Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 1.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение ppt
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘zbekiston “Qizil kitobi”ga kiritilgan o‘simlik va hayvonlarni turlarini ekosistemalar doirasida o‘rganish

Купить
Mavzu: O`zbekiston “Qizil kitobi”ga kiritilgan o`simlik va hayvonlarni turlarini ekosistemalar doirasida o`rganish O`zbekiston “Qizil kitobi”ga kiritilgan o`simlik turlarini jadvalini tuzing O`zbekiston “Qizil kitobi”ga kiritilgan hayvonlar turlarini jadvalini tuzing REJA: 1. O`zbekiston “Qizil kitobi”ga kiritilgan o`simlik va hayvonlarni turlarini ekosistemalar doirasida o`rganish 2. O`zbekiston “Qizil kitobi”ga kiritilgan o`simlik turlarini jadvalini tuzing 3. O`zbekiston “Qizil kitobi”ga kiritilgan hayvonlar turlarini jadvalini tuzing "Qizil Kitob -- bu hujjat bo’lib u Insonning vijdonidir. Har qaysi millat dunyo "Qizil Kitob -- bu hujjat bo’lib u Insonning vijdonidir. Har qaysi millat dunyo oldida o’zining tabiat boyliklarini asrash mas'uliyatini olgan"oldida o’zining tabiat boyliklarini asrash mas'uliyatini olgan" O zbekiston Respublikasi Qizil kitobi ʻ — O zbekiston ʻ hududidagi o simlik va hayvonot dunyosining eng noyob va ʻ yo qolib ketish xavfi ostida turgan turlarining izohli ro yxatini, ʻ ʻ shuningdek tarqalishi to g risidagi umumlashtirilgan ʻ ʻ ma’lumotlarni o z ichiga olgan rasmiy davlat hujjati hisoblanadi. ʻ Ushbu turlarning hozirgi holati populyatsiyaning qisqarishiga olib keladi va ularni saqlash va ko paytirish choralarini ʻ ko rmoqda. O zbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan ʻ ʻ o simlik va hayvon turlari butun respublika hududida alohida ʻ muhofaza qilinadi. “ O zbekiston Qizil kitobi” nashri o sha paytda hali SSSR respublikasi sifatida 1979-yilda tashkil ʻ ʻ etilgan va 1984-yilda nashr etilgan. U noyob va yo qolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi ʻ o simliklarning 163 turi va umurtqali hayvonlarning 63 turini o z ichiga olgan. ʻ ʻ “ O zbekiston Qizil kitobi”ning 1993-yildagi birinchi nashriga 301 o simlik turi kiritilgan bo lib, ʻ ʻ ʻ u o zbek va rus tillarida nashr etilgan. Kitobda har bir turning o zbek, rus va lotin tillarida ʻ ʻ nomlari berilgan, poligonlarning qisqarishi, sonining kamayish sabablari, tabiatni muhofaza qilish bo yicha ko rilgan chora-tadbirlar to g risida ma’lumotlar berilgan, shuningdek, turlarning ʻ ʻ ʻ ʻ tarqalish xaritalari va tasvirlari ifodalangan. 2003-yilda Qizil kitobning ikkinchi nashri chop etildi. 2006-yilda “O zbekiston o simliklari Qizil ʻ ʻ kitobi”ning uchinchi nashri, 2010-yilda “O zbekiston Qizil kitobi”ning to rtinchi nashri nashr ʻ ʻ etildi. Unga 184 turdagi hayvonlar kiritilgan. Ulardan 77 turini umurtqasiz hayvonlar (halqali qurtlarning 3 ta turi, mollyuskalarning 14 turi, qo shoyoqlarning 61 turi), 18 turdagi baliqlar, 16 ʻ turdagi sudralib yuruvchilar, 48 turdagi qushlar va 25 turdagi sutemizuvchilar tashkil etadi. Shu bilan birga, O zbekiston