O’zbekiston qonunchiligida boshqaruvga qarshi jinoyatlar 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	67.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

O’zbekiston qonunchiligida boshqaruvga qarshi jinoyatlar 26

Купить

O’zbekiston qonunchiligida boshqaruvga qarshi jinoyatlar
1

MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................... …..3
I BOB. BOSHQARUVGA QARSHI JINOYATLARNING NAZARIY-
HUQUQIY ASOSLARI .................................................................................... .5
1.1. Boshqaruvga qarshi jinoyatlar tushunchasi va ularning huquqiy tavsifi
1.2. Boshqaruvga qarshi jinoyatlarning tarixiy rivojlanishi va tasnifi ...... .7
II BOB. BOSHQARUVGA QARSHI JINOYATLARNING ALOHIDA
TURLARI ......................................................................................................... .13
2.1. Mansabdor shaxslarga hujum qilish va ularning faoliyatiga to‘sqinlik
qilish ........................................................................................................ .13
2.2. Hujjatlarni qalbakilashtirish va mansab vakolatini suiiste’mol qilish 15
2.3. Pul o‘tkazish va bojxona tartibini buzuvchi jinoyatlar .................... .22
III BOB. BOSHQARUVGA QARSHI JINOYATLAR UCHUN JINOIY
JAVOBGARLIK .............................................................................................. 27
3.1. Jinoiy javobgarlikning asoslari va jazo choralari .............................. 27
3.2. Kvalifikatsiya muammolari va xorijiy tajriba tahlili28
XULOSA………………………………………………………………………..35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLA………………………………………...37
2

KIRISH
O’zbekiston Respublikasida huquqiy demokratik davlat qurish jarayonida
davlat boshqaruvi sohasida qonun ustuvorligini ta’minlash muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli sud-huquq
islohotlari, inson huquq va erkinliklarini himoya qilishga qaratilgan chora-
tadbirlar, boshqaruv sohasi jinoyatlarini o‘rganish va ularga qarshi kurashni yanada
dolzarb masalaga aylantirmoqda.
Boshqaruvga qarshi jinoyatlar — bu davlat hokimiyati va boshqaruvi
organlari, mahalliy o‘z-o‘zini boshqarish organlari faoliyatining normal tartibiga
tajovuz qiluvchi, mansabdor shaxslar va fuqarolar tomonidan sodir etiladigan
ijtimoiy xavfli qilmishlar majmuidir. Mazkur turdagi jinoyatlar davlat boshqaruvi
tizimining samarali ishlashiga putur yetkazishi, fuqarolarning davlat organlari va
mansabdor shaxslarga bo‘lgan ishonchini kamaytirishi bilan alohida xavflidir.
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining (bundan keyin — JK) XVII
bobi «Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar»ni qamrab oladi. Bu bobdagi moddalar
davlat organlarining qonuniy faoliyatini, mansabdor shaxslarning xizmat
davomidagi daxlsizligini hamda boshqaruv sohasidagi hujjat va tartiblarning
xavfsizligini himoya qilishga qaratilgan.
Mavzuning dolzarbligi shundaki, bugungi kunda O’zbekistonda
korrupsiyaga qarshi kurash, boshqaruv sohasidagi jinoyatlarni kamaytirish davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilanmoqda. 2017-yildan
boshlab mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar doirasida Jinoyat
kodeksiga bir qator o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritilgan bo‘lib, boshqaruvga
qarshi jinoyatlar uchun javobgarlik choralari yanada takomillashtirilgan.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi : Boshqaruvga qarshi jinoyatlar
bo‘yicha O’zbekiston Respublikasida mahalliy olimlar — B.R.Qodirov,
X.T.Abdumalik, H.T.Rustamov, N.I.Tursunov va boshqalar tomonidan ilmiy
tadqiqotlar olib borilgan. Shu bilan birga, Rossiya, Germaniya, AQSHning xorijiy
tajribasi ham qiyosiy tahlil uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Biroq,
3

