikricha, bu an’ana Midiya davlatidan qabul qilingan bo’lib,
Doro I davrida ma’mariy boshqaruvda islohatlar o’tkazilib, butun davlat 20 ta
ma’muriy-qaram satrapiyalarga bo’linadi. Ularni satraplar (shahanshoh noiblari)
boshqargan. Satrapiyalar ancha yirik bo’lib, ayrim hollardi bir necha o’lka va
viloyatlarni birlashtirgan. Misol uchun, Parfiya, Girkaniya,Oriylar o’lkasi,
Xorazm va Sug’diyona bitta satrapiya hisoblangan. Satrapiyalarning chegaralari
doimiy o’zgarib turgan. Ta’kidlash lozimki, satrapiyalar hududlardagi xalqlarning
etnik kelib chiqishiga qarab emas, balki hududlarning iqtisodiy salohiyatiga qarab
tashkil etilgan. Satraplar asosan forslardan shahanshoh tomonidan tayinlangan.

Satrapning saroyi va boshqaruv apparati qisqartirilgan ko’rinishda shahanshoh
saroyi va markaziy boshqaruv apparatini takrorlagan. Satrapning ikkita
yordamchisi, devonxonasi va mirzalari bo’lgan. Satrap o’ziga berilgan
hududlarning bosh qozisi ham hisoblangan. Satraplarning faoliyati doimiy ravishda
markazdan nazorat qilib turilgan.
Ahamoniylarda asosini 10 ming qo’shindan iborat polk tashkil etuvchi
muntazam “o’lmas” armiya mavjud bo’lgan. Armiyaning oliy bosh qo’mondoni
shahanshoh hisoblangan. Undan kiyingi o’rinda xazarpat-mingboshi turgan,
Qo’shinlar quyidagi qismlardan iborat bo’lgan: 1-“o’lmas”polk; 2- piyoda
qo’shinlar; 3-otliq suvoriylar; 4-satrapiyalar qo’shinlari; 5-yunon yollanma
qo’shinlari; 6-ko’ngillilar qo’shinlari. Qo’shinlar 10,100, 1000 va 10000 kishilik
qismlarga bo’lingan bo’lib, har bir qismning o’z boshlig’i bo’lgan.
Shahanshohning shaxsan o’zi har yili bir marta qo’shinlarni ko’rikdan o’tkazib
turgan. Butun davlat hududi 4 ta harbiy okrugga bo’lingan. Har bir okrugning
harbiy boshlig’i bo’lib, u bevosita shahanshohga bo’ysungan. Bo’ysundirilgan
o’lkalar va chegara tumanlarida harbiy garnizonlar joylashtirilgan. Harbiy
boshliqlarning deyarli barchasi forslardan tayinlangan.
Soliqlar va majburiyatlar. Gerodot ma’lumotlariga ko’ra, ulkan Ahamoniylar
saltanati alohida viloyatlar (o’lkalar) – satrapiyalarga bo’lingan bo’lib, ularning
soni 20 ta edi. Har bir satrapiya har yili ma’lum miqdorda soliq to’lab turishi shart
edi. Soliqlarning miqdori ko’p hollarda kumush talant (talant – pul birligi, bir
talant 30 kg kumushga teng bo’lgan) bilan belgilangan. Soliqlar kelib tushishini
tizimga solish uchun Doro I yagona tanga tartibini joriy etadi. Bu tartibning asosini
og’irligi 8,4 g keladigan oltin darik tashkil etardi. Oltin darikni bir donasini
og’irligi 5,6 g bo’lgan 20 ta kumush tangaga almashtirish mumkin bo’lgan. Oltin
darik faqat podsho tomonidan, kumush tangalar esa ayrim viloyatlar hukmdorlari
tomonidan zarb etilgan. Qaram o’lkalar pul solig’idan tashqari mahsulot bilan ham
soliqlar to’laganlar. Ushbu soliqlar hisobidan Persepolda, So’zada va Ekbatanda
fors podsholarining hashamatli saroylari qad ko’targan. Misol uchun, So’zadagi
saroyni qurish haqida Doro I yozuvlarida shunday xabar beriladi: «Bu yerda

ishlatilgan oltin Lidiya va Baqtridan keltirilgan. Ko’k tosh «kapa-utaka» (lojuvard)
va «sinkabrush» (yarim qimmatbaho tosh-serdolik) Sug’ddan keltirilgan.
