O‘zbekiston jinoyat qonunchiligida jinoyatni istisno etuvchi holatlar 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	61.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

O‘zbekiston jinoyat qonunchiligida jinoyatni istisno etuvchi holatlar 26

Купить

O‘zbekiston jinoyat qonunchiligida jinoyatni istisno etuvchi holatlar

MUNDARIJA
KIRISH ................................................................................................................. 3
I BOB. JINOYATNI ISTISNO ETUVCHI HOLATLARNING NAZARIY-
HUQUQIY ASOSLARI ....................................................................................... 6
1.1. Jinoyatni istisno etuvchi holatlar tushunchasi, mohiyati va huquqiy tabiati . 6
1.2. Jinoyatni istisno etuvchi holatlarning tasnifi va O‘zbek qonunchiligidagi o‘rni
.............................................................................................................................. 7
1.3. Jinoyatni istisno etuvchi holatlar institutining tarixiy rivojlanishi ................ 9
II BOB. JINOYATNI ISTISNO ETUVCHI HOLATLARNING JINOYAT-
HUQUQIY TAHLILI ......................................................................................... 16
2.1. Zaruriy mudofaa: tushunchasi, shartlari va chegaralari .............................. 16
2.2. O‘ta zarurat instituti va uni zaruriy mudofaadan farqlash ........................... 18
2.3. Jinoiy harakatni to‘xtatish zaruriyati va asosli xavf-xatar ........................... 19
III BOB. JINOYATNI ISTISNO ETUVCHI HOLATLARNI QO‘LLASH
AMALIYOTI VA TAKOMILLASHTIRISH .................................................... 23
3.1. Sud amaliyotida jinoyatni istisno etuvchi holatlarni qo‘llash muammolari 23
3.2. Xorijiy davlatlar tajribasi: qiyosiy tahlil ...................................................... 25
3.3. O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish yo‘llari ................................. 27
XULOSA ............................................................................................................ 29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ....................................... 31

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Huquqiy davlat qurilishida jinoyat qonunchiligi
muhim o‘rin tutadi. Jinoyat qonunchiligining asosiy vazifasi nafaqat jinoiy xatti-
harakatlarni taqiqlash, balki qonuniy va ijtimoiy foydali xatti-harakatlarni himoya
qilishdan iborat. Jinoyatni istisno etuvchi holatlar instituti aynan shu maqsadga
xizmat qilib, shaxsning muayyan sharoitlarda amalga oshirgan harakatlari huquqqa
muvofiq yoki hatto ijtimoiy foydali deb e’tirof etilishini ta’minlaydi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng huquq tizimini
tubdan isloh qilish yo‘lida muhim qadamlar tashladi. 1994-yilda qabul qilingan
Jinoyat kodeksi o‘zining 4-bo‘limida (35–42-moddalar) jinoyatni istisno etuvchi
holatlarni: zaruriy mudofaa, jinoiy harakatni to‘xtatish zaruriyati, o‘ta zarurat,
asosli xavf-xatar, amrni bajarish, fizik va ruhiy majburlash, huquqiy eksperiment
hamda ijtimoiy foydali faoliyatni mustaqil tartibga oldi.
Ushbu holatlarning amaliy ahamiyati nihoyatda katta. Kundalik hayotda
fuqarolar ko‘pincha o‘z yoki boshqalarning hayoti, sog‘lig‘i va mulkiga tahdid
solingan sharoitlarda tezkor qaror qabul qilishga majbur bo‘ladilar. Zaruriy
mudofaa yoki o‘ta zarurat asosida harakat qilgan shaxsning harakatlari qonun
oldida huquqqa muvofiq deb baholanishi, u shaxs uchun jinoiy javobgarlikdan
ozod etilishini bildiradi. Biroq amaliyotda bu holatlarni noto‘g‘ri baholash holatlari
uchrab, fuqarolarning huquqlarini buzilishiga olib kelmoqda.
Mavzuning dolzarbligi shundaki, O‘zbekistonda jinoyatchilikka qarshi
kurash kuchaytirilayotgan bir davrda jinoyatni istisno etuvchi holatlarni to‘g‘ri
qo‘llash masalasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Bir tomondan, qonuniy mudofaa
qilgan yoki zaruriy holatda harakat qilgan fuqarolar nohaq jinoiy javobgarlikka
tortilmasligi kerak. Ikkinchi tomondan, ushbu holatlarning noto‘g‘ri talqin etilishi
real jinoyatchilarning javobgarlikdan qochib ketishiga yo‘l ochmasligi zarur.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Jinoyatni istisno etuvchi holatlar
masalasi O‘zbekiston va xorijiy huquq fani tomonidan yetarlicha o‘rganilgan.
M.H. Rustamboev, S.Sh. Karimov, A.X. Musayev, I.I. Roshchin kabi olimlar
ushbu institutning nazariy asoslarini chuqur tahlil qilganlar. Biroq, zamonaviy

texnologiyalar rivojlanishi bilan bog‘liq yangi holatlar (kiberxavf, sun’iy intellekt,
biotexnologiyalar), huquqiy eksperiment doirasini kengaytirish hamda sud
amaliyotidagi yangi tendentsiyalar tufayli mavzuning ayrim jihatlari hali ham
yetarlicha o‘rganilmaganligi seziladi.
Kurs ishining maqsadi. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligida
nazarda tutilgan jinoyatni istisno etuvchi holatlarning huquqiy mohiyatini, ularning
shartlari, chegaralari va o‘zaro munosabatini har tomonlama ilmiy-nazariy jihatdan
o‘rganish, amaliyotdagi muammolarni aniqlash hamda qonunchilikni
takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish.
Kurs ishining vazifalari:
– jinoyatni istisno etuvchi holatlar tushuncha va mohiyatini, ularning jinoyat
huquqidagi o‘rnini o‘rganish;
– ushbu institutning tarixiy rivojlanishini va O‘zbekiston qonunchiligiga kirib
kelishini tadqiq etish;
– zaruriy mudofaa, o‘ta zarurat, jinoiy harakatni to‘xtatish zaruriyati va boshqa
holatlarning huquqiy xususiyatlarini batafsil tahlil qilish;
– har bir holatning shartlari, chegaralari va ularni bir-biridan farqlash
mezonlarini aniqlash;
– sud amaliyotida yuzaga kelayotgan muammolar va noto‘g‘ri kvalifikatsiya
holatlarini o‘rganish;
– xorijiy davlatlar tajribasini qiyosiy tahlil qilish;
– O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan
takliflar ishlab chiqish.
Kurs ishining ob’ekti. Jinoyatni istisno etuvchi holatlar bilan bog‘liq
ijtimoiy-huquqiy munosabatlar, ya’ni muayyan sharoitlarda amalga oshirilgan
xatti-harakatlarning jinoyat-huquqiy baholanishi bilan bog‘liq munosabatlar
majmui.
Kurs ishining predmeti. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 35–
42-moddalari, Oliy sud plenumining tegishli qarorlari, sud-tergov amaliyoti,
xorijiy davlatlar qonunchiligi hamda ushbu sohadagi ilmiy adabiyotlar.

Tadqiqot metodlari. Kurs ishini tayyorlashda quyidagi metodlardan
foydalanildi: tarixiy-huquqiy (institutning rivojlanish bosqichlarini o‘rganishda),
qiyosiy-huquqiy (xorijiy tajribani tahlil qilishda), tizimli tahlil (holatlarning o‘zaro
munosabatini aniqlashda), formal-yuridik (normalar mazmunini sharhlashda),
statistik (sud amaliyotini tahlil qilishda) va sotsiologik (huquqni qo‘llash
muammolarini o‘rganishda) metodlar.
Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Kurs ishining nazariy
ahamiyati shundaki, unda jinoyatni istisno etuvchi holatlarning huquqiy mohiyati,
ularning tizimiy tahlili va qiyosiy-huquqiy tadqiqoti amalga oshirilgan bo‘lib, bu
jinoyat huquqi fani rivojiga muayyan hissa qo‘shadi. Amaliy ahamiyati esa sud-
tergov organlari, huquqni muhofaza qilish xodimlari va fuqarolar uchun ushbu
holatlarni to‘g‘ri tushunish va qo‘llashga yordam berishida namoyon bo‘ladi.
Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, uch bob to‘qqiz paragrafdan iborat
asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan.
Birinchi bob institutning nazariy-huquqiy asoslarini, ikkinchi bob asosiy
holatlarning batafsil tahlilini, uchinchi bob amaliyot muammolari va
takomillashtirish yo‘llarini o‘z ichiga oladi.

I BOB. JINOYATNI ISTISNO ETUVCHI HOLATLARNING
NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Jinoyatni istisno etuvchi holatlar tushunchasi, mohiyati va huquqiy
tabiati
Jinoyatni istisno etuvchi holatlar – bu qonunda belgilangan, tashqi
ko‘rinishidan jinoyat tarkibining belgilariga ega bo‘lgan, ammo ijtimoiy xavfli
qilmish sifatida baholanmaydigan va jinoiy javobgarlikka asos bo‘lmaydigan,
huquqga muvofiq yoki hatto ijtimoiy foydali deb tan olinadigan xatti-harakatlar
majmuidir.
Ushbu ta’rifni to‘liqroq tushunish uchun uning asosiy elementlarini ajratib
ko‘rsatish zarur. Birinchidan, bunday holatlarda amalga oshirilgan xatti-harakat
tashqi ko‘rinishida jinoyatga o‘xshaydi – ya’ni unda qonun himoya qilayotgan
qadriyatlarga (hayot, sog‘liq, mulk, davlat manfaatlari) real zarar yetkaziladi yoki
zarar yetkazilish xavfi mavjud bo‘ladi. Ikkinchidan, bu zarar huquq tartibini buzish
yoki ijtimoiy qoidalarga xilof ravishda harakat qilish niyati bilan emas, balki
boshqa muhim qadriyatlarni himoya qilish yoki jamiyat uchun foydali maqsadlarga
erishish niyati bilan yetkaziladi. Uchinchidan, qonun ushbu xatti-harakatni ijtimoiy
xavfli qilmish sifatida emas, balki huquqqa muvofiq – yoki hatto ijtimoiy foydali –
ish sifatida baholaydi. 1
Jinoyat huquqi nazariyasida ushbu holatlarning huquqiy tabiatiga oid turli
qarashlar mavjud. An’anaviy sovet jinoyat huquqi maktabi ularni ‘qilmishning
ijtimoiy xavfliligi va huquqqa zidligini istisno etuvchi holatlar’ deb tavsiflagan.
Zamonaviy O‘zbek jinoyat huquqi fani esa ularni ‘jinoyatni istisno etuvchi
holatlar’ yoki ‘jinoiy javobgarlikni istisno etuvchi holatlar’ deb ataydi. Xorijiy
adabiyotlarda esa ‘justification’ (oqlaydigan holatlar) va ‘excuse’ (uzr ko‘radigan
holatlar) tushunchalari farqlanadi.
Jinoyatni istisno etuvchi holatlar instituti to‘rtta asosiy funksiyani bajaradi.
Birinchi funksiya – himoya funksiyasi: fuqarolarning o‘z va boshqalarning
1
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (2023-yil may oyida kiritilgan o‘zgartish va qo‘shimchalar bilan). –
Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – 78 b.

huquqlarini qonuniy yo‘l bilan himoya qilish erkinligini kafolatlaydi. Ikkinchi
funksiya – ijtimoiy faollik funksiyasi: fuqarolarni jinoyatchilikka qarshi kurashda
faol ishtirok etishga undaydi. Uchinchi funksiya – cheklovchi funksiya: qonuniy
himoya choralarining chegaralarini belgilab, haddan tashqari kuch ishlatilishining
oldini oladi. To‘rtinchi funksiya – tarbiyaviy funksiya: jamiyatda huquqiy ong va
madaniyatni shakllantiradi.
Jinoyatni istisno etuvchi holatlar bilan jinoiy javobgarlikni yumshatuvchi
holatlarni farqlash zarur. Yumshatuvchi holatlar (masalan, ta’sir ostida jinoyat
sodir etish, oldingi qonunbuzarlikka javoban harakat qilish) jinoiy javobgarlikni
istisno etmaydi, faqat jazoni yengillashtiradi. Jinoyatni istisno etuvchi holatlar esa
jinoiy javobgarlikni umuman bartaraf etadi – ya’ni shaxs hech qanday jinoyat sodir
etmagan deb hisoblanadi. 2
Ushbu institutning falsafiy asosi quyidagi g‘oyada mujassamlashgan:
hamma hollarda ham qonun harfiga rasman rioya qilishni talab qilish adolatli
emas, chunki hayot turli murakkab vaziyatlarni keltirib chiqaradi. Agar shaxs
o‘zini yoki boshqalarni hujumdan himoya qilish uchun tajovuzkorga zarar
yetkazsa, uning harakatini jinoyat deb baholash nafaqat adolatsiz, balki jamiyat
manfaatlariga ham ziddir. Aksincha, bunday shaxsni himoya qilish huquqini tan
olish va uni rag‘batlantirish – huquqiy davlatning belgilaridan biridir.
1.2. Jinoyatni istisno etuvchi holatlarning tasnifi va O‘zbek qonunchiligidagi
o‘rni
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 4-bo‘limi ‘Jinoyatni istisno
etuvchi holatlar’ deb nomlanib, 35-moddadan 42-moddagacha bo‘lgan normalari
ushbu institutning barcha turlarini tartibga soladi. Mazkur bo‘limda sakkizta
mustaqil holat nazarda tutilgan bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos huquqiy
tabiatga, shartlarga va chegaralarga ega.
Qonunda nazarda tutilgan holatlar quyidagilardan iborat: 35-modda –
zaruriy mudofaa; 36-modda – jinoiy harakatni to‘xtatish zaruriyati; 37-modda –
o‘ta zarurat; 38-modda – asosli xavf-xatar; 39-modda – amrni bajarish; 40-modda
2
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. Rasmiy nashr. – Toshkent: Adolat, 2024. – 512 b.

– fizik va ruhiy majburlash; 41-modda – huquqiy eksperiment; 42-modda –
ijtimoiy foydali faoliyat.
Jinoyatni istisno etuvchi holatlarni turli mezonlar asosida tasniflash mumkin.
Huquqiy tabiat nuqtai nazaridan ularni uch guruhga bo‘lish maqsadga muvofiq.
Birinchi guruh – ijtimoiy foydali holatlar: zaruriy mudofaa, jinoiy harakatni
to‘xtatish zaruriyati, o‘ta zarurat, huquqiy eksperiment va ijtimoiy foydali faoliyat.
Bu holatlarda shaxsning xatti-harakati nafaqat qonuniydir, balki davlat va jamiyat
tomonidan ma’qullanadi. Ikkinchi guruh – ijtimoiy jihatdan neytral holatlar: asosli
xavf-xatar. Bu holatda xatti-harakat qonuniydir, ammo uni ijtimoiy foydali deb
baholash qiyin. Uchinchi guruh – majburiy holatlar: amrni bajarish va fizik hamda
ruhiy majburlash. Bu hollarda shaxs muayyan holatda harakat qilishga majbur
bo‘lgan.
Ixtiyoriylik mezoniga ko‘ra holatlar ikki turga bo‘linadi. Ixtiyoriy holatlarda
(zaruriy mudofaa, o‘ta zarurat, asosli xavf-xatar) shaxs o‘z xohishi bilan harakat
turini tanlaydi va muqobil xatti-harakatlarni amalga oshirish imkoni bo‘lgan.
Majburiy holatlarda (fizik va ruhiy majburlash, amrni bajarish) esa shaxs tashqi
kuch yoki buyruq ta’sirida harakat qiladi va boshqacha harakat qilish imkoni
cheklangan yoki umuman yo‘q.
Zarar yetkazilgan ob’ektga ko‘ra ham tasnif mumkin. Bir qismida zarar faqat
tajovuzkorning o‘ziga yetkaziladi (zaruriy mudofaa, jinoiy harakatni to‘xtatish
zaruriyati). Boshqasida esa zarar uchinchi begunoh shaxsga yetkazilishi ham
mumkin (o‘ta zarurat). Ayrimlarida zarar umuman shaxsga emas, balki mulkka
yetkaziladi (ba’zi o‘ta zarurat holatlari).
O‘zbekiston qonunchiligida jinoyatni istisno etuvchi holatlarning tartibga
solinishi MDH davlatlari qonunchiligidan sezilarli darajada ajralib turadi. Xususan,
O‘zbek kodeksida huquqiy eksperiment alohida holat sifatida mustaqil tartibga
olingan (41-modda), bu Rossiya va qo‘shni davlatlar qonunchiligida yo‘q. Ijtimoiy
foydali faoliyat ham alohida moddaga ajratilgan (42-modda).

1.3. Jinoyatni istisno etuvchi holatlar institutining tarixiy rivojlanishi
Jinoyatni istisno etuvchi holatlar instituti insoniyat huquqiy taraqqiyotining
uzoq tarixiy yo‘lini bosib o‘tgan. Qadimgi davrlardan boshlab turli xalqlar va
sivilizatsiyalarda muayyan sharoitlarda zarar yetkazishning qonuniy deb e’tirof
etilishi haqidagi g‘oyalar mavjud bo‘lgan.
Qadimgi Rim huquqida ‘vim vi repellere licet’ (kuchga kuch bilan qarshi
turish mumkin) tamoyili mustahkam o‘rin egallab, zaruriy mudofaa institutining
dastlabki asoslarini shakllantirgan. Rim huquqshunosi Tsitseron ‘o‘z hayotini
himoya qilish tabiiy huquqdir’ degan g‘oyani ilgari surgan. O‘rta asrlarda
kanonistik huquq ham zaruriy mudofaani tan olib, uning chegaralarini belgilashga
harakat qilgan.
Evropa klassik jinoyat huquqi maktabida zaruriy mudofaa va o‘ta zarurat
institutlari XVIII–XIX asrlarda qayta shakllantirildi. Italiyalik olim Tsezare
Bekkariya va nemis huquqshunosi Anselm Feyerbax ushbu institutlarni ilmiy
asoslashda muhim hissa qo‘shganlar. 1810-yilgi Fransuz jinoyat kodeksi va 1871-
yilgi Germaniya Jinoyat ulo ж eniyasi zaruriy mudofaani mustaqil qonuniy holat
sifatida mustahkamladi.
Sovet davrida (1917–1991) O‘zbekiston hududida amal qilgan jinoyat
qonunchiligida zaruriy mudofaa va o‘ta zarurat mavjud bo‘lib, biroq ular asosan
mudofaa qiluvchi shaxs manfaatlaridan ko‘ra, davlat va ‘sotsializm mulki’ni
himoya qilish nuqtai nazaridan talqin etilgan. 1959-yildagi O‘zSSR Jinoyat
kodeksi bu holatlarni 13–14-moddalarda tartibga olgan edi.
O‘zbekiston mustaqillik davrida (1991-yildan) yangi Jinoyat kodeksini
ishlab chiqishda ushbu institutni tubdan qayta ko‘rib chiqdi. 1994-yil 22-
sentyabrda qabul qilingan va 1995-yil 1-apreldan kuchga kirgan Jinoyat kodeksi
jinoyatni istisno etuvchi holatlarni sakkizta mustaqil holat shaklida tartibga oldi.
Bu yondashuv o‘sha davr uchun ilg‘or bo‘lib, qo‘shni davlatlar qonunchiligiga
nisbatan yangilik hisoblangan. 2001-yilgi, 2014-yilgi va 2021-yilgi o‘zgartishlar
bilan ushbu normalar yanada takomillashtirildi.

Hozirgi kunda jinoyatni istisno etuvchi holatlar instituti yangi ijtimoiy va
texnologik muammolar bilan yuzlashmoqda. Kibermakon, biotexnologiyalar,
sun’iy intellekt va masofaviy boshqariladigan qurollar bilan bog‘liq yangi holatlar
klassik huquqiy doiraga sig‘maydi va qonunchilikni yangilashni taqozo etmoqda.
Jinoyatni istisno etuvchi holatlar instituti insoniyat huquqiy taraqqiyotining
eng murakkab va uzoq yo‘lini bosib o‘tgan institutlardan biri hisoblanadi. Bu
institutning mohiyati shundaki, muayyan sharoitlarda shaxs tomonidan ijtimoiy
xavfli qilmish sodir etilishi, lekin u jinoyat deb topilmaydi, chunki u na ijtimoiy
xavfli, na g‘ayriqonuniy va na aybli hisoblanadi. Tarixan bu g‘oya tabiiy huquq
nazariyasidan, shaxsni himoya qilish instinktidan va davlatning zo‘ravonlik
monopoliyasini cheklash zaruratidan kelib chiqqan. Qadimgi davrlardan bugungi
kungacha institut doimiy ravishda takomillashib, ijtimoiy munosabatlar,
texnologiyalar va qadriyatlar o‘zgarishiga moslashgan. Quyida ushbu institutning
tarixiy rivojlanishini bosqichma-bosqich, chuqur tahlil va amaliy misollar bilan
batafsil yoritamiz.
Insoniyat tarixining eng qadimgi bosqichlarida ham zarar yetkazishning
ayrim holatlarda qonuniy deb e’tirof etilishi haqidagi g‘oyalar mavjud edi.
Qadimgi Sharq tsivilizatsiyalarida, xususan, Hammurabi qonunlarida (miloddan
avvalgi XVIII asr) “ko‘zga ko‘z, tishga tish” (talion) tamoyili hukmron bo‘lsa-da,
o‘zini himoya qilish holatlari uchun imtiyozlar nazarda tutilgan. Masalan, uyga
tungi vaqtda bostirib kirgan o‘g‘rini o‘ldirish hollari alohida tartibga solingan va
jazodan ozod qilingan.
Eng mukammal shaklda esa qadimgi Rim huquqida rivojlangan. Rim
fuqarolik huquqining asosiy manbalaridan biri – Yustinian Digestida (milodiy VI
asr) mashhur “vim vi repellere licet” (kuchga kuch bilan qarshi turish mumkin)
tamoyili mustahkamlangan (Digest 43.16.3.9, Ulpian). Bu tamoyilga ko‘ra, shaxs
o‘z hayoti, sog‘lig‘i yoki mulkiga qarshi noqonuniy tajovuzga nisbatan mutanosib
zarar yetkazishi mumkin edi. Rim huquqshunosi Mark Tulliy Tsitseron o‘zining
“De Officiis” (Burchlar haqida) va “Pro Milone” nutqlarida “o‘z hayotini himoya
qilish tabiiy huquqdir” degan g‘oyani ilgari surgan. U Milo ishida (miloddan

avvalgi 52-yil) – Klodiy tomonidan hujumga uchragan va o‘zini himoya qilgan
shaxsni himoya qilgan. Amaliy misol: Rimda tungi vaqtda uyga kirib kelgan
qaroqchiga qarshi qurol ishlatish – to‘liq oqlangan. Agar hujum tugagan bo‘lsa-yu,
qo‘shimcha zarba berilsa – bu “chegaradan oshish” hisoblanib, javobgarlikka
tortilgan.
Tahlil: Rim huquqi institutni shaxsiy qasosdan davlat tomonidan tartibga
solinadigan huquqqa aylantirishda muhim qadam bo‘ldi. Bu yondashuv
keyinchalik Yevropa huquqiy an’analariga asos soldi. Biroq, quldorlik jamiyatida
bu huquq faqat erkin fuqarolarga tegishli edi – qullar va chet elliklar uchun
cheklovlar mavjud edi.
O‘rta asrlarda (V–XV asrlar) institut kanon (cherkov) huquqi doirasida
rivojlandi. Gratianning “Decretum” (XII asr) va ayniqsa, Foma Akvinskiyning
“Summa Theologica” asarida (XIII asr) zaruriy mudofaa tabiiy huquq sifatida tan
olindi. Akvinskiy “ikki tomonlama ta’sir” (double effect) doktrinasini ishlab
chiqdi: agar shaxs yaxshi maqsad bilan (o‘zini himoya qilish) harakat qilsa va
yomon oqibat (tajovuzchiga zarar) niyat qilinmagan bo‘lsa, bu qonuniy
hisoblanadi. Feodal Yevropada esa “vendetta” (qonli o‘ch olish) odati keng
tarqalgan bo‘lib, cherkov va qirollik hokimiyati uni cheklashga harakat qilgan.
Amaliy misol: XIII asr Angliyada “castle doctrine” (qal’a doktrinasi)
shakllandi – o‘z uyida hujumga uchragan shaxs har qanday kuch bilan himoya
qilishi mumkin edi. Biroq, inkvizitsiya davrida diniy bid’atchilarga qarshi
“mudofaa” niqobi ostida zo‘ravonlik holatlari ham uchragan.
Tahlil: O‘rta asrlar institutni axloqiy va diniy asos bilan boyitdi, lekin sinfiy
cheklovlar (dvoryanlar uchun keng huquqlar, oddiy xalq uchun tor) saqlanib qoldi.
Bu davr institutning keyingi ilmiy asoslanishiga zamin yaratdi.
XVIII asrda ma’rifatparvarlik g‘oyalari institutni tubdan o‘zgartirdi.
Italiyalik olim Chezare Bekkariya 1764-yilda nashr etilgan “Jinoyatlar va jazolar
haqida” (“Dei delitti e delle pene”) asarida zaruriy mudofaani tabiiy huquq sifatida
asoslab berdi. U jinoyatni oldini olishda qonunlarning aniqligi va mutanosibligini
ta’kidlab, o‘zini himoya qilish huquqini cheklashni noto‘g‘ri deb hisobladi.

Bekkariya g‘oyalari Toskana (1786), Avstriya va Fransiya qonunchiligiga bevosita
ta’sir ko‘rsatdi.
Nemis huquqshunosi Anselm Reynxold Feyerbax (1775–1833)
“Germaniyada amal qiluvchi umumiy jinoyat huquqi darsligi” asarida institutni
psixologik nazariya asosida ishlab chiqdi. U zaruriy mudofaani “majburiy holat”
sifatida ko‘rib, uning chegaralarini aniq belgilashni taklif qildi.
1810-yilgi Fransuz Jinoyat kodeksi (Napoleon kodeksi) 328-moddada
zaruriy mudofaani mustaqil asos sifatida mustahkamladi: agar hujum xavfli va
hozirgi bo‘lsa, mudofaa qonuniy hisoblanardi. 1871-yilgi Germaniya Jinoyat
ulo‘jeniyasi (§ 53) “Notwehr” (zaruriy mudofaa) va “Notstand” (o‘ta zarurat) ni
batafsil tartibga soldi.
Amaliy misollar va tahlil:
- Fransiyada 1820-yillardagi sud ishlari: Uy egasi o‘g‘rini o‘ldirgan – agar
o‘g‘ri qurolli bo‘lsa va hujum davom etayotgan bo‘lsa, to‘liq oqlangan. Agar o‘g‘ri
qochib ketayotgan bo‘lsa-yu, orqasidan otishgan bo‘lsa – “chegaradan oshish” deb
5–10 yil qamoq jazosi berilgan.
- Germaniyada XIX asr oxirida sanoatlashtirish davrida ishchilar o‘zlarini
himoya qilish holatlari ko‘paygan; sudlar ko‘pincha ish beruvchilar manfaatini
himoya qilgan.
Bu davr institutni ilmiy asoslash va kodifikatsiya bosqichi bo‘ldi. Bekkariya
va Feyerbax g‘oyalari insonparvarlikni oldinga surib, o‘rta asrlardagi shafqatsiz
jazolarni chekladi.
Sovet davri (1917–1991): Sinfiy yondashuv va davlat manfaatlarining
ustunligi
Sovet jinoyat huquqida institut sinfiy kurash nuqtai nazaridan talqin etildi.
1922 va 1926-yilgi RSFSR Jinoyat kodekslarida zaruriy mudofaa (13-modda) va
o‘ta zarurat (14-modda) mavjud edi. 1959-yil 21-mayda qabul qilingan O‘zSSR

Jinoyat kodeksi ham shu moddalar asosida tuzilgan (13–14-moddalar). Bu
normalar asosan “sotsializm mulki” va davlat manfaatlarini himoya qilishga
yo‘naltirilgan edi. Shaxsiy mulkni himoya qilish ikkinchi darajali hisoblangan.
Amaliy misollar:
- Kolxoz yoki zavodda o‘g‘rilikka qarshi kurashda qurol ishlatish – deyarli
har doim oqlangan, chunki “davlat mulki himoya qilinmoqda” deb baholangan.
- Oddiy fuqaro o‘z uyida yoki shaxsiy mol-mulkini himoya qilsa –
“chegaradan oshish” holatlari ko‘p uchragan. Masalan, 1970–1980-yillarda
O‘zbekistonda dehqon o‘z bog‘idagi o‘g‘rini kaltaklagan – ko‘pincha “o‘ta
zo‘ravonlik” deb javobgarlikka tortilgan.
- Tahlil: Bu yondashuv totalitar tizimning mohiyatini aks ettirardi. Inson
huquqlari emas, “sotsialistik qonuniylik” ustun edi. Natijada, fuqarolar o‘zlarini
himoya qilishdan qo‘rqishgan, chunki “davlat o‘zi himoya qiladi” degan yolg‘on
g‘oya tarqalgan. Sud amaliyoti ko‘rsatishicha, 1950–1980-yillarda zaruriy mudofaa
bo‘yicha oqlov hukmlari 15–20 foizdan oshmas edi.
O‘zbekiston mustaqillik davri (1991-yildan hozirgacha): Insonparvarlik va
zamonaviy yondashuv
1991-yil mustaqillik e’lon qilingach, O‘zbekiston tub islohotlarga kirishdi.
1994-yil 22-sentyabrda qabul qilingan va 1995-yil 1-apreldan kuchga kirgan
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi jinoyatni istisno etuvchi holatlar
institutini tubdan qayta ko‘rib chiqdi. 35-moddada quyidagi 7 ta mustaqil holat
mustahkamlandi (ba’zi manbalarda 8 ta deb hisoblanadi, chunki “boshqa
qonunlarda nazarda tutilgan holatlar” qo‘shiladi):
1. Kichik ahamiyatli qilmish (36-modda)
2. Zaruriy mudofaa (37-modda)
3. O‘ta zarurat (39-modda)
4. Ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlab olishda zarar yetkazish
(38-modda)
5. Buyruq yoki boshqa vazifani bajarish (42-modda)

6. Kasbiy yoki xo‘jalik faoliyati bilan bog‘liq asosli tavakkalchilik (41-
modda)
7. Jismoniy yoki ruhiy majburlash yoxud qo‘rqitish natijasida qilmish sodir
etish (40-modda)
Bu yondashuv o‘sha davr uchun mintaqada eng ilg‘or hisoblangan. 2001,
2014 va 2021-yillardagi o‘zgartirishlar bilan normalar yanada aniqlashtirildi:
zaruriy mudofaa chegaralari kengaytirildi, oila va uy-joyni himoya qilish uchun
qo‘shimcha kafolatlar kiritildi (Oliy sud Plenumining 2022-yilgi tushuntirishlarida
batafsil yoritilgan).
Amaliy misollar va tahlil:
- 2015-yilda Toshkent viloyatida uyga bostirib kirgan qurolli o‘g‘rini pichoq
bilan yaralagan ayol – sud tomonidan to‘liq oqlangan (37-modda, hujum xavfli va
hozirgi bo‘lgan).
- Agar hujum tugagan bo‘lsa-yu, qochib ketayotgan o‘g‘riga orqasidan zarba
berilsa – “chegaradan oshish” (107-modda bo‘yicha) – 3 yilgacha ozodlikdan
mahrum qilish.
- O‘ta zarurat misoli: 2020-yilda pandemiya davrida shifokor bemorga
yordam berish uchun karantin qoidalarini buzgan – javobgarlikdan ozod qilingan.
- Tahlil: 1994-yilgi JK inson huquqlarini ustun qo‘ydi, davlat manfaatlaridan
shaxs manfaatlariga o‘tishni ta’minladi. Bu Konstitutsiyaning 13-moddasiga (inson
oliy qadriyat) to‘liq mos keladi. Sud amaliyoti insonparvarlikni oshirdi – oqlov
hukmlari ulushi 40–50 foizga yetdi. Biroq, ba’zi hollarda suiiste’mol qilish
(masalan, “o‘zini himoya qilaman” niqobi ostida qasddan jinoyat) uchragan. 2021-
yilgi o‘zgartirishlar bu muammolarni qisman hal qildi.
Hozirgi zamon muammolari va kelajak istiqbollari
Bugungi kunda institut yangi tahdidlar bilan yuzlashmoqda: kibermakon,
sun’iy intellekt, biotexnologiyalar, dronlar va masofaviy qurollar. Klassik “zaruriy
mudofaa” tushunchasi kibermudofaaga (hack back) to‘liq mos kelmaydi – chunki
hujum “hozirgi” va “jismoniy” emas. AI boshqariladigan avtonom qurol tizimi

zarar yetkazsa, kim javobgar? O‘zbekiston qonunchiligi hali bu masalalarni to‘liq
tartibga solmagan.
Tahlil va tavsiyalar: O‘zbekiston modeli Yevropa va MDH davlatlari orasida
muvozanatli – AQShdagi “Stand Your Ground” kabi keng emas, lekin Rossiya
yoki Qozog‘istondan ilg‘or. Kelajakda yangi moddalar kiritish zarur:
kibermudofaa, AI xavfi, biotexnologik tajovuzlarga qarshi. Xalqaro tajriba
(Germaniya 2023-yilgi islohotlari, AQSh federal qonunlari) o‘rganilib,
O‘zbekiston Jinoyat kodeksiga moslashtirish lozim.
Jinoyatni istisno etuvchi holatlar institutining tarixiy rivojlanishi inson
huquqlarining kengayishi va davlat hokimiyatining cheklanishi yo‘nalishida
kechgan. Qadimgi Rimdan 1994-yilgi O‘zbekiston Jinoyat kodeksigacha bo‘lgan
yo‘l – bu shaxs erkinligi va xavfsizligi uchun kurash tarixidir. Bugungi kunda
institut zamonaviy tahdidlarga moslashishi, sud amaliyoti yanada insonparvar
bo‘lishi va yangi texnologik normalar ishlab chiqilishi zarur. Bu yo‘lda
O‘zbekiston o‘zining mustaqil huquqiy an’analarini saqlab qolgan holda, xalqaro
standartlarga intilishi davom etmoqda.

II BOB. JINOYATNI ISTISNO ETUVCHI HOLATLARNING JINOYAT-
HUQUQIY TAHLILI
2.1. Zaruriy mudofaa: tushunchasi, shartlari va chegaralari
Zaruriy mudofaaning huquqiy asosi va tushunchasi. O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksining 35-moddasiga ko‘ra, zaruriy mudofaa – bu
shaxsning o‘zini yoki boshqa shaxsni, uning huquqlari va qonuniy manfaatlarini,
jamiyat yoki davlat manfaatlarini ijtimoiy xavfli tajovuzdan himoya qilish
maqsadida tajovuzkorga zarar yetkazish orqali amalga oshirilgan xatti-harakatdir.
Bunday zarar yetkazish jinoyat sifatida baholanmaydi, agar mudofaa chegarasi
oshirib yuborilmagan bo‘lsa.
Zaruriy mudofaa huquqi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 25-
moddasida mustahkamlangan shaxs daxlsizligi huquqining bevosita davomi
hisoblanadi. Bu holat fuqarolarni tajovuzdan faol himoya qilish imkoniyatini
beradi va davlatning hamisha yonida bo‘la olmasligini hisobga olib, har bir
shaxsning o‘z va boshqalarning hayoti hamda sog‘lig‘ini himoya qilish huquqini
kafolatlaydi. 3
Zaruriy mudofaaning shartlari. Zaruriy mudofaaning qonuniy deb
topilishi uchun bir qator shartlar bajarilishi zarur. Bu shartlar ikki guruhga
bo‘linadi: tajovuzga nisbatan qo‘yiladigan shartlar va mudofaaga nisbatan
qo‘yiladigan shartlar.
Tajovuzga nisbatan qo‘yiladigan shartlar quyidagilardan iborat. Birinchi
shart – tajovuzning ijtimoiy xavfliligi: tajovuz shaxs, jamiyat yoki davlat
manfaatlariga zarar yetkazishi yoki zarar yetkazish xavfini tug‘dirishi lozim. Faqat
ijtimoiy xavfli (jinoyat yoki ma’muriy huquqbuzarlik darajasidagi) tajovuzdan
himoya qilishda zaruriy mudofaa holati yuzaga kelishi mumkin. Ahamiyatsiz
huquqbuzarlik yoki qo‘pollik zaruriy mudofaaga asos bo‘lmaydi.
Ikkinchi shart – tajovuzning haqiqiyligi: tajovuz ob’ektiv ravishda mavjud
bo‘lishi kerak, faqat tasavvurdagi yoki shaxsning o‘zi tomonidan xayoliy ravishda
3
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2018-yil 19-dekabrdagi «Zaruriy mudofaa va o‘ta zarurat
holatlarida jinoyat-huquqiy me’yorlarini qo‘llash to‘g‘risida»gi qarorlari.

qo‘yib berilgan bo‘lmasligi lozim. Agar shaxs noto‘g‘ri tasavvur natijasida
mudofaa qilsa (ya’ni aslida hujum bo‘lmagan holda hujum bor deb o‘ylasa), bu
‘noto‘g‘ri mudofaa’ deb ataladi va alohida huquqiy baholashni talab qiladi.
Uchinchi shart – tajovuzning bevostaligi: tajovuz hozirda amalga
oshirilayotgan yoki darhol boshlanishi kutilayotgan bo‘lishi kerak. Allaqachon
tugagan tajovuzga nisbatan mudofaa hisoblangan zarar yetkazish – bu mudofaa
emas, balki o‘ch olishdir. Biroq ‘bevositalik’ tushunchasini tor talqin qilmaslik
kerak: tajovuz hali boshlanmagan bo‘lsa ham, uning boshlanishi shubhasiz bo‘lsa,
mudofaa qilish mumkin.
Mudofaaga nisbatan qo‘yiladigan shartlar: birinchi shart – mudofaa faqat
tajovuzkorning o‘ziga nisbatan amalga oshirilishi: mudofaadan begunoh uchinchi
shaxslar zarar ko‘rmasligi kerak. Bu zaruriy mudofaani o‘ta zaruriyatdan
ajratuvchi asosiy belgisidir. Ikkinchi shart – mudofaaning maqsadi tajovuzni
qaytarish bo‘lishi: shaxs tajovuzni tugatish yoki oldini olish maqsadida harakat
qilishi kerak, nafaqat tajovuzkorga o‘ch olish uchun. Uchinchi shart – mudofaa
chegaralarining buzilmasligi.
Mudofaa chegarasini oshirib yuborish masalasi. Jinoyat kodeksining 35-
moddasiga ko‘ra, mudofaa chegarasi oshirib yuborilgan deb topiladi, agar mudofaa
tajovuzning xarakteri va xavfliligiga aniq mos kelmaydigan og‘ir zarar yetkazilgan
bo‘lsa. Biroq ushbu belgi shaxsdan mukammal hisob-kitob qilishni talab etmaydi –
u hujum paytida zo‘riqish va qo‘rquv ostida bo‘lgan sharoitni hisobga olish zarur.
Oliy sud plenumining ko‘rsatmalariga muvofiq, mudofaa chegarasini oshirib
yuborishni aniqlashda quyidagi omillarni e’tiborga olish lozim: tajovuzning kuchi
va shiddati; tajovuzkor bilan mudofaa qiluvchi shaxsning jismoniy kuchi
o‘rtasidagi nisbat; qurol va vositalar mavjudligi; voqea bo‘lib o‘tgan joy va vaqt;
mudofaa qiluvchi shaxsning ruhiy holati; to‘satdan va kutilmagan hujum holatlari.
Ayniqsa, kutilmagan va to‘satdan amalga oshirilgan hujumda shaxsdan vaziyatni
to‘liq baholashni talab qilish adolatsiz hisoblanadi.
Bundan tashqari, hayot va sog‘liqqa bevosita tahdid solinayotgan holatlarda
(masalan, qurol bilan hujum, o‘ldirish tahdidi) zaruriy mudofaaning chegarasi

amalda keng talqin etiladi. Bunday hollarda mudofaa qiluvchi shaxsdan
mutanosiblikni ta’minlash imkoni kam bo‘lganligi e’tirof etilgan.
Mudofaa chegarasini oshirib yuborish holati jinoyat hisoblanadi va Jinoyat
kodeksining 97-moddasining 2-qismi (mudofaa chegarasini oshirib yuborib
qotillik) yoki 104-moddasining 2-qismi (mudofaa chegarasini oshirib yuborib og‘ir
shikast yetkazish) bo‘yicha javobgarlikka sabab bo‘ladi, biroq bunday holatlarda
jazoning yuqori chegarasi sezilarli darajada past belgilangan.
2.2. O‘ta zarurat instituti va uni zaruriy mudofaadan farqlash
O‘ta zarurat tushunchasi. Jinoyat kodeksining 37-moddasiga ko‘ra, o‘ta
zarurat – bu o‘z shaxsidan yoki boshqa shaxslardan, shuningdek jamiyat yoki
davlat manfaatlaridan haqiqiy xavfni bartaraf etish uchun boshqa yo‘l bo‘lmagan
holda zaruriy deb tan olingan zarar yetkazilishidir. Bunday zarar yetkazish jinoyat
sifatida baholanmaydi, agar yetkazilgan zarar bartaraf etilgan zarardan kichik
bo‘lsa.
O‘ta zarurat holatida shaxs muayyan qadriyatlarni saqlash uchun boshqa
qadriyatlarga zarar yetkazishga majbur bo‘ladi. Masalan, yirik yong‘inni oldini
olish uchun unga to‘sqin bo‘lgan binoni buzish; haydovchi to‘siq paydo bo‘lganda
yo‘ldan chetga burib, yoqasidagi ariq qirg‘og‘ini buzishi; shifokor tez tibbiy
yordam ko‘rsatish uchun xususiy binoni egasining ruxsatisiz buzib kirishi kabi
holatlar o‘ta zarurat doirasiga kiradi. 4
O‘ta zaruriyatning shartlari. Birinchi shart – xavfning haqiqiyligi: xavf
ob’ektiv tarzda mavjud bo‘lishi, faqat xayoliy bo‘lmasligi kerak. Ikkinchi shart –
xavfning bevostaligi: xavf hozirda mavjud bo‘lishi yoki darhol yuzaga kelishi
kutilishi lozim. Uchinchi shart – xavfni boshqacha yo‘l bilan bartaraf etish
imkonsizligi: bu o‘ta zaruriyatning zaruriy mudofaadan eng asosiy farqlovchi
belgisidir. Zaruriy mudofaada shaxs boshqa yo‘l bo‘lsa ham mudofaa qilish
huquqiga ega, o‘ta zaruriyatda esa boshqa yo‘l umuman bo‘lmasligi shart.
To‘rtinchi shart – yetkazilgan zarar bartaraf etilgan zarardan kam bo‘lishi: bu
miqdoriy talab eng muhim shartlardan biridir.
4
Karimov S.Sh. Jinoyat huquqi. Umumiy qism: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: TDYuI, 2022. – 356 b.

O‘ta zaruriyat manbai xilma-xil bo‘lishi mumkin: tabiiy ofatlar (zilzila, suv
toshqini, yong‘in), texnika nosozliklari (avtomobil tormozining ishlamasligi),
hayvon hujumi, boshqa shaxsning noo‘rin harakati, kasallik yoki jarohat. Xavf
qanday manbadan kelib chiqqanidan qat’i nazar, ushbu holatning shartlari
bajarilsa, o‘ta zaruriyat yuzaga kelishi mumkin.
O‘ta zaruriyat va zaruriy mudofaaning farqlari. Bu ikki holat orasidagi
asosiy farqlar quyidagilardan iborat. Birinchi farq – xavf manbaiga ko‘ra: zaruriy
mudofaada xavf faqat boshqa shaxsning tajovuzidan kelib chiqadi; o‘ta zaruriyatda
esa xavf tabiiy hodisalar, mexanizmlar yoki boshqa manbalardan ham kelishi
mumkin. Ikkinchi farq – zarar yetkazilgan shaxsga ko‘ra: zaruriy mudofaada zarar
tajovuzkorning o‘ziga yetkaziladi; o‘ta zaruriyatda esa zarar begunoh uchinchi
shaxsga yetkazilishi mumkin. Uchinchi farq – mutanosiblik talabiga ko‘ra: zaruriy
mudofaada mutanosiblik talabi nisbatan keng talqin etilsa, o‘ta zaruriyatda
yetkazilgan zarar bartaraf etilgan zarardan aniq kichik bo‘lishi shart. To‘rtinchi
farq – muqobillik talabiga ko‘ra: zaruriy mudofaada ‘boshqa yo‘l yo‘q’ sharti
qo‘yilmasa, o‘ta zaruriyatda bu shart mutlaq majburiydir.
Sud amaliyotida ushbu ikki holatni noto‘g‘ri farqlash holatlari uchraydi.
Ba’zida o‘ta zaruriyat holatida harakat qilgan shaxsga zaruriy mudofaa qoidalari
qo‘llanadi va aksincha. Bu esa noto‘g‘ri huquqiy baholashga olib keladi. Shu
sababli, har bir aniq vaziyatni to‘liq tahlil qilish, xavf manbaini, zarar yetkazilgan
shaxsni va mutanosiblik masalasini aniq belgilash zarur.
2.3. Jinoiy harakatni to‘xtatish zaruriyati va asosli xavf-xatar
Jinoiy harakatni to‘xtatish zaruriyati. Jinoyat kodeksining 36-moddasiga
ko‘ra, jinoyatni to‘xtatish zaruriyati – bu huquqni muhofaza qiluvchi organlar
xodimi yoki fuqaro tomonidan jinoyat sodir etayotgan yoki sodir etishga
urinayotgan shaxsni tutib olish maqsadida unga zarar yetkazilishidir, agar ushbu
shaxsni boshqacha yo‘l bilan tutib bo‘lmagan taqdirda va yetkazilgan zarar uning
sodir etayotgan jinoyatining og‘irligiga mutanosib bo‘lsa.
Ushbu holat zaruriy mudofaadan bir qator belgilari bilan farqlanadi.
Birinchidan, jinoyatni to‘xtatishda tajovuz allaqachon tugatilgan bo‘lishi yoki hali

boshlanmagan bo‘lishi mumkin – asosiysi, jinoyatchi qochib ketmoqda yoki
qochishga urinmoqda. Zaruriy mudofaada esa tajovuz hozirda amalga
oshirilayotgan bo‘lishi shart. Ikkinchidan, jinoyatni to‘xtatish holatida maqsad
shaxsni tutib olish – ya’ni u adolat qo‘liga topshirilishi kerak. Bu maqsadsiz
yetkazilgan zarar ushbu holat doirasiga kirmaydi.
Jinoyatni to‘xtatish holati amalda huquqni muhofaza qilish xodimlari
(politsiya, prokuratura, xavfsizlik xizmati xodimlari) tomonidan ko‘proq
qo‘llaniladi, biroq oddiy fuqarolar ham qonun doirasida jinoyatchi shaxsni tutib
olish uchun zaruriy kuch ishlatishi mumkin. Muayyan chegaralarda fuqarolarning
bunday harakati jinoyat sifatida baholanmaydi. 5
Ushbu holatning muhim sharti – mutanosiblik talab etiladigan jazo olish
mumkin bo‘lgan jinoyatning og‘irlik darajasiga qarab belgilanadi. Og‘ir jinoyat
sodir etgan shaxsni tutib olish uchun katta zarar yetkazish mumkin, yengil jinoyat
uchun esa bunday kuchga yo‘l qo‘yilmaydi.
Asosli xavf-xatar. Jinoyat kodeksining 38-moddasida nazarda tutilgan
asosli xavf-xatar holati yangilik va ijtimoiy foydali xatti-harakatlar sohasida
alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu holat quyidagi ta’rifni o‘z ichiga oladi: jamiyat
yoki davlat uchun muhim bo‘lgan, ilmiy, texnologik, iqtisodiy yoki ijtimoiy
jihatdan zaruriy maqsadga erishish uchun shaxs xavf-xatar bilan bog‘liq harakatlar
amalga oshirilganda, bu harakatlar jinoyat sifatida baholanmaydi, agar maqsadga
boshqa yo‘l bilan erishish mumkin bo‘lmagan bo‘lsa.
Asosli xavf-xatar holati asosan ilmiy tadqiqotlar, texnik sinovlar, harbiy
mashqlar va boshqa ixtisoslashgan faoliyat sohasida yuzaga keladi. Masalan, yangi
dori vositasini sinab ko‘rishda kutilmagan yon ta’sirlar yuzaga kelishi; yangi
texnik konstruksiyani sinovdan o‘tkazishda avariya ro‘y berishi; harbiy tajribalar
davomida ziyonlar bo‘lishi kabi holatlar asosli xavf-xatar doirasiga kiradi.
Ushbu holatning asosiy shartlari: birinchidan, maqsad ijtimoiy foydali
bo‘lishi – xavf-xatar faqat shaxsiy manfaat uchun emas, balki jamiyat yoki davlat
5
Musayev A.X., Roshchin I.I. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent: Adolat, 2020. –
624 b.

manfaatiga xizmat qiladigan natijaga erishish maqsadida qabul qilinishi kerak;
ikkinchidan, xavfni oldini olishning boshqa yo‘li bo‘lmasligi; uchinchidan, shaxs
xavfning oldini olish uchun barcha zarur choralarni ko‘rgan bo‘lishi; to‘rtinchidan,
ko‘p odamning hayoti xavf ostiga qo‘yilmasligi yoki ekologik ofat yoki ijtimoiy
falokatga yo‘l qo‘yilmasligi.
Asosli xavf-xatar instituti zamonaviy fan va texnikaning jadal rivojlanishi
sharoitida alohida dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Biotexnologiyalar, yadroviy
tadqiqotlar, sun’iy intellekt tizimlarini sinovdan o‘tkazish kabi sohalarda xavf-
xatarsiz ilmiy taraqqiyot deyarli mumkin emas. Shu sababli, ushbu institutni keng
va moslashuvchan tarzda qo‘llash zarur.
2.4. Amrni bajarish, fizik va ruhiy majburlash, huquqiy eksperiment
Amrni bajarish. Jinoyat kodeksining 39-moddasiga ko‘ra, xizmat
majburiyatini bajarayotgan shaxs tomonidan qonuniy amrni yoki buyruqni bajarish
natijasida yetkazilgan zarar jinoyat hisoblanmaydi. Agar amr yoki buyruq
noqonuniy bo‘lib, ijrochi bu haqda bilmagan bo‘lsa, javobgarlik amrni bergan
shaxsga yuklatiladi. Agar ijrochi amrning noqonuniyligini bilgan bo‘lsa, u o‘zi
ham javobgarlikka tortiladi.
Ushbu holat harbiy xizmat va davlat organlari uchun alohida ahamiyatga
ega. Harbiy xizmatchi o‘z boshlig‘idan qonuniy amrni bajarishga majbur. Biroq
amr aniq jinoyatni sodir etishni buyursa (masalan, begunoh shaxsni o‘ldirish yoki
qiynoqqa solish), harbiy xizmatchi bunday amrni bajarishdan bosh tortishga haqli
va majburlidir. Xalqaro humanitar huquq ham ‘buyruqqa rioya qilish’ mudofaasini
cheklab, jinoyatchi amrni bajarishni rad etish majburiyatini belgilaydi.
Qonuniy amr va noqonuniy amrni farqlash uchun ijrochi amrning tashqi
belgilariga, tartib-qoidalarga va umumiy qonunchilikka muvofiqligi haqida fikr
yuritishga majbur. Agar amrning noqonuniyligi yaqqol ko‘rinib tursa, ijrochi uni
bajarishdan bosh tortishi shart.
Fizik va ruhiy majburlash. Jinoyat kodeksining 40-moddasiga ko‘ra,
jismoniy kuch yoki ruhiy bosim ta’sirida amalga oshirilgan xatti-harakatlar jinoyat
sifatida baholanmaydi, agar shaxs o‘z xatti-harakatini boshqarish qobiliyatidan

mahrum bo‘lgan bo‘lsa (fizik majburlash) yoki hayoti, sog‘lig‘i yoki yaqinlarining
manfaatlariga haqiqiy tahdid solingan bo‘lsa (ruhiy majburlash).
Fizik majburlash – bu shaxsni jismoniy kuch bilan muayyan harakatni
amalga oshirishga majburlashdir. Masalan, qurol ko‘rsatib, boylamchilik qilib yoki
narkotik modda berib, shaxsni muayyan harakat qilishga majburlash. Bu holat
shaxsning irodasi butunlay yo‘qqa chiqarilgan hollarda qo‘llaniladi.
Ruhiy majburlash – bu tahdid, qo‘rqitish yoki boshqa psixologik ta’sir
o‘tkazish orqali shaxsni muayyan harakat qilishga majburlashdir. Ruhiy
majburlash holati o‘ta zaruriyat qoidalari bo‘yicha baholanadi, ya’ni shaxs xavfni
boshqacha bartaraf etish imkoniga ega bo‘lmagan taqdirdagina ushbu holat
qo‘llaniladi.
Huquqiy eksperiment. Jinoyat kodeksining 41-moddasiga ko‘ra, huquqiy
eksperiment – bu qonunchilikda belgilangan tartibda o‘tkazilayotgan, ilmiy, texnik
yoki boshqa ijtimoiy foydali tadqiqot yoxud tajriba jarayonida yetkazilgan zarar
jinoyat hisoblanmaydi, agar barcha zaruriy ehtiyot choralari ko‘rilgan bo‘lsa.
Ushbu holat O‘zbekiston jinoyat qonunchiligining o‘ziga xos xususiyati bo‘lib,
MDH davlatlarining ko‘pchiligi qonunchiligida bu mustaqil holat sifatida
ajratiilmagan. 6
Ijtimoiy foydali faoliyat. Jinoyat kodeksining 42-moddasiga ko‘ra,
qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshirilayotgan kasb-hunar faoliyati –
shifokorlik amaliyoti (jarrohlik operatsiyalari, dori-darmon bilan davolash), sport
musobaqalari (ruxsat etilgan texnik harakatlar natijasida shikastlanish), huquqni
muhofaza qiluvchi organlar faoliyati (qonuniy kuch ishlatish) va boshqa shu kabi
ijtimoiy foydali faoliyatlar doirasida yetkazilgan zarar jinoyat hisoblanmaydi, agar
barcha belgilangan qoida va talablarga rioya qilingan bo‘lsa.
III BOB. JINOYATNI ISTISNO ETUVCHI HOLATLARNI QO‘LLASH
AMALIYOTI VA TAKOMILLASHTIRISH
3.1. Sud amaliyotida jinoyatni istisno etuvchi holatlarni qo‘llash muammolari
6
Xoliqov A.R. Jinoyatni istisno etuvchi holatlar: muqoyasali-huquqiy tahlil. Monografiya. – Toshkent: O‘zbekiston,
2022. – 198 b.

O‘zbekiston sud amaliyotida jinoyatni istisno etuvchi holatlar bilan bog‘liq
ishlar ko‘rib chiqilganda bir qancha tizimli muammolar ko‘zga tashlanadi. Mazkur
muammolarni uch asosiy yo‘nalishda guruhlashtirish mumkin: nazariy-
metodologik muammolar, isbotlash muammolari va tashkiliy-amaliy muammolar.
Nazariy-metodologik muammolar. Birinchi muammo – zaruriy mudofaa
va mudofaa chegarasini oshirib yuborishni bir-biridan farqlashda qiyinchiliklar.
Sud amaliyotini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bir xil faktik holatlarda turli sudlar
turlicha qarorlar qabul qilishi mumkin. Bu esa huquq birligini ta’minlash
printsipiga ziddir.
Ikkinchi muammo – o‘ta zaruriyat va zaruriy mudofaani noto‘g‘ri farqlash
holatlari. Ayniqsa, xavf boshqa shaxsning tajovuzidan kelib chiqqan holatlarda (bu
zaruriy mudofaa), lekin zarar uchinchi begunoh shaxsga yetkazilgan holatlarda (bu
o‘ta zaruriyat) sudlar qaysi holat qo‘llanilishini aniqlashda adashishi mumkin.
Uchinchi muammo – ‘noto‘g‘ri (xayoliy) mudofaa’ holatlarini baholashda
yagona yondashuv yo‘qligi. Shaxs aslida bo‘lmagan hujumdan himoyalanmoqchi
bo‘lib zarar yetkazgan holatlarda uning harakatini zaruriy mudofaa yoki
ehtiyotsizlik asosida sodir etilgan jinoyat sifatida baholash masalasida
qonunchilikda to‘g‘ridan-to‘g‘ri me’yor yo‘q.
To‘rtinchi muammo – zaruriy mudofaa holati bilan ta’sirlanish holati
(affekt) o‘rtasidagi chegarani aniqlash qiyinligi. Quchni ishlatayotgan shaxs
psixologik jihatdan ta’sirlanish holatida bo‘lishi va shu bilan birga zaruriy mudofaa
shartlarini ham bajarishi mumkin. Bunday hollarda qaysi normani qo‘llash
to‘g‘riroq ekanligi masalasida turlicha qarashlar mavjud.
Isbotlash muammolari. Zaruriy mudofaa holatlarida isbotlash jarayonida
bir qator o‘ziga xos qiyinchiliklar mavjud. Birinchidan, voqea ko‘pincha guvohsiz,
tezkorlik bilan sodir bo‘ladi va har ikki taraf bir-birini ayblaydi. Ikkinchidan,
shaxsning ruhiy holati – qo‘rquv, hayajon, to‘satdan hujumga uchrash – uni
vaziyatni to‘g‘ri baholash imkoniyatidan mahrum qiladi va bu holat keyinchalik
isbotlanishi qiyin.

Kamera tasvirlari, tibbiy ko‘riklar, ekspert xulosalari va guvohlar
ko‘rsatuvlari ko‘pincha bir-biriga zid bo‘ladi. Bunday holatlarda sud ‘in dubio pro
reo‘ (shubha aybdor foydasiga) tamoyilini qo‘llashi lozim, biroq amaliyotda bu
tamoyilning qo‘llanilishi har doim ham to‘liq ta’minlanmaydi. 7
Shuningdek, ayblov guruhi isbotlash yukini belgilash masalasida ham
muammo mavjud. O‘zbekiston jinoyat-protsessual qonunchiligiga ko‘ra, aybsizlik
prezumpsiyasi asosida ayblovni isbotlash davlat zimm ас ida. Biroq zaruriy
mudofaa holatini aniqlash uchun mudofaa qilgan shaxs o‘z harakatlarini
asoslashga majbur, bu esa isbotlash yukini uni zimmasiga o‘tkazadi degan
mulohazalarni keltirib chiqaradi.
Tashkiliy-amaliy muammolar. Birinchi muammo – oldindan tergov
bosqichida noto‘g‘ri kvalifikatsiya. Ko‘pincha zaruriy mudofaa yoki o‘ta zaruriyat
holatida harakat qilgan shaxs dastlab jinoiy javobgarlikka tortiladi, tergovga jalb
etiladi va atrofidagilar tomonidan ‘jinoyatchi’ sifatida qabul qilinadi. Sud
jarayonida holatning qonuniy ekanligi aniqlanganda ham, shaxsning obro‘si va
ruhiy holati allaqachon zarar ko‘rgan bo‘ladi.
Ikkinchi muammo – fuqarolarning ushbu holatlar haqida yetarli huquqiy
bilimlarga ega emasligi. Ko‘pchilik fuqarolar zaruriy mudofaa qilish huquqlariga
ega ekanliklarini bilmaydi yoki ushbu huquqning chegaralarini noto‘g‘ri tushunadi.
Bu esa ularning yoki hujumga faol qarshilik ko‘rsatishdan cho‘chishlariga, yoki
aksincha, mudofaa chegaralarini oshirib yuborishlariga sabab bo‘lishi mumkin.
Uchinchi muammo – huquqni muhofaza qilish xodimlari va sudyalarning
malakasi. Jinoyatni istisno etuvchi holatlar – murakkab yuridik konstruksiya
bo‘lib, ularni to‘g‘ri qo‘llash uchun keng bilim va tajriba talab etiladi. Amaliyotda,
ayniqsa hududlardagi sudlarda, ushbu holatlarni noto‘g‘ri baholash hollari
uchraydi.
To‘rtinchi muammo – Oliy sud plenumining ko‘rsatmalarini yangilash
zarurligi. Mavjud plenum qarorlari bir qator zamonaviy holatlarni (kiberxavf,
7
Qodirov B.Y. Zaruriy mudofaa institutining zamonaviy muammolari. Nomzodlik dissertatsiyasi. – Toshkent:
TDYuI, 2023. – 168 b.

masofaviy hujum, texnik vositalar orqali tajovuz) to‘liq qamrab olmaydi. Bu esa
amaliyotda turlicha yondashuvlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘lmoqda.
3.2. Xorijiy davlatlar tajribasi: qiyosiy tahlil
Germaniya tajribasi. Germaniya Jinoyat kodeksining (StGB) 32-moddasi
zaruriy mudofaani tartibga soladi. Germaniya qonunchiligida zaruriy mudofaaning
o‘ziga xos xususiyati shundaki, zarar va mudofaaning mutanosiblik talabi
qo‘yilmaydi – ya’ni shaxs tajovuzni qaytarish uchun kerak bo‘lgan har qanday
zaruriy choradan foydalanish huquqiga ega, hatto tajovuzkor hayotini xavf ostiga
qo‘yish darajasida bo‘lsa ham. Bu ‘mutlaq mudofaa’ deb ataluvchi yondashuv
O‘zbek qonunchiligidan ancha kengroqdir.
Biroq Germaniya sud amaliyoti mutlaq mudofaa huquqini cheklovchi bir
qator istisnolar ishlab chiqdi. Xususan, agar tajovuzkor ruhiy kasalmi yoki bolami,
agar tajovuz ahamiyatsiz bo‘lsa va boshqa yo‘l mavjud bo‘lsa, yoki tajovuz o‘z
harakatlari bilan qo‘zg‘atilgan bo‘lsa – bunday hollarda kuchdan foydalanish
cheklangan.
Germaniya StGB 35-moddasi ‘zaruriy holat’ (Entschuldigungsnostand)
institutini tartibga solib, shaxsning o‘z hayoti, sog‘lig‘i yoki yaqinlarining hayoti
va sog‘lig‘ini boshqacha yo‘l bilan himoya qilib bo‘lmagan holda zarar
yetkazishini oqlovchi holatni belgilaydi. Bu O‘zbekiston Jinoyat kodeksining 37-
moddasiga mos keladi, biroq bir qator farqlari mavjud.
Rossiya Federatsiyasi tajribasi. Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining
(RF JK) 37-moddasi 2002-yil islohoti bilan zaruriy mudofaa huquqini sezilarli
darajada kengaytirdi. Xususan, qasddan o‘ldirish yoki og‘ir shikast yetkazish
xavfini tug‘diradigan tajovuzdan himoyalanishda mudofaa chegarasini oshirib
yuborish tushunchasi qo‘llanilmasligi belgilandi. Bu islohot jamiyatning
jinoyatchilikka qarshi faol kurashini rag‘batlantirishga qaratilgan bo‘lib,
amaliyotda zaruriy mudofaa asosida harakat qilgan shaxslarni jinoiy
javobgarlikdan himoya qildi.

RF JK 40-moddasi jismoniy majburlash holatini tartibga solib, agar
majburlash shaxsning ixtiyorini to‘liq yo‘qqa chiqarsa, u hech qanday jinoiy
javobgarlikka tortilmasligini belgilaydi. Ruhiy majburlash esa o‘ta zaruriyat
qoidalari asosida ko‘rib chiqiladi.
Amerika Qo‘shma Shtatlari tajribasi. AQSh shtatlari qonunchiligida
‘stand your ground’ (o‘z hududingizda turing) qoidasi bir qator shtatlarda (Florida,
Texas va boshqalar) mavjud bo‘lib, bu shaxsdan xavfdan qochishni talab qilmaslik,
aksincha, o‘z joyida turib himoya qilish huquqini beradi. Bu O‘zbek huquqidagi
zaruriy mudofaadan kengroq bo‘lib, bir qator munozaralarga sabab bo‘lmoqda.
AQSh huquqida ‘justification’ (oqlovchi holatlar) va ‘excuse’ (uzrli holatlar)
tushunchalari farqlanadi. Zaruriy mudofaa ‘justification’ hisoblanib, xatti-harakat
o‘zi huquqqa muvofiq deb baholanadi. Amrni bajarish esa ‘excuse’ deb topilishi
mumkin, ya’ni xatti-harakat noto‘g‘ri, lekin shaxs uzrlidir. 8
Xitoy tajribasi. Xitoy Xalq Respublikasi Jinoyat kodeksining 20-moddasi
zaruriy mudofaani tartibga solib, qoida tariqasida mutanosiblik talabini belgilagan.
Biroq 1997-yil islohoti bilan hayotga bevosita tahdid soluvchi tajovuzga nisbatan
cheksiz mudofaa huquqi kiritildi. Xitoy amaliyotida zaruriy mudofaa institutining
qo‘llanilishi nisbatan tor doirada qolmoqda va sudlar ko‘pincha mudofaa
chegarasini oshirib yuborishni qiyin holatlarning ham asosiy belgilarini ko‘radi.
Qiyosiy tahlil xulosalari. Xorijiy tajribani o‘rganish shuni ko‘rsatadiki,
O‘zbekiston qonunchiligida zaruriy mudofaa nisbatan tor talqin etilgan. Ko‘p
davlatlar hayot va sog‘liqqa xavf soluvchi tajovuzlardan himoyalanishda mudofaa
chegarasini oshirib yuborish tushunchasini qo‘llamaydi. Shu bilan birga, O‘zbek
qonunchiligida huquqiy eksperiment alohida tartibga olinishi ijobiy xususiyat
bo‘lib, bu innovatsiyalarni rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
3.3. O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish yo‘llari
8
Raximov F.N. O‘zbekiston jinoyat huquqida o‘ta zarurat instituti: nazariya va amaliyot // Jinoyat huquqi. – 2023. –
№1. – B. 12–19.

O‘tkazilgan tadqiqot natijalari va xorijiy tajriba asosida O‘zbekiston jinoyat
qonunchiligida jinoyatni istisno etuvchi holatlarni tartibga soluvchi normalarni
takomillashtirish bo‘yicha quyidagi takliflar ishlab chiqildi.
Birinchi taklif – zaruriy mudofaa institutini kengaytirish. Jinoyat
kodeksining 35-moddasiga qo‘shimcha qism kiritish tavsiya etiladi, unda hayot va
sog‘liqqa bevosita tahdid soluvchi tajovuzlardan (qurol bilan hujum, o‘ldirish
tahdidi, guruhi hujum) himoyalanishda mudofaa chegarasini oshirib yuborish
tushunchasi qo‘llanilmasligi belgilansin. Bu xorijiy tajribaga mos bo‘lib,
fuqarolarning samarali himoya qilish huquqini ta’minlaydi. 9
Ikkinchi taklif – noto‘g‘ri (xayoliy) mudofaa holatini tartibga olish.
Kodeksga alohida norma kiritish zarur bo‘lib, unda shaxs hujum bo‘ladi deb xato
o‘ylab mudofaa qilgan holatlarda (noto‘g‘ri mudofaa) huquqiy baholash qoidalari
belgilansin. Bunday hollarda shaxsning ehtiyotsizligi bo‘lgan taqdirdagina
javobgarlikka tortilishi va qasddan sodir etilgan jinoyat sifatida baholanmasligi
ko‘rsatilsin.
Uchinchi taklif – asosli xavf-xatar institutini zamonaviylashtirish.
Jinoyat kodeksining 38-moddasini kengaytirib, unda biotexnologiyalar, sun’iy
intellekt, kibermakon va boshqa zamonaviy texnologiyalar sohasidagi
tadqiqotlarda yuzaga keladigan xavf-xatar holatlari ham qamrab olinsin. Maxsus
tartibga solish zaruriy bo‘lgan sohalarda (yadroviy, biologik tadqiqotlar) alohida
qoidalar belgilansin.
To‘rtinchi taklif – Oliy sud plenumi qarorini yangilash. Jinoyatni istisno
etuvchi holatlar bo‘yicha Oliy sud plenumining 2018-yilgi qarorini yangilab, unda
quyidagi masalalar batafsil yoritilsin: zamonaviy texnologiyalar orqali amalga
oshirilgan tajovuzlardan himoyalanish; elektron qurilmalar, kiberata к alar va
masofaviy boshqarish vositalaridan foydalanilgan holatlarda zaruriy mudofaa;
guruhi hujumlarda va ommaviy tartibsizliklarda zaruriy mudofaaning o‘ziga xos
jihatlari.
9
Abdullayev A.A. Asosli xavf-xatar holatida jinoiy javobgarlik masalalari // Adolat. – 2023. – №2. – B. 18–24.

Beshinchi taklif – huquqiy savodxonlikni oshirish. Davlat darajasida
fuqarolarni zaruriy mudofaa va boshqa jinoyatni istisno etuvchi holatlar haqida
ma’lumot berish dasturini ishlab chiqish zarur. Maktab va oliy ta’lim
muassasalarida huquqiy ta’lim doirasida ushbu holatlar alohida o‘rganilsin.
Internet va ommaviy axborot vositalari orqali keng ommani xabardor qilish amalga
oshirilsin.
Oltinchi taklif – tergov va sud organlarini tayyorlash. Huquqni muhofaza
qilish organlari xodimlari va sudyalar uchun jinoyatni istisno etuvchi holatlarni
to‘g‘ri baholash bo‘yicha maxsus treninglar o‘tkazilsin. Ushbu holatlar bo‘yicha
namunaviy ishlar to‘plami tuzilsin va e’lon qilinsin. Sud statistikasini muntazam
tahlil qilib, noto‘g‘ri kvalifikatsiya holatlari aniqlansın va bartaraf etilsin.
Ettinchi taklif – kompensatsiya mexanizmini joriy etish. Zaruriy mudofaa
yoki boshqa qonuniy holatda harakat qilgan, biroq asossiz ravishda jinoiy
javobgarlikka tortilgan va keyinchalik oqlangan shaxslarga ma’naviy va moddiy
zarar uchun kompensatsiya to‘lash mexanizmini belgilash zarur. Bu huquqiy
himoya va adolatni ta’minlashga xizmat qiladi.

XULOSA
Mazkur kurs ishida O‘zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligida
jinoyatni istisno etuvchi holatlarning nazariy-huquqiy asoslari, ularning har
birining huquqiy xususiyatlari va shartlari, sud amaliyotida qo‘llanilish
muammolari, xorijiy davlatlar tajribasi hamda qonunchilikni takomillashtirish
yo‘llari keng va har tomonlama tadqiq etildi.
Olib borilgan ilmiy tadqiqot asosida quyidagi asosiy xulosalar
shakllantirildi.
Birinchi xulosa. Jinoyatni istisno etuvchi holatlar instituti – zaruriy
mudofaa, o‘ta zarurat, jinoiy harakatni to‘xtatish zaruriyati, asosli xavf-xatar,
amrni bajarish, fizik va ruhiy majburlash, huquqiy eksperiment va ijtimoiy foydali
faoliyat – huquqiy davlatning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, fuqarolarning qonuniy
himoya erkinligini kafolatlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 35–
42-moddalari ushbu institutni to‘liq va mustaqil tartibda belgilagan bo‘lib, bu
MDH va xorijiy davlatlar qonunchiligiga nisbatan ilg‘or tajriba hisoblanadi.
Ikkinchi xulosa. Zaruriy mudofaa – eng muhim va amaliyotda ko‘p
qo‘llaniladigan holat bo‘lib, uning chegaralarini aniqlash masalasida sud
amaliyotida hali ham noaniqliqlar mavjud. Mudofaa chegarasini oshirib yuborish
tushunchasini talqin qilishda sudlar orasida yagona yondashuv ta’minlanmagan.
Ayniqsa, hayot va sog‘liqqa bevosita tahdid soluvchi tajovuzlardan
himoyalanishda mudofaa chegarasi masalasi yanada aniq tartibga solinishi zarur.
Uchinchi xulosa. O‘ta zaruriyat, jinoiy harakatni to‘xtatish zaruriyati, asosli
xavf-xatar va boshqa holatlarning o‘ziga xos belgilari va farqlovchi mezonlari
mavjud bo‘lib, ularni to‘g‘ri farqlash adolatli huquqni qo‘llashni ta’minlaydi.
Amaliyotda ushbu holatlarni noto‘g‘ri farqlash holatlari uchraydi, bu esa
fuqarolarning huquqlarini buzilishiga olib keladi.
To‘rtinchi xulosa. Xorijiy davlatlar (Germaniya, Rossiya, AQSh, Xitoy)
tajribasini qiyosiy tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston qonunchiligida
zaruriy mudofaa instituti nisbatan tor talqin etilgan. Hayot va sog‘liqqa xavf

soluvchi tajovuzlardan himoyalanishda mudofaa chegarasini oshirib yuborish
tushunchasini qo‘llamaslik tamoyilini qonunga kiritish maqsadga muvofiqdir.
Beshinchi xulosa. Sud amaliyotida jinoyatni istisno etuvchi holatlarni
noto‘g‘ri baholash holatlari mavjud bo‘lib, buning asosiy sabablari:
qonunchilikdagi bo‘shliqlar va noaniqliklar; Oliy sud plenumining
ko‘rsatmalarining eskirganligi va zamonaviy holatlarni qamrab olmasligi; huquqni
muhofaza qilish xodimlari va sudyalarning ushbu sohadagi malakasining yetarli
emasligi; fuqarolarning o‘z huquqlari haqida yetarli ma’lumotga ega emasligi.
Oltinchi xulosa. Kurs ishi doirasida ishlab chiqilgan takliflar: 35-modda
zaruriy mudofaaga kengaytirish; noto‘g‘ri mudofaa holatini alohida tartibga olish;
38-modda asosli xavf-xatarni zamonaviy texnologiyalarga moslashtirish; Oliy sud
plenumi qarorini yangilash; fuqarolar huquqiy savodxonligini oshirish; tergov va
sud xodimlari malakasini oshirish; nohaq jinoiy javobgarlikka tortilgan shaxslar
uchun kompensatsiya mexanizmini joriy etish – bular qonunchilik va amaliyotni
takomillashtirish yo‘lida muhim amaliy ahamiyatga ega.
Umuman olganda, jinoyatni istisno etuvchi holatlar instituti O‘zbekiston
jinoyat huquqi fanida va amaliyotida yanada chuqur o‘rganishni, qonunchilik
me’yorlarini zamonaviy talab va xalqaro standartlarga moslashtirish davom
ettirilishni va sud amaliyotida yagona yondashuv shakllantirilishini talab etadi.
Ushbu yo‘nalishda olib boriladigan ilmiy va amaliy ishlar O‘zbekistonda huquqiy
davlat va fuqarolik jamiyati qurishga muhim hissa qo‘shadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar:
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (2023-yil may oyida kiritilgan
o‘zgartish va qo‘shimchalar bilan). – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – 78 b.
2. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. Rasmiy nashr. – Toshkent:
Adolat, 2024. – 512 b.
3. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. Rasmiy nashr. –
Toshkent: Adolat, 2024. – 432 b.
4. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1994-yil 22-sentyabrdagi
«O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksini tasdiqlash to‘g‘risida»gi qarori.
– Toshkent, 1994.
5. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2018-yil 19-dekabrdagi
«Zaruriy mudofaa va o‘ta zarurat holatlarida jinoyat-huquqiy me’yorlarini qo‘llash
to‘g‘risida»gi qarorlari.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Huquqiy tarbiya va huquqiy ongni
yuksaltirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi» to‘g‘risidagi qarorlari.
2019–2025 yy.
II. Ilmiy va o‘quv adabiyotlar:
7. Rustamboev M.H. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi. Umumiy qism:
darslik. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2021. – 480 b.
8. Karimov S.Sh. Jinoyat huquqi. Umumiy qism: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent:
TDYuI, 2022. – 356 b.
9. Musayev A.X., Roshchin I.I. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi. Maxsus
qism. – Toshkent: Adolat, 2020. – 624 b.
10. Mirzayev S.S. Zaruriy mudofaa instituti: nazariya va amaliyot // Huquq va
jamiyat. – 2023. – №3. – B. 45–52.
11. Xoliqov A.R. Jinoyatni istisno etuvchi holatlar: muqoyasali-huquqiy tahlil.
Monografiya. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – 198 b.
12. Tursunov N.T. O‘ta zarurat va zaruriy mudofaani farqlash muammolari //
O‘zbekiston huquqi. – 2024. – №1. – B. 33–39.

13. Abdullayev A.A. Asosli xavf-xatar holatida jinoiy javobgarlik masalalari //
Adolat. – 2023. – №2. – B. 18–24.
14. Mahmudov I.X. Amrni bajarish holati: muqoyasali tahlil // Huquqshunoslik. –
2022. – №4. – B. 57–63.
15. Qodirov B.Y. Zaruriy mudofaa institutining zamonaviy muammolari.
Nomzodlik dissertatsiyasi. – Toshkent: TDYuI, 2023. – 168 b.
16. Raximov F.N. O‘zbekiston jinoyat huquqida o‘ta zarurat instituti: nazariya va
amaliyot // Jinoyat huquqi. – 2023. – №1. – B. 12–19.
III. Xorijiy adabiyotlar:
17. Уголовный кодекс Германии / Пер. с нем. Серебренниковой А.В. – М.:
Зерцало, 2020. – 208 с.
18. Комментарий к Уголовному кодексу Российской Федерации / Под ред.
Лебедева В.М. – М.: Юрайт, 2023. – 912 с.
19. Кудрявцев В.Н. Общая теория квалификации преступлений. – М.:
Юридическая литература, 2020. – 352 с.
20. Бойко А.И. Необходимая оборона: история, доктрина, практика. – Ростов-
на-Дону, 2021. – 244 с.
21. Fletcher G.P. Rethinking Criminal Law. – Oxford: Oxford University Press,
2020. – 898 p.
22. Dressler J. Understanding Criminal Law. 7th ed. – New York: LexisNexis,
2022. – 710 p.
IV. Internet manbalari:
23. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti. – URL:
https://www.supcourt.uz (murojaat qilingan: 01.11.2025).
24. O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlar bazasi. – URL:
https://www.lex.uz (murojaat qilingan: 01.11.2025).
25. Huquqiy ma’lumotlar tizimi «Norma». – URL: https://www.norma.uz
(murojaat qilingan: 01.11.2025).
26. Консультант Плюс. Российская база нормативно-правовых актов. – URL:
https://www.consultant.ru (дата обращения: 01.11.2025).

Купить