raqamli texnologiyalar rivojlanishi va yangi boshqaruv shakllarining paydo
bo‘lishi kontekstida ushbu jinoyatlarni yanada chuqur o‘rganish zaruriyati saqlanib
qolmoqda.
Kurs ishining maqsadi: Mazkur kurs ishining maqsadi O’zbekiston
Respublikasi qonunchiligi doirasida boshqaruvga qarshi jinoyatlarning jinoyat-
huquqiy tavsifini har tomonlama o‘rganish, ularni kvalifikatsiya qilish
muammolarini tahlil qilish va amaliyotda uchraydigan masalalar bo‘yicha ilmiy
asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
— boshqaruvga qarshi jinoyatlar tushunchasi, mohiyati va tarixiy
shakllanishini o‘rganish;
— ushbu jinoyatlarning obyektiv va subyektiv belgilarini tahlil qilish;
— jinoyat turlarini alohida-alohida jinoiy-huquqiy jihatdan tavsiflash;
— kvalifikatsiya muammolarini aniqlash va hal etish yo‘llarini ko‘rsatish;
— xorijiy davlatlar tajribasini qiyosiy tahlil qilish;
— boshqaruvga qarshi jinoyatlarning oldini olish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqish.
Kurs ishining obyekti : Boshqaruvga qarshi jinoyatlar bilan bog’liq
ijtimoiy-huquqiy munosabatlar hamda ularni tartibga soluvchi normativ-huquqiy
hujjatlar tizimi kurs ishining obyektini tashkil etadi.
O’zbekiston Respublikasi Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi. —
www.anticorruption.gov.uz: O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining XVII
bobida nazarda tutilgan boshqaruvga qarshi jinoyatlar, ularning jinoyat tarkibi,
qualifikatsiyasi, amaliyoti va takomillashtirish istiqbollari kurs ishining predmetini
tashkil etadi.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, umumiy hajmi 38 betni tashkil etadi. 1
1
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 1992-yil 8-dekabr (yangi tahrir — 2023-yil 30-aprel). — Toshkent:
O’zbekiston, 2023.
4

I BOB. BOSHQARUVGA QARSHI JINOYATLARNING
NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Boshqaruvga qarshi jinoyatlar tushunchasi va ularning huquqiy tavsifi
Davlat boshqaruvi — bu davlat hokimiyati tomonidan qonunlar, farmonlar,
qarorlar va boshqa normativ hujjatlar asosida amalga oshiriladigan, jamiyat
hayotini tartibga solishga qaratilgan tashkiliy-huquqiy faoliyatdir. Boshqaruvning
normal ishlashini ta’minlash uchun jinoyat qonunchiligi maxsus himoya
mexanizmlarini nazarda tutadi.
Jinoyat huquqida «boshqaruvga qarshi jinoyatlar» tushunchasi ikki ma’noda
qo‘llaniladi: keng ma’noda — davlat tuzumiga, hokimiyat organlarining
faoliyatiga va mansabdor shaxslarga qarshi qaratilgan barcha jinoyatlar; tor
ma’noda — JKning XVII bobida belgilangan maxsus jinoyatlar guruhi. Mazkur
kurs ishida asosan tor ma’nodagi tushuncha tahlil qilinadi.
O’zbekiston Respublikasi JKning XVII bobi «Boshqaruv tartibiga qarshi
jinoyatlar» deb nomlanadi va 220—229-moddalarni o‘z ichiga oladi. Bu bobdagi
jinoyatlar umumiy bir belgi bilan birlashadi: ularning barchasida qo riqlanadiganʻ
manfaat davlat boshqaruvining normal va qonuniy faoliyati hisoblanadi.
Boshqaruvga qarshi jinoyatlarning umumiy huquqiy tavsifi quyidagi
elementlar asosida beriladi:
Jinoyatning umumiy obyekti — davlat boshqaruvi sohasidagi ijtimoiy
munosabatlar. Bevosita (to‘g’ridan-to‘g’ri) obyekt esa har bir alohida jinoyat
uchun farqlanadi. Masalan, mansabdor shaxsga hujum qilishda (JK 220-modda)
bevosita obyekt — mansabdor shaxsning jismoniy daxlsizligi va uning xizmat
faoliyati hisoblanadi.
Jinoyatning obyektiv tomoni — qo riqlanadigan tartibni buzuvchi harakatlar
ʻ
yoki harakatsizlik orqali ifodalanadi. Bu holat ko‘pincha faol xatti-harakat (hujum
qilish, to‘sqinlik qilish, qalbakilashtirish) shaklida namoyon bo‘ladi.
Jinoyatning subyekti — JK XVII bobidagi jinoyatlarning ko‘pchiligida
umumiy subyekt (16 yoshga to‘lgan aqli raso jismoniy shaxs) hisoblanadi. Ba’zi
5