«Axshayna» toshi (fero’za) Xorazmdan keltirilgan». Shuningdek, Gerodot
Ahamoniylar davridagi yana bir soliq turi – sun’iy ko’llardan dalalar uchun
olinadigan suv puli haqida ham ma’lumot beradi. Tarixchining ta’kidlashicha,
ko’llarning to’g’onini ochgani uchun fors podshosi «odatdagi soliqdan tashqari
katta pul oladi». Ahamoniylar davlatida majburiy harbiy xizmat ham muhim
ahamiyatga ega edi. Elefantin orolidagi (Misrning janubiy chegaralari yaqinida)
garnizon arxividan ma’lumki, bu yerda mil.avv. V asr oxirida xorazmlik jangchi
Dargamon xizmat qilgan. Sak jangchilari haykalchalarining topilishi Misrdagi
yirik harbiy bazalardan biri bo’lgan forslarning Memfis garnizoni tarkibida sak
otliqlari ham bo’lganligidan guvohlik beradi. larga qarshi chiqqan Kserks
qo’shinlari tarkibini sanab o’tar ekan Gerodot, baqtriylar, sak-amorglar,
parfiyonlar, xorazmiylar, Sug’diylar va saklarni ham tilga oladi.
Dehqonchilik. Sun’iy sug’orish. Juda ko’pchilik tadqiqotchilar O’rta
Osiyoning o’troq vohalaridagi sug’orish tartibida mil.avv. VI-IV asrlarda sezilarli
o’zgarishlar bo’lib o’tganligini e’tirof etadilar.. O’rta Osiyoning deyarli barcha
tarixiy-madaniy viloyatlarida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida o’troq
aholi tomonidan yangi yerlarning o’zlashtirilganligi ko’zatiladi. Shimoliy Baqtriya
hududlarida bu davrda Surxon va Kobadiyon vohalari keng miqyosda
o’zlashtirilib, o’ng qirg’oq Amudaryo irmoqlaridan magistral kanallar o’tkaziladi.
Vaxsh vohasida Bolday kanali qazilib, uning atroflarida mil.avv. V-IV asrlarga oid
manzilgoh aniqlangan. Xorazm hududlarida, chap qirg’oq Amudaryodagi
Sariqamish havzasida joylashgan Ko’zaliqir yaqinida Ahamoniylar davriga oid
yirik dehqonchilik vohasi aniqlangan. Bu yerdan o’sha davrga oid bir nechta
kanallar aniqlangan.
Ta’kidlash joizki, Ahamoniy podsholari va satraplari qishloq xo’jaligining
rivojlanishiga, avvalo, dehqonchilikka katta e’tibor beribturganlar. Ksenofontning
xabar berishicha, «podsho o’z mamlakatining ayrim qismlarini o’zi aylanib
chiqadi, ayrim qismlariga o’z ishonchli odamini yuboradi. Agar hokimlar

o’zlashtirilib obod etilgan, bog’-rog’lar barpo etilib ekinlar ekilgan yerlarni
ko’rsatsalar ularga yana yangi yerlar qo’shib berilib, turli mukofotlar in’om
etiladi». O’rta Osiyodagi dastlabki korizlar yer osti sug’orish kanallari ham
Ahamoniylar davrida paydo bo’ladi. Polibiy salavkiylar hukmdori Antiox III ning
Parfiya dashtlari orqali yurishini ta’riflar ekan, bu yerda sug’orish ishlari quduqlari
bo’lgan bir nechta yer osti kanallari orqali amalga oshirilib ular «forslar
davrida»bunyod etilgani haqida ma’lumot beradi.Mil.avv. VI-IV asrlar sug’orish
inshootlari takomillashuvi bilan birga O’rta Osiyo qishloq xo’jaligida dehqonchilik
taraqqiyotiga sezilarli turtki bergan temir buyumlardan foydalanish ham keng
tarqaladi. Shimoliy Baqtriyadagi Qizilcha 6, Xorazmdagi Ding’ilja va Ko’zaliqir,
Sug’diyonadagi Afrosiyob va Daratepa hamda boshqalardan topilgan temir
buyumlar shu jarayondan dalolat beradi.