Qizil kitobiga 1983-yil Qizil kitobga kiritilgan sut emizuvchilar va ʻ qushlarning ayrim turlari kiritilmagan. Ularning ayrimlari respublika hududida hozirgi vaqtda ancha barqaror songa ega (qunduz, cho l chumchug i), boshqa turlari esa hozir ko chmanchilar ʻ ʻ ʻ (kichik oqqush, bahaybat tungi ko rshapalak turi, qizil bo ri) yoki ularning faunada mavjudligi ʻ ʻ hisoblanadi. O zbekistonning (manul, Tyan-Shan tog qo ylari) yetarlicha o rganilmagan. ʻ ʻ ʻ ʻ Kitobda, shuningdek, O zbekistonda yo qolib ketish xavfi ostida bo lmagan, ammo XTMQI ʻ ʻ ʻ (Xalqaro Tabiatni muhofaza qilish ittifoqi) Qizil ro yxatga kiritilgan. ʻ Tabiatni muhofaza qilish toifalari . • 0 - Ko rinishidan yo qolgan turlari.ʻ ʻ • 1 - yo qolib ketish xavfi ostida ʻ turganlari (yo qolib ketish ʻ arafasidagi va yo qolgan turlari). ʻ • 2 - Zaif turlar (sonning kamayishi, tabiiy ravishda kamdan-kam uchraydi). • 3 – Xavf ostiga yaqin qolgan turlari. • 4 - Ma’lumotlarning yetishmasligi (noaniq maqomli turlar xavf ostida bo lgan toifaga kirmaydi). ʻ Qizil Kitob - nima? Bu xavf va umid kitobidir. Bu kitobni boshqacha qilib qayğu-alam kitobi ham deyiladi, chunki bu kitobda yer yuzidagi yo’qolib ketayotgan hayvon zotlari va o’simlik turlarini o’zida mujassamlashtirgan. Qizil Kitob - harakatga chaqiruvchi kitobidir. Dunyoning ko’pgina davlatlari olimlari tomonidan butun dunyoda yo’qolib ketayotgan va juda kam uchraydigan hayvonlar, o’simliklar dunyosini himoya qilish va ularni saqlab qolish uchun Tabiat va tabiat resurslarini himoya qilish birlashmasining Qizil Kitobi (XTHQB) tashkil etildi. Bu kitob chet elda 60-70 yillarda chop etildi. 1-2 - tomida sutemizuvchilar, qushlar haqida, 3-4-tomida esa suvda va quruqlikda yashovchi hayvonla, sudralib yuruvchilar va baliqlar haqida so’z yuritiladi. Bu haqda o‘simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilishga oid qonunchilik hujjatlariga rioya etilmagani uchun huquqiy ta’sir choralari kuchaytirilishi munosabati bilan qabul qilingan Vazirlar Mahkamasi qarorida  belgilandi . Qizil kitobga kiritilgan  hay v onlarni noqonuniy ov lash  oqibatida yetkazilgan zarar uchun undiriladigan summa  10 barav ar ,  o‘simlik larni  o‘sishdan to‘xtash darajasida shikastlantirish yoki yo‘q qilish bilan ularga  y et k azilgan zarar uchun undiriladigan summa 5 barav ar  oshirildi O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan o‘simliklarga zarar yetkazilganlik uchun undiriladigan pul miqdori toifasiga ko‘ra bitta o‘simlik uchun quyidagicha hisoblanadi: • yo‘qolib ketayotgan — BHMning 10 baravari; • kamyob — BHMning 4 baravari; • kamayib borayotgan — BHMning 2,5 baravari. Hayvonot dunyosidan foydalanish qoidalarini buzish natijasida yetkazilgan zarar uchun jarima miqdori 10 barobarga oshirildi. Xususan, bitta qor qoplonini yo‘q qilganlik uchun O‘zbekiston fuqarosidan BHMning 3 000 baravari, xorijiy fuqarolar va yuridik shaxslardan esa 400 000 AQSH dollari undiriladi. Hayvon va o’simlik dunyosini asrashda ko’pgina amaliy ishlar qilinib va ularni hisobga olib har qaysi davlat, oblast, tuman va mintaqalarda o’z Qizil Kitoblari tashkil etilyapdi. O’zbekiston Qizil Kitobi ham 1984 yilda tashkil topgan. Unda ko’pgina o’simlik turlari va hayvon zotlari kiritilgan. Masalan, o’simliklardan; lolaning barcha turlari, anzur piyozi, boychechak va h.z. Qizil Kitob haqida yana bir muhim joyi bo’lib, Qizil Kitobning sahifalari hech qachon tugallanmaydi, doimo uning sahifalarini yangi o’simlik turlari va hayvon zotlari to’ldirilib boradi. Qizil Kitobning sahifalarini qisqartirish uchun inson madaniyati va hulqini doim oshira borish kerak, bu olimlar oldida qo’yilgan muhim muammolardan biridir. O'zbekistonni 10 ta nodir hayvonlari Turk ist on silov si ni Yirikmushuklar – ovchilar uchun qiziq o’lja, va bu ularni butunlay yo’qolibketishiga olib keldi. Ko’rilgan chora-tadbirlar: ovlashni taqiqlash, Qizilkitobga kiritish va boshqalar turkiston silovsinini “qirilib” ketishidan nobut bo’lishinioldini oladi, lekin brakonyerlardan saqlamaydi. Shu yirtqichlarni o’zlariodamga hujum qilmaydilar. Turkiston silovsini “Halqaro yo’qolib ketish hafidagiyovvoyi fauna va florasini savdosi haqidagi Konventsiya”ning II ilovasigakiritilgan, va ularni tirikligicha tutish jiddiy cheklangan. Qor qoploni Qo’plabhayvonlar sport ovlash obyekti va zooparkda ko’rgazmali ko’rinish sifatidayuqori qimmatlanadi. Qor qoplonini quvish natijasida miqdori keskin kamaygan,bu qo’zal hayvonlar yo’qolib ketish arafasida. O’zbekistondagi qor qoploniareal maydoni 10 ming kv. km atrofida, bu jahon areali maydonini 0,5%dan ortiqemas Kum efasi Kum efasidunyoni eng zaharli ilonlar o’ntaligiga kiradi. O’zbekistonda efani “charxiloni” deb atashadi, ya’ni tarjima qilinsa - “shovqinli ilon”. Bu harakatlaribilan efa kobrani eslatadi, u boshini ko’tarib tahdidli turadi, dushmannito’htatish uchun. O’tmishdarespublikada har yili 3 000 ga yaqin zaharli ilonlar ovlanar edi.Toshkent, Frunza va Termizdagi ilonlarni saqlash joylarida edilar, u erdafarmatsevtik sanoat va ilmiy tashkilotlar uchun zahar olinar edi. Shu tufaylikum efa populyatsiyasi keskin kamaygan, va u qizil kitobga kiritilgan Menzbi r sug’uri Tosh suv sar Burama shoql i echk i Oq quy ruq Qul on Buhoro k iy igi Hangul O‘zbekiston Respublikasi hududida hozirda 4400 ga yaqin oliy yovvoyi o‘simlik va 2000 dan ziyod zamburug‘ turlari mavjud. Ular orasida jiddiy muhofazaga muhtoj ko‘plab kamyob endemik va relikt turlar ham bor. Bunday turlarning soni 300 dan ortiq bo‘lib, ular O‘zbekiston florasining 10-12 foizini tashkil etadi. Respublika qo‘riqxonalarida muhofaza qilinayotgan o‘simliklarning umumiy holati nisbatan yaxshi bo‘lishiga qaramay, ko‘plab yovvoyi turlarining tabbiy zaxiralari keskin kamayib ketmoqda. Dunyoga dong‘i ketgan lola va sallagullar, qimmatbaho o‘simlik- yetmak , dorivor o‘simlik bozulbang kabilar keyingi yillarda keskin kamayib ketdi. Bir qancha turlar yo‘qolib ketish holatiga kelib qoldi. Aholining tabiatga noto‘g‘ri munosabati ham o‘simliklarning kamayib ketishiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa shahar va qishloqlar atrofida qizil lola, sallagul, shirach va shunga o‘xshash nafis gulli o‘simliklar juda kamayib ketgan. Tabiatga, o‘simliklar dunyosiga nisbatan bepisand munosabatda bo‘lishiga chek qo‘yish, tabiat boyliklarini muhofaza qilish va ko‘paytirish hammamizning asosiy burchimizdir. O‘zbekiston musaqillikka erishgach, atrof-muhitni, hayvonot va o‘simliklar dunyosini muhofaza qilishga alohida e tibor qaratildi. ʼ 1992 yil 9 dekabrda “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi, 2004 yil 3 dekabrda “Muhofaza etiladigan tabiy hududlar to‘g‘risida”gi qonunlar, 2016 yil 21 sentyabrda “O‘simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida”, 2018 yil 16 aprelda esa “O‘rmon haqida”gi qonunlar yangi tahrirda qabul qilindi. Bu qonunlar barcha o‘simlik turlarini saqlab qolish, ularni asrab avaylash va muhofaza qilishda muhim hujjat hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida Qizil kitob ilk bor 1979 yilda ta sis etilgan. Mazkur Qizil kitobga nabotot olamining ʼ kamyob, yo‘qolib ketishi xavfi ostidagi turlari haqidagi ma lumotlar kiritilgan. Bundan ko‘zlangan maqsad, ʼ jamoatchilik va davlat idoralari e tiborini tabiat muhofazasi masalalariga jalb etishdan va turlar genoofondini saqlab ʼ qolishga ko‘maklashishdan iborat edi Qizil kitobning 1984 yilgi nashriga O‘zbekiston florasining yo‘qolib ketish xavfi ostida qolgan 163 ta turi kiritilgan. Bu turlarning taqdiri respublika mutaxassislari, olimlari mutassil shug‘ullanib kelmoqda. O‘tgan yillar mobaynida olib borilgan kuzatishlar ayrim o‘simlik turlarining soni va maydoni ancha kengayganligini ko‘rsatmoqda. Masalan, anzur va Suvorov piyozlari oldingi holatiga kelmagan bo‘lsa-da, ma lum darajada ko‘paydi. Eng kamyob o‘simliklardan sanalgan Minkvis ʼ teziumi turlarining soni 7 tadan 17 tagacha ortdi. Qurama tizmasida kamyob o‘simliklardan hisoblangan Korovin shirachi o‘simligining mavjudligi aniqlandi. Ayni vaqda ayrim o‘simlik turlarining soni keskin qisqarib ketdi. Omonqara o‘simligi, Pskom piyozi, Margarita marmaragi kabilar shular jumlasidandir. Keyingi yillarda olib borilgan izlanishlar o‘lkamiz florasiga mansub yana 138 turdagi o‘simlikni Qizil kitobga kiritish lozimligini ko‘satmoqda. 1998 yil ma lumotlariga ko‘ra, ʼ O‘zbekiston Respublikasining Qizil kitobiga kiritilgan o‘simlik turlarining soni 301 tani tashkil etgan bo‘lsa, yangi nashrdan 48 oilaga mansub 313 tur o‘simlik o‘rin oladi. Qizil kitobning mazkur yangi nashri mutaxassislar, davlat idoralari hamda jamoat tashkilotlari oldiga qo‘riqxonalar va buyurtmaxonalarni kengaytirish, yovvoyi o‘simliklar sotishni taqiqlash, xomashyo uchun yig‘iladigan o‘simliklarni terish uchun litsenziyalar joriy etish kabi bir qancha dolzarb masalalarni qo‘yadi. O‘simliklar dunyosini muhofaza qilish bu jarayonda keng jamoatchilik ishtirok etgan taqdirdagina ijobiy samara beradi. Barcha yakdillik bilan harakat qilsagina, nabotot olamining bebaho boyliklarini saqlab qolishga, ularni asrab-avaylab, munosib ravishda kelgusi avlodlarga qoldirishga erisha olamiz. O`simlik va hayvon turlarining tobora yo`qolib borish xavfi mamlakatlar va butun dunyo miqyosida zarur chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish ehtiyojini tug`dirmoqda. 1948 yilda tabiatni Aa tabiiy resurslarni muhofaza qilish Xalqaro Ittifoqi tuzildi. Bu tashkilot flora va faunani muhofaza qilishga qaratilgan hamma ishlarni birlashtiradi. Mazkur xalqaro uyushma 1973 yilda «qora ro`yxat»ni chop etdi, unda batamom yo`qolib ketgan hayvonot turlari ro`yxati keltirilgan. Jahon «Qizil kitobi» 1979 yilgacha chop etildi, shuningdek sobiq SSSR da ham «Qizil kitob» 1979 yilda chop etildi. «Qizil kitob» xavf xatar belgisi. Bu kitobga kam va yo`qolib ketayotgan o`simlik va hayvonlarning turlari to`g`risida ma'lumotlar berilgan. O`zbekiston o`simlik va hayvon turlari soni 27000 dan ortiq bo`lib, ulardan hayvon turlari 15000 dan ortiq, o`simliklar, zamburug`lar va suvo`tlari esa 11000 atrofida. O`zbekiston Respublikasi hududida hozirgi kunda 4500 ga yaqin gulli o`simlik turlari mavjud. Ular orasida jiddiy muhofazaga muhtoj ko`pgina kamyob, endem va relikt turlar mavjud. Bunday turlarning soni 400 atrofida bo`lib, ular O`zbekiston florasining 10-12% ini tashkil qiladi. Zarafshon vohasining florasi 2600 tur, Samarqand viloyatining 1700 tur, undan 201 tur dorivor o`simliklardir. O`zbekiston florasining yo`qolib ketish xavfi ostida turgan 163 tur «Qizil kitob»ning 1984 yilgi nashriga kiritilgan, yangi «Qizil kitob»da esa (1998) kiritilgan o`simlik turlarining soni 301 taga yetdi. O`zbekiston faunasida umurtqasiz hayvonlarning 677 turi (sut emizuvchilar-108, qushlar-432, sudralib yuruvchilar-58, amfibiyalar-2 va balig`lar-77) mavjud, umurtqasiz hayvonlar turlari esa 15 mingdan ortiq. O`zbekistonning birinchi «Qizil kitob»i 1983 yilda nashr qilingan bo`lib, unga umurtqali hayvonlarning 63 turi kiritilgan edi. Ya ngi «Qizil kitob» (2003) birinchi bor davlat tilida yozilgan bo`lib, ikkinchi tomida sut emizuvchilarning 23 turi, qushlarning 48 turi, sudralib yuruvchilarning 16 turi, balig`larning 17 turi, xalqasimon chuvalchanglarning 3 turi, molluskalarning 14 turi va bo`g`imoyoqlilarning 61 turi kiritildi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR  Barqarоrtarakqiyotta’limi . O`kuvuslubiyqo`llanma . A.A. Aziz о v. , N.G,Akinpshna. T ., 2 007. -141 bеt .  Barkarоrtaraqkiyotta’pimi . Tоpshiriklar . A . A . Azizоv ., L. Akinshina . T .,2007.-54 b е t .  BirlashganMillatlarTa shkil о tiningIqlimo`zgarishiO`zb е kist о nRs spublikasiningbirinchimilliya х b о r о ti . T. , 1999.  ValukоnisG.YU., MuradоvSH.О. Оsnоvnekоlоgii-T. T. Оbshaya ekоlоgiya Kn.1.-T. : «Mехnat», 2001.-328s.  KоrоbkinV. I., PеrеdеlskiyL.V. Ekоlоgiyavvоprоsaх i оtvеiv. . Rоstоv-na -Dоnu., "Fеniks" 2002 . JO’RAY EVA MUAT TAR

O‘zbekiston “Qizil kitobi”ga kiritilgan o‘simlik va hayvonlarni turlarini ekosistemalar doirasida o‘rganish

Купить