jinoyatlarda (masalan, mansab vakolatini suiiste’mol qilish bilan bog’liq
holatlarda) maxsus subyekt — mansabdor shaxs talab etiladi.
Jinoyatning subyektiv tomoni — aksariyat holatlarda to‘g’ri qasd bilan sodir
etiladi. Shaxs o‘z harakatining davlat boshqaruviga zarar yetkazishini anglab,
shunga intiladi. Ayrim jinoyatlarda (mas., ehtiyotsizlikdan kelib chiqadigan
holatlarda) egri qasd ham mumkin.
JK XVII bobidagi jinoyatlar ichida quyidagi asosiy guruhlarni ajratish
mumkin: birinchidan, mansabdor shaxslar va davlat organlariga qarshi jinoyatlar
(JK 220—222-moddalar); ikkinchidan, davlat boshqaruvi hujjatlari va belgilariga
doir jinoyatlar (JK 223—226-moddalar); uchinchidan, davlat chegarasi va
fuqarolikka oid jinoyatlar (JK 227—229-moddalar).
Qonun huquqiy ta’rifiga ko‘ra, boshqaruvga qarshi jinoyat deb — davlat
organlari, mahalliy o‘z-o‘zini boshqarish organlarining qonuniy faoliyatiga,
ularning mansabdor shaxslariga yoki ushbu sohada belgilangan huquqiy tartib va
hujjatlariga tajovuz qiluvchi, jamoat uchun xavfli bo‘lgan va qonunda nazarda
tutilgan jazo bilan ta’qib etiluvchi ataylab qilingan yoki ehtiyotsizlikdan sodir
etilgan qilmishga aytiladi.
Boshqaruvga qarshi jinoyatlarning asosiy belgilariga quyidagilar kiradi:
birinchi navbatda, ushbu jinoyatlar davlat hokimiyatining nufuziga zarar yetkazadi;
ikkinchidan, mansabdor shaxslar va davlat muassasalarining qonuniy faoliyatiga
to‘sqinlik qiladi; uchinchidan, jamiyatda qonuniy tartibni buzadi va fuqarolarning
huquqiy ongini salbiy yo‘naltiradi; to‘rtinchidan, ko‘pincha korrupsiya bilan
bog’liq tarzda sodir etiladi.
Xorijiy davlatlar tajribasida boshqaruvga qarshi jinoyatlar turlicha
nomlangan. Germaniya Jinoyat kodeksida (StGB) bu turdagi jinoyatlar «Davlat
hokimiyatiga qarshi jinoyatlar» (Straftaten gegen die öffentliche Ordnung) nomi
ostida 110—132-§§ larida belgilangan. Fransuz jinoyat kodeksida «Davlat
institutlariga qarshi jinoyatlar» (Crimes et délits contre l’autorité de l’État) deb
nomlanadi. Rossiya Federatsiyasining JKida esa «Davlat hokimiyati va boshqaruv
tartibiga qarshi jinoyatlar» (XVII bo‘lim) ko‘rinishida tartibga solingan.
6

Shunday qilib, boshqaruvga qarshi jinoyatlar — bu davlat hokimiyati va
boshqaruvi tizimining normal ishlashi, mansabdor shaxslarning qonuniy faoliyati
hamda shu sohadagi huquqiy tartibni himoya qiluvchi jinoyat huquqi
normalarining muhofaza ob’yektiga tajovuz qiluvchi ijtimoiy xavfli qilmishlar
majmuasidir. 2
1.2. Boshqaruvga qarshi jinoyatlarning tarixiy rivojlanishi va tasnifi
Boshqaruvga qarshi jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik O’zbekiston
hududida qadim zamonlardan ma’lum bo‘lgan. Amir Temur davrida «Temur
tuzuklari»da davlat amaldorlariga ko‘rsatilgan itoatsizlik va hujum qilish qattiq
jazolar bilan ta’qib etilgan. Chor Rossiyasi davrida Tu ркистон o‘lkasida
qo‘llani лган Россия imperiyasining jinoyat qonunchiligi ham hukumat
mansabdorlariga qarshi qaratilgan qilmishlarni alohida ta’qib etgan.
Sovet davrida (1924—1991) O’zbekiston SSRda davlat hokimiyatiga qarshi
jinoyatlar alohida ahamiyat kasb etib, ular «Xizmat mansabini suiiste’mol qilish»,
«Sovet hokimiyati organlariga hujum qilish» kabi jinoyatlar sifatida qattiq
jazolangan. Bu davrda davlat va boshqaruv organlarining mutlaq obro‘si
ta’minlanishiga katta e’tibor qaratilgan.
Mustaqillikning ilk davrida (1991—1994) O’zbekiston o‘z jinoyat
qonunchiligini ishlab chiqdi. 1994-yil 22-sentyabrda qabul qilingan va 1995-yil 1-
aprildan kuchga kirgan Jinoyat kodeksida boshqaruvga qarshi jinoyatlar mustaqil
bob (XVII bob) sifatida ajratildi. Bu qadam sovet davridagi yondashuvdan farqli
holda, yangi davlat boshqaruv tizimini himoya qilishga qaratildi.
Sud-huquq islohotlari davri (2001—2016): Ushbu davrda boshqaruv
sohasidagi jinoyatlarning ayrim turlari uchun javobgarlik diferensiatsiya qilindi.
«Xabeas korpus» institutining joriy etilishi, qamoqqa olishga sanksiya berish
huquqining sudlarga o‘tkazilishi munosabati bilan boshqaruvga qarshi jinoyatlar
tarkibi ham o‘zgardi.
Yangi O’zbekiston islohotlari davri (2017-yildan hozirgacha): Prezident
Sh.M.Mirziyoyev rahbarligida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar
2
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 1994-yil 22-sentyabr. — Toshkent: Adolat, 2024.
7

doirasida boshqaruvga qarshi jinoyatlar uchun javobgarlik yanada
takomillashtirildi. 2018—2023-yillarda JKga kiritilgan o‘zgartishlar boshqaruv
sohasidagi qator yangi jinoyat turlarini ham muomalaga kiritdi. Qadim zamonlar
va Amir Temur davri (XIV–XV asrlar).
O‘zbekiston hududida davlat boshqaruviga qarshi qilmishlar uchun
javobgarlik qadim zamonlardan ma’lum. Amir Temur davrida “Temur tuzuklari”
(Tuzukoti Temuriy) davlat boshqaruvi va harbiy intizomning asosiy manbai bo‘lib,
unda mansabdor shaxslarga (amirlar, vazirlar, sipohiylar) itoatsizlik, hujum qilish
yoki ularning qonuniy buyruqlarini bajarmaslik qattiq jazolar bilan ta’qib etilgan.
Tuzuklarda davlatning mustahkamligi uchun ierarxiyaga, intizomga va
amaldorlarning obro‘siga alohida e’tibor qaratilgan. Masalan, qo‘shin yoki davlat
ishlarida itoatsizlik ko‘rsatganlar og‘ir jazolarga (o‘lim, surgun, mulkni musodara
qilish) duchor bo‘lgan. Bu yondashuv imperiyaning keng hududlarini boshqarishda
markaziy hokimiyatni mustahkamlashga xizmat qilgan. Tarixiy manbalarda (Ibn
Arabshoh va boshqalar) Temurning amaldorlarga hurmatni ta’minlash va
qarshilikni bostirish choralariga katta ahamiyat bergani ta’kidlanadi. Bu davrda
jinoyatlarning huquqiy asosi odat huquqi va shariat normalari bilan uyg‘unlashgan
bo‘lib, asosiy maqsad — davlat barqarorligi va hokimiyatning daxlsizligi edi.
Turkiston o‘lkasida Rossiya imperiyasining Jinoyat uloženiyesi (1845 va
1903 yillardagi tahrirlar) qo‘llanilgan. Unda hukumat mansabdorlariga qarshi
qaratilgan qilmishlar (hokimiyat vakiliga qarshilik ko‘rsatish, haqorat qilish, hujum
qilish) alohida ta’qib etilgan. “Os lusha nie vlasti”, “sprotivlenie nachal’stvu” kabi
tushunchalar keng qo‘llanilgan. Bu normalar nafaqat jinoiy, balki siyosiy
xarakterga ega bo‘lib, milliy ozodlik harakatlarini (masalan, 1916 yilgi qo‘zg‘olon)
bostirishda qo‘llanilgan. Chor hukumati o‘lkada mustamlakachilik tartibini saqlash
uchun mahalliy aholining davlat organlariga nisbatan har qanday noroziligini og‘ir
jinoyat sifatida baholagan. Bu davrda javobgarlik differensiyalashmagan, sinfiy
yondashuv ustunlik qilgan.
8

O‘zbekiston SSRda davlat hokimiyatiga qarshi jinoyatlar alohida ahamiyat
kasb etdi. 1920-yillardagi dastlabki jinoyat kodekslarida va 1961 yildagi
O‘zbekiston SSR Jinoyat kodeksida “davlat hokimiyati va boshqaruv organlariga
qarshi jinoyatlar” alohida bob yoki bo‘lim sifatida ajratildi. “Xizmat mansabini
suiiste’mol qilish”, “Sovet hokimiyati organlariga hujum qilish”, hujjatlarni
qalbakilashtirish, chegara buzish kabi qilmishlar qattiq jazolangan (ozodlikdan
mahrum qilishning uzoq muddatlari, hatto o‘lim jazosi siyosiy tusdagi holatlarda).
Bu davrda asosiy e’tibor davlat va boshqaruv organlarining mutlaq obro‘sini
ta’minlashga qaratilgan. Jinoyatlarning aksariyati sinfiy-siyosiy tus olgan: “aksil-
sovet faoliyati” bilan bog‘liq holatlar og‘irlashtirilgan. Hujjatlar va muhrlarni
qalbakilashtirish iqtisodiy nazorat va hisob-kitob tizimini himoya qilish uchun
zarur hisoblangan. Amaliy misol: kolxoz yoki sovxoz hujjatlarini soxtalashtirish
orqali davlat mulkini talon-toroj qilish holatlari og‘ir jinoyat sifatida kvalifikatsiya
qilingan. 3
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, o‘z jinoyat qonunchiligini yaratdi.
1994 yil 22 sentyabrda qabul qilingan va 1995 yil 1 apreldan kuchga kirgan
Jinoyat kodeksida boshqaruvga qarshi jinoyatlar mustaqil bob (XVII bob yoki
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar doirasida) sifatida ajratildi. Bu sovet
davridagi “davlat hokimiyati” tushunchasidan farqli o‘laroq, yangi demokratik
davlatning boshqaruv tizimini (mansabdor shaxslarning faoliyati, hujjat
muomalasi, chegara va fuqarolik institutlari) himoya qilishga qaratilgan muhim
qadam bo‘ldi. Maqsad — yangi davlat institutlarining barqarorligini ta’minlash va
fuqarolarning huquqiy ongini shakllantirish edi.
Sud-huquq islohotlari davri (2001–2016 yillar).
Bu davrda javobgarlik differensiyatsiyalandi. Habeas corpus institutining
joriy etilishi (bosqichma-bosqich), qamoqqa olishga sanksiya berish huquqining
sudlarga o‘tkazilishi boshqaruvga qarshi jinoyatlar tarkibiga ham ta’sir ko‘rsatdi.
Ba’zi qilmishlar uchun jazo yumshatildi, ma’muriy javobgarlik bilan chegaralash
kuchaydi. Amaliy ahamiyat: politsiya xodimlariga nisbatan zo‘ravonlik holatlarida
3
O’zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g’risidagi kodeksi. 1994-yil 22-sentyabr. — Toshkent:
Adolat, 2023.
9

kvalifikatsiya aniqlashtirildi, hujjatlar qalbakilashtirishda elektron hujjatlar paydo
bo‘lishi bilan bog‘liq muammolar yuzaga keldi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligidagi keng ko‘lamli islohotlar
doirasida JKga 2018–2023 yillarda kiritilgan o‘zgartirishlar boshqaruv sohasidagi
yangi jinoyat turlarini (masalan, zamonaviy identifikatsiya vositalari, bojxona va
chegara xavfsizligi bilan bog‘liq) muomalaga kiritdi. Insonparvarlashtirish siyosati
doirasida iqtisodiy jinoyatlarning ko‘pi dekriminalizatsiya qilingan bo‘lsa-da,
boshqaruvga qarshi jinoyatlar (ayniqsa, mansabdor shaxsga hujum, hujjatlar
qalbakilashtirish) davlat xavfsizligi va fuqarolar ishonchi uchun muhimligicha
qoldi. Raqamli O‘zbekiston sharoitida elektron hujjatlar, biometrik ma’lumotlar va
davlat raqam belgilarini qalbakilashtirish yangi xavf sifatida e’tirof etilmoqda.
Islohotlarning asosiy yo‘nalishi — mansabdor shaxslarning daxlsizligini himoya
qilish bilan birga ularning hisobdorligini oshirish (205–210-moddalar orqali).
JK XVII bobidagi jinoyatlarning ilmiy tasnifi quyidagicha amalga oshiriladi:
Birinchi guruh — Mansabdor shaxslar va davlat organlariga qarshi
jinoyatlar: JK 220-modda — mansabdor shaxsga hujum qilish; JK 221-modda —
davlat organlarining vakili sifatida ko‘rinish; JK 222-modda — mansabdor shaxs
faoliyatiga to‘sqinlik qilish. Bu guruh jinoyatlar davlat boshqaruvi tizimidagi
shaxslarning jismoniy daxlsizligini va kasbiy faoliyatini himoya qiladi.
Ikkinchi guruh — Hujjatlar va belgilarga doir jinoyatlar: JK 223-modda —
hujjatlarni qalbakilashtirish, sotish yoki foydalanish; JK 224-modda — davlat
mühürini qalbakilashtirish; JK 225-modda — avtotransport vositalariga davlat
raqamlarini qo‘ymaslik yoki o‘zgartirish. Bu guruh jinoyatlar davlat
boshqaruvining hujjatli asosini va identifikatsiya tizimini muhofaza qiladi.
Uchinchi guruh — Davlat chegarasi va fuqarolikka oid jinoyatlar: JK 226-
modda — davlat chegarasini noqonuniy kesib o‘tish; JK 227-modda —
O’zbekiston Respublikasi fuqaroligini noqonuniy ravishda olish. Ushbu jinoyatlar
davlatning suvereniteti va xavfsizligini himoya qilishga qaratilgan.
10

To‘rtinchi guruh — Boshqaruv tartibini buzuvchi jinoyatlar: JK 228-modda
— davlat boshqaruvi belgilaridan noqonuniy foydalanish; JK 229-modda —
bojxona belgilarini qalbakilashtirish. Bu guruh davlat boshqaruvining ramziy va
tartibiy tizimini himoya qiladi.
Tasnif mezonlari sifatida quyidagilar qo‘llaniladi: bevosita tajovuz ob’