2.Aleksandr Makedonskiy davrida davlat boshqaruvi
Ulkan Ahamoniylar saltanati o’zining g’arbga qilgan ekspansiyasi natijasida
yunon davlatlari bilan to’qnashadi va buning natijasida mil.avv. V asrning birinchi
choragida yunon-fors urushlari boshlanadi. Mil.avv. V asr davomida betinim
urushlar, saroydagi fitnalar, bosib olingan xalqlarning ozodlik uchun kurashlari
Ahamoniylar davlatini ancha zaiflashtirib qo’ygan edi. Mil.avv. IV asrining
o’rtalaridan boshlab esa, Bolqon yarim orolidagi shahar-davlatlar kuchaya
boshlaydi. Bu davrda Makedoniya podshosi Filipp II Bolqon yarim orolida o’z
mavqyeini mustahkamlab olib Ahamoniylarga qarshi kurashga tayyorgarlik ko’ra
boshlaydi. Filipp II o’z davriga mos harbiy islohotlar o’tkazib tartibli va yaxshi
qurollangan qo’shin tuzishga muvaffaq bo’ldi. Mil.avv. 336 yilda Ahamoniylar
davlatiga qarshi kurash boshlandi. Ammo, Filipp II ning o’ldirilishi tufayli bu
kurash to’xtab qoldi. O’sha yili taxtga Filipp II ning o’g’li 20 yoshli Aleksandr
o’tirdi. U Ahamoniylarga qarshi urushga jiddiy kirishib Kichik Osiyodan
Parmenion boshliq qo’shinlarni chaqirtirdi. Harbiy kengash to’zib quruqlikda va
suvda harakat qilayotgan qo’shinlar oldiga aniq vazifalar qo’ydi. Mil.avv. 334 yil
mayida (Graniq daryosi yonida), 333 yil oktyabrida (Gavgamela, Shimoli-sharqiy
Mesopotamiyada) bo’lgan janglarda fors qo’shinlari to’la mag’lubiyatga uchradi.

Shundan so’ng Aleksandr uchun Ahamoniylar davlatining markazlariga yo’l
ochilgan edi. Aleksandr dastavval Bobilni, so’ngra So’za, Persepol, Pasargada
shaharlarini egallab fors podsholarining xazinalarini qo’lga kiritdi. So’nggi
Ahamoniy hukmdori Doro III avval Midiyaga, keyin esa Baqtriyada qochib ketdi.
Kursiy Rufning ma’lumotlariga ko’ra Baqtriyaga Doro III ga qarshi fitna
uyushtirilib u o’ldiriladi va fitnaga boshchilik qilgan Bess o’zini Ahamoniylar
podshosi deb e’lon qiladi. Ammo, Bess Aleksandrga harbiy qo’shinlarni qarshi
qo’ya olmadi. Mil.avv. 329 yilning bahoriga qadar Aleksandr Ariya, Drang’iyona,
Araxosiya kabi viloyatlarni egallab Oks-Amudaryo bo’ylariga chiqib keladi.
Arrian va Kursiy ma’lumotlariga ko’ra bu paytda daryo juda sersuv bo’lib, to’lib
oqardi. Amudaryodan kechuv joyini tadqiqotchilar Kelif atroflari, Chushqago’zar,
Termez atroflari va Sho’rob deb hisoblaydilar. Nima bo’lganda ham, Aleksandr
qo’shinlari qoplarga somon-xashak to’ldirib, ular orqali besh kun davomida
Amudaryodan kechib o’tganligi haqida yozma manbalarda ma’lumotlar saqlangan.
Yunon-makedon bosqinchilariga qarshi uch yil davomida kurash olib borar ekan,
O’rta Osiyo xalqlari mislsiz jasorat namunalarini ko’rsatdilar. Ular yunonlar
o’ylaganidek, «varvarlar» va madaniyatdan orqaga qolgan emas, balki o’z
davrining yuksak harbiy san’ati va madaniyatiga ega ekanliklarini namoyish
etdilar. Aleksandr qo’shinlari butun Sharq davlatlarini o’zlariga
bo’ysundirganlarida Sug’diyona va Baqtriyadagi kabi qattiq qarshilikka
uchramagan edilar. Bu holni Aleksandr tarixini yozgan ko’pgina qadimgi davr
tarixchilari ham e’tirof etadilar. Shunday qilib Xorazm, Choch (Toshkent vohasi),
Farg’ona va saklar yurti Aleksandrdan mustaqil bo’lib qoladi. Sug’diyona,
Baqtriya, Marg’iyona va Parfiya Aleksandrning davlatiga qo’shilib, keyinchalik
ularning hududida ayrim yunon-makedon davlatlari vujudga keladi.
Aleksandr bosib olgan hududlarda uning boshqaruv faoliyati dastlab
Gresiyaning ayrim demokratik an’analariga (harbiy yo’dboshchilar kengashi,
qo’shinlar yig’ini) asoslangan edi. Qo’shinlar yig’inida sud ishlari ko’rib chiqilib,
jinoyat va jazo masalalari qat’iy muhokama qilingan. Jinoyat turlari ichida eng
og’irlari-podshoga qarshi fitna, xiyonat, isyonga da’vat etish hisoblanib, ushbu

harkatlar uchun yagona jazo – o’lim jazosi belgilangan. Qatl etish haqidagi qaror
qo’shinlar yig’inida qabul qilingan. Sharqqa qilgan yurishlari tugaganidan so’ng
Aleksandr bu hududlarda barpo
etgan o’z saltanatida Ahamoniylar davlat boshqaruvidagi idora-tartib
usullarini o’zgartirmagan. Ya’ni, satraplik boshqaruvi va soliqlar yig’ib olish
tizimi o’zining ilgarigi ahamiyatini saqlab qolgan. O’rta Osiyoda istilo etilgan
viloyatlar va shaharlarni boshqarish uchun yunon-makedon sarkardalari bilan birga
mahalliy hokimlar ham jalb etilgan. Yozma manbalarning ma’lumot berishicha,
Aleksandr davrida mahalliy aholi vakillaridan Fratafarn-Girkaniyada, Artaboz-
Baqtriyada, Oksiart va Xoriyen-Sug’diyona viloyatlariga hokimlik qilganlar.
Mil.avv. 325 yilda Oksiart qo’l ostiga Paropamis-Hindiqush viloyati topshiriladi.
Mil.avv. 325-324 yillarda makedonlar yaroq-aslahalari bilan qurollangan mahalliy
aholi qo’shinlari yunon-makedon armiyasi safiga jalb etiladi. Aleksandr mahalliy
hokimiyat vakillariga nisbatan maqsadli siyosat olib borgan. Mil. avv 324 yilda
So’za shahrida o’n mingta yunon-makedon askarlari mahalliy ayollarga
uylanadilar. Aleksandrning o’zi va sarkarda Gefestion Doro III ning qizlarini
hamda sarkarda Salavka Spitamanning qizi Apamani xotinlikka oladilar.
A. Sagdullayevning fikricha, bunday yondoshuv aniq siyosiy maqsad – yangi
davlatchilik barpo etish g’oyasi bilan bog’langan edi. Bu davlat nafaqat turli
halqlarning siyosiy birlashmasi bo’libgina qolmay, balki uning kelajakda
makedonlar va Sharq zodagonlari qon-qarindoshligi vorisligiga tayangan davlatga
aylanishi rejalashtirilgan edi. Ko’plab xalqlar va mamlakatlarni birlashtirib yagona
davlat barpo etish g’oyasi, insonlarni umumiy ong va yagona tafakkurga
bo’ysundirish g’oyasi yangilik emas edi. Bunday g’oyani qadimgi fors podsholari
ham o’z oldilariga maqsad qilib qo’yganlar va oqibatda mil.avv. 490 yilda yunon-
fors urushlari boshlangan. Aleksandrning harbiy yurishlari Sharq va G’arb
o’rtasidagi keng savdo-sotiq va madaniy aloqalarning rivojlanishiga olib keldi.
Siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatning o’zgarishi natijasida mahalliy va yunon
madaniyatining qo’shilish jarayoni boshlanadi. Bu jarayonning ta’sirini moddiy
madaniyatning rivojlanishida, qurilish va me’morchilik, kulolchilik va tasviriy

san’at, yangi yozuvlarning tarqalishi, tangashunoslik hamda diniy e’tiqodlarda
ko’rish mumkin. Yunonlar o’z navbatida qadimgi Sharqning juda ko’plab madaniy
yutuqlarini qabul qiladilar hamda mahalliy aholi madaniyatiga ham ta’sir
o’tkazadilar. Aleksandr davridan boshlab, bir necha asrlar davomida, Sharqning
siyosiy tarixi (davlat tizimi, boshqaruv usullari, qonunlar va huquq) da turli
an’analarning qo’shilib rivojlanganligini kuzatishimiz mumkin
3. Salavkiylar va Yunon-Baqtriya davrida davlat boshqaruvi Mil.avv.
323 yilda Aleksandr Bobilda to’satdan vafot etdi. Uning vafot etishi bilanoq
davlatdagi markazdan qochuvchi kuchlarning harakatlari faollashuvi natijasida
Aleksandr to’zgan davlat parchalanib uning o’rniga nisbatan barqarorroq bo’lgan
davlat uyushmalari paydo bo’ladi. Ta’kidlash lozimki, Aleksandr davlatining
parchalanishi va uning xarobalarida yangi davlatlar tizimining paydo bo’lishi
tinchlik yo’li bilan emas balki, Aleksandrning Makedonskiyning yaqin sarkardalari
– diadoxlar o’rtasidagi tinimsiz urushlar tufayli bo’lib o’tdi. Diadoxlar o’rtasida 40
yildan ziyodroq davom etgan jangu-jadallar natijasida Aleksandr mulklari bo’lib
olinadi. Aleksandr Makedonskiy mulklariga egalik qilish shu bilan yakunlandiki,
mil.avv. 306 yilda nisbatan kuchli bo’lgan diadoxlar – Antigon Birko’zli
(Odnoglazыy), Demetriy Poliorket, Ptolomey Lag, Lazimax, Salavka, Kassandrlar
o’zlarini podsho deb e’lon qildilar hamda bu bilan Aleksandr davlati xarobalarida
o’z davlatlarini barpo etishni ma’lum qildilar. Shu tariqa tarix sahnasida G’arb va
Sharq an’analarini uyg’unlashtirgan ellinistik davlatlar paydo bo’ldi. Ana shunday
yirik davlatlardan biri-Salavkiylar davlati edi.
O’zining eng gullab – yashnagan davrida bu davlat ilgari Aleksandr
saltanatiga kirgan katta hududlarni egallab, g’arbda Egey dengizidan Sharqda Hind
subkontinentigacha cho’zilgan hamda Kichik Osiyoning janubiy
qismini, Suriya, Shimoliy Mesopotamiya, Bobil, Eron, O’rta Osiyoning
janubiy viloyatlari va Afg’onistonning katta qismini o’z ichiga olgan edi. Bu ulkan
davlatning asoschisi – dastavval Aleksandrning tansoqchisi, keyinroq yirik
sarkardasi bo’lgan Salavka edi. Yunon tarixchisi Pompey Trogning yozishicha,
«Salavka ba’zi bir o’lkalarni mo’zokaralar yo’li bilan egalladi, ammo Baqtriya,

Parfiya, Sug’d yerlarida u qattiq qarshilikka uchradi va og’ir janglar olib borishiga
to’g’ri keldi». Bu ma’lumotni qadimgi tarixchi Arrian ham tasdiqlaydi. Ya’ni u
shunday xabar beradi: «Salavka I baqtriyaliklar, Sug’diylar, parfiyaliklar va
girkaniyaliklar bilan ko’p urushlar olib borgach, ular yerlariga hukmronlik qila
boshladi». Tadqiqotchilarning fikricha, O’rta Osiyo yerlarining Salavka tomonidan
bosib olinishi mil.avv. 306-301 yillarga to’g’ri keladi.
Mil.avv. 293 yilda Salavka o’g’li Antiox I ni Sharqiy satraplarga ya’ni, O’rta
Osiyo viloyatlariga o’zining noibi etib tayinlaydi. Salavka I va Antiox I (mil.avv.
281-261 yillar mustaqil) hukmronligi davrida Salavkiylar davlati siyosatining
asosiy yo’nalishlari shakllanadi. Salavkiylar uchta mintaqada – Janubiy Suriya,
Kichik Osiyo va Sharqda faol
tashqi siyosat olib borishga majbur bo’lgan edilar. Janubiy Suriya va Kichik
Osiyo uchun Ptolemeylar (Ptolomey Lag asos solgan O’rta yer dengizining
sharqidagi davlat sulolasi) bilan tinimsiz urushlar bo’lib turgan. Chunki bu
hududlarda muhim savdo yo’llari tugab, gullab-yashnagan port-shaharlar mavjud
edi. Kichik Osiyoning yunon shaharlari ham muhim ahamiyatga ega edi. Sharqiy
viloyatlarda xususan, O’rta Osiyodagi ahvol birmuncha murakkabroq vaziyatda
edi. Birinchidan, bu hudud boshqaruv markazlaridan ancha uzoqda joylashgan
bo’lib, bu viloyatlar bilan aloqa qilishda qiyinchiliklar mavjud edi. Ikkinchidan,
Salavkiylar davlatining chegaralarida joylashgan ko’chmanchilarning doimiy xavfi
mavjud edi. Mil.avv. III asrdan boshlab ko’chmanchilarning ko’chishlari
boshlanishi natijasida chegaralardagi bu xavf yanada kuchayadi.
Salavkiylar davlatida ichki siyosiy boshqaruv masalalari ham ancha murakkab
edi. Katta hududlarni qamrab olgan bu davlatda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
darajasi va jamiyat siyosiy tashkiloti turlicha bo’lgan ko’plab viloyatlar mavjud
bo’lib, bu holat ushbu kuchlarni yagona davlatga birlashtirib turishni ancha
qiyinlashtirar edi. Bu davlatning o’ziga xos xususiyatlaridan biri u faqat harbiy
yurishlar natijasida, kuch ishlatish yo’li bilan paydo bo’lgan edi. Shuning uchun
ham davlatning asosiy vazifalaridan biri qaram etilgan xalqlarni zo’ravonlik bilan
ushlab turish yoki birlashtirib turish edi. Sharq xalqlari mahalliy zodagonlaridan

bir qismi yoki ayrimlari boshqaruv tizimiga jalb etilgan bo’lsa-da, asosiy
boshqaruvchilar makedonlar va yunonlardan iborat bo’lgan. Salavkiylar sulolasida
davlat boshlig’i podsho bo’lib, uning hokimiyati mutlaq edi. Podsho bir vaqtning
o’zida fuqarolar ma’muriyati oliy boshlig’i, qo’shinlarning bosh qo’mondoni, oliy
sudya va hatto, bosh qonun chiqaruvchi vazifalarini bajargan. Manbalarning
ma’lumot berishicha, sulola asoschisi Salavka I, «Podsho tomonidan buyurilgan
barcha narsalar doimo adolatlidir», degan tamoyilga qat’iy amal qilgan.
Salavkiylar sulolasi podsholari qo’yidagi ikkita huquqiy asosga ega edilar: 1.
Bosib olish huquqi. 2. Hokimiyatni otadan bolaga meros qoldirish huquqi. Ko’p
hollarda salavkiylar podsholari ilohiylashtirilgan. Masalan, tangashunoslik
ma’lumotlari Soter-Qutqaruvchi, Dikayos-Adolatparvar, Everget-Ezgulik kabi
podsholar bo’lganligini tasdiqlaydi. Davlatning nihoyatda katta hududlarni qamrab
olganligi ayrim hollarda ma’muriy nazoratning susayib ketishiga olib
kelganManbalarning guvohlik berishicha, bir nechta mahalliy siyosiy uyushmalar
(alohida qabilalar, yunon polislari, ibodatxona jamoalari, mahalliy sulolalar) ichki
ishlarda mustaqil siyosat olib borishga harakat qilganlar. Manbalarning ma’lumot
berishicha, Salavka I Ptolomeylar bilan hokimiyat talashib Sharqiy hududlar va
Kichik Osiyo uchun kurash olib borish jarayonidayoq o’z hokimiyatida boshqaruv
tartibini joriy eta boshlagan edi. U Aleksandr an’analariga sodiq qolganligini
ko’rsatish maqsadida satrapiyalarni yirik viloyat uyushmalari sifatida saqlab qoldi.
Tangashunoslik ma’lumotlariga qaraganda, Salavka I davlati Ahamoniylar va
Aleksandr davlatiga nisbatan ancha kichik bo’lib, hokimiyat 27-28 ta satrapiyaga
bo’lingan.
Salavkiylar davlat boshqaruvi. Har qaysi satrapiyani podsho tomonidan
tayinlanib qo’yilgan satrap yoki strateg mansabidagi shaxs boshqargan. Fors
satraplaridan farq qilgan holda ular ham ma’muriy, ham harbiy boshqaruvni qo’lga
olganlar. Satrap-strateg ma’muriy boshqaruvda eng yaqin odamlaridan o’ziga
yordamchi tanlagan.Bu yordamchi soliq yig’uvchilar faoliyati, ichki va tashqi
savdo, xo’jalik hayotini nazorat qilib borgan. Tarixiy manbalarda salavkiylar

satrap-strateglari yunoncha nomda (Stratonik, Aleksandr, Giyeraks, Antiox va
boshqalar) tilga olinadi. Demak,
salavkiylar hukmdorlari asosan yunonlardan va ayrim hollarda ellinlashgan
mahalliy zodagonlardan tayinlangan. Tadqiqotchilarning fikricha, O’rta Osiyoda
yunon hokimlari va ular atrofida to’plangan yunon zodagonlari bilan birga
mahalliy zodagonlar ham hokimlik qilar edilar. Salavkiylar hokimiyati O’rta
Osiyodagi harbiy punktlarda (katoykiyalar) joylashgan harbiy kuchlarga tayangan
edi.
Salavkiylar davlati ma’lum bir xalq yoki elatlardan iborat bo’lmay,ko’pdan
ko’p etnik guruhlarni harbiy yo’l bilan birlashtirishdan tashkil topgan uyushma edi.
Davlat boshqaruvining barcha siyosiy, huquqiy va ijtimoiy yo’nalishlari podsho
saroyi bilan bog’liq bo’lib, bu holat davlat boshqaruvida katta ahamiyatga ega
bo’lgan. Ahamoniylar davlatida bo’lgani kabi salavkiylar davlatida ham ko’pgina
davlat ishlarini olib boruvchi devonxona mavjud bo’lgan. Ayrim manbalar
salavkiylar saroyidagi xat-hujjat ishlarining boshlig’i lavozimi haqida ma’lumotlar
beradi.
Ko’pchilik tadqiqotchilarning e’tirof etishlaricha, Yunon-Baqtriya davlatining
salavkiylardan ajralib chiqishi yunon zodagonlarining qo’zg’oloni xususiyatiga ega
bo’lib, unga Baqtriya aholisi tomonidan qo’llab-quvvatlangan Diodot boshchilik
qiladi. Tadqiqotchilar Yunon-Baqtriya davlati paydo bo’lgan turli sanalarni
belgilaydilar (mil.avv. 256, 250, 248
va 246-145 yy). Bu davlatning asosi Baqtriya bo’lib, ba’zi hukmdorlar
davrida (Yevtidem, Demetriy, Yevkratid) Hindistonning shimoli-g’arbiy
qismi, Amudaryo va Sirdaryo o’rtasidagi katta yerlar qo’shib olinadi. Yunon-
Baqtriyada davlat podsho tomonidan boshqarilgan bo’lib, tangashunoslik
ma’lumotlari Diodot I,II,III, Yevtidem I,II, Demetriy, Geliokl, Platon kabi
podsholari haqida xabar beradi. Salavkiylar kabi Yunon-Baqtriya podsholari ham
davlatni satrapliklarga bo’lib idora etganlar. Ko’pchilik tadqiqotchilarning fikricha,
Yunon-Baqtriya mulklarining chegaralar doimiy mustahkam bo’lmasdan, harbiy-
siyosiy vaziyatdan kelib chiqib o’zgarib turgan. Mil.avv. III asrning oxirlari O’rta

Osiyo janubidagi harbiy-siyosiy vaziyat haqida Polibiy ma’lumotlar beradi. Uning
yozishicha, salavkiylar tomonidan Baqtrada qamal qilingan Yevtidem ularning
hukmdori Antiox III ga «chegarada ko’chmanchi qabilalar turganligi va ular
chegaradan o’tadigan bo’lsa har ikkala tomonning ham ahvoli og’ir bo’lishi
mumkinligini» bildiradi. Polibiy ma’lumot bergan ushbu ko’chmanchilar mil.avv.
III asrning oxirlarida Zarafshon daryosiga qadar deyarli butun Sug’dni egallagan
bo’lib, bu hududlar Yunon-Baqtriya davlatining vaqtinchalik shimoliy chegarasi
bo’lib qoladi. Shuningdek, g’arbiy Hisor tog’lari ham shimoliy chegaralar bo’lgan
bo’lishi mumkin.
Yunon-Baqtriya davlatining gullab yashnagan davri III asrning ikkinchi yarmi
va mil.avv. II asrning birinchi yarmiga to’g’ri keladi. Janubiy hududlardan bu
davrga oid Jondavlattepa, Dalvarzin (pastki qatlamlar), Oyxonim, Qorabog’tepa
kabi yodgorliklardan hokimlar saroylari, ibodatxonalar, turar-joylar, mehnat va
jangovar qurollar, turli hunarmandchilik buyumlari hamda ko’plab tanga
pullarning topilishi bu hududlardagi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotdagi
rivojlanish jarayonlaridan dalolat beradi.
Yunon-Baqtriya markazlashgan davlat bo’lib, hokimiyatni podsho boshqarar
edi. Davlat bir nechta viloyat (satrapiya) larga bo’lingan bo’lib, bu viloyatlar
boshqaruvchilari yoki hokimlari podshoga bo’ysunar edilar. Ammo, bu davrda
davlat nechta satrapiyalar bo’lganligi va ular qanday nomlanganligi ma’lum emas.
Strabon ma’lumotlariga ko’ra, satrapiyalarga noib satraplarni tayinlashda
qarindoshchilik an’analariga amal qilingan bo’lishi mumkin. Yunon-Baqtriya
podsholigi davlat tuzilishining muhim tomoni – qo’shin va uni tashkil etish edi.
Avvalo, ta’kidlash lozimki, yunon-baqtriya qo’shinlarining katta qismini
baqtriyaliklar va boshqa mahalliy aholi tashkil etgan. Qo’shinning asosiy
harakatlantiruvchi kuchlari otliq-suvoriylardan iborat bo’lgan. Qo’shinlar tarkibida
harbiy fillar ham bo’lgan.
O’z vaqtida V. V. Grigoryev Baqtriyadagi yunon hokimiyati yagona
monarxiya tomonidan amalga oshirilmay davlatlar uyushmasi (ittifoqi) tomonidan
amalga oshirilgani dastavval, nisbatan kuchlilar, ular orasidan «baqtriyaliklar»,

keyin esa «ularga tobe bo’lganlar» haqidagi konsepsiyani ilgari surgan edi. Hozirgi
vaqtda ko’pchilik tadqiqotchilar Yunon-Baqtriya podsholarining boshqargan
hududlari Shimoliy Afg’oniston, Janubiy O’zbekiston va Hindiqushdan janubdagi
ayrim viloyatlar bo’lganligini e’tirof etadilar. Bu hududlardagi markazlashagn
davlatda Diodot I, keyin esa Yevtidem I (ya’ni, mil.avv. III asrning ikkinchi yarmi)
davrlarida kuchli podsho hokimiyati mavjud edi. Mil.avv. II asrning ikkinchi
choragidan boshlab Yunon-Baqtriya podsholigining inqiroziga qadar davlatda
mutlaq birlik va barqarorlik bo’lmagan.
So’nggi yillarda olib borilgan qazishmalar natijasida topilgan juda ko’plab
arxeologik topilmalar Amudaryo o’rta oqimining o’ng va chap qirg’og’i
aholisining mil.avv. III-II asrlardagi o’zaro aloqalaridan darak beribgina qolmay,
bu yerlarni Yunon-Baqtriya davlati tarkibiga kirganligidan dalolat
beradi. E.V.Rtveladzening fikricha, mil.avv. 250-140/130 yillar davomida
Yunon-Baqtriya davlati mustaqil davlat sifatida mavjud bo’lib, bu davrda Diodot,
Yevtidem, Yevkratid, Geliokl kabi podsholar hokimiyatni boshqarganlar. Mil.avv.
II asrning ikkinchi yarmiga kelib ko’chmanchilar zarbalari va o’zaro taxt uchun
kurashlar natijasida Yunon-Baqtriya davlati inqirozga uchradi.
Manbalar va adabiyotlar
1. Nizomulmulk. Siyosatnoma. – T.: Yangi asr avlodi, 2008.
2. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. Eng qadimgi davrdan Rossiya
bosqiniga qadar. – T.: Sharq, 2000.
3. Sagdullaev A., Aminov B.B., Mavlonov O‘.M., Norqulov N. O‘zbekiston
tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. – T.: Akademiya, 2000.
4. O‘ zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari / Mas’ul mu h arrirlar: D.A. Alimova,
E.V.Rtveladze. – T.: Shar q , 2001.
5. Rtveladze E. Sivilizvsii, gosudarstvo, kulturы Sentralnoy Azii. Tashkent, 2005.
6. Sagdullaev A., Mavlonov O‘. O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi.–
Toshkent: Akademiya, 2006.
7. Eshov B.J. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi.- T.; Yangi asr
avlodi, 2012.

8. Eshov B.J. : O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. Birinchi va
ikkinchi kitob – T.: Yangi asr avlodi, 2019.
9. Abdullaev O‘. O‘rta Osiyoda qadimgi boshqaruv va ilk
davlatchiliktarixshunosligi. – Toshkent: Akademiya, 2009.
10. Shaydullaev Sh.B. O‘zbekiston hududida davlatchilikning paydo bo‘lishi va
rivojlanish bosqichlari (Baqtrya misolida). Dokt. Diss.Avtoref. Samarqand.2009.
11. Matyoqubov X.H. O‘zbek davlatchiligining ilk bosqichida qadimgi
12. Xorazm. Nom.diss. avtoref.Toshkent. 2012

O‘zbekiston hududida ilk davlat birlashmalarining vujudga kelishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish