O‘zbekiston osimliklarining xilma-xilligi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbekiston osimliklarining xilma-xilligi

Купить

M U N D A R I J A
KIRISH………………………………………………………………3
I BOB. O‘ZBEKISTON OSIMLIKLARINING XILMA-XILLIGI
VA
ULARNING AHAMIYATI…………………………………………5
II BOB. QOQIO‘TDOSHLAR OILASIGA UMUMIY TAVSIF……….11
2.1. Umumiy tavsifi…………………………………………………….....11
2.2. Turkum va turlari…………………………………………………...14
III BOB. BO‘TAKO‘Z (CENTAUREA) TURKUMINING TAVSIFI VA
TURLARI………………………………………………………………….25
3.1. Umumiy tavsifi……………………………………………………….25
3.2. Turlarni aniqlash kaliti………………………………………………27
IV BOB. BO‘TAKO‘Z (Centaurea) TURKUMI AYRIM TURLARINING
BIOEKOLOGIYASI VA AHAMIYATI……………………………....30
4.1. Ayrim turlarning bioekologiyasi……………………………………30
4.2. Ahamiyati…………………………………………………………….38
XULOSA……………………………………………………………..…45
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………....47

KIRISH
Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov o‘zining “Barkamol avlod orzusi”
asarida kelajak avlod respublikamiz taraqqiyotining poydevori deb bejiz
ta kidlamagan [1]. ‟
Shunday ekan, biz yoshlar davlat rahbarimizning bizlarga bergan barcha
imkoniyatlaridan to‘liq foydalanishimiz va munosib mutaxassis bo‘lib yetishishga
harakat qilmog„imiz kerak.
Mavzuning dolzarbligi: O‘zbekiston florasi o‘zining rang-barangligi bilan
ajralib turadi. Unda barcha tik mintaqalar va ularga xos bo‘lgan o‘simliklari
mavjud. Hozirda respublikamizda jami turlar soni 4500 ga yaqin bo‘lib, 15000 dan
ziyod turkum va 785 tadan ortiq oilaga birlashtirilgan.
Gulli yoki yuksak o‘simliklar ham floramizda keng tarqalgan. Ularning turlar
soni 250 mingdan ortiqroqni tashkil etadi. Bu turlar 13000 turkumga va 533 ta
oilaga kiritilgan. Botanika
bog’laridagi o‘simlik turlarini qo‘shib hisoblaganda, O‘zbekiston florasidagi turlar
soni salkam 9000 turni tashkil etadi.
Qoqio‘tdoshlar (Asteraceae) oilasi vakillari O‘zbekiston florasida turlar xilma-
xilligi, tarqalishi bo‘yicha eng oldingi o‘rinda turadi. Ularning o‘simliklar
qoplamidagi o‘rni ham beqiyosdir. Bu oila vakillari o‘zlarining xo‘jalikdagi
qimmatli belgilari, yani ahamiyati nuqtainazaridan ham boshqa barcha oilalardan
ustun turadi. Bo‘tako‘z (Centaurea) turkumi vakillarining ham oila tarkibida o‘ziga
xos o‘rni bor shu munosabat bilan turkumi vakillarini o`rganish hozirgi kunning
dolzarb masalalaridan biri xisoblanadi.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi: Bo‘tako‘z (Centaurea) turkumining
vakillari respublikamiz va boshqa davlatlarning olimlari tomonidan birmuncha
2

o‘rganilgan. Ilmiy adabiyotlarda turkum vakillarining biologiyasi, ekologiyasi,
zahirasi va ahamiyati haqida ma lumotlarni topish mumkin. ‟
Tadqiqotning maqsadi: Ilmiy adabiyotlar va shaxsiy kuzatishlar asosida
Bo‘tako‘z
(Centaurea) turkumi o‘simliklarining bioekologiyasi va ahamiyatini o‘rganish
hamda ularni taxlil qilishdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari:
- Bo‘tako‘z turkumiga tavsif berish;
- turkum vakillarining kelib chiqish tarixini o‘rganish;
- taksonomik taxlil qilish;
- bioekologik xususiyatlarini aniqlash;
- turkum turlarining ahamiyatini ochib berish
Tadqiqot ob’ekti: Bo‘tako‘z (Centaurea) turkumi o‘simliklari
Tadqiqot predmeti: sistematika, morfologiya, bioekologiya
Tadqiqot metodlari: adabiyotlar taxlili, morfologik usullar
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati: Ma lumotlar
‟ ilmiy
adabiyotlar asosida taxlillar qilinib, ular asosida to‘plangan ilmiy ma lumotlardan
‟
qishloq xo‘jaligida, biologik maqsadlarda hamda o‘quv jarayonlarida va boshqa
sohalarda hamda barcha qiziquvchilar foydalanishi mumkin.
Ishning xajmi: Ushbu bitiruv malakaviy ishi kirish, 4 ta bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati, 2 ta jadval, 24 ta rasm hamda jami 48 betdan
iborat.

3

I - BOB. O‘ZBEKISTON OSIMLIKLARINING XILMA-XILLIGI VA
ULARNING AHAMIYATI
Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov o‘zining “Barkamol avlod orzusi”
asarida “Kelajak avlod respublikamiz taraqqiyotining poydevori” deb bejiz
ta kidlamagan. Shunday ekan, biz yoshlar davlat rahbarimizning va‟
hukumatimizning bizlarga bergan barcha imkoniyatlaridan to‘liq foydalanishimiz
va munosib mutaxassis bo‘lib yetishishga harakat qilmog„imiz kerak[1].
Tabiatning bitmas-tuganmas boyliklaridan biri o‘simliklardir. O‘simliklar
haqida so‘z yuritar ekanmiz, ko‘z oldimizda tabiatning rang-barang, so‘z bilan
ifodalash qiyin bo‘lgan ajoyib manzaralari namoyon bo‘ladi. Tevarak atrofga
sinchiklab razm solsangiz, o‘simliklar hayotimizda juda katta rol o‘ynashi, boy
energiya manbai ekanligini sezasiz. Duyoning qaysi qismida, xox shimolda, xox
janubda, xox sharq, xox g„arbda bo‘lmasin, xullas, hamma minglab katta va kichik
daraxtlarni, o‘n minglab yer yuzasidagi suv ostida o‘sadigan turli-tuman mayda
zamburug„larni, suv o‘tlarini va boshqa bir qancha o‘simliklarni, maysa va
giyohlarni ko‘rish mumkin. Hozirgi vaqtda bu o‘simliklarning hammasidan ham
foydalanilmasa-da, lekin ularning ko‘pchiligi xalq xo‘jaligida muvaffaqiyatli
suratda qo‘llanilmoqda [16].
Tabiatda mavjud bo‘lgan o‘simliklar boyligidan shu vaqtga qadar kishilik
jamiyati foydalanib keldi. O‘simliklar inson hayotida ham juda katta ahamiyatga
egadir. Shunday o‘simliklar guruxiga texnik o‘simliklar ham kiritiladi.
Texnik o‘simliklar qatoriga xo‘jalik jixatidan ahamiyatiga ko‘ra moyli,
oshlovchi, bo‘yoqbop, tolali, sellyulozali, yelimli va boshqa bir qator o‘simliklar
guruxi kiradi.
Avvalo insonning uchta asosiy ehtiyojini oziq-ovqatga, kiyim-kechak, turar
joyga bo‘lgan ehtiyojini qondiradi. Ovqat bo‘ladigan o‘simliklardan dunyoning
hamma joyida ekiladigan g„alla o‘simliklari inson uchun ayniqsa muhimdir.
4

Insonning ovqatida tutgan ahamiyati jihatidan birinchi o‘ringa bug„doyni va undan
keyin sholini qo‘yish kerak.
Moyli o‘simliklardan inson keng foydalanadi. O‘simliklarning vegetativ
organlarida yog„ odatda kam bo‘lsa, ko‘pchilik turlarning urug„ida, ba zi turlar‟
(masalan, zaytun daraxti)ning mevasi etida ko‘p bo‘ladi. Bularning ba zi birlaridan
‟
qisman texnikada ishlatiladigan, qisman esa oziq-ovqat uchun ishlatiladigan moy
olinadi. Shuning uchun ham ular moyli o‘simliklar deb ataladi. MDH dagi eng
muhim moyli o‘simliklar kungaboqar va moyli zig„ir, nasha, gorchitsa (xontal),
kanakunjut (kanakunjut moyi texnikada yoki meditsinada ishlatiladi), soya va
boshqalardir. Yuqorida ko‘rsatilgan o‘simliklar urug„ida 25 dan 40 % gacha,
soyada esa 15-26 % moy bo‘ladi.
Eng ko‘p kiyiladigan kiyim uchun kerakli materialni tolali o‘simliklar beradi.
Bunday o‘simliklardan tola olinadi, bu xil tolalar juda uzun, ingichka va po‘sti
qalin tortgan bo‘lsa ham, yog„ochga aylanmagan hujayralardan iborat bo‘ladi.
Shunga ko‘ra, o‘sha tolalar egiluvchan va elastik bo‘lib, ip qilib yigirishga yaraydi,
shu ipdan keyin gazlama to‘qiladi. Yigiriladigan tolalar ba zi o‘simliklarning
‟
poyasidan (zig„ir, kanop) olinsa, boshqalarining bargidan, yana bir xillarining
urug„ini qoplab turadigan tuklaridan olinadi.
Qamish shakaridek muhim ovqat va mazali moddalar olinadigan qandli
o‘simliklarni ham ko‘rsatib o‘tish kerak. Ulardan eng muhimlari mo‘ tadil iqlimda
‟
ekiladigan qand lavlagi va subtropik hamda tropikda ekiladigan shakarqamishidir.
Ulardan har yili 15 mln. g qand olinib, buning 60 % ga yaqini sha karqamishdan,
40 % ga yaqini qand lavlagidan olinadi.
Odam uchun ovqat bo‘ladigan boshqa muhim o‘simliklardan no‘xat, loviya,
soya va shular kabi boshqa dukkakli donlarni ko‘rsatish mumkin. Ular boshqa
ko‘pchilik mahsulotlarga qaraganda oqsilga boy bo‘ladi va shuning uchun ham
insonning oqsil bilan ovqatlanishida alohida o‘rin olishi mumkin. Biroq ularning
oqsillari hayvon oqsillaridek mukammal emas, ya ni odam organizmiga yaxshi
‟
singmaydi. Shunday bo‘lsa-da, dukkakli donlar ba zi mamlakatlarda, masalan,
‟
5

Ispaniyada (loviya) va Xitoyda (soya) odamlarning ovqatida ko‘p ishlatiladi.
Hayvonlarga xashak bo‘ladigan dukkakli o‘simliklar (xususan beda, sebarga)ning
ko‘k poyasi yana ham katta ahamiyatga ega. Ekiladigan va xususan yovvoyi holda
o‘sadigan pichanzor o‘simliklaridan ham xuddi ana shu maqsadlar uchun ko‘p
foydalaniladi. Bu o‘simliklar, ularni yeydigan hayvonlar vositasi bilan pirovard
natijada odamga yanada qimmatli hayvon oqsillari va yog„lari (go‘sht, sut, moy,
tuxum) tarzida oziq beradi.
Nihoyat dorivor o‘simliklarni (qalampir, murch, qalampirmunchoq, dorchin,
kardamon, muskat yong„oq vanil va boshqalarni) ko‘rsatish kerak. Ovqatga
ishlatiladigan bu mahsulotlar ovqatga ta m berish uchungina kerak. Hozirgi paytda‟
bu o‘simliklarning odam hayotidagi roli nihoyatda katta [2;5;10;11;16].
Ma lumki, o‘simliklar olamining xilma-xilligi, uning atrof-muxit bilan va
‟
undagi muxit sharoitigan hayron qolarli darajada moslashganligi va bunday
moslanishning maqsadga muvofiq ekanligini o‘sha zamon fani go‘yo hayotning
barcha jarayonlarini boshqarib turadigan “hayotiy kuch” borligidan deb izoxladi.
K.Linney ham Yerda o‘simliklar va hayvonlar o‘zgarmas deb muloxaza
yuritgan. Lekin bu qarashning no‘to‘g’ri ekanligi biologiya faninng keyingi
tadqiqotlari, yutuqlari natijasida o‘z tasdiqini topgan. Tirik organizmlar, shu
jumladan o‘simliklar olami ham doimo harakatda. O‘simliklarning migratsiyasi,
introduktsiyasi natijasida ular doimo yashasg joyiga moslashish jarayonini o‘z
boshidan kechiradi. O‘simliklarning biologik tiplari va turli hayotiy shakllari
orasida bir yillik, ikki yillik va ko‘p yillik o‘tsimon o‘simliklar va ayniqsa ruderal
begona o‘t o‘simliklari bu borada ancha progressiv o‘simliklar sanaladi.
6

1-jadval
O‘ZBEKISTON FLORASIDAGI YIRIK OILALAR

№
Oilalar Turkum
soni Tur
soni Yovvoyi
turlar Ulardan
edifikatorlar
Soni %

Qoqio‘tdoshlar Asteraceae 137 606 571 28 4.9

Burchoqdoshlar Fabaceae 57 485 441 12 2.7

Bug’doydoshlar Poaceae 91 284 263 28 10.6

Yalpizdoshlar Lamiaceae 40 206 200 7 3.3

Karamdoshlar Brassicaceae 76 207 199 - -

Ziradoshlar Apiaceae 73 205 198 7 3.5

Sho‘radoshlar Chenopodiaceae 44 179 177 30 17.1

Loladoshlar Liliaceae 20 168 160 1 0.6

Torondoshlar Polygonaceae 7 155 153 11 7.2
Chinniguldoshlar Caryophyllaceae
26 134 127 2 1.5

Kampirdoshlar Boraginaceae 32 118 118 - -

Ra nodoshlar‟ Rosaceae 35 153 95 15 15.7

Ayiqtovondoshlar Ranunculaceae
20 94 87 4 4.6

Xiloldoshlar Cyperaceae 16 93 93 9 9.6

Sigirquyruqdoshlar 24 70 68 1 1.7
Scrophulariaceae

Sutlamadoshlar Euphorbiaceae 8 51 48 1 2

Ro‘yandoshlar Rubiaceae 8 45 45 - -

Kermakdoshlar
Plumbaginaceae 6 41 41 7 17

7

Edifikatorlar soni bo‘yicha birinchi o‘rinda sho‘radoshlar
oilasi vakillari, keyingi pog’onalarda qoqio‘tdoshlar va bug’doydoshlar oilalari
turibdi. Qolgan boshqa barcha oilalar orasida ra nodoshlar oilasi edifikatorlar soni ‟
bo‘yicha oldinroqda turadi [6;7].
Agar edifikatorlarga qaraladigan bo‘lsa, oilalarda nisbatan dominant turlari ko‘p
bo‘lganlari quyidagilar: sho‘radoshlar (17,1 %), kermakdoshlar (17 %),
ra nodoshlar (14,7 %) va bug’doydoshlar (10,6 %).
‟
Flora tarkibidagi ko‘p sonli turkumlar orasida eng ko‘p turlar xilma-xilligiga
ega bo‘lgan turkumlar quyidagilar hisoblanadi:
1. Astragal – Astragalus 224
2. Kuziniya – Cousinia 136
3. Qandim – Calligonum 74
4. Piyoz – Allium 68
5. Sho‘rak – Salsola 49
6. Toron – Polygonum 44
7. Iloq – Carex 44
Yuqorida turgan ikkita turkum – astragallar va kuziniyalar, boshqa
turkumlardan ancha oldinda turibdi. Turlar xilma-xilligi bo‘yicha bu turkumlar
adirlik va tog’liklarda ustunlik qiladilar [6;7].
Respublikamiz florasida endemism darajasi birmuncha pastroq ko‘rsatkichga ega –
390 ta tur endemic hisoblanib, butun floraga nisbatan 9,2 % ni tashkil qiladi.
O‘rta Osiyo florasida endemik turlar soni 3336 ta turni va jami turlarga nisbatan 46
% ni tashkil qiladi.
Floramizdagi eng ko‘p endemik turlar quyidagi yirik oilalarga to‘g’ri keladi: 1.
Qoqio‘tdoshlar – 84 ta tur
2. Burchoqdoshlar – 70 ta tur
3. Ziradoshlar – 39 ta tur
4. Yalpizdoshlar – 35 ta tur
8

5. Torondoshlar – 26 ta tur
6. Loladoshlar – 23 ta tur
7. Chinniguldoshlar – 16 ta tur
8. Bug’doydoshlar – 11 ta tur
9

II BOB. QOQIO‘TDOSHLAR (Asteraceae) OILASIGA UMUMIY TAVSIF
2.1. Umumiy tavsifi
Qoqio‘tdoshlar (Asteraceae) oilasi magnoliyatoifalar (Magnoliophyta) bo‘limi,
magnoliyasimonlar (Magnoliopsida) sinfi, qoqio‘tkabilar (Asteridae) sinfchasi,
qoqio‘tnamolar (Asterales) qabilasi tarkibiga kiruvchi O‘zbekiston florasidagi eng
yirik oila hisoblanadi [19].
Bu oilaga Yer sharida barcha mintaqalari va floristik viloyatlarida o‘suvchi
1000 ta turkum va 25000 dan ziyod tur kiradi. Bu oila vakillari yer sharining
hamma qismlarida keng tarqalgan. Boshqa ma‘lumotlarda keltirilishicha, bu
oilaning Yer sharida 1765 ta turkumga kiruvchi 27773 turi borligi haqida
ma lumot beradi [2;14;17]. ‟
Qoqio‘tdoshlar oilasi sistematik va morfologik jihatdan ikkita kichik oila
(oilacha) ajraladi: astragullilar yoki naysimongullilar (Asteroideae yoki
Tubuliflorae) va latukgullilar yoki tilsimongullilar (Lactucoideae yoki Liguliflorae)
Astragullilar yoki naysimongullilar (Asteroideae yoki Tubuliflorae) oilachasi
1000 dan ziyod turkum va 23000 dan ortiq turni birlashtirgan.
Latukgullilar yoki tilsimongullilar (Lactucoideae yoki Liguliflorae) oilachasi
tarkibida 100 dan ziyod turkum va 1000 dan ortiq turlar kiradi [2;8].
O‘zbekiston florasida esa bu oilaning 137 ta turkumga kiruvchi salkam 600 ga
yaqin turi uchraydi. Oila vakillari asosan, bir yillik va ko‘p yillik o‘tlar, yarim buta
va buta o‘simliklari hisoblanadi. Barglari oddiy, barg plastinkasining shakli har xil,
yonbargchalarsiz. Poyada ketmaket, ba zan qarama-qarshi shaklda joylashgan.
‟
To‘pguli savatcha xolida. Eng yirik savatcha bu kungaboqar savatchasi bo‘lib,
unung diametri 40 sm. gacha bo‘ladi. Shuvoq savatchalarining diametri 2 mm. ga
teng [7].
10

Kungaboqar o`simligini vegitativ va generativ fazalari
11

Qoqio‘tdoshlar oilasining eng ko‘zga ko‘ringan vakillaridan biri kungaboqar
turkumi ning gul formulasi
.
Savatchalarning shakli yassi, bo‘rtgan yoki botiq bo‘lib, gulo‘rni silliq yoki
pardasimon, qiltiqli, ba zan tukli bo‘lishi mumkin. Savatchalarning bargchlar o‘rab‟
turadi.Savatcha top guli bitta yirik to‘pgulga o‘xshaydi va savatchadagi gullarning
‟
soni ham har xil bo‘ladi. Gullari ikki yoki ayrim jinsli. Gulkosasi reduktsiyaga
uchragan va oddiy yoki patsimon tuklarni hosil qiladi.
Gultojisi aktinomorf va zigomorf bo‘lib, o‘zaro birikib o‘sgan. Gultojisi tuzilishiga
ko‘ra 5 xil tipda bo‘ladi:
1. Naysimon gullar ikki jinsli, aktinomorf, gul qismlari beshta, meva beruvchi
gul. Gullari kungaboqar savatchasining o‘rtasida joylashgan.
2. Voronkasimon gullar steril, yani jinssiz gullar, zigomorf, gultojibarglari
voronkasimon birikib o‘sgan.
3. Ikki labli gullar zigomorf, ikki jinsli, gultojining ustki labi 2 ta,
gultojibargining, ostki labi 3 ta gultojibargining birikib o‘sishidan hosil
bo‘lgan.
4. Tilsimon gullar zigomorf, ikki jinsli, gultojisi tilsimon, 5 ta gultojibargning
birikib o‘sishidan hosil bo‘lgan. Meva beruvchi gul hisoblanadi.
5. Soxtatilsimon gullar zigomorf, bir jinsli, yani urg’ochi gul, gultojisi 3 ta
gultojibargining birikib o‘sishidan hosil bo‘lgan. Soxtatilsimon gullar 2 ta
labli gullarning ustki labi reduksiyalanishi natijasida hosil bo‘lgan. Meva
hosil qilmaydi. Changchilari 5 ta, changchi iplari erkin bo‘lib, chang
haltachalari bilan birikib o‘sib, naycha hosil qilgan. Urug’chisi bitta, 2 ta
mevabargning qo‘shilib o‘sishidan hosil bo‘lgan. Tugunchasi ostki. Mevasi
pistacha.

12

2-jadval
QOQIO‘TDOSHLAR OILASINING TAKSONOMIK MIQDORI
№ Tarqalgan joylari Turkumlar
soni Turlar soni
1. Yer shari bo‘yicha 1000 25000
2. MDH davlatlari bo‘yicha 425 12100
3. O‘zbekistonda 137 586

Bu oilaning deyarli barcha o‘simliklari entomofil o‘simliklar hisoblanadilar.
Faqat shuvoqlargina anemofil o‘simliklardir. Bu oila vakillari gullarining tuzilishi
va ularning shakllariga ko‘ra, ikkita oilachaga bo‘linadi:
Naychasimongullilar (Tubuliflorae)
Tilsimongullilar (Liguliflorae)
Naychasimongullilar (Tubuliflorae) oilachasi vakillarining savatchalarida
naychasimon gullari savatchaning markazida, uning chetida (atrofida) esa
soxtatilsimon yoki voronkasimon gullari joylashgan. Ba zan savatchalarida faqat‟
naychasimon yoki ikki labli gullar bo‘ladi. Barsha turlarining ildizlarida ozmi-
ko‘pmi inulin moddasi to‘planadi [2;7;8;14].
2.2. Turkum va turlari
Kungaboqar (Helianthus) turkumining vakillari asosan bir yillik va ko‘p yillik
o‘t o‘simliklar hisoblanadi. Turkumning O‘zbekistonda ikkita tipik vakillari haqida
ma lumotlarni keltirmoqchimiz. Kungaboqar (Helianthus annus) va topinambur
‟
yoki yer noki (Helianthus tuberosus) ana shunday turlar hisoblanadi.
Kungaboqar (Helianthus annus) bir yillik, madaniy o‘t o‘simligi hisoblanadi.

13

Uning urug’ida 35-47% moy bor. Poyasining bo‘yi 3-4 metrgacha tik o‘sadi.
Barglari oddiy, butun qirrali, poyaga ketma-ket joylashgan. Poyaning ostki
bo‘g’inlaridagi barglari esa qaramaqarshi o‘rnashgan bo‘lishi ham mumkin.
Bu o‘simlik, asosan, moy olish va silos tayorlash uchun madaniy xolda ekiladi.

14

Yer noki (Helianthus tuberosus) ko‘p yillik o‘tsimon o‘simlik bo‘lib yer ostida
shakli o‘zgargan novdalari – tugunaklari bo‘ladi. Tugunaklarining tarkibida 15%
gacha inulin va biroz qand moddasi mavzud. Tugunagi dorivor maqsadlarda
ishlatiladi. Undan tashqari texnik spirt olish ham mumkin. Unung siropi tarkibida
20-30 foiz spirt borligi aniqlangan.
Maxsar (Carthamus) turkumining sobiq ittifoq florasida 5 ta turi,
O‘zbekistonda 4 ta turi uchraydi. Bo‘yoq beruvci maxsar (Carthamus tinctorius)
o‘simligi moyli o‘simlik sifatida ekiladi. Poyasi tik o‘suvchi, bir yillik o‘t o‘simlik
15

hisoblanadi. Savatchasidagi gullari ikki jinsli, naychasimon, gultojibarglari sariq,
ulardan bo‘yoq olinadi. Urug’ining tarkibida 25 % gacha moy bor.
Moychechak (Matricaria) turkumining Mustaqil davlatlar hamdo‘stligi (MDH)
davlatlarida 30 ta turi tarqalgan. O‘zbekiston florasida moychechak turkumiga
kiruvchi qirqmabarg moychechak (M.recutita) va dorivor moychechak
(M.chamomilla) turlari uchraydi. Dorivor moychechak dori mahsulotlari olish
uchun keng maydonlarga ekiladi.
16

Bo‘yimadoron (Achillea) turkumi vakillari, asosan, ko‘p yillik o‘t o‘simliklari
hisoblanadi. Bu turkum vakillarining barglari oddiy, bir hecha marta patsimon
qirqilgan. Savatchalari mayda, shoda to‘pgulga joylashgan.
17

Turkumning Achillea santolina, A.millefolium, A.filipendulina va
A.biebersteinia kabi turlari mavjud bo‘lib, ulardan dorivor vositalar olishda
foydalaniladi [2;7].
Astra (Aster L.) turkumi vakillari ko‘p yillik o‘tsimon o‘simliklar hisoblanadi.
Barglari navbat bilan o‘rnashgan, butun va tishli. O‘simlik gulining savatchasi 1-
1,5 sm diametrga ega va yakka-yakka joylashgan, ayrim turlarda gullari
qalqonsimon yoki shingilsimon to‘pgulga yig’ilgan. Chetki gullari soxta tilsimon,
binafsharang, pushti yoki havorang rangda. O‘rta gullari trubkasimon va sariq
rangda. Turkumning vakillari – tolsimon astra, Vvedenskiy astrasi, Popov astrasi.
Erigeron (Erigeron L.) turkumi vakillari bir yillik va ko‘p yillik yoki ba zida‟
yarim buta o‘simliklar hisoblanadi. Butun o‘simlik tuklangan. Barglari navbat bilan
joylashgan, butun, butun qirrali yoki tishsimon. Savatchasi bitta yiki bir nechta va
ular qalqonsimon yoki shingilga yig’ilgan. Gulining yaproqchalari chiziqsimon-
lansetsimon, yam-yashil rangda.
Savatcha gullari odatda ko‘m-ko‘k va binafsharang. Savatchaning chetki
gullari – soxtatilsimon, juda tor, ko‘proq ipsimon buralgan tojibarglari mavjud.
18

Savatchaning o‘rtasidagi gullar trubkasimon. Pistacha mevasi lansetsimon,
burishgan va soqolli.
Bu turkumning vakillari – kanada erigeroni (E.canadensis), zarafshon erigeroni
(E.zarafschanica), bandli erigeron. Sug’diyona erigeroni (E.sogdiana) endemik tur
hisoblanadi.
Andiz (Inula L.) turkumi vakillari asosan, ko‘p yillik, ba zan kam xollarda bir‟
yillik va ikki yillik, barglari butun va navbat bilan joylashgan o‘simliklar
hisoblanadi. Savatchalari geterogam, yarimsharsimon, ko‘p sonli bo‘lib,
qalqonsimon to‘pgullarda o‘rnashgan. O‘simlikning barcha gullari meva hosil
qiladi. Chetki gullari tilsimon, urg’ochi, bir qatorli va sariq rangda bo‘ladi.
Disksimon gullari ikki jinsli, trubkasimon, chetki gullariga nisbatan to‘qroq rangda.
Turkumning vakillari – qora andiz (I. helenium), sariq andiz (I. grandis), tolbarg
andiz (I. salicifolia).
Hiyeratsium (Hieracium L.) turkumining barcha turlari ko‘p yillk o‘simliklar
hisoblanadi. Savatchalari ko‘p gulli, gomogam xolatda. To‘pgulining barcha
gullari ikki jinsli, tilsimon, uchki qismlaridagi gullari beshta tishchali.
O‘simliklarning gulo‘rni yalong’och va o‘yilgan.
Pistacha mevalari silindrsimon, uzunasiga to‘lqinsimon, uchki qismi esa to‘mtoq
bo‘ladi.
Turkumning vakillari – yirk hiyeratsium, zaharli hiyeratsium, soyabonli
hiyeratsium, ko‘rimli hiyeratsium.
Moychechak (Matricaria L.) turkumi vakillari asosan bir yillik va ikki yillik
o‘tsimon o‘simliklar hisoblanadi. Ularning barglari ikki yoki uch karra patsimon.
Savatchalari kamsonli bo‘lib, to‘pgulning chetki gullari soxtatilsimon va oq rangda.
O‘rtasidagi gullari trubkasimon, sariq rangli yoki sarg’ish-yashil rangda bo‘ladi.
19

Togibargchalari juda ko‘p sonli va bir-birining ustiga mos tushadigan
cherepitsasimon bo‘ladi [2;7;12].
Turkumning vakillari – kesilgan moychechak (M.recutita), hushbo‘y
moychechak (M.chamomilla)
20

Takasoqol (Scorzonera L.) turkumiga kiruvchi o‘simliklar ko‘p yillik o‘tsimon
yoki yarim buta o‘simliklar hisoblanib, tarkibida sutsimon shirasi mavjud.
O‘simliklarning ildizlari tik, ustunsimon yoki tugunaksimon yo‘g’onlashgan
bo‘ladi. Turkumga xos barglar chiziqsimon yoki cho‘zinchoq va butun qirrali
bo‘ladi. Ba zan barglari parsimon qirqilgan bo‘ladi. Savatchalari novdalarning‟
uchki qismlarida yakka xolda joylashadi. Savatcha to‘pgulining barcha gullari
tilsimon, sariq, pushti yoki oq rangli bo‘ladi. Pistachalari yalong’och yoki
tuklangan, soqolchasi chalkashgan patsimon tolachalardan iborat.
Turkumning turlari – O‘zbekiston takasoqoli, maydagulli takasoqol, ko‘rimsiz
takasoqol, tuxumsim on takasoqol, Bunge takasoqoli.
Yuqoridagi turlarning deyarli barchasi o‘z xududlarining endem o‘simliklari
hisoblanishadi.
Ermon (Tanacetum L.) turkumi o‘z nomini ikkita yunoncha so‘zdan olgan
bo‘lib, ularning biri “uzoq, davomli ”, ikkinchisi “yashamoq, mavjud bo‘lmoq”
degan ma nolarni bildiradi. Bu o‘simlikning uzoq vaqt yangi xolatdagidek turish
‟
xususiyatiga qarab aytilgan. Turkum vakillari tik o‘suvchi poyaga ega bo‘lgan ko‘p
yillik o‘simliklar hisoblanadi. Ularning bargalari kesilgan, ko‘p xollarda
momiqsimon. Savatchlari kosachasimon, yakka xolda o‘rnashgan yoki
qalqonsimon to‘pgulga yig’ilgan. Ularning tojibargchalari odatda zich, yupqa
pardasimon yashil o‘simtaga ega bo‘ladi. Gullari sariq, soxtatilsimon va kalta, orta
qismdagi gullari esa trubkasimon ko‘rihishda. Bizda bu turkumning ikkita vakilai
mavjud.
Turkum vakillari – mingbargsimon ermon (T. achillea), santolin ermoni
(T.santolini).
Shuvoq (Artemisia L.) turkumining ushbu nomi Qadimgi Rimda ishlatiladigan
“artemis”, yani “sog’lik” degan so‘zdan olingan deb hisoblashadi. Turkumning
vakillari ko‘p yillik, juda kam xollarda bir yillik o‘tlar va yarimbuta o‘simliklardir.
21

To‘pguli shingilsimon. Gullari juda mayda ikki jinsli bo‘lib, mayda savatchalarga
yig’ilgan. Turkumning juda ko‘plab vakillari asosan shomoliy yarim sharda o‘sadi.
Turkumning Yer sharida 500 ga yaqin turi mavjud. MDH davlatlarida 200 ta turi,
O‘zbekiston florasida ushbu turkumning 40 dan ziyod turlari tarqalgan.
Ularning orasida qator endemik o‘simliklar ham bor.

22

Turkumning vakillari – oddiy shuvoq (A.vulgaris), bir yillik shuvoq (A.annua),
Eron shuvog’i (A.persica), achchiq shuvoq (A.absinthum), Lemann shuvog’i
(A.lemannii) va boshqalar [7;12;15].
Kakra (Acroptilon Cass.) turkumining respublikamizda bittagina turi uchraydi.
Bu o‘simliklarning savatchasi gomogam xolatda, gullari ikki jinsli, barchasi bir xil
o‘lchamli, trubkasimon-bokalsimon, 5 ta kesilgan tojibargli o‘simlik. Savatcha
qoplamasining yaproqlari cherepitsasimon, tashqi tomonida keng, tiniq,
pardasimon, ichki tomonda lansetsimon, qalin, dag’al tolali tayanchlarga ega.
Turkum turlarining gulo‘rni burishgan. Changchi iplari erkin, silliq xolatda.
Pistacha mevalari deyarli to‘g’ri mustaxkamlangan. Soqolchasining bo‘rtmalari
juda ko‘p sonli, juda kalta patsimon bo‘ladi. Turkumning barcha o‘simliklari ko‘p
yillik tikansiz o‘simliklar hisoblanadi.
O‘zbekistonda unung barcha viloyatlarida ushbu turkumga kiruvchi
o‘rmalovchi kakra (Akroptilon repens L.) o‘simligi tarqalgan.
23

III BOB. BO‘TAKO‘Z (Centaurea) TURKUMINING TAVSIFI VA
TURLARI
3.1. Umumiy tavsifi
Qoqio‘doshlar oilasi tarkibida Bo‘tako‘z (Centaurea L.) turkumining o‘ziga xos
o‘rni bor.
Eng avvalo turlar xilma-xilligi bo‘yicha bu turkum oilada oldingi o‘rinlarda turadi.
Bo‘tako‘z (Centaurea L.) turkumi vakillarining savatchalari geterogam xolatda,
chetki gullari jinssiz va voronkasimon tojibargli bo‘ladi. Qolgan barcha gullari ikki
jinsli va trubkasimon. Tojibargchalari pardasimon, cherepitsasimon, uchki tomoni
tikanga o‘xshash o‘tkirlashgan. Turkum tulari gullarining gulo‘rni yupqa, dag’al
tuklangan. Changchi iplari erkin xolatda, ipaksimon yoki so‘rg’ichlar bilan
qoplangan. Changdonlarining tub qismida tayanch o‘simtalari mavjud. Pistacha
mevalari o‘tkir qirralari bilan keskin va qiyshiq mustaxkamlangan.Soqolchlari
ikkitalik, tashqilari teng bo‘lmagan pardali yoki kam xollarda dag’al tukli. Ichkilari
ko‘p xollarda kam sonli, nisbatan ancha kaltaroq, kamroq xollarda tashqi
soqolchalar bilan teng bo‘ladi. Juda kam xollarda soqolchlari umuman bo‘lmaydi.
Bo‘tako‘z (Centaurea L.) turkumi vakillari, asosan bir yillik va ko‘p yillik
o‘tsimon o‘simliklar hisoblanadi. O‘zbekistonda ushbu turkumning 40 dan ziyod
turi tarqalgan. Turkum turlari cho‘l mintaqasidan to tog’ mintaqasigacha bo‘lgan
xududlarda – qumli cho‘llarda, dashtlarda, sho‘rxoklarda, mayin tuproqlarda,
adirlik va tog’lar yonbag’irlaridagi shag’alli va toshli joylarda o‘sadi. Ayrim turlari
dalalarda begona o‘t sifatida uchraydi.

24

3.2. Turlarni aniqlash kaliti
1. Eng tashqi tojibargchalari bargsimon tayanchlarga ega bo‘lib, poyadagi
barglardan unchalik farq qilmaydi.
12. C. belangeriana Stapf.
+ Tojibargchalari bargsimon tayanchlarsiz 2
2. Tojibargchalari pardasimon, tiniq, chetlari butun yoki ba zan notekis tarqoq‟
tayanchlarga ega 3
+ Tojibargchalari tojsimon qavatma-qavat, tiniq bo‘lmagan
tayanchlarga yoki uzun, tepa tomonga qayrilgan, mustaxkam
tikanchalarga ega 8
3. Bir yillik o‘t. Savatchalari ko‘p sonli bo‘lib, eni 4-5 mm.
1.C.pulchella Ledeb.
+ Ko‘p yillik o‘t. Savatchalari kam sonli, eni 18-30 mm. 4
4.
Barglari butun va pastga qaragan 6. C.ugamica
Iljin
+ Barglari pastga qaramagan, ko‘p xollarda patsimon kesilgan yoki lirasimon 5
5. Tojibargchalari, ayniqsa tashqilari ozmi-ko‘pmi tarqoq ipaksimon
6. 3.C.lasiopoda M.Pop.
+ Tojibargchalari barchasi yalong’och 6
7. Barglari patsimon kesilgan
7
26

+ Barglari deyarli lirasimon bo‘lib, 1-3 ta juft mayda yon bo‘limli
5. C. turkestanica Franch.
8. Bo‘yi 50-80 sm. Poyasining pastki tomoni kuchli to‘rsimon.
Tojibargchalarining chetlari sezilarli darajada pardasimon. Pistachalarining
uzunligi 12-14 mm., eni 4 mm. deyarli to‘rt qirrali. 4. C.gontscharovii Iljin
+ Bo‘yi 20-40 sm.Poyasining pastki qismlari g’ovaksimon to‘rsimon.
Tojibargchalari juda tor pardasimon. Pistachalari 7 mm. uzunlikda va eni 2,5-3
mm., omi-ko‘pmi yassilashgan.
2. C. ruthenica Lam.
9. Tashqi va o‘rtadagi tojibargchalari qayrilgan, tarqoq, baquvvat va bigizsimon
xoldagi
tikansimonga o‘xshash. 9
+ Tashqi va o‘rta qismdagi tojibargchalarining chetki tarafi tojsimon kiprikli.
Oxirgisi tikanchali, agar u bo‘lsa va juda kalta. 10
10. Yopishgan tuklar sababli o‘simlik kulrang tusda. Poyasi uchuvchan.
Tojibarglari sariq.
13. C. solstitialis L.
+ O‘simlik yashil rangda. Poyasi qanotchalarsiz. Tojibarglari oq yoki pushti
14. C. iberica Trev.
11. Savatchalari ko‘p sonli. 100 tadan ziyod, eni 3-4 mm.
9. C. squarrosa Willd.
+ Savatchalari kamsonli bo‘lib, soni 5-20 tagacha, eni 6-20 mm. 11
27

12. Savatchalari deyarli sharsimon bo‘lib, eni 18-20 mm. Ichki
tojibargchalarining tepa tomondan o‘qsimon, odatda qizil rangga bo‘yalgan,
tugallangan qismi o‘tkirlashgan. Tojibarglari sariq. 11. C. balsamina
Lam.
+ Savatchalari tuxumsimon, eni 5-15 mm. atrofida. Ichki tojibargchalarining tepa
tomondan
o‘tkirlashmagan o‘qsiz, tojsimon qavatli. Tojibarglari pushti, oq, havorang yoki
binafsharang.
12
13. Barglari kulrang yashil, yopishgan to‘rsimon, butun shaklli yoki 1-2 juft
unchalik katta bo‘lmagan tishchali yoki asos qismi yon bo‘lakli. 13
+ Barglari yalong’och, yashil rangda va patsimon kesilgan.
10. C. andressa Ledeb.
14. Poyasining yuqorigi barglari chiziqsimon-lansetsimon. Savatchalarining eni
10-12 mm.
Tashqi bo‘rtmalari 8 mm. bo‘lib, pistachasidan uzunroq.
8. C. depressa MB
+ Poyasining yuqori qismlaridagi barglari chiziqsimon. Savatchalarining eni 10-
12 mm. Tashqi bo‘rtmalarining soqolchalari 4 mm. bo‘lib, pistacha mevasidan
kaltaroq.
7. C. cyanus L.
Bu yerda ushbu turkumga tegishli 14 ta turning aniqlashga yordam beradigan
kalit keltirilgan
[7].
28

IV BOB. BO‘TAKO‘Z (Centaurea) TURKUMI AYRIM
TURLARINING
BIOEKOLOGIYASI VA AHAMIYATI
Bo‘tako‘z (Centaurea L.) turkumi vakillari orasida o‘ziga xos bo‘lgan
bioekologik xususiyatlari, ahamiyati, muxofazaga muxtoj turlarining mavjudligi
bilan farqlanadi.
4.1. Ayrim turlarning bioekologiyasi
Yaxshi Bo‘tako‘z (Centaurea pulchella Ledeb.) o‘simligi bir yillik, poyasi tik
o‘suvchi, boyi 1050 sm atrofida bo‘lgan, deyarli asosidan boshlab uchigacha
shoxlanadigan, g’ovaksimon to‘rlangan, yumaloq va serbarg o‘simlik hisoblanadi.
Novdalari juda ko‘p, nozik, uzaygan, ko‘p xujayrali aloxida tolachalar bilan
tuklangan. Keyinchalik poyasi butunlay yalong’ochlanadi, yaltiraydi, serbarg, bir
boshchali bo‘lib, tarqoq shingilsimon umumiy to‘pgulni hosil qiladi. O‘simlikning
barglari mayday, yupqa qoplamali, har ikki taraflama yashil va yopishgan bezchali,
hamda aloxida butun barg satxi bo‘ylab tarqalgan ko‘p xujayrali, tiniq tolali va
kalta tikanchali.
Barg chetlari mayday so‘rg’ichsimon tishchali. Ildizoldidagi ba pastki barglari
kalta bandli, choziq lansetsimon, uchki qismi kalta o‘tkirlashgan, butun yoki
ba zan o‘yilgan tishchali bo‘ladi. Tishchalar soni juda mayda, poyaning uchki‟
qismlariga tomon ozayib boradi, yopishgan, novdano qoplab oluvchi, ensiz
lansetsimon, deyarli barchasi butun, juda kam xollarda asos qismida 1-2 juft
tishchali. Savatchalari ko‘p sonli, mayda, choziqroq, mevalarining pishish vaqtida
deyarli konussimon, eni 4-5 mm., gulisiz 10-12 mm. uzunlikda bo‘ladi. Savatcha
qoplamasining yaproqlari ko‘p sonli, ko‘p qatorli, yashil va etdor bo‘ladi. Tashqi
va ortadagilar tuxumsimon yoki choziq-tuxumsimon, to‘q rangli markaziy tomirli, ,
deyarli yumaloq, tiniq pardasimon, butun, ba zan ajralgan tayanchlarga ega bo‘ladi
‟
xolos. Tojibarglari sariq,
Pistachalari shaklan teskari
29

Табиатда ўсаётган бўтакўз (Centaurea pulchella Ledeb.)
30

tuxumsimon, uzunligi 2,5 mm. uzunlikda va eni 1,5 mm. bo‘ladi. Tojibarglari
yaltiroq, ammo ajralgan kalta tolachali. Soqolchasining tashqi bo‘rtmalari 4-4,5
mm uzunlikda bo‘ladi. Rangi oq, kalta dag’al tukli, ichki pardalari chiqib
turadigan, qoramtir, tepa tomoni va yoni oq tuklangan.
Yaxshi Bo‘tako‘z (Centaurea pulchella Ledeb.) o‘simligi aprel va may
oylarida gullaydi.
May va iyun oylarida mevalari pishib yetiladi. O‘simlik respublikamizning qumli
cho‘llarida, daryolar oqimini qumli va botqoqlashgan joylarida, adirliklarning
mayin tuproqli va toshli yonbag’irlarida o‘sadi [7] .
Rus Bo‘tako‘zi (Centaurea ruthenica Lam.) o‘simligi ko‘p yillik, odatda ko‘p
boshli, yog’on ildizli, ildiz bo‘yni o‘tgan yilgi barg qoldiqlari bilan qoplangan va
qalin oppoq, uzun tolalar o‘rnashgan. Poyasi bitta yoki juda kam xollarda bir
nechta, tik o‘suvchi, bo‘yi 20-40 sm.
O‘simlikning ustki yarmi yalong’och, bargli, shoxlangan. Novdalari uzaygan va bir
boshli. O‘simlikning barglari etdor, yam-yashil, tarqoq xolda, patsimon qirqilgan,
5-7 ta juft lansetsimon yoki chiziqli-lansetsimon yon segmentlarga ega. Undan
tashqari nisbatan yirik deyarli cho‘ziqtuxumsimon tugallanadigan, chetlari
arrasimon tishli, tishchalarining uchi mayin ignachali barglardan iborat.
O‘simlikning ildizoldi barglari bandli, poyadagi barglari poyaning uchiga tomon
kichrayib boradi va poyaga yopishgan xolda o‘rnashadi.
Rus Bo‘tako‘zi (Centaurea ruthenica Lam.) o‘simligining savatchalari
tuxumsimon, eni 12-15 mm atrofida. Savatcha qoplamasining yaproqlari ko‘p
sonli, etdor, sarg’ish-yashil, to‘q rangdagi uzunasiga tomirlangan. Yaproqlar butun
qirrali, yalong’och. Tashqi va o‘rta yaproqlari tuxumsimondan cho‘ziq-
tuxumsimongacha, chetlari juda tor pardasimon. Ichkilari cho‘ziq lansetsimon, c
hetlari nisbatan keng pardasimon, tepa tomondan pardasimon tiniq va sarg’ish
tayanch o‘simtali. Tojibarglari ochiq sariq rangda. Pistachalari och rangda,
32

cho‘zinchoq, uzunligi 7 mm, eni 2,5-3 mm., yalong’och, tepa yarmi noaniq
ko‘ndalang ajinli.Soqolchasining tashqi bo‘rtmalari ko‘p qatorli, 3 mm. uzunlikda,
yupqa, burishgan, xira krem rangida. Ichkilari tashqilaridan birmuncha kalta, bir
qatorli, oq rangli va burishgan xolatda bo‘ladi.
Rus Bo‘tako‘zi (Centaurea ruthenica Lam.) o‘simligi iyun va iyul oylarida
gullab, iyul-avgust oylarida mevalari pishib yetiladi. Respublikamizning o‘rta tog’
mintaqalaridagi shag’alli yonbag’irlarda o‘sadi [7].
Turkiston Bo‘tako‘zi (C. turkestanica Franch.) o‘simligi ko‘p yillik,
yog’ochlashgan, ko‘p boshli, yo‘g’on ildizli o‘simlik. Poyasi tik o‘sadi, bo‘yi 40-
80 sm. atrofida bo‘lib, eng asos qismida o‘tgan yilgi barg qoldiqlari mavjud va
o‘sha yeri ipaksimon tolali, serbarg, oddiy yoki tepa yarmi oz miqdorda sholangan.
Novdalari cho‘ziq va bir boshli. O‘simlikning barglari etdor, yashil va yalong’och.
Ildizoldi barglari bandli, g’ovak tolali bandlarga ega, lirasimon shaklga ega bo‘lib
oxirgi tugalanuvchi ulushi yirik choziq-tuxumsimon va mayda 1-3 ta juft yon
ulushlardan iborat. Poyadagi barglari yopishgan, ildizoldi barglariga nisbatan
mayda, lirasimon, 2-3 ta juft mayda yon bo‘lakli. Eng yuqori barglari juda kuchli
darajada kichraygan. Savatchalari silindrsimon, 20-25 mm diametrga ega,
yalong’och. Savatcha qoplama yaproqlari ko‘p sonli, keng tuxumsimon yoki
deyarli ellipssimon, barchasi nisbatan yirik 4-9 mm.lik bir nechta pardasimon tiniq,
tepa tomondan uzimgan tayanchga ega. Ichki yaproqlari choziq-lansetsimon, tepa
tomonda to‘kilib tushmaydigan pardasimon, ancha yirik, birmuncha lopatkasimon,
sarg’ish tayanchlarga ega. Tojibarglari sariq, pistachalari choziqroq, uzunligi 9-10
mm. eni 4 mm.
Pistachaning tepa tomoni koronkasimon chegaralangan, yalong’ogh, yaltiroq,
noaniq to‘rt qirrali.
Soqolchasining tashqi bo‘rtmalari ko‘p qatorli, ichki tomoniga qarab asta-sekin
yiriklashib boradi, burishgan. Ichkilari yupqalashgan.
33

Turkiston Bo‘tako‘zi (C. turkestanica Franch.) o‘simligi iyun-iyul oylarida
gullaydi va iyulavgust oylarida mevalari pishib yetiladi.
Turkiston Bo‘tako‘zi (C. turkestanica Franch.) o‘simligi tog’ mintaqasining turli
tuproqli yonbag’irlarida o‘sadi.
Ugam Bo‘tako‘zi (C. ugamica Iljin) o‘simligi ko‘p yillik, poyasi tik o‘suvchi,
bo‘yi 70-100 sm. yalong’och, silliq, o‘tgan yilgi barg qoldiqlariga to‘la, serbarg,
tepa yarmi kamshoxli. Novdalari uzaygan, bir boshli. Barglari qattiq etli, yashil,
yalong’och, barchasi butun, choziqtuxumsimon yoki choziq ellipssimon, tepa
tomonga qarab toraygan, poyaning uchiga borgan sari kichrayadi, chetlati teng
mayday tishli.Savatchasi tuxumsimon sharsimon, eni 12-20-25 mm. atrifida.
Savatcha qoplamasining yaproqlari ko‘p sonli, cherepitsasimon, keng tuxumsimon,
eni 6-7-9 mm., sarg’ish yashil bo‘lib, to‘q rangli uzunasiga tomirli. Tepa tomoni
qoramtir, chetlari nisbatan keng tiniq, yalong’och. Ichkilari cho‘ziq lansetsimon,
tepa tomondan pardasimon, tiniq, to‘kilib tushmaydigan tayanch bilan qoplangan.
Tojibarglari sariq. Pistachalari cho‘ziq, uzunligi
9 mm., eni 3-4 mm. Chetlari koronkasimon, yalong’och, noaniq to‘rt qirrali.
Soqolchasining tashqi bo‘rtmalari ko‘p qatorli, asta-sekin ichki tomonga kattayib
boradi, burishgan, pistacha uzunligi bilan teng. Ichkilari ancha yassi.
Ugam Bo‘tako‘zi (C. ugamica Iljin) o‘simligi iyun-iyul oylarida gullaydi va
iyul-avgust oylarida mevalari pishadi. Tog’ mintaqasining quyi va o‘rta
qismlaridagi shag’alli yonbag’irlarda o‘sadi.
Oddiy Bo‘tako‘z (C. cyanus L.) o‘simligi bir yillik o‘tsimon o‘simlik. Poyasi tik
o‘sadi. Bo‘yi 40-80 sm. atrofida, nozik to‘rsimon, chuqur bo‘lmagan egatchali,
serbarg, o‘simlikning yarim tepa qismi shoxlangan. Barglari tepa tomoni kulrang
yashil, pastdan bezli tukli, barchasi poyaga yopishgan. Eng pastki poya barglari
lirasimon, gullash davriga qadar nobud bo‘ladi. O‘rta qismidagi barglar ensiz
lansetsimon, butun yoki 1-2 ta kichkina tishchali. Yuqori barglari butun,
34

chiziqsimon. Savatchalari tuxumsimon, eni 6 mm. atrofida, novdalarning oxirida
yakka joylashadi. Savatcha qoplamalarining yaproqlari etli, yashil. Tashqi va
o‘rtadagilar tuxumsimon yoki cho‘ziq-tuxumsimon bo‘lib, kumushimon,
pardasimon, chetlari kipriksimon kesilgan tayanchli. Ichkilari lansetsimon, tepa
tomoni toraygan. Tojibarglari odatda, ko‘k-havorang, amma ko‘p xollarda pushti,
oq, ko‘k-binafsharang tojibargli shakllari ham mavjud. Pistachalari teskari
tuxumsimon, uzunligi 5-6 mm., tarqoq dag’al tolali. Soqolchasining tashqi
bo‘rtmalari
burishgan, qizg’ish, uzunligi 4 mm. Ichki plyonkalari yupqa, tepasi ajinli bo‘ladi.
Oddiy Bo‘tako‘z (C. cyanus L.) o‘simligi iyun-iyul oylarida gullaydi va iyul-
avgust oylarida mevalari pishadi. Tog’ mintaqasining quyi va o‘rta qismlaridagi
shag’alli yonbag’irlarda o‘sadi. Gulxonalarda dekorativ o‘simlik sifatida
yetishtiriladi. Gullaridan tekstil va vino ishlab chiqarish sanoatida ishlatiladigan
bo‘yoq olinadi [7;16].
Qisilgan Bo‘tako‘z (C. depressa MB.) o‘simligi bir yillik, poyasi tik turuvchi
o‘simlik. Bo‘yi 15-50 sm. atrofida, poyasi uncha chuqur bo‘lmagan egatchali,
yopishgan tuklangan, bargli, butun o‘simlik, asosiga qadar shoxlangan. Shoxlari
uzun, bargli, bir boshli. Barglari yopishgan, kulrang-yashil, har ikkala tarafidan
yopishgan to‘rli, lansetsimon, juda kalta o‘tkirlashgan, butun yoki ildizoldi
barglari aloxida unchalik katta bolmagan bo‘lakli. Savatchalari tuxumsimon,
o‘rtacha kattalikda, eni 10-12 mm. Savatcha qoplamasining yaproqlari ko‘p sonli,
etli, sarg’ishyashil, tuxumsimondan to cho‘ziq tuxumsimongacha, chetlari
kumushsimon tojli qavatli. Chetki gullari ochiq ko‘k rangda yoki havorang-
binafsharang, o‘rta gullari binafsharang tojibargli. Pistachalari teskari tuxumsimon,
silliq, yaltiroq, kam xollarda kalta tolali, koronkasimon chetli.
Soqolshalarinig tashqi bo‘rtmalari kremsimon, k op qatorli, ichkariga tomon asta-‟
sekin uzayib boruvchi, burishgan, 8 mm. uzunlikda. Ichkilari bir qatorli, oq, tepasi
kipriksimon kesilgan, uzunligi 2 mm.
35

Qisilgan Bo‘tako‘z (C. depressa MB.) o‘simligi may-iyun oylarida gullaydi va
iyun-iyul oylarida mevalari pishadi. Adirlik va tog’ mintaqasining mayin tuproqli,
shag’alli yonbag’irlarida o‘sadi. Ekin maydonlarida ko‘p xollarda begona o‘t
sifatida uchraydi [2;7;17].
Yoyiq Bo‘tako‘z (C. squarrosa Willd.) o‘simligi ko‘p yillik o‘t. Poyalarining
soni ko‘p, tik o‘suvchi, bo‘yi 20-60 sm., bargli, to asosiga qadar tarqoq shoxlangan.
Shoxlari uzaygan, nozik, serbarg, yopishgan yoki kalta bandlarda ko‘p sonli
savatchlari mavjud. Barglari mayday, yashil, har ikki tomoni yopishgan bezchali.
Ildizoldi barglari bandli, patsimon kesilgan, yon segmentlari chiziqsimon, teng
bo‘lmagan, butun, juda kalta o‘tkirlashgan, yopishgan bo‘ladi. Poyasidagi barglar
yopishgan, ildizoldi barglaridan kaltaroq. Pastkilari va o‘rtakilari ildizoldi
barglariga o‘xshash. Uchkilari butun, chiziqsimon. Savatchalari ko‘p sonli, mayda,
uzunligi 12-15 mm., eni 3-4 mm., tor silindrik. Savatcha qoplamasi yaproqlari
ko‘p sonli. Tashqi va o‘rta yaproqlari tuxumsimondan to cho‘ziq-
tuxumsimongacha, yashil, tepasi kumushsimon oq, kipriksimon qavatli tayanchli,
o‘tkirlashgan, kalta yoki nisbatan uzun to‘g’ri yoyilgan yoki tashqariga qayrilgan
oq tikanchali. Ichkilari chiziqsimon, pardasimon, cho‘ziq, notekis tishchali, kalta
va o‘tkirlashgan tayanchli bo‘ladi. Tojibarglari pushti. Pistachalariteskari
tuxumsimon, uzunligi 3,54 mm., eni 2 mm. Soqolchasining tashqi bo‘rtmalari oq,
uzunligi 1,5-2 mm. Ichkilari kalta, 0,5 mm. uzunlikda va tarqoq bo‘ladi.
Yoyiq Bo‘tako‘z (C. squarrosa Willd.) o‘simligi may-iyun oylarida gullaydi va
iyun-iyul oylarida mevalari pishib yetiladi.
Yoyiq Bo‘tako‘z (C. squarrosa Willd.) o‘simligi respublikamizning adirlikdan
to tog’ning o‘rta qismlaridagi toshli va shag’alli yonbag’irlarda o‘sadi. Dalalarda
ham begona o‘t sifatida uchraydi.
Iberiya Bo‘tako‘zi (C. iberica Trev.) o‘simligi ikki yillik, poyasi tik o‘suvchi, bo‘yi
20-80 sm.
36

bo‘lgan, yopishgan bezli tukchali, yoyiq ko‘p xujayrali tolali, serbarg, tepa yarmi
tarqoq shoxlangan. Novdalari bir boshli. Barglari har ikki tomonlama bezchali,
yoyilgan tolali, chetlari kalta so‘rg’ichsimon, kalta tikanli tishchali. Ildizoldi
barglari bandli, patsimon kesilgan, yon segmentlari lansetsimon, yana o‘z
navbatida patsimon bo‘lakli. Poyadagi barglari patsimon kesilgan, chiziqli-
lansetsimon, butun qirrali yon segmentlarga ega. Eng yuqoridagi barglari odatda
butun, chiziqli-lansetsimon. Savatchalari tuxumsimon, eni 9-11 mm. Savatcha
qoplamasining yaproqlari etli, yashil. Tashqilari deyarli yumaloq, tor pardasimon,
ustki tomonida 3-5 ta sarg’ish tikanchali, ular orasidan eng markazdagisi odatda
kuchli, uzunligi 5-12 mm., tarnovsimon bigizsimon, deyarli gorizontal yoyilgan.
Ichkilari keng lansetsimon, pardasimon, ustida to‘mtoq, pardasimon, qo‘ng’ir
tayanchli. O‘simlikning tojibarglari xira pushtidan oq ranggacha. Pistachalari
cho‘ziq, 4-5 mm. uzunlikda, yalong’och, silliq, ochiq rangli. Soqolchasining tashqi
bo‘rtmalari 1,5 mm,uzunlikda, ko‘p qatorli, ichkariga tomon astasekin o‘suvchi,
yassi, oq bo‘ladi. Ichkilari bir qatorli, uzunligi 0,5 mm. atrofida.
Iberiya Bo‘tako‘zi (C. iberica Trev.) o‘simligi iyun-iyul oylarida gullaydi va
iyul-avgust oylarida mevalari pishib yetiladi.
Iberiya Bo‘tako‘zi (C. iberica Trev.) o‘simligi respublikamizning adirlikdan to
tog’ning o‘rta qismlaridagi toshli va shag’alli yonbag’irlarda o‘sadi.Voxalardagi
dalalarda ham begona o‘t sifatida uchraydi [2;7].
4.2. Ahamiyati
Bo‘tako‘z (Centaurea L.) turkumi vakillarining O‘zbekiston o‘simliklari
qoplamida va xalq xojaligida o‘ziga xos o‘rni va ahamiyati mavjud.
Oddiy Bo‘tako‘z (C. cyanus L.) o‘simligi bir yillik dorivor va dekorativ
o‘tsimon o‘simlik hisoblanadi. Uning poyasi tik o‘sadi. Bo‘yi 40-80 sm. atrofida
bo‘lib, nozik to‘rsimon, chuqur bo‘lmagan egatchalarga ega. Serbarg, o‘simlikning
37

yarim tepa qismi shoxlangan. Barglari tepa tomoni kulrang yashil, pastdan bezli
tukli, barchasi poyaga yopishgan. Eng pastki poya barglari lirasimon, gullash
davriga qadar nobud bo‘ladi. O‘rta qismidagi barglar ensiz lansetsimon, butun
yoki 1-2 ta kichkina tishchali. Yuqori barglari butun, chiziqsimon. Savatchalari
tuxumsimon, eni 6 mm. atrofida, novdalarning oxirida yakka joylashadi. Savatcha
qoplamalarining yaproqlari etli, yashil. Tashqi va o‘rtadagilar tuxumsimon yoki
cho‘ziqtuxumsimon bo‘lib, kumushimon, pardasimon, chetlari kipriksimon
kesilgan tayanchli. Ichkilari lansetsimon, tepa tomoni toraygan. Tojibarglari
odatda, ko‘k-havorang, ammo ko‘p xollarda pushti, oq, ko‘k-binafsharang
tojibargli shakllari ham mavjud. Pistachalari teskari tuxumsimon, uzunligi 5-6
mm., tarqoq dag’al tolali. Soqolchasining tashqi bo‘rtmalari burishgan, qizg’ish,
uzunligi 4 mm. Ichki plyonkalari yupqa, tepasi ajinli bo‘ladi.
Oddiy Bo‘tako‘z (C. cyanus L.) o‘simligi iyun-iyul oylarida gullaydi va iyul-
avgust oylarida mevalari pishadi. Tog’ mintaqasining quyi va o‘rta qismlaridagi
shag’alli yonbag’irlarda o‘sadi. Gulxonalarda dekorativ o‘simlik sifatida
yetishtiriladi. Gullaridan tekstil va vino ishlab chiqarish sanoatida ishlatiladigan
bo‘yoq olinadi.
Dorivor maqsadlarda o‘simlikning savatchasining chetki gullari qo‘llaniladi.
Uni gullash fazasida terib olinib, zudlik bilan quritiladi. Tayyor xomashyo xidsiz
va achchiq ta mi bor. ‟
Bo‘tako‘zning tashqi gullari tarkibida glikozidlardan – sentaurin bo‘lib,
parchalanganda sentauridin, glyukosa va sikoriinga aylanadi. Sikoriin
gidrolizlanganda bo‘yoq modda – sianin hosil bo‘ladi.
Oddiy Bo‘tako‘z (C. cyanus L.) o‘simligi tarkibida undan tashqari pellargonin-
xlorid, alkaloidlar, askorbin kislota va mineral tuzlar mavjud. O‘simlikning gullash
davridagi yer ustki qismlarida Ca, P, K, Fe va Cl kabi elementlar uchraydi.
38

Markaziy Osiyoda ushbu o‘simlikning gullaridan tayyorlangan qaynatmasi xalq
tabobatida jeltuxa va oshqozon-ichak kasalligida o‘t haydovchi, lixoradka paytida
siydik haydovchi vosita sifatida, hamda melanxoliya, nevrasteniya, ko‘z, buyrak,
quvuq kasalliklarida ham ishlatiladi. Gullaridan tayyorlangan kukunni yiringli
yaralarga sepilsa, tez tuzaladi. Bolgariya tabobatida undan quvvat beruvchi va
hazm faoliyati buzilganda dori vositasi sifatida qo‘llaniladi.
Ilmiy tibbiyotda o‘simlikdan tayyorlangan damlama yengil diuretik vosita sifatida
ishlatiladi.
Undan tashqari ushbu oddiy Bo‘tako‘z (C. cyanus L.) o‘simligi hayvonlar
tomonidan ist emol qilinmaydi, lekin yoppasiga gullash davrida uning savatchalari ‟
juda yaxshi asal-shirali o‘simlik hisoblanadi.
Oddiy Bo‘tako‘z (C. cyanus L.) o‘simligi pishgan urug’lari tarkibida 27-28 %
o‘simlik moylari mavjud.
Umuman olganda, oddiy Bo‘tako‘z (C. cyanus L.) o‘simligi dorivor,
bo‘yoqbop, asal-shirali, o‘simlik moyiga ega ekanligi bilan aloxida ahamiyatga ega
o‘simlik hisoblanadi [4;5;11;13;16].
Rus Bo‘tako‘zi (Centaurea ruthenica Lam.) o‘simligi ko‘p yillik, ahamiyatli
o‘simliklar qatorida tilga olinadi. Bu o‘simlik odatda ko‘p boshli, yog’on ildizli,
ildiz bo‘yni o‘tgan yilgi barg qoldiqlari bilan qoplangan va qalin oppoq, uzun
tolalar o‘rnashgan o‘simlik hisoblanadi.
Poyasi bitta yoki juda kam xollarda bir nechta, tik o‘suvchi, bo‘yi 20-40 sm.
atrofida bo‘ladi.
O‘simlikning ustki yarmi yalong’och, bargli, shoxlangan. Novdalari uzaygan va bir
boshli. O‘simlikning barglari etdor, yam-yashil, tarqoq xolda, patsimon qirqilgan,
5-7 ta juft lansetsimon yoki chiziqli-lansetsimon yon segmentlarga ega. Undan
tashqari nisbatan yirik deyarli cho‘ziqtuxumsimon tugallanadigan, chetlari
arrasimon tishli, tishchalarining uchi mayin ignachali barglardan iborat.
39

O‘simlikning ildizoldi barglari bandli, poyadagi barglari poyaning uchiga tomon
kichrayib boradi va poyaga yopishgan xolda o‘rnashadi.
Ushbu rus Bo‘tako‘zi (Centaurea ruthenica Lam.) o‘simligining savatchalari
tuxumsimon, eni 12-15 mm atrofida. Savatcha qoplamasining yaproqlari ko‘p
sonli, etdor, sarg’ish-yashil, to‘q rangdagi uzunasiga tomirlangan. Yaproqlar butun
qirrali, yalong’och. Tashqi va o‘rta yaproqlari tuxumsimondan cho‘ziq-
tuxumsimongacha, chetlari juda tor pardasimon. Ichkilari cho‘ziq lansetsimon,
chetlari nisbatan keng pardasimon, tepa tomondan pardasimon tiniq va sarg’ish
tayanch o‘simtali. Tojibarglari ochiq sariq rangda. Pistachalari och rangda,
cho‘zinchoq, uzunligi 7 mm., eni 2,5-3 mm., yalong’och, tepa yarmi noaniq
ko‘ndalang ajinli.Soqolchasining tashqi bo‘rtmalari ko‘p qatorli, 3 mm. uzunlikda,
yupqa, burishgan, xira krem rangida. Ichkilari tashqilaridan birmuncha kalta, bir
qatorli, oq rangli va burishgan xolatda bo‘ladi.
Rus Bo‘tako‘zi (Centaurea ruthenica Lam.) o‘simligi iyun va iyul oylarida
gullab, iyul-avgust oylarida mevalari pishib yetiladi. Respublikamizning o‘rta tog’
mintaqalaridagi shag’alli yonbag’irlarda o‘sadi. Rus Bo‘tako‘zi (Centaurea
ruthenica Lam.) o‘simligi tog’lik mintaqalarda gullashgacha bo‘lgan davriga qadar
qoy va echkilar tomonidan ist emol qilinadi. Gullagandan so‘ng xech bir chorva‟
hayvoni bu o‘simlikni yemaydi.
Rus Bo‘tako‘zi (Centaurea ruthenica Lam.) o‘simligining yer ustki qismlari
tarkibida 0,9 % kauchuk, 5,2 % smola, ildiz qismida 0,2 % kauchuk, 3,2 % smola
mavjudligi aniqlangan.
O‘simlikning yirik meva – urug’lari tarkibida 15-16 % o‘simlik moylari uchraydi.
Ushbu moy oziq-ovqat uchun va boshqa texnik maqsadlarda ishlatiladi. Xuddi
shunday miqdordagi moy turkiston Bo‘tako‘zi tarkibida ham mavjud
[2;5;7;11;13;16;17].
40

Turkiston Bo‘tako‘zi (C. turkestanica Franch.) o‘simligi ahamiyatli bo‘lgan
ko‘p yillik, yo‘g’on ildizli, ildizi yog’ochlashadigan, ko‘p boshli o‘simlik.
O‘simlikning poyasi tik o‘sadi, bo‘yi 40-80 sm. atrofida bo‘lib, uning asos qismida
o‘tgan yilgi taraqqiyotidan qolgan barg qoldiqlari mavjud va o‘sha yeri ipaksimon
tolali, serbarg, oddiy yoki tepa yarmi oz miqdorda shoxlangan. Novdalari
cho‘ziqroq va bir boshli. O‘simlikning barglari etdor, yashil va yalong’och.
Ildizoldi barglari bandli, g’ovak tolali bandlarga ega, lirasimon shaklga ega bo‘lib
oxirgi tugalanuvchi ulushi yirik choziq-tuxumsimon va mayda 1-3 ta juft yon
ulushlardan iborat. Poyadagi barglari yopishgan, ildizoldi barglariga nisbatan
mayda, lirasimon, 2-3 ta juft mayda
yon bo‘lakli. Eng yuqori barglari juda kuchli darajada kichraygan.
Savatchalari silindrsimon, 20-25 mm diametrga ega, yalong’och. Savatcha
qoplama yaproqlari ko‘p sonli, keng tuxumsimon yoki deyarli ellipssimon, barchasi
nisbatan yirik 4-9 mm.lik bir nechta pardasimon tiniq, tepa tomondan uzimgan
tayanchga ega. Ichki yaproqlari choziq-lansetsimon, tepa tomonda to‘kilib
tushmaydigan pardasimon, ancha yirik, birmuncha lopatkasimon, sarg’ish
tayanchlarga ega. Tojibarglari sariq, pistachalari choziqroq, uzunligi 9-10 mm. eni
4 mm. Pistachaning tepa tomoni koronkasimon chegaralangan, yalong’ogh,
yaltiroq, noaniq to‘rt qirrali. Soqolchasining tashqi bo‘rtmalari ko‘p qatorli, ichki
tomoniga qarab astasekin yiriklashib boradi, burishgan. Ichkilari yupqalashgan.
Turkiston Bo‘tako‘zi (C. turkestanica Franch.) o‘simligi iyun-iyul oylarida
gullaydi va iyulavgust oylarida mevalari pishib yetiladi.
Respublikamizda turkiston Bo‘tako‘zi (C. turkestanica Franch.) o‘simligi tog’
mintaqasining turli tuproqli yonbag’irlarida o‘sadi.
Turkiston Bo‘tako‘zi (C. turkestanica Franch.) o‘simligining yer ustki qismlari
va ildizi tarkibida mos ravishda 0,7 % va 0,2 % miqdorda kauchuk borlogi
41

aniqlangan. Undan tashqari ushbu o‘simlikning urug’lari tarkibida 14-15 %
miqdorda o‘simlik moylarining mavjudligi aniqlangan.
O‘simlik yoppasiga gullagan davrida, uni juda yaxshi asal-shirali o‘simliklar
qatoriga kiritish mumkin [2;3;7;16].

XULOSA
Qoqio‘tdoshlar oilasiga Yer sharida barcha mintaqalari va floristik viloyatlarida
o‘suvchi 1000 ta turkum va 25000 dan ziyod tur kiradi.
Qoqio‘tdoshlar oilasi sistematik va morfologik jihatdan ikkita kichik oila
(oilacha) ajraladi: astragullilar yoki naysimongullilar (Asteroideae yoki
Tubuliflorae) va latukgullilar yoki tilsimongullilar (Lactucoideae yoki Liguliflorae)
Astragullilar yoki naysimongullilar (Asteroideae yoki Tubuliflorae) oilachasi 1000
dan ziyod turkum va 23000 dan ortiq turni birlashtirgan. Latukgullilar yoki
tilsimongullilar (Lactucoideae yoki Liguliflorae) oilachasi tarkibida 100 dan ziyod
turkum va 1000 dan ortiq turlar kiradi.
O‘zbekiston florasida esa bu oilaning 137 ta turkumga kiruvchi salkam 600 ga
yaqin turi uchraydi. Oila vakillari asosan, bir yillik va ko‘p yillik o‘tlar, yarim buta
va buta o‘simliklari hisoblanadi.
Bo‘tako‘z (Centaurea L.) turkumi vakillari, asosan bir yillik va ko‘p yillik
o‘tsimon o‘simliklar hisoblanadi. O‘zbekistonda ushbu turkumning 40 dan ziyod
turi tarqalgan. Turkum turlari cho‘l mintaqasidan to tog’ mintaqasigacha bo‘lgan
xududlarda qumli cho‘llarda, dashtlarda, sho‘rxoklarda, mayin tuproqlarda, adirlik
va tog’lar yonbag’irlaridagi shag’alli va toshli joylarda o‘sadi. Ayrim turlari
dalalarda begona o‘t sifatida uchraydi.
Qoqio‘tdoshlar (Asteraceae) oilasi vakillari O‘zbekiston florasida turlar xilma-
xilligi, tarqalishi bo‘yicha eng oldingi o‘rinda turadi. Ularning o‘simliklar
qoplamidagi o‘rni ham beqiyosdir. Bu oila vakillari o‘zlarining xo‘jalikdagi
42

qimmatli belgilari, yani ahamiyati nuqtainazaridan ham boshqa barcha oilalardan
ustun turadi.
Bitiruv malakaviy ishida Bo‘tako‘z turkumiga kiruvchi 10 ta turning
bioekologiyasi va 4 ta turning ahamiyati haqida ma lumotlar keltirildi.‟
Bu turkum vakillari orasida dorivor, asal-shirali, bo‘yoqbop, moyli, kauchuk
tutuvchi turlari mavjud bo`lib inson xayotida o`z ahamiyatiga egadir.

43

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Каримов И.А. Баркамол авлод орзуси - Тошкент: Ўзбекистон, 1997.
2. Жуковский П.М. Ботаника. Л.: Колос, 1982.
3. Мальцев А.И. Сорная растительность и меры борьбы с ней. – М.- Л.: Изд-
во Селхоз лит., 1962.
4. Набиев М. Лечебные дары Чаткала - Ташкент: Ибн Сино, 2004. 176 с.
5. Павлов В.Н. Растительное сырьё Казахстана - Москва-Ленинград: Наука,
1947. 552 с.
6. Растительный покров Узбекистана Т.1 - Ташкент: Фан, 1971. 230 c.
7. Флора Узбекистана VI том - Ташкент: Фан, 1962. 432 с.
8. Тахтаджян А.Л. Система магнолиофитов - Л.: Наука, 1987. – 439 с. 9.
Халматов Х.Х., Харламов И.А., Мавланкулова Э.И. Лекарственные
растения Центральной Азии. – Ташкент: Ибн Сино, 1998. 10. Хожиматов
К.Х. и др. Дикорастущие целебные растения Средней Азии. –
Ташкент: изд-во Ибн Сино, 2004.
11. Холматов Х.Х. и др. Лекарственные растения Центральной Азии –
Ташкент: Ибн Сино, 1998. 296 с.
12. Черепанов С.К. Сосудистые растения России и сопределных государств
- Санкт-Петербург, 1995.
13. Юнусов С.Ю. Алкалоиды. – Ташкент: Фан, 1974.
14. Mustafoyev S.M. Botanika - Toshkent: O‘zbekiston, 2002. 440 b.
15. Hamidov A va boshqalar O‘zbekiston o‘simliklari aniqlagichi - Toshkent:
O‘qituvchi, 1987. 328 b.
44

16. Haydarov K., Hojimatov Q.H. O‘zbekiston o‘simliklari - Toshkent: Fan,
1980.
17. Hamdamov I. va boshqalar Botanika asoslari - Toshkent: Mehnat, 1990.
320 b.

18. Nabiyev M.M. Botanika atlas-lug’ati - Toshkent: Fan, 1969. 256 b.
19. Pratov O‘.P., Nabiyev M.M. O‘zbekiston yuksak o‘simliklarining zamonaviy
tizimi - Toshkent: O‘qituvchi, 2007. 64 b.

45

O‘zbekiston osimliklarining xilma-xilligi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish