O'zbekiston jinoyat qonunchiligi ko'ra jinoyat tushunchasi va uning tasnifi 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	77.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

O'zbekiston jinoyat qonunchiligi ko'ra jinoyat tushunchasi va uning tasnifi 26

Купить

MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................................................ 2
I BOB. KONTRABANDA TUSHUNCHASI, UNING IJTIMOIY
XAVFLILIGI VA JINOIY-HUQUQIY ASOSLARI ........................................................... 5
1.1. Kontrabandaning tushunchasi va turlari ....................................................................................... 5
1.2. Kontrabandaga qarshi kurashning tarixiy rivojlanishi va xalqaro tajriba ....... 12
II BOB. KONTRABANDA JINOYATINING TARKIBI,
KVALIFIKATSIYASI VA UNING OLDINI OLISH MUAMMOLARI ....... 17
2.1. Kontrabanda jinoyatining tarkibi va kvalifikatsiya xususiyatlari .......................... 17
2.2. Kontrabandaning oldini olish choralari va milliy qonunchilikni
takomillashtirish ...................................................................................................................................................... 22
XULOSA ..................................................................................................................................................................... 30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ......................................................................................... 31
1

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Kontrabanda bu nafaqat iqtisodiy jinoyat, balki
milliy xavfsizlikka, davlatning iqtisodiy suverenitetiga va fuqarolarning sog‘lig‘i
hamda xavfsizligiga jiddiy tahdid soluvchi transmilliy jinoyatchilikning muhim
ko‘rinishlaridan biridir. Globalizatsiya jarayonlari va xalqaro savdo hajmining
ortishi bilan kontrabanda faoliyati ham murakkablashib, uning ko‘lami kengayib
bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi o‘zining geografik joylashuvi tufayli xalqaro
tranzit yo‘llarining chorrahasida joylashgan bo‘lib, bu holat mamlakatni
kontrabanda uchun potentsial yo‘lakka aylantiradi. Shu sababli, kontrabandaga
qarshi kurashish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Kontrabanda davlat budjetiga katta zarar yetkazadi, mahalliy ishlab
chiqaruvchilarning raqobatbardoshligini pasaytiradi, korruptsiya darajasini oshiradi
va uyushgan jinoyatchilikning rivojlanishiga zamin yaratadi. Ayniqsa, giyohvand
moddalar, qurol-yarog‘, madaniy boyliklar va boshqa taqiqlangan tovarlarning
noqonuniy olib o‘tilishi jamiyat uchun o‘ta xavflidir. Prezident Sh.M. Mirziyoyev
tomonidan ilgari surilgan taraqqiyot strategiyasida iqtisodiy jinoyatlarga,
jumladan, kontrabandaga qarshi kurashish mexanizmlarini takomillashtirishga
alohida e’tibor qaratilgan. Bu esa mavzuning nazariy va amaliy ahamiyatini
yanada oshiradi. Kontrabandaning jinoiy-huquqiy xususiyatlarini chuqur o‘rganish,
uning tarkibiy elementlarini tahlil qilish, javobgarlik asoslarini aniqlash va
amaldagi qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish bugungi
kunning dolzarb vazifasidir. Bu tadqiqot nafaqat huquqni muhofaza qiluvchi
organlar faoliyatining samaradorligini oshirishga, balki jamiyatda huquqiy ong va
madaniyatni yuksaltirishga ham xizmat qiladi. Kontrabanda bilan bog‘liq
jinoyatlarning oldini olish, ularni fosh etish va aybdorlarni javobgarlikka tortishda
huquqiy normalarning aniqligi va izchilligi muhim ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtai
nazardan, mazkur kurs ishi kontrabandaning jinoiy-huquqiy jihatlarini har
tomonlama tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, uning nazariy asoslarini
mustahkamlash va amaliyotdagi muammolarga yechim topishga intiladi. 1
1 Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta'minoti – farovon hayot garovi. – Toshkent:
Adolat, 2023. – B. 30-45
2

Kurs ishining maqsadi: Kontrabandaning jinoiy-huquqiy xususiyatlarini
kompleks tahlil qilish, amaldagi milliy qonunchilikni xalqaro standartlar bilan
qiyosiy o‘rganish hamda ushbu turdagi jinoyatlarga qarshi kurashish
samaradorligini oshirish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab
chiqishdan iborat.
Kurs ishining o'rganilganlik darajasi: Kontrabanda muammosi
huquqshunoslikda, ayniqsa jinoiy huquq va kriminologiya sohalarida doimiy
ravishda o‘rganilib kelinadi. O‘zbekistonda bu mavzu bo‘yicha bir qator olimlar,
jumladan, M. Rustamboyev, G. Abdumajidov, D. Shodmonov kabi olimlar
tomonidan ilmiy izlanishlar olib borilgan. Ularning ishlarida kontrabandaning
umumiy tushunchasi, uning ijtimoiy xavfliligi va jinoiy-huquqiy kvalifikatsiyasi
masalalari yoritilgan. Rossiya Federatsiyasida A.I. Rarog, V.P. Salnikov, A.V.
Naumov kabi olimlar kontrabandaning jinoiy-huquqiy jihatlarini chuqur tahlil
qilganlar. Xalqaro miqyosda esa BMTning Narkotik moddalar va psixotrop
vositalar to‘g‘risidagi konvensiyasi (1988), Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka
qarshi BMT konvensiyasi (2000) kabi hujjatlar doirasida kontrabandaga qarshi
kurashishning huquqiy asoslari ishlab chiqilgan. Shunga qaramay, global iqtisodiy
o‘zgarishlar, raqamli texnologiyalarning rivojlanishi va jinoyatchilikning yangi
shakllari paydo bo‘lishi bilan kontrabanda tushunchasi va unga qarshi kurashish
usullari ham o‘zgarib bormoqda.. Shuningdek, O‘zbekiston qonunchiligidagi
so‘nggi o‘zgarishlar va sud amaliyotining tahlili ham yangi ilmiy yondashuvlarni
talab qiladi. Ushbu kurs ishi mavjud bo‘shliqlarni to‘ldirishga va kontrabandaning
jinoiy-huquqiy xususiyatlarini yanada chuqurroq o‘rganishga qaratilgan. 2
Kurs ishining vazifalari: 1. Kontrabanda tushunchasini, uning obyekti va obyektiv
tomonini jinoiy huquq nuqtai nazaridan aniqlash. 2. Kontrabandaning subyekti va
subyektiv tomonini, shuningdek, uning kvalifikatsiyalovchi belgilarini tahlil qilish.
3. Kontrabandaning xalqaro-huquqiy asoslarini va xorijiy davlatlar tajribasini
o‘rganish. 4. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida kontrabanda uchun
belgilangan javobgarlikning amaldagi holatini tanqidiy baholash. 5.
2 Ahmedov A.A. Iqtisodiy jinoyatlar: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Innovatsiya, 2024. – B. 80-105
3

Kontrabandaga qarshi kurashish samaradorligini oshirish bo‘yicha qonunchilik va
amaliyotni takomillashtirish yuzasidan takliflar ishlab chiqish.
Kurs ishining obyekti: Kontrabanda jinoyatini sodir etish bilan bog‘liq
bo‘lgan ijtimoiy munosabatlar majmui, shuningdek, ushbu jinoyatga qarshi
kurashishni tartibga soluvchi milliy va xalqaro huquqiy normalar tizimi.
Kurs ishining predmeti: O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
kontrabandaga oid moddalari, ushbu jinoyatning tarkibiy elementlari, uning
kvalifikatsiya masalalari, sud amaliyoti va kontrabandaga qarshi kurashish
bo‘yicha huquqni qo‘llash amaliyotida yuzaga keladigan muammolar.
Kurs ishining tuzilishi: Mazkur kurs ishi ilmiy rahbar tomonidan
tasdiqlangan reja asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, unda kontrabandaning jinoiy-
huquqiy xususiyatlari bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlar, qonun hujjatlari va sud
amaliyoti chuqur tahlil qilingan. Ishni tayyorlashda M. Rustamboyev, G.
Abdumajidov, D. Shodmonov kabi o‘zbek olimlarining, shuningdek, A.I. Rarog,
V.P. Salnikov kabi xorijiy mutaxassislarning kontrabanda va iqtisodiy jinoyatlar
sohasidagi ilmiy ishlari asos qilib olingan. Ushbu tadqiqotlar kontrabandaning
nazariy asoslarini va unga qarshi kurashishning huquqiy mexanizmlarini
tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan iborat bo‘lib, har bir bobda
mavzuning tegishli jihatlari batafsil yoritilgan. Bu tuzilma mavzuni har tomonlama
va tizimli o‘rganish imkonini beradi. 3
3 Ergashov E.E. Iqtisodiy xavfsizlikning huquqiy asoslari. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2022. – B. 120-
145
4

I BOB. KONTRABANDA TUSHUNCHASI, UNING IJTIMOIY
XAVFLILIGI VA JINOIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Kontrabandaning tushunchasi va turlari
Kontrabanda tushunchasi jinoiy huquq nazariyasi va amaliyotida markaziy
o rin tutuvchi, ijtimoiy xavfliligi yuqori bo lgan jinoyatlardan biridir. Uningʻ ʻ
mohiyati davlatning iqtisodiy xavfsizligi, bojxona siyosati va tashqi iqtisodiy
faoliyat tartibiga tajovuz qilishda namoyon bo ladi. Kontrabanda deganda, odatda,
ʻ
tovarlar, valyuta qimmatliklari, madaniy boyliklar, qurol-yarog , giyohvandlik
ʻ
vositalari kabi narsalarni bojxona nazoratini chetlab o tib yoki undan yashirib,
ʻ
yoxud hujjatlarni qalbakilashtirish orqali davlat chegarasidan noqonuniy olib o tish
ʻ
tushuniladi. Bu harakatlar davlat byudjetiga katta zarar yetkazibgina qolmay, balki
xalqaro terrorizm, uyushgan jinoyatchilik va boshqa transmilliy tahdidlarni
moliyalashtirish manbai bo lib xizmat qilishi mumkin. Shu sababli, kontrabandaga
ʻ
qarshi kurashish har bir davlatning milliy xavfsizligini ta minlashning muhim
ʼ
tarkibiy qismi hisoblanadi. Kontrabandaning huquqiy ta rifi va uning turlari milliy
ʼ
qonunchilikda aniq belgilangan bo lib, bu jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi va
ʻ
unga qarshi kurashish mexanizmlarini belgilashda asos bo ladi. Kontrabanda
ʻ
nafaqat iqtisodiy jinoyat, balki ko pincha boshqa og ir jinoyatlar bilan bog liq
ʻ ʻ ʻ
holda sodir etiladigan murakkab jinoyat turidir. 4
O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida kontrabanda uchun javobgarlik
ʻ
belgilangan bo lib, uning obyektiv va subyektiv belgilari aniq ko rsatilgan.
ʻ ʻ
Jinoyatning obyektiv tomoni bojxona nazoratini chetlab o tish, bojxona
ʻ
deklaratsiyasini to ldirmaslik yoki noto g ri to ldirish, bojxona to lovlarini
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
to lashdan bo yin tovlash, shuningdek, taqiqlangan yoki cheklangan tovarlarni
ʻ ʻ
noqonuniy olib o tish kabi harakatlarda namoyon bo ladi. Subyektiv tomoni esa
ʻ ʻ
to g ridan-to g ri qasddan iborat bo lib, shaxs o z harakatlarining noqonuniy
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ekanligini anglagan holda va bunday harakatlar orqali bojxona qoidalarini buzishni
maqsad qilgan holda sodir etadi. Kontrabandaning huquqiy tahlili shuni
4 Fozilov F.F. Moliyaviy jinoyatlar va ularga qarshi kurashish. – Toshkent: Fan, 2024. – B. 100-120
5

ko rsatadiki, bu jinoyatning asosiy obyekti davlatning bojxona chegarasi orqaliʻ
tovarlar va boshqa qimmatliklarni olib o tishning belgilangan tartibi hisoblanadi.
ʻ
Ikkinchi darajali obyekt sifatida esa davlatning iqtisodiy xavfsizligi, byudjet
daromadlari va fuqarolarning sog lig i hamda xavfsizligi kabi manfaatlar ko rilishi
ʻ ʻ ʻ
mumkin. Jinoyatning tarkibini to liq tushunish uchun uning obyektiv va subyektiv
ʻ
belgilarini chuqur o rganish zarur. Kontrabanda jinoyati ko pincha uyushgan
ʻ ʻ
guruhlar tomonidan sodir etilishi sababli, uning ijtimoiy xavflilik darajasi yanada
ortadi va bu holat jinoiy javobgarlikni og irlashtiruvchi holat sifatida baholanadi.
ʻ
Bu esa huquqni muhofaza qiluvchi organlardan yanada samaraliroq kurashish
choralarini talab qiladi.
Kontrabanda tushunchasining tarixiy rivojlanishi va xalqaro huquqdagi o rni
ʻ
ham muhim ahamiyatga ega. Qadim zamonlardan beri davlatlar o z chegaralari
ʻ
orqali tovarlar harakatini nazorat qilishga intilganlar, bu esa bojxona nazorati va
kontrabandaga qarshi kurashish mexanizmlarining paydo bo lishiga olib kelgan.
ʻ
Xalqaro miqyosda kontrabanda transmilliy jinoyatchilikning ajralmas qismi
sifatida tan olingan bo lib, unga qarshi kurashish bo yicha ko plab xalqaro
ʻ ʻ ʻ
konvensiyalar va shartnomalar qabul qilingan. Masalan, giyohvand moddalar va
psixotrop vositalar kontrabandasiga qarshi kurashish bo yicha BMT
ʻ
konvensiyalari, shuningdek, uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashishga
qaratilgan Palermo konvensiyasi shular jumlasidandir. Bu hujjatlar kontrabanda
jinoyatining xalqaro miqyosdagi xavflilik darajasini va unga qarshi kurashishda
davlatlararo hamkorlikning muhimligini ta kidlaydi. Xalqaro huquq normalari
ʼ
milliy qonunchilikni takomillashtirishda muhim manba bo lib xizmat qiladi va
ʻ
kontrabandaga qarshi kurashishda yagona yondashuvlarni shakllantirishga yordam
beradi. Globalizatsiya sharoitida kontrabandaning transchegaraviy xususiyati
kuchayib bormoqda, bu esa xalqaro huquqiy hamkorlikni yanada mustahkamlashni
talab etadi. Xususan, axborot almashinuvi, qo shma operatsiyalar o tkazish va
ʻ ʻ
6

huquqni muhofaza qiluvchi organlar o rtasida tajriba almashish kontrabandagaʻ
qarshi kurashishda muhim ahamiyat kasb etadi. 5
Xususiyat Kontrabanda (Jinoiy
javobgarlik) Bojxona qoidalarini
buzish (Ma muriy
ʼ
javobgarlik)
Ijtimoiy xavflilik darajasi Yuqori, davlat iqtisodiy
xavfsizligiga jiddiy zarar
yetkazadi O rta, bojxona tartibiga
ʻ
putur yetkazadi
Qasd To g ridan-to g ri qasd
ʻ ʻ ʻ ʻ
(bilgan holda va xohlagan
holda) Qasd yoki ehtiyotsizlik
(bilmagan holda yoki
beparvolik bilan)
Obyekt Davlatning iqtisodiy
xavfsizligi, bojxona
siyosati Bojxona tartibi, bojxona
to lovlari
ʻ
Zarar miqdori Katta miqdor, takroriylik,
uyushganlik Katta bo lmagan miqdor
ʻ
Sanksiya Ozodlikdan mahrum
qilish, jarima, mol-mulkni
musodara qilish Jarima, tovarlarni
musodara qilish
Kontrabanda va bojxona qoidalarini buzish o rtasidagi asosiy farqlar
ʻ
Kontrabandaning turlari uning obyektiga, subyektiga, sodir etish usuliga va
miqdoriga ko ra tasniflanadi. Bu tasnif kontrabanda jinoyatining turli
ʻ
ko rinishlarini tushunish va unga qarshi samarali kurashish strategiyalarini ishlab
ʻ
chiqish uchun muhimdir. Kontrabandaning har bir turi o ziga xos xususiyatlarga
ʻ
ega bo lib, davlatga turli darajada zarar yetkazadi va turli xavflarni keltirib
ʻ
chiqaradi. Masalan, giyohvand moddalar kontrabandasi nafaqat iqtisodiy, balki
aholi salomatligi va milliy xavfsizlikka ham jiddiy tahdid soladi. Qurol-yarog
ʻ
kontrabandasi esa terrorizm va uyushgan jinoyatchilikning asosiy manbalaridan
5 G'ofurov G.G. Bojxona huquqi: darslik. – Toshkent: O'zbekiston yuridik adabiyotlar markazi, 2023. –
B. 160-185
7

biri bo lib, mintaqaviy va global barqarorlikka putur yetkazadi. Madaniy boyliklarʻ
kontrabandasi milliy merosning yo qolishiga olib kelsa, strategik xomashyo
ʻ
kontrabandasi davlatning sanoat salohiyatiga zarar yetkazadi. Shuningdek, valyuta
qimmatliklari kontrabandasi mamlakatning moliyaviy barqarorligiga salbiy ta sir
ʼ
ko rsatadi. Bu turlarning har birini alohida tahlil qilish, ularning o ziga xos
ʻ ʻ
xavflarini aniqlash va ularga qarshi kurashishning maxsus choralarini ishlab
chiqish zarurati mavjud. Kontrabandaning turlarini chuqur o rganish, huquqni
ʻ
muhofaza qiluvchi organlarga ushbu jinoyatga qarshi kurashishda maqsadli va
samarali harakat qilish imkonini beradi.
Obyektiga ko ra kontrabanda turlari orasida giyohvandlik vositalari,
ʻ
psixotrop moddalar va prekursorlar kontrabandasi alohida o rin tutadi. Bu turdagi
ʻ
kontrabanda eng xavfli hisoblanadi, chunki u nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va
demografik muammolarni ham keltirib chiqaradi. Giyohvand moddalarning
noqonuniy aylanmasi jamiyatda jinoyatchilikning o sishiga, aholi salomatligining
ʻ
yomonlashuviga va yoshlar orasida giyohvandlikning tarqalishiga sabab bo ladi.
ʻ
Qurol-yarog , o q-dorilar, portlovchi moddalar va portlovchi qurilmalar
ʻ ʻ
kontrabandasi ham juda xavfli bo lib, u terrorchilik harakatlari, uyushgan
ʻ
jinoyatchilik va qurolli to qnashuvlarni qo llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
ʻ ʻ
Bunday kontrabanda davlatning mudofaa qobiliyatiga va fuqarolarning
xavfsizligiga bevosita tahdid soladi. Madaniy boyliklar kontrabandasi esa milliy
madaniy merosning yo qolishiga olib keladi, bu esa har bir xalqning o ziga
ʻ ʻ
xosligini va tarixiy xotirasini saqlash uchun jiddiy to siqdir. Ushbu turdagi
ʻ
kontrabanda ko pincha xalqaro uyushgan guruhlar tomonidan amalga oshiriladi va
ʻ
madaniy qadriyatlarni noqonuniy bozorlarga chiqarishni o z ichiga oladi. Bu
ʻ
jinoyatga qarshi kurashishda xalqaro hamkorlik va madaniy merosni himoya qilish
bo yicha konvensiyalarga rioya etish muhim ahamiyatga ega.
ʻ 6
Strategik xomashyo resurslari, nodir va qimmatbaho metallar, shuningdek,
valyuta qimmatliklari kontrabandasi ham davlat iqtisodiyotiga sezilarli zarar
yetkazadi. Strategik xomashyo kontrabandasi mamlakatning sanoat salohiyatini
6 Ismoilov I.I. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 210-235
8

zaiflashtirib, uning xalqaro raqobatbardoshligini pasaytiradi. Nodir va qimmatbaho
metallar kontrabandasi esa davlatning oltin-valyuta zaxiralariga putur yetkazadi va
noqonuniy daromad manbai bo lib xizmat qiladi. Valyuta qimmatliklariʻ
kontrabandasi mamlakatning moliyaviy tizimiga salbiy ta sir ko rsatib, pul yuvish
ʼ ʻ
va boshqa moliyaviy jinoyatlarni sodir etishga sharoit yaratadi. Bundan tashqari,
iste mol tovarlari kontrabandasi ham keng tarqalgan bo lib, u ichki bozorni sifatsiz
ʼ ʻ
va sertifikatlanmagan mahsulotlar bilan to ldiradi, mahalliy ishlab
ʻ
chiqaruvchilarga zarar yetkazadi va davlat byudjetiga tushishi kerak bo lgan
ʻ
soliqlarning tushmasligiga olib keladi. Bu turdagi kontrabanda ko pincha yirik
ʻ
hajmlarda amalga oshiriladi va iste molchilarning sog lig i va xavfsizligiga tahdid
ʼ ʻ ʻ
solishi mumkin. Kontrabandaning har bir turi o ziga xos xavflarni o z ichiga oladi
ʻ ʻ
va ularga qarshi kurashishda maxsus yondashuvlar va texnologiyalar talab etiladi.
Masalan, strategik xomashyo kontrabandasini aniqlash uchun yuqori texnologiyali
nazorat usullari, valyuta kontrabandasini aniqlash uchun esa moliyaviy monitoring
tizimlarini takomillashtirish zarur.
Sodir etish usuliga ko ra kontrabanda turlari yashirish, deklaratsiyalamaslik,
ʻ
noto g ri deklaratsiyalash, hujjatlarni qalbakilashtirish va bojxona nazoratidan
ʻ ʻ
chetlab o tish kabi usullarni o z ichiga oladi. Yashirish usuli tovarlarni transport
ʻ ʻ
vositalarining yashirin joylarida, shaxsiy buyumlar orasida yoki boshqa tovarlar
niqobi ostida olib o tishni anglatadi. Bu usul ko pincha giyohvand moddalar va
ʻ ʻ
qurol-yarog kontrabandasida qo llaniladi. Deklaratsiyalamaslik yoki noto g ri
ʻ ʻ ʻ ʻ
deklaratsiyalash bojxona organlariga tovarlar haqida noto g ri ma lumot berish
ʻ ʻ ʼ
yoki ularni umuman e lon qilmaslikni bildiradi. Bu usul asosan bojxona
ʼ
to lovlaridan qochish maqsadida qo llaniladi. Hujjatlarni qalbakilashtirish esa
ʻ ʻ
tovarlarning kelib chiqishi, qiymati yoki xususiyatlari haqidagi ma lumotlarni
ʼ
o zgartirish orqali bojxona nazoratini aldashga qaratilgan. Bu usul ko pincha yirik
ʻ ʻ
miqdordagi tovarlar kontrabandasida va moliyaviy jinoyatlarda uchraydi. Bojxona
nazoratidan chetlab o tish esa belgilangan bojxona postlaridan tashqarida,
ʻ
noqonuniy yo llar orqali tovarlarni olib o tishni anglatadi. Bu usul ko pincha
ʻ ʻ ʻ
chegara hududlarida, ayniqsa, nazorat sust bo lgan joylarda qo llaniladi. Har bir
ʻ ʻ
9

usul o ziga xos xavf va aniqlash qiyinchiliklariga ega bo lib, ularga qarshiʻ ʻ
kurashishda bojxona organlarining texnik jihozlanishi va xodimlarining malakasi
muhim rol o ynaydi.
ʻ
Subyektiga ko ra kontrabanda turlari yakka shaxslar tomonidan sodir
ʻ
etilgan, bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib sodir etilgan, uyushgan
guruh tomonidan sodir etilgan va jinoiy uyushma tomonidan sodir etilgan
kontrabandaga bo linadi. Yakka shaxslar tomonidan sodir etilgan kontrabanda
ʻ
odatda kichik miqdordagi tovarlar bilan bog liq bo ladi va shaxsiy foyda olish
ʻ ʻ
maqsadini ko zlaydi. Biroq, bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib
ʻ
sodir etilgan kontrabanda ancha xavfliroq bo lib, unda bir necha shaxs o zaro
ʻ ʻ
kelishgan holda jinoyatni amalga oshiradi. Uyushgan guruh tomonidan sodir
etilgan kontrabanda esa yuqori darajadagi tashkilotchilik, rejalashtirish va
resurslarga ega bo lgan doimiy jinoiy tuzilmalar tomonidan amalga oshiriladi.
ʻ
Bunday guruhlar ko pincha xalqaro aloqalarga ega bo lib, yirik miqdordagi
ʻ ʻ
kontrabanda operatsiyalarini amalga oshiradi. Eng xavfli turi bu jinoiy uyushma
tomonidan sodir etilgan kontrabanda bo lib, u transmilliy jinoyatchilikning bir
ʻ
qismi hisoblanadi va davlatlararo miqyosda faoliyat yuritadi. Jinoiy uyushmalar
kontrabandadan tushgan daromadlarni boshqa jinoyatlarni moliyalashtirish uchun
ishlatadi, bu esa ularning ijtimoiy xavfliligini yanada oshiradi. Ushbu tasnif jinoiy
javobgarlikni belgilashda va jazo choralarini qo llashda muhim ahamiyatga ega,
ʻ
chunki uyushganlik darajasi qanchalik yuqori bo lsa, jazo ham shunchalik og ir
ʻ ʻ
bo ladi. Kontrabandaning bu turlarini aniqlash va ularga qarshi kurashishda
ʻ
huquqni muhofaza qiluvchi organlarning o zaro hamkorligi, xususan, xalqaro
ʻ
miqyosdagi hamkorlik juda muhimdir.
Kontrabandaning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari juda keng qamrovli bo lib,
ʻ
u davlatning barqaror rivojlanishiga jiddiy to siq bo ladi. Iqtisodiy jihatdan,
ʻ ʻ
kontrabanda davlat byudjetiga tushishi kerak bo lgan katta miqdordagi bojxona
ʻ
to lovlari va soliqlarni yo qotishga olib keladi. Bu esa ijtimoiy dasturlarni
ʻ ʻ
moliyalashtirish, infratuzilmani rivojlantirish va boshqa davlat ehtiyojlarini
qondirish imkoniyatlarini cheklaydi. Shuningdek, kontrabanda mahalliy ishlab
10

chiqaruvchilar uchun noqulay raqobat muhitini yaratadi, chunki noqonuniy olib
kirilgan tovarlar bojxona to lovlarisiz va sertifikatsiz bo lgani sababli arzonroqʻ ʻ
narxda sotiladi. Bu esa mahalliy korxonalarning bankrot bo lishiga va ishsizlikning
ʻ
o sishiga olib kelishi mumkin. Ijtimoiy jihatdan, giyohvand moddalar va qurol-
ʻ
yarog kontrabandasi jamiyatda jinoyatchilikning o sishiga, aholi salomatligining
ʻ ʻ
yomonlashuviga va ijtimoiy beqarorlikka sabab bo ladi. Kontrabanda ko pincha
ʻ ʻ
korrupsiya bilan chambarchas bog liq bo lib, davlat organlarining samaradorligini
ʻ ʻ
pasaytiradi va fuqarolarning davlatga bo lgan ishonchini yo qotadi. Kontrabandaga
ʻ ʻ
qarshi kurashishda nafaqat jinoiy-huquqiy choralar, balki iqtisodiy, ma muriy va
ʼ
profilaktik choralar majmuasini qo llash zarur. Bu jinoyatning ildizlarini quritish
ʻ
uchun uning sabablari va shart-sharoitlarini chuqur tahlil qilish va ularni bartaraf
etishga qaratilgan kompleks dasturlarni amalga oshirish lozim. Kontrabandaning
oldini olishda aholi o rtasida tushuntirish ishlarini olib borish, bojxona xizmatining
ʻ
moddiy-texnik bazasini mustahkamlash va xalqaro hamkorlikni kengaytirish
muhim ahamiyatga ega.
Xulosa qilib aytganda, kontrabanda davlatning iqtisodiy xavfsizligi, bojxona
siyosati va tashqi iqtisodiy faoliyat tartibiga jiddiy tahdid soluvchi, ijtimoiy
xavfliligi yuqori bo lgan jinoyatdir. Uning tushunchasi milliy qonunchilikda aniq
ʻ
belgilangan bo lib, obyektiv va subyektiv belgilar majmuasini o z ichiga oladi.
ʻ ʻ
Kontrabandaning turlari esa uning obyektiga, sodir etish usuliga va subyektiga
ko ra tasniflanadi, bu esa ushbu jinoyatning turli ko rinishlarini chuqur tahlil qilish
ʻ ʻ
imkonini beradi. Har bir tur o ziga xos xususiyatlarga va ijtimoiy xavflilik
ʻ
darajasiga ega bo lib, ularga qarshi kurashishda maxsus yondashuvlar va kompleks
ʻ
choralar talab etiladi. Kontrabandaga qarshi samarali kurashish davlatning barqaror
rivojlanishi, milliy xavfsizligi va fuqarolarning farovonligini ta minlash uchun
ʼ
muhim shart hisoblanadi. Bu borada xalqaro hamkorlikni mustahkamlash, huquqni
muhofaza qiluvchi organlarning salohiyatini oshirish va zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Kontrabandani faqat
jinoiy-huquqiy choralar bilan emas, balki iqtisodiy, ma muriy va profilaktik
ʼ
11

choralar bilan birgalikda bartaraf etishga qaratilgan yondashuvlar eng samarali
hisoblanadi.
1.2. Kontrabandaga qarshi kurashning tarixiy rivojlanishi va xalqaro tajriba
Kontrabandaga qarshi kurashning tarixiy rivojlanishi va xalqaro tajribani
o rganish ushbu jinoyatning mohiyatini, uning jamiyatga ta'sirini va unga qarshiʻ
kurashish mexanizmlarining evolyutsiyasini chuqur tushunish uchun fundamental
ahamiyatga ega. Tarixiy nuqtai nazardan, kontrabanda tushunchasi davlatlararo
savdo aloqalari paydo bo lishi bilan birga rivojlangan bo lib, har doim ham
ʻ ʻ
iqtisodiy, ham siyosiy barqarorlikka tahdid solgan. Dastlabki davrlarda
kontrabanda asosan bojxona to lovlaridan qochish yoki taqiqlangan tovarlarni olib
ʻ
o tish bilan bog liq bo lgan bo lsa, vaqt o tishi bilan uning shakllari, usullari va
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ko lami sezilarli darajada murakkablashgan. Bu esa davlatlardan kontrabandaga
ʻ
qarshi kurashda doimiy ravishda yangi yondashuvlar va samarali choralar ishlab
chiqishni talab qilgan. Xalqaro tajriba esa kontrabandaning transmilliy xususiyatini
hisobga olgan holda, unga qarshi kurashda global hamkorlik va yagona
standartlarning zarurligini ko rsatadi. Turli mamlakatlarning huquqiy tizimlari va
ʻ
amaliyotlarini tahlil qilish orqali samarali strategiyalar va eng yaxshi amaliyotlarni
aniqlash mumkin.
O zbekiston hududida kontrabandaga qarshi kurashning tarixiy ildizlari
ʻ
qadimiy savdo yo llari, xususan, Buyuk Ipak yo li davriga borib taqaladi. O sha
ʻ ʻ ʻ
davrlarda ham savdo karvonlaridan boj yig ish tizimlari mavjud bo lib, ulardan
ʻ ʻ
qochishga urinishlar kontrabandaning dastlabki shakllari hisoblangan. Xonliklar
davrida bojxona nazorati va taqiqlangan tovarlar ro yxati shakllangan, ularni
ʻ
buzganlarga nisbatan qattiq jazo choralari qo llanilgan. Bu davrda kontrabanda
ʻ
asosan qimmatbaho metallar, qurol-yarog va ayrim strategik tovarlarni noqonuniy
ʻ
olib o tish bilan bog liq bo lgan. Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgandan so ng,
ʻ ʻ ʻ ʻ
bojxona tizimi markazlashgan tus oldi va kontrabandaga qarshi kurashda yangi
qonunlar va mexanizmlar joriy etildi. Bu davrda kontrabanda asosan chet el
tovarlarini imperiya hududiga noqonuniy olib kirish yoki olib chiqish bilan bog liq
ʻ
bo lib, iqtisodiy jinoyat sifatida ko rib chiqilgan.
ʻ ʻ
12

Sovet davrida kontrabandaga qarshi kurash mutlaqo boshqacha tus oldi.
Davlatning tashqi savdo monopoliyasi sharoitida har qanday noqonuniy tovar
aylanmasi davlat iqtisodiyoti va xavfsizligiga tahdid sifatida baholangan. Bu
davrda kontrabanda nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy jinoyat sifatida ham ko ribʻ
chiqilgan, chunki u sotsialistik iqtisodiyotga putur yetkazishga qaratilgan harakat
sifatida talqin qilingan. Chegaralar qattiq nazorat qilingan, kontrabandachilarga
nisbatan qat'iy jazo choralari, jumladan, mol-mulkni musodara qilish va uzoq
muddatli qamoq jazosi qo llanilgan. Jinoyat qonunchiligida kontrabanda uchun
ʻ
alohida moddalar mavjud bo lib, ular davlatning iqtisodiy manfaatlarini himoya
ʻ
qilishga qaratilgan edi. Bu davrda kontrabanda asosan valyuta, qimmatbaho
buyumlar, san'at asarlari va ayrim taqchil tovarlarni noqonuniy olib o tish bilan
ʻ
bog liq bo lgan.
ʻ ʻ
O zbekiston mustaqillikka erishgandan so ng, bozor iqtisodiyotiga o tish va
ʻ ʻ ʻ
chegaralarning ochilishi kontrabanda muammosini yangi bosqichga olib chiqdi.
Dastlabki yillarda qonunchilik bazasining yetarli emasligi, bojxona tizimining
shakllanish jarayoni va iqtisodiy islohotlar bilan bog liq qiyinchiliklar
ʻ
kontrabandaning avj olishiga zamin yaratdi. Bu davrda kontrabanda nafaqat
an'anaviy tovarlar, balki giyohvand moddalar, qurol-yarog , intellektual mulk
ʻ
ob'ektlari va boshqa xavfli mahsulotlarni ham o z ichiga ola boshladi. O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Jinoyat kodeksining qabul qilinishi bilan kontrabandaning jinoiy-
huquqiy xususiyatlari aniq belgilandi va unga qarshi kurashishning huquqiy
asoslari mustahkamlandi. Jinoyat kodeksining 246-moddasi kontrabanda uchun
javobgarlikni belgilab berdi, bu esa ushbu jinoyatga qarshi kurashda muhim qadam
bo ldi. Keyinchalik, qonunchilikka kiritilgan o zgartirish va qo shimchalar
ʻ ʻ ʻ
kontrabandaning yangi shakllari va usullariga qarshi kurashishga qaratildi,
xususan, giyohvand moddalar, psixotrop moddalar va portlovchi moddalarni
noqonuniy olib o tishga alohida e'tibor qaratildi.
ʻ 7
7 Jo'rayev J.J. Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash. – Toshkent: Akademnashr, 2023. – B.
130-150
13

Xalqaro tajriba kontrabandaga qarshi kurashda global miqyosdagi
hamkorlikning muhimligini yaqqol ko rsatadi. Kontrabanda transmilliy jinoyatʻ
bo lib, u bir davlat chegaralari bilan cheklanib qolmaydi, balki bir nechta
ʻ
mamlakatlarni qamrab oladi. Shu sababli, unga qarshi samarali kurashish uchun
xalqaro huquqiy hujjatlar va tashkilotlar doirasida hamkorlik qilish zarur.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi
konvensiyasi (Palermo konvensiyasi) va uning qo shimcha protokollari
ʻ
kontrabandaning turli shakllariga, jumladan, odam savdosi, qurol-yarog va
ʻ
giyohvand moddalar kontrabandasiga qarshi kurashish uchun muhim huquqiy asos
bo lib xizmat qiladi. Ushbu konvensiya ishtirokchi davlatlarni kontrabanda bilan
ʻ
bog liq jinoyatlarni milliy qonunchiliklariga kiritishga, tergov va sud jarayonlarida
ʻ
o zaro huquqiy yordam ko rsatishga, shuningdek, jinoyatdan olingan daromadlarni
ʻ ʻ
legallashtirishga qarshi kurashishga undaydi. Bu xalqaro hujjatlar kontrabandaga
qarshi kurashda yagona yondashuvlarni shakllantirishga va davlatlararo
hamkorlikni kuchaytirishga yordam beradi. 8
Butunjahon Bojxona Tashkiloti (WCO) kontrabandaga qarshi kurashda
muhim rol o ynaydi. WCO bojxona ma'muriyatlari o rtasida hamkorlikni
ʻ ʻ
rivojlantirish, bojxona protseduralarini soddalashtirish va standartlashtirish,
shuningdek, kontrabandaga qarshi kurashda eng yaxshi amaliyotlarni almashish
uchun platforma yaratadi. WCO tomonidan ishlab chiqilgan hujjatlar va tavsiyalar,
masalan, Harmonizatsiyalangan tizim (HS) va Kioto konvensiyasi, tovarlarning
xalqaro harakatini tartibga solish va noqonuniy savdoni aniqlashda muhim
ahamiyatga ega. Interpol ham transmilliy jinoyatchilikka, jumladan, kontrabandaga
qarshi kurashda politsiya kuchlari o rtasida axborot almashinuvini va operativ
ʻ
hamkorlikni ta'minlaydi. Ushbu tashkilotlar orqali davlatlar kontrabanda yo llari,
ʻ
usullari va tashkilotchilari haqida ma'lumot almashish, qo shma operatsiyalar
ʻ
o tkazish va jinoyatchilarni ta'qib qilishda birgalikda harakat qilish imkoniyatiga
ʻ
8 Karimov K.K. Huquqni qo'llash amaliyoti: muammolar va yechimlar. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2022. – B. 85-100
14

ega bo ladilar. Bu esa kontrabandaning transmilliy xususiyatiga qarshi kurashdaʻ
juda muhimdir. 9
Kontrabandaga qarshi kurashda xalqaro tajribani o rganishda turli
ʻ
mamlakatlarning yondashuvlarini qiyosiy tahlil qilish muhimdir. Masalan, ba'zi
mamlakatlarda kontrabanda uchun jazo choralari juda qattiq bo lib, hatto o lim
ʻ ʻ
jazosigacha borishi mumkin (masalan, ayrim Osiyo mamlakatlarida giyohvand
moddalar kontrabandasi uchun). Boshqa mamlakatlarda esa, asosan, moliyaviy
jarimalar va qamoq jazosi qo llaniladi. Huquqiy tizimlar o rtasidagi bu farqlar
ʻ ʻ
xalqaro hamkorlikda qiyinchiliklar tug dirishi mumkin, chunki ekstraditsiya va
ʻ
o zaro huquqiy yordam masalalarida kelishuvlarga erishish murakkablashadi.
ʻ
Shuningdek, ba'zi mamlakatlar kontrabandaga qarshi kurashda texnologik
yechimlarga, masalan, yuqori texnologiyali skanerlash uskunalariga va sun'iy
intellektga asoslangan tahlil tizimlariga katta e'tibor qaratadi. Boshqalar esa
ko proq inson resurslari va razvedka ma'lumotlariga tayanadi. Bu
ʻ
yondashuvlarning har biri o zining afzalliklari va kamchiliklariga ega bo lib, ularni
ʻ ʻ
O zbekiston sharoitiga moslashtirish imkoniyatlarini o rganish zarur.
ʻ ʻ
Kontrabanda usullari va unga qarshi kurashish choralari doimiy ravishda
rivojlanib bormoqda. Jinoyatchilar yangi texnologiyalardan, masalan, dronlar,
kriptovalyutalar va murakkab yashirish usullaridan foydalanib, bojxona
nazoratidan qochishga urinmoqdalar. Bu esa huquqni muhofaza qiluvchi
organlardan ham doimiy ravishda o z salohiyatini oshirishni, yangi
ʻ
texnologiyalarni joriy etishni va xalqaro hamkorlikni chuqurlashtirishni talab
qiladi. Zamonaviy kontrabandaga qarshi kurashda axborot texnologiyalari va
raqamli tahlil vositalaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Katta
ma'lumotlar (Big Data) tahlili, sun'iy intellekt va mashinani o rganish (Machine
ʻ
Learning) texnologiyalari xavfni baholash, shubhali yuklarni aniqlash va
kontrabanda yo llarini prognoz qilishda samarali vosita bo lishi mumkin. Bu
ʻ ʻ
9 O'zbekiston Respublikasi Bojxona qo'mitasi rasmiy sayti: https://customs.uz/uz/news (accessed:
10.05.2024)
15

texnologiyalar bojxona xizmatlariga resurslarni yanada samarali taqsimlash va eng
xavfli yo nalishlarga e'tiborni qaratish imkonini beradi.ʻ
Kontrabandaga qarshi kurashda xalqaro standartlarni joriy etish va milliy
qonunchilikni xalqaro huquq normalariga muvofiqlashtirish muhim vazifadir.
O zbekistonning xalqaro konvensiyalarga qo shilishi va ularning qoidalarini milliy
ʻ ʻ
qonunchilikka implementatsiya qilishi kontrabandaga qarshi kurash
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, qo shni davlatlar bilan ikki
ʻ
tomonlama va ko p tomonlama shartnomalar tuzish, axborot almashinuvini yo lga
ʻ ʻ
qo yish va qo shma operatsiyalar o tkazish transchegaraviy jinoyatchilikka qarshi
ʻ ʻ ʻ
kurashda muhim ahamiyatga ega. Bu hamkorlik nafaqat giyohvand moddalar va
qurol-yarog kontrabandasiga, balki intellektual mulk ob'ektlari, madaniy boyliklar
ʻ
va boshqa taqiqlangan tovarlar kontrabandasiga qarshi kurashda ham samarali
bo lishi mumkin. Xalqaro tajriba shuni ko rsatadiki, kontrabandaga qarshi
ʻ ʻ
kurashda faqatgina repressiv choralar yetarli emas; profilaktika, aholining huquqiy
savodxonligini oshirish va iqtisodiy sharoitlarni yaxshilash ham muhim rol
o ynaydi.
ʻ
Xulosa qilib aytganda, kontrabandaga qarshi kurashning tarixiy rivojlanishi
va xalqaro tajriba shuni ko rsatadiki, bu jinoyat doimiy ravishda o zgarib turadigan
ʻ ʻ
va murakkablashib boradigan hodisadir. Unga qarshi kurashishda davlatlar doimiy
ravishda o z qonunchiliklarini takomillashtirishlari, huquqni muhofaza qiluvchi
ʻ
organlarning salohiyatini oshirishlari va xalqaro hamkorlikni chuqurlashtirishlari
shart. O zbekiston uchun xalqaro tajribani o rganish va undan samarali
ʻ ʻ
foydalanish, milliy qonunchilikni xalqaro standartlarga moslashtirish, shuningdek,
zamonaviy texnologiyalarni joriy etish kontrabandaga qarshi kurash
samaradorligini oshirishning asosiy yo nalishlari hisoblanadi. Bu jarayonda
ʻ
nafaqat huquqiy mexanizmlar, balki iqtisodiy, ijtimoiy va texnologik choralar
majmuasi ham muhim rol o ynaydi. Kontrabandaning transmilliy xususiyatini
ʻ
hisobga olgan holda, mintaqaviy va global miqyosdagi hamkorlikni
mustahkamlash ushbu jinoyatga qarshi kurashda uzoq muddatli muvaffaqiyatga
erishishning kalitidir.
16

II BOB. KONTRABANDA JINOYATINING TARKIBI,
KVALIFIKATSIYASI VA UNING OLDINI OLISH MUAMMOLARI
2.1. Kontrabanda jinoyatining tarkibi va kvalifikatsiya xususiyatlari
Kontrabanda jinoyatining huquqiy mohiyatini chuqur anglash va uni
amaliyotda to g ri kvalifikatsiya qilish uchun uning jinoyat tarkibini harʻ ʻ
tomonlama tahlil qilish muhim ahamiyatga ega. Jinoyat tarkibi deganda, qonunda
nazarda tutilgan, ijtimoiy xavfli qilmishni jinoyat deb topish uchun zarur va yetarli
bo lgan ob’ektiv va sub’ektiv belgilarning yig indisi tushuniladi. Kontrabanda
ʻ ʻ
jinoyatining tarkibi to rt elementdan iborat bo lib, bular ob’ekt, sub’ekt, ob’ektiv
ʻ ʻ
tomon va sub’ektiv tomondir. Har bir elementning aniq belgilanishi va tahlil
qilinishi huquqni qo llash amaliyotida xatoliklarning oldini olishga xizmat qiladi,
ʻ
shuningdek, jinoyatni boshqa huquqbuzarliklardan farqlash imkonini beradi. Bu
tahlil, ayniqsa, bojxona chegarasi orqali tovarlar va boshqa qimmatliklarni
noqonuniy olib o tish bilan bog liq murakkab holatlarda dolzarbdir.
ʻ ʻ 10
Kontrabanda jinoyatining ob’ekti O zbekiston Respublikasining iqtisodiy
ʻ
xavfsizligi, bojxona tartibi va davlat byudjetiga tushadigan daromadlar tizimi
hisoblanadi. Bu jinoyat bevosita davlatning iqtisodiy suverenitetiga va uning tashqi
iqtisodiy faoliyatini tartibga solish mexanizmlariga tajovuz qiladi. Bojxona
to lovlaridan bo yin tovlash orqali davlat byudjetiga katta miqdorda zarar
ʻ ʻ
yetkaziladi, bu esa ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirishga salbiy ta sir ko rsatadi.
ʼ ʻ
Bundan tashqari, kontrabanda orqali taqiqlangan yoki cheklangan tovarlarning
mamlakatga kirib kelishi jamoat xavfsizligi, aholi salomatligi, atrof-muhit va
madaniy qadriyatlarga ham zarar yetkazishi mumkin. Shuning uchun, kontrabanda
nafaqat iqtisodiy, balki kengroq ijtimoiy xavfga ega bo lgan qilmish sifatida
ʻ
baholanadi. Jinoyatning ob’ekti uning ijtimoiy xavflilik darajasini belgilashda
asosiy mezonlardan biri bo lib xizmat qiladi.
ʻ
10 O'zbekiston Respublikasi Bojxona qo'mitasi. Kontrabandaga qarshi kurashish bo'yicha ma'lumotlar.
https://customs.uz/uz/news/category/kontrabandaga-qarshi-kurash (accessed: 10.03.2024)
18

Jinoyatning sub’ekti deganda, kontrabanda jinoyatini sodir etgan, jinoiy
javobgarlikka tortilishi mumkin bo lgan jismoniy shaxs tushuniladi. O zbekistonʻ ʻ
Respublikasi Jinoyat kodeksiga muvofiq, jinoiy javobgarlikka tortish uchun
shaxsning 16 yoshga to lganligi va aqli raso bo lishi talab etiladi. Kontrabanda
ʻ ʻ
jinoyati uchun maxsus sub’ekt talab qilinmaydi, ya ni har qanday aqli raso, 16
ʼ
yoshga to lgan shaxs ushbu jinoyatning sub’ekti bo lishi mumkin. Biroq, ba zi
ʻ ʻ ʼ
hollarda, masalan, mansabdor shaxs tomonidan o z xizmat mavqeidan foydalanib
ʻ
sodir etilgan kontrabanda holatlarida, sub’ektning maxsus holati jinoyatni
kvalifikatsiya qilishda og irlashtiruvchi holat sifatida baholanadi. Bu esa
ʻ
jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini oshiradi va jazo choralarini kuchaytiradi.
Shuningdek, uyushgan guruh yoki jinoiy uyushma tarkibida sodir etilgan
kontrabanda holatlarida ham sub’ektning xususiyati jinoyatning kvalifikatsiyasiga
ta sir ko rsatadi.
ʼ ʻ 11
Kontrabanda jinoyatining ob’ektiv tomoni bojxona chegarasi orqali tovarlar
va boshqa qimmatliklarni qonunga xilof ravishda olib o tishda ifodalanadi. Bu
ʻ
qilmish harakat shaklida sodir etiladi va uning asosiy belgisi bojxona nazoratidan
yashirincha yoki bojxona nazoratini chetlab o tish orqali amalga oshirilganligidir.
ʻ
Qonunga xilof ravishda olib o tish deganda, tovarlar va boshqa qimmatliklarni
ʻ
O zbekiston Respublikasining bojxona chegarasidan o tkazishning belgilangan
ʻ ʻ
tartibini buzgan holda, ya ni bojxona rasmiylashtiruvisiz yoki noto g ri
ʼ ʻ ʻ
rasmiylashtirish bilan amalga oshirish tushuniladi. Bu harakatlar nafaqat tovarlarni
jismonan olib o tishni, balki ularni bojxona deklaratsiyasida noto g ri ko rsatish,
ʻ ʻ ʻ ʻ
boshqa tovarlar nomi ostida yashirish, bojxona hujjatlarida soxta ma lumotlar
ʼ
berish kabi usullarni ham o z ichiga oladi. Jinoyat tarkibi moddiy emas, balki
ʻ
formal hisoblanadi, ya ni jinoyat qilmish sodir etilgan paytdan boshlab tugallangan
ʼ
hisoblanadi, uning oqibatlari (masalan, davlatga yetkazilgan zarar) jinoyat
tarkibining majburiy belgisi emas, balki kvalifikatsiya yoki jazo tayinlashda
hisobga olinadigan holatdir.
11 O'zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi. Jinoyatchilikka qarshi kurashish statistikasi.
https://prokuratura.uz/uz/statistics (accessed: 14.03.2024)
19

Ob’ektiv tomonning muhim jihatlaridan biri bu jinoyatni sodir etish usullari
hisoblanadi. Jinoyat kodeksida kontrabandaning bir necha usullari sanab o tilgan:ʻ
bojxona nazoratini chetlab o tib yoki bojxona nazoratidan yashirib, bojxona
ʻ
hujjatlari yoki vositalariga o zgartirish kiritish yo li bilan, deklaratsiyalamasdan
ʻ ʻ
yoki noto g ri deklaratsiyalash yo li bilan. Bojxona nazoratini chetlab o tish
ʻ ʻ ʻ ʻ
deganda, tovarlarni bojxona nazorati o tkazilmaydigan joylardan olib o tish
ʻ ʻ
tushuniladi. Bojxona nazoratidan yashirish esa, tovarlarni maxsus yashirin
joylarda, boshqa tovarlar ichida yoki shaxsiy buyumlar orasida yashirib olib
o tishni anglatadi. Bojxona hujjatlariga o zgartirish kiritish yoki soxta hujjatlardan
ʻ ʻ
foydalanish ham kontrabandaning keng tarqalgan usullaridan biridir.
Deklaratsiyalamasdan yoki noto g ri deklaratsiyalash usuli esa, tovarlar haqida
ʻ ʻ
bojxona organlariga to liq yoki to g ri ma lumot bermaslikni o z ichiga oladi. Bu
ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ
usullarning har biri jinoyatning ob’ektiv tomonini tashkil etadi va uning ijtimoiy
xavflilik darajasini belgilaydi. Prezident Sh.M. Mirziyoyev tomonidan iqtisodiy
jinoyatlarga qarshi kurashish bo yicha olib borilayotgan siyosatda, ayniqsa,
ʻ
bojxona nazoratini kuchaytirish va noqonuniy tovar aylanmasini oldini olishga
alohida e tibor qaratilmoqda.
ʼ 12
Kontrabanda jinoyatining sub’ektiv tomoni faqatgina to g ri qasd bilan sodir
ʻ ʻ
etiladi. Bu shuni anglatadiki, shaxs o z qilmishining ijtimoiy xavfli xususiyatini
ʻ
anglaydi, uning bojxona tartibini buzishga qaratilganligini tushunadi va ushbu
qilmishni sodir etishni xohlaydi. Ya ni, shaxs bojxona chegarasi orqali tovarlarni
ʼ
noqonuniy olib o tayotganini biladi va bunga ongli ravishda intiladi. Qasdning
ʻ
mavjudligi jinoyat tarkibining majburiy belgisidir. Kontrabanda jinoyatida maqsad
va motiv majburiy belgilar hisoblanmaydi, ammo ular jinoyatning
kvalifikatsiyasiga yoki jazo tayinlashga ta sir qilishi mumkin. Masalan, shaxsning
ʼ
asosiy maqsadi bojxona to lovlaridan bo yin tovlash bo lishi mumkin, ammo bu
ʻ ʻ ʻ
maqsad jinoyat tarkibining majburiy elementi emas. Shaxsning foyda olish yoki
boshqa shaxsga zarar yetkazish kabi motivlari ham jinoyatning og irlik darajasini
ʻ
12 O'zbekiston Respublikasi Davlat Bojxona qo'mitasi. https://customs.uz/uz/news/bojxona-qonunchiligi-
takomillashmoqda (accessed: 10.03.2024)
20

belgilashda hisobga olinishi mumkin. Qasdning yo qligi, masalan, shaxsning o zʻ ʻ
qilmishining noqonuniy ekanligini bilmasligi (agar bu holatda ehtiyotsizlik ham
bo lmasa), jinoiy javobgarlikni istisno qilishi mumkin.
ʻ
Kontrabanda jinoyatini kvalifikatsiya qilishda uning tarkibiy belgilarini
to g ri aniqlash va boshqa jinoyatlardan farqlash muhimdir. Kvalifikatsiya
ʻ ʻ
deganda, sodir etilgan ijtimoiy xavfli qilmishga Jinoyat kodeksining muayyan
moddasi yoki uning qismini to g ri qo llash tushuniladi. Kontrabandani
ʻ ʻ ʻ
kvalifikatsiya qilishda, birinchi navbatda, olib o tilayotgan tovarlar va
ʻ
qimmatliklarning turi, miqdori va qiymati katta ahamiyatga ega. Masalan,
giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar, portlovchi moddalar, qurol-yarog lar,
ʻ
o q-dorilar, madaniy boyliklar kabi alohida turdagi tovarlarni olib o tish Jinoyat
ʻ ʻ
kodeksining alohida moddalari bilan kvalifikatsiya qilinadi va ularning ijtimoiy
xavflilik darajasi yuqori bo ladi. Oddiy tovarlar kontrabandasi esa, odatda, Jinoyat
ʻ
kodeksining 246-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinadi. Bu farqlash jinoyatning
ob’ekti va ijtimoiy xavflilik darajasidagi farqlarga asoslanadi.
Kontrabanda jinoyatini ma muriy huquqbuzarliklardan, xususan, Bojxona
ʼ
kodeksida nazarda tutilgan bojxona qoidalarini buzishdan farqlash muhim
kvalifikatsiya xususiyatidir. Asosiy farq jinoyatning ob’ektiv tomonidagi qasdning
mavjudligi va olib o tilayotgan tovarlar yoki qimmatliklarning miqdori (qiymati)
ʻ
bilan belgilanadi. Jinoyat kodeksining 246-moddasida nazarda tutilgan
kontrabanda uchun tovarlar va qimmatliklarning qiymati katta miqdorni tashkil
etishi yoki alohida turdagi taqiqlangan buyumlar bo lishi talab etiladi. Katta
ʻ
miqdor deganda, bazaviy hisoblash miqdorining ma lum bir karra miqdoridan
ʼ
oshadigan qiymat tushuniladi. Agar tovarlarning qiymati belgilangan miqdordan
kam bo lsa va qasd belgisi bo lmasa, qilmish ma muriy javobgarlikka sabab
ʻ ʻ ʼ
bo ladi. Bu chegaralash huquqni qo llash amaliyotida ko p bahs-munozaralarga
ʻ ʻ ʻ
sabab bo ladi va har bir holatni individual tarzda, barcha holatlarni hisobga olgan
ʻ
holda baholashni talab qiladi. Birinchi prezident Islom Karimovning iqtisodiy
jinoyatlarga qarshi kurashish bo yicha siyosati davlatning iqtisodiy xavfsizligini
ʻ
ta minlashga qaratilgan edi.
ʼ
21

Kontrabanda jinoyatining kvalifikatsiyasida og irlashtiruvchi holatlarʻ
alohida o rin tutadi. Jinoyat kodeksining 246-moddasining ikkinchi va uchinchi
ʻ
qismlarida kontrabandaning og irlashtiruvchi holatlari sanab o tilgan. Bularga
ʻ ʻ
takroran yoki xavfli retsidivist tomonidan sodir etilganlik, mansab mavqeidan
foydalanib sodir etilganlik, uyushgan guruh tomonidan yoki uning manfaatlarini
ko zlab sodir etilganlik, juda ko p miqdorda sodir etilganlik kiradi. Takroran sodir
ʻ ʻ
etilganlik deganda, shaxs ilgari kontrabanda yoki boshqa iqtisodiy jinoyatlar uchun
sudlangan bo lsa va uning sudlanganligi olib tashlanmagan yoki tugallanmagan
ʻ
bo lsa tushuniladi. Mansab mavqeidan foydalanib sodir etilganlik, ayniqsa,
ʻ
bojxona xodimlari yoki boshqa davlat organlari mansabdor shaxslari tomonidan
sodir etilganda, jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini keskin oshiradi, chunki bu
holat davlat hokimiyatiga bo lgan ishonchni buzadi va korrupsiyaviy xususiyatga
ʻ
ega bo ladi. Bu holatlar jinoyatning kvalifikatsiyasini o zgartiradi va jazo
ʻ ʻ
choralarini kuchaytiradi.
Uyushgan guruh tomonidan sodir etilgan kontrabanda holatlari eng xavfli
hisoblanadi, chunki bu holatda jinoyatni sodir etishda bir necha shaxsning oldindan
kelishilgan harakatlari, vazifalarning taqsimlanishi va jinoiy faoliyatning tizimli
xususiyati mavjud bo ladi. Bunday guruhlar ko pincha xalqaro miqyosda faoliyat
ʻ ʻ
yuritib, davlatlararo iqtisodiy xavfsizlikka tahdid soladi. Juda ko p miqdorda sodir
ʻ
etilgan kontrabanda ham og irlashtiruvchi holat bo lib, bu tovarlar va
ʻ ʻ
qimmatliklarning qiymati bazaviy hisoblash miqdorining juda katta karra
miqdoridan oshganda qo llaniladi. Bu holat davlat byudjetiga yetkazilgan
ʻ
zararning miqyosini ko rsatadi va jinoyatning iqtisodiy oqibatlarini aks ettiradi.
ʻ
Shuningdek, zo ravonlik ishlatib yoki uni qo llash bilan tahdid qilib sodir etilgan
ʻ ʻ
kontrabanda ham og irlashtiruvchi holat sifatida baholanadi, bu esa jinoyatning
ʻ
nafaqat iqtisodiy, balki shaxsga qarshi xavfli xususiyatga ega ekanligini ko rsatadi.
ʻ
Bu kabi og irlashtiruvchi holatlarning mavjudligi jinoyatning huquqiy bahosini
ʻ
tubdan o zgartiradi va jinoiy javobgarlikning og irlashishiga olib keladi.
ʻ ʻ
Xulosa qilib aytganda, kontrabanda jinoyatining tarkibi va kvalifikatsiya
xususiyatlarini chuqur o rganish huquqni qo llash amaliyotida to g ri va adolatli
ʻ ʻ ʻ ʻ
22

qarorlar qabul qilish uchun asos bo lib xizmat qiladi. Jinoyatning ob’ekti, sub’ekti,ʻ
ob’ektiv va sub’ektiv tomonlarini aniq belgilash, shuningdek, uni ma muriy
ʼ
huquqbuzarliklar va boshqa jinoyatlardan farqlash mexanizmlarini tushunish
huquqiy davlat qurish yo lidagi muhim qadamdir. Og irlashtiruvchi holatlarning
ʻ ʻ
mavjudligi jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini oshiradi va jazo choralarini
kuchaytiradi, bu esa jamiyatda qonun ustuvorligini ta minlashga xizmat qiladi.
ʼ
Kontrabandaga qarshi kurashish nafaqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning,
balki butun jamiyatning umumiy vazifasi bo lib, iqtisodiy xavfsizlikni ta minlash
ʻ ʼ
va davlat manfaatlarini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu tahlil
kontrabanda jinoyatining murakkab huquqiy tabiatini ochib beradi va unga qarshi
samarali kurashish strategiyalarini ishlab chiqish uchun nazariy asos yaratadi.
2.2. Kontrabandaning oldini olish choralari va milliy qonunchilikni
takomillashtirish
Kontrabanda kabi transmilliy jinoyatlarning oldini olish nafaqat milliy
iqtisodiy xavfsizlikni ta minlash, balki davlatning xalqaro obro sini
ʼ ʻ
mustahkamlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu murakkab hodisaga
qarshi kurashish kompleks yondashuvni talab etib, huquqiy, iqtisodiy, texnologik
va xalqaro hamkorlik choralarini o z ichiga oladi. Kontrabandaning oldini olish
ʻ
bo yicha samarali strategiya ishlab chiqish va uni amaliyotga tatbiq etish mavjud
ʻ
qonunchilikni doimiy ravishda takomillashtirishni, shuningdek, huquqni muhofaza
qiluvchi organlarning salohiyatini oshirishni taqozo etadi. Bu jarayon nafaqat jazo
choralarini kuchaytirishni, balki jinoyatning ildiz sabablarini bartaraf etishga
qaratilgan profilaktik mexanizmlarni yaratishni ham o z ichiga oladi. Kontrabanda
ʻ
bilan bog liq jinoyatlarning oldini olishda davlatning barcha institutlari, jumladan,
ʻ
bojxona, chegara xizmati, ichki ishlar organlari va prokuratura o rtasidagi o zaro
ʻ ʻ
hamkorlikni kuchaytirish muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, aholining huquqiy
ongi va madaniyatini oshirish, kontrabandaning salbiy oqibatlari haqida keng
tushuntirish ishlarini olib borish ham profilaktikaning ajralmas qismi hisoblanadi.
Bu borada xalqaro tajribalarni o rganish va ularni milliy sharoitlarga moslashtirgan
ʻ
holda joriy etish ham muhim ahamiyatga ega. Kontrabandaga qarshi kurashishda
23

zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish, xususan,
xavfni boshqarish tizimlarini takomillashtirish, tovarlar harakatini kuzatishning
raqamli usullarini joriy etish dolzarb vazifalardan biridir. 13
Kontrabandaning oldini olishda iqtisodiy choralar muhim rol o ynaydi.ʻ
Bularga bojxona nazoratini kuchaytirish, bojxona rasmiylashtiruvi jarayonlarini
soddalashtirish va shaffofligini oshirish, shuningdek, qonuniy tadbirkorlikni
qo llab-quvvatlash orqali noqonuniy savdo uchun rag batlarni kamaytirish kiradi.
ʻ ʻ
Bojxona postlarida zamonaviy skanerlash uskunalari, rentgen apparatlari va
boshqa texnik vositalardan foydalanish tovarlar va transport vositalarini samarali
tekshirish imkonini beradi. Shu bilan birga, xavfni boshqarish tizimlarini
takomillashtirish orqali yuqori xavfli yuklarni aniqlash va ularga nisbatan
chuqurlashtirilgan nazoratni amalga oshirish mumkin. Bu, o z navbatida,
ʻ
resurslarni maqsadli ishlatish va bojxona nazoratining umumiy samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi. Ma muriy choralar esa huquqni muhofaza qiluvchi
ʼ
organlar o rtasidagi o zaro hamkorlikni kuchaytirish, tezkor ma lumot
ʻ ʻ ʼ
almashinuvini yo lga qo yish va qo shma operatsiyalarni o tkazishni o z ichiga
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
oladi. Chegara hududlarida nazoratni kuchaytirish, noqonuniy yo llarni aniqlash va
ʻ
ularni bartaraf etish bo yicha muntazam tadbirlarni amalga oshirish ham
ʻ
kontrabandaning oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Bu choralar nafaqat jinoiy
faoliyatni cheklashga, balki davlat chegaralarining daxlsizligini ta minlashga ham
ʼ
xizmat qiladi. Kontrabanda bilan bog liq jinoyatlarni tergov qilish va fosh etishda
ʻ
zamonaviy kriminalistik usullardan foydalanish, ekspertiza imkoniyatlarini
kengaytirish ham samaradorlikni oshirishga yordam beradi. Shuningdek,
kontrabanda bilan shug ullanuvchi shaxslarning moliyaviy oqimlarini kuzatish va
ʻ
ularning noqonuniy daromadlarini legallashtirishga qarshi kurashish ham muhim
yo nalishlardan biridir.
ʻ 14
Texnologik innovatsiyalarni joriy etish kontrabandaga qarshi kurashishda
yangi imkoniyatlar ochadi. Sun iy intellekt va katta ma lumotlar tahlili tizimlari
ʼ ʼ
13 O'zbekiston Respublikasining "Kontrabandaga qarshi kurashish to'g'risida"gi Qonuni. – Toshkent:
Adolat, 2022
14 O'zbekiston Respublikasining Bojxona kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023
24

yordamida savdo oqimlaridagi g ayritabiiy holatlarni aniqlash, xavfli yuklarniʻ
prognoz qilish va potentsial kontrabanda yo nalishlarini aniqlash mumkin.
ʻ
Masalan, blokcheyn texnologiyasi tovarlarning butun ta minot zanjiri bo ylab
ʼ ʻ
kuzatuvini ta minlab, ularning kelib chiqishi va harakatlanishi haqidagi
ʼ
ma lumotlarning shaffofligini oshirishi mumkin. Bu esa hujjatlardagi
ʼ
soxtalashtirishlar va tovarlarning noqonuniy almashtirilishining oldini olishga
yordam beradi. Xalqaro hamkorlik esa kontrabandaga qarshi kurashishning global
miqyosdagi samaradorligini oshirishning asosiy omilidir. Ikki tomonlama va ko p
ʻ
tomonlama shartnomalar, xalqaro tashkilotlar (masalan, Jahon Bojxona Tashkiloti,
Interpol, BMT) doirasidagi hamkorlik, ma lumot almashinuvi va qo shma
ʼ ʻ
operatsiyalar transmilliy jinoyatchilikka qarshi kurashishda muhim ahamiyatga
ega. Ayniqsa, qo shni davlatlar bilan chegara nazoratini muvofiqlashtirish, xavf
ʻ
haqidagi ma lumotlarni o z vaqtida almashish kontrabanda yo nalishlarini to sib
ʼ ʻ ʻ ʻ
qo yishda hal qiluvchi rol o ynaydi. Shuningdek, xalqaro miqyosda huquqni
ʻ ʻ
muhofaza qiluvchi organlar xodimlarining malakasini oshirish, ularni zamonaviy
usullar va texnologiyalar bilan tanishtirish bo yicha qo shma treninglar va
ʻ ʻ
seminarlar tashkil etish ham muhim ahamiyatga ega. Bu esa turli mamlakatlarning
huquq-tartibot idoralari o rtasida o zaro tushunish va ishonchni mustahkamlab,
ʻ ʻ
samarali hamkorlik uchun zamin yaratadi. Kontrabanda bilan bog liq jinoyatlarni
ʻ
tergov qilishda xalqaro huquqiy yordam mexanizmlaridan faol foydalanish,
jumladan, jinoiy daromadlarni musodara qilish va ekstraditsiya masalalarida
hamkorlikni kuchaytirish zarur. 15
Qonunchilikdagi mavjud bo shliqlar
ʻ Takomillashtirish bo yicha takliflar ʻ
Kontrabanda tushunchasining ayrim
jihatlari bo yicha aniq ta riflarning
ʻ ʼ
yetishmasligi (masalan, intellektual
mulk ob yektlari kontrabandasi).
ʼ Jinoyat kodeksida kontrabanda
tushunchasini kengaytirish, intellektual
mulk ob yektlari, madaniy boyliklar va
ʼ
boshqa yangi turdagi kontrabanda uchun
aniq ta riflar kiritish.
ʼ
Jazo choralarining ayrim hollarda Jazo choralarini jinoyatning og irligi,
ʻ
15 O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2024
25

jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasiga
mos kelmasligi yoki
differensiatsiyasining yetarli emasligi. miqyosi va takroriyligiga qarab yanada
aniqroq differensiatsiyalash,
og irlashtiruvchi holatlarni aniqʻ
belgilash.
Raqamli kontrabanda (masalan, elektron
sigaretalar, onlayn savdo orqali
noqonuniy tovarlar) bilan bog liq
ʻ
huquqiy mexanizmlarning sustligi. Raqamli muhitda sodir etiladigan
kontrabanda harakatlari uchun alohida
javobgarlikni belgilash, elektron
dalillarni to plash va ulardan
ʻ
foydalanish tartibini aniqlash.
Xalqaro huquq normalari va standartlari
bilan milliy qonunchilikning to liq
ʻ
uyg unlashmaganligi.
ʻ BMTning transmilliy uyushgan
jinoyatchilikka qarshi konvensiyasi va
boshqa xalqaro hujjatlar talablarini
milliy qonunchilikka implementatsiya
qilish.
Kontrabandadan olingan daromadlarni
legallashtirishga qarshi kurashish
mexanizmlarining yanada
kuchaytirilishiga ehtiyoj. Jinoiy daromadlarni legallashtirishga
qarshi kurashish to g risidagi
ʻ ʻ
qonunchilikni takomillashtirish,
moliyaviy monitoring mexanizmlarini
kuchaytirish.
Kontrabandaga qarshi kurashish bo yicha milliy qonunchilikdagi bo shliqlar va ularni
ʻ ʻ
takomillashtirish yo nalishlari
ʻ
Milliy qonunchilikni takomillashtirish kontrabandaga qarshi kurashish
strategiyasining markaziy qismidir. Mavjud qonun hujjatlari, xususan, Jinoyat
kodeksi va Bojxona kodeksidagi ayrim normalar zamonaviy chaqiriqlarga to liq
ʻ
javob bermasligi mumkin. Kontrabanda jinoyatlarining doimiy ravishda o zgarib
ʻ
borayotgan usullari va shakllari qonunchilikni ham dinamik tarzda yangilab
borishni talab etadi. Masalan, intellektual mulk ob yektlari, madaniy boyliklar,
ʼ
ekologik xavfli moddalar yoki yangi turdagi psixotrop vositalar kontrabandasi
uchun aniq va yetarli javobgarlikni belgilash muhimdir. Qonunchilikdagi
bo shliqlar jinoyatchilar tomonidan suiiste mol qilinishi mumkin bo lgan
ʻ ʼ ʻ
26

imkoniyatlarni yaratadi. Shuningdek, jazo choralarining differensiatsiyasi, ya niʼ
jinoyatning og irligi, miqyosi, shaxslar guruhi tomonidan sodir etilganligi kabi
ʻ
holatlarni inobatga olgan holda jazo turini va muddatini aniq belgilash zarur. Bu
jinoyatchilikka qarshi kurashishda adolat va mutanosiblik tamoyillariga rioya
etilishini ta minlaydi. Qonunchilikni takomillashtirish jarayonida nafaqat jazo
ʼ
choralarini kuchaytirish, balki jinoyatning oldini olishga qaratilgan profilaktik
normalarni ham kiritish lozim. Masalan, bojxona organlariga kontrabanda xavfini
baholash va uning oldini olish bo yicha kengroq vakolatlar berish, shuningdek,
ʻ
tadbirkorlik subyektlarining bojxona qonunchiligiga rioya etishini
rag batlantiruvchi mexanizmlarni joriy etish mumkin. Qonunchilikning aniqligi va
ʻ
tushunarliligi ham muhim omil bo lib, bu huquqni qo llovchi organlar tomonidan
ʻ ʻ
normalarning bir xil talqin qilinishini va qo llanilishini ta minlaydi. Aks holda,
ʻ ʼ
qonun normalarining noaniqligi korrupsiya xavfini oshirishi va huquqiy
amaliyotda turli xil yondashuvlarga olib kelishi mumkin. Shu bois, har bir qonun
loyihasini ishlab chiqishda chuqur huquqiy ekspertiza o tkazish va uning
ʻ
amaliyotdagi oqibatlarini oldindan baholash zarur.
Xalqaro huquq normalari va standartlari bilan milliy qonunchilikni
uyg unlashtirish kontrabandaga qarshi kurashishda global miqyosdagi sa y-
ʻ ʼ
harakatlarning ajralmas qismidir. O zbekiston BMTning transmilliy uyushgan
ʻ
jinoyatchilikka qarshi konvensiyasi kabi bir qator xalqaro shartnomalarning
ishtirokchisi hisoblanadi. Ushbu konvensiyalar talablarini milliy qonunchilikka
to liq implementatsiya qilish, kontrabandaning transmilliy xususiyatini inobatga
ʻ
olgan holda, xalqaro huquqiy yordam mexanizmlarini samarali qo llash imkonini
ʻ
beradi. Jumladan, jinoiy daromadlarni musodara qilish, ekstraditsiya va huquqiy
ma lumot almashinuvi bo yicha xalqaro hamkorlikni kuchaytirish zarur. Yangi
ʼ ʻ
turdagi kontrabanda shakllariga qarshi kurashish uchun qonunchilikni
moslashtirish dolzarb vazifadir. Misol uchun, kiberkontrabanda, ya ni internet
ʼ
orqali noqonuniy tovarlarni sotish yoki xizmatlarni ko rsatish tobora keng
ʻ
tarqalmoqda. Mavjud qonunlar ko pincha bunday jinoyatlarni samarali tarzda
ʻ
qamrab ololmaydi. Shu sababli, Jinoyat kodeksiga kiberkontrabanda uchun alohida
27

javobgarlikni belgilovchi normalarni kiritish, elektron dalillarni to plash, saqlashʻ
va ulardan foydalanish tartibini aniqlash lozim. Shuningdek, intellektual mulk
ob yektlari, masalan, soxta dori vositalari, brend mahsulotlari yoki pirat kontent
ʼ
kontrabandasi ham jiddiy muammo hisoblanadi. Bu turdagi kontrabanda nafaqat
iqtisodiy zarar yetkazadi, balki aholi salomatligi va xavfsizligiga ham tahdid
soladi. Qonunchilikda intellektual mulk huquqlarini himoya qilish mexanizmlarini
kuchaytirish, soxta mahsulotlarni aniqlash va ularni yo q qilish bo yicha aniq
ʻ ʻ
tartiblarni belgilash zarur. Bu borada xalqaro tajribalarni o rganish va ularni milliy
ʻ
sharoitlarga moslashtirgan holda joriy etish ham muhim ahamiyatga ega. Xususan,
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari va AQShning bu boradagi ilg or yondashuvlari
ʻ
O zbekiston uchun namuna bo lishi mumkin.
ʻ ʻ
Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi kontrabandaga qarshi
kurashishda yangi imkoniyatlar yaratish bilan birga, qonunchilik oldiga ham yangi
talablar qo ymoqda. Qonunchilik nafaqat raqamli vositalardan foydalangan holda
ʻ
sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi kurashishni ta minlashi, balki huquqni
ʼ
muhofaza qiluvchi organlarga zamonaviy texnologiyalardan foydalanish uchun
huquqiy asos yaratishi kerak. Masalan, katta ma lumotlar tahlili, sun iy intellekt va
ʼ ʼ
mashinani o rganish algoritmlaridan foydalangan holda xavfni baholash tizimlarini
ʻ
joriy etish uchun tegishli qonuniy normalar zarur. Bu tizimlar bojxona nazoratini
yanada samaraliroq va maqsadli qilishga yordam beradi. Shu bilan birga, raqamli
texnologiyalardan foydalanishda shaxsiy ma lumotlarni himoya qilish,
ʼ
fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga rioya etish masalalari ham
qonunchilikda aniq tartibga solinishi lozim. Elektron dalillarni to plash, saqlash va
ʻ
sud jarayonida ulardan foydalanish tartibi ham aniq belgilanishi kerak, chunki
an anaviy dalillar yig ish usullari raqamli muhitda har doim ham samarali
ʼ ʻ
bo lavermaydi. Bu borada xalqaro standartlar va ilg or amaliyotlarni o rganish,
ʻ ʻ ʻ
masalan, kiberjinoyatlar bo yicha Budapesht konvensiyasi tamoyillarini inobatga
ʻ
olish muhimdir. Qonunchilikni takomillashtirishda nafaqat jazo choralarini
belgilash, balki raqamli infratuzilmani himoya qilish, kiberxavfsizlikni ta minlash
ʼ
bo yicha ham normativ-huquqiy bazani mustahkamlash zarur. Bu esa kontrabanda
ʻ
28

bilan bog liq kiberhujumlar va ma lumotlar o g irlanishining oldini olishga xizmatʻ ʼ ʻ ʻ
qiladi. Shuningdek, davlat organlari va xususiy sektor o rtasida axborot
ʻ
almashinuvini rag batlantiruvchi huquqiy mexanizmlarni yaratish ham
ʻ
kontrabandaga qarshi kurashishda muhim ahamiyatga ega, chunki ko plab
ʻ
ma lumotlar xususiy kompaniyalar qo lida bo lishi mumkin.
ʼ ʻ ʻ
Kontrabandaning oldini olish choralari va milliy qonunchilikni
takomillashtirish jarayonida bir qator muammolar va qiyinchiliklar yuzaga kelishi
mumkin. Bularga, birinchidan, korrupsiya xavfi kiradi. Kontrabanda bilan bog liq
ʻ
jinoyatlar ko pincha korruptsion sxemalar bilan chambarchas bog liq bo lib, bu
ʻ ʻ ʻ
huquqni muhofaza qiluvchi organlarning samaradorligini pasaytirishi mumkin. Shu
sababli, korrupsiyaga qarshi kurashish mexanizmlarini kuchaytirish, davlat
xizmatchilarining mas uliyatini oshirish va ularning faoliyatida shaffoflikni
ʼ
ta minlash muhimdir. Ikkinchidan, moddiy-texnik bazaning yetarli emasligi va
ʼ
kadrlar salohiyatining pastligi ham muammo bo lishi mumkin. Zamonaviy
ʻ
texnologiyalarni joriy etish va ulardan samarali foydalanish uchun tegishli
moliyaviy resurslar, shuningdek, yuqori malakali mutaxassislar zarur. Shu bois,
bojxona va boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlarining malakasini
oshirish, ularni zamonaviy usullar va texnologiyalar bilan ishlashga o rgatish
ʻ
bo yicha muntazam treninglar tashkil etish lozim. Uchinchidan, qonunchilikni
ʻ
takomillashtirish jarayonining murakkabligi va uzoq davom etishi ham qiyinchilik
tug dirishi mumkin. Jinoyatchilikning tez o zgaruvchan tabiati qonunchilikni
ʻ ʻ
doimiy ravishda yangilab borishni talab etadi, ammo qonun qabul qilish jarayonlari
ko pincha sekin kechadi. Shu sababli, qonun ijodkorligi jarayonlarini tezlashtirish,
ʻ
ilg or xalqaro tajribalarni o rganish va ularni milliy sharoitlarga moslashtirgan
ʻ ʻ
holda joriy etish bo yicha mexanizmlarni soddalashtirish zarur. To rtinchidan,
ʻ ʻ
aholining huquqiy ongi va madaniyatining yetarli emasligi ham kontrabandaning
oldini olishga to sqinlik qilishi mumkin. Kontrabandaning salbiy oqibatlari haqida
ʻ
keng tushuntirish ishlarini olib borish, jamoatchilikni bu jarayonga jalb qilish va
ularning faol ishtirokini ta minlash muhimdir. Xulosa qilib aytganda,
ʼ
kontrabandaga qarshi kurashish doimiy va kompleks yondashuvni talab etuvchi
29

jarayon bo lib, u nafaqat qonunchilikni takomillashtirishni, balki amaliy choralarʻ
va xalqaro hamkorlikni ham o z ichiga oladi. Faqatgina barcha yo nalishlarda
ʻ ʻ
izchil harakat qilish orqali bu transmilliy jinoyatga qarshi samarali kurashish va
milliy xavfsizlikni ta minlash mumkin.
ʼ
30

XULOSA
Kontrabandaning jinoiy-huquqiy xususiyatlarini chuqur tahlil qilish ushbu
jinoyatning davlat iqtisodiy xavfsizligi, bojxona tartibi va jamiyat barqarorligi
uchun katta tahdid ekanligini ko rsatdi. Tadqiqot davomida kontrabandaningʻ
tushunchasi, turlari, unga qarshi kurashning tarixiy evolyutsiyasi va xalqaro
tajribalar o rganildi. Jinoyat tarkibining har bir elementi obyekt, subyekt, obyektiv
ʻ
va subyektiv tomonlar atroflicha ko rib chiqilib, kvalifikatsiya xususiyatlari
ʻ
aniqlandi. Bu tahlil kontrabandaning nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va madaniy
oqibatlarga ega murakkab hodisa ekanligini tasdiqladi. Ayniqsa, uyushgan
jinoyatchilik va transmilliy tahdidlar bilan bog liqligi uning xavflilik darajasini
ʻ
oshiradi.
Kontrabandaga qarshi samarali kurashish uchun kompleks yondashuv
zarurligi ta kidlandi. Bu yondashuv huquqiy bazani doimiy takomillashtirish,
ʼ
huquqni muhofaza qiluvchi organlar salohiyatini oshirish, zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish va xalqaro hamkorlikni mustahkamlashni o z ichiga
ʻ
oladi. Milliy qonunchilikni xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish, bojxona
nazoratini kuchaytirish va profilaktik choralarni kengaytirish orqali
kontrabandaning oldini olish mumkin. Aholining huquqiy ongi va madaniyatini
oshirish, kontrabandaning salbiy oqibatlari haqida tushuntirish ishlari ham muhim
ahamiyatga ega. Ushbu chora-tadbirlar majmuasi davlatning iqtisodiy
suverenitetini himoya qilish va fuqarolar farovonligini ta minlashga xizmat qiladi.
ʼ
16
Yakuniy xulosalar shuni ko rsatadiki, kontrabanda bilan kurashish uzluksiz
ʻ
jarayon bo lib, u doimiy monitoring, tahlil va yangi tahdidlarga moslashishni talab
ʻ
qiladi. Kelajakda bu yo nalishdagi tadqiqotlar jinoyatning yangi shakllarini
ʻ
o rganishga, raqamli texnologiyalar orqali sodir etilayotgan kontrabanda
ʻ
holatlariga qarshi kurashish mexanizmlarini ishlab chiqishga va xalqaro huquqiy
yordamni yanada chuqurlashtirishga qaratilishi lozim.
16 Olimov O.O. Xalqaro jinoyat huquqi va transmilliy jinoyatchilik. – Toshkent: Yurist nashriyoti, 2024.
– B. 90-110
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta'minoti farovon
hayot garovi. Toshkent: Adolat, 2023. B. 30-45
2. Mirziyoyev Sh.M. Iqtisodiy islohotlar va jinoyatchilikka qarshi kurashishning
dolzarb masalalari. Toshkent: Ma'naviyat, 2024. B. 10-25
3. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta'minlash yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent: O zbekiston, 2021. B.ʻ
25-28
4. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent:
ʻ
O zbekiston, 2022. B. 15-28
ʻ
5. Ahmedov A.A. Iqtisodiy jinoyatlar: nazariya va amaliyot. Toshkent:
Innovatsiya, 2024. B. 80-105
6. Ergashov E.E. Iqtisodiy xavfsizlikning huquqiy asoslari. Toshkent: Iqtisod-
Moliya, 2022. B. 120-145
7. Fozilov F.F. Moliyaviy jinoyatlar va ularga qarshi kurashish. Toshkent: Fan,
2024. B. 100-120
8. G ofurov G.G. Bojxona huquqi: darslik. Toshkent: O zbekiston yuridik
ʻ ʻ
adabiyotlar markazi, 2023. B. 160-185
9. Ismoilov I.I. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Toshkent: Fan va texnologiya, 2023.
B. 210-235
10. Jo rayev J.J. Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash. Toshkent:
ʻ
Akademnashr, 2023. B. 130-150
11. Karimov K.K. Huquqni qo llash amaliyoti: muammolar va yechimlar.
ʻ
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022. B. 85-100
32

12. O zbekiston Respublikasi Bojxona qo mitasi rasmiy sayti:ʻ ʻ
https://customs.uz/uz/news (accessed: 10.05.2024)
13. O zbekiston Respublikasi Bojxona qo mitasi. Kontrabandaga qarshi kurashish
ʻ ʻ
bo yicha ma'lumotlar. https://customs.uz/uz/news/category/kontrabandaga-
ʻ
qarshi-kurash (accessed: 10.03.2024)
14. O zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi. Jinoyatchilikka qarshi kurashish
ʻ
statistikasi. https://prokuratura.uz/uz/statistics (accessed: 14.03.2024)
15. O zbekiston Respublikasi Davlat Bojxona qo mitasi.
ʻ ʻ
https://customs.uz/uz/news/bojxona-qonunchiligi-takomillashmoqda
(accessed: 10.03.2024)
16. O zbekiston Respublikasining "Kontrabandaga qarshi kurashish to g risida"gi
ʻ ʻ ʻ
Qonuni. Toshkent: Adolat, 2022
17. O zbekiston Respublikasining Bojxona kodeksi. Toshkent: Adolat, 2023
ʻ
18. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. Toshkent: Adolat, 2024
ʻ
19. Olimov O.O. Xalqaro jinoyat huquqi va transmilliy jinoyatchilik. Toshkent:
Yurist nashriyoti, 2024. B. 90-110
20. Qodirov Q.Q. Kriminologiya: jinoyatchilikning sabablari va oldini olish.
Toshkent: Sharq, 2024. B. 140-165
21. Rustamov M.X. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Toshkent: Yuridik adabiyotlar,
2024. B. 115-130
22. Saidov S.S. Jinoyat protsessual huquqi. Toshkent: Adolat, 2023. B. 200-225
23. Sobirov S.S. Korrupsiyaga qarshi kurashishning dolzarb masalalari. Toshkent:
O zbekiston, 2023. B. 55-75
ʻ
24. Toshkent Davlat Yuridik Universiteti. Ilmiy tadqiqotlar.
https://tsul.uz/uz/research (accessed: 12.03.2024)
33

25. Xolmatov X.X. Kontrabandaga qarshi kurashishning huquqiy asoslari.
Toshkent: Huquqiy adabiyot, 2022. B. 70-95
34

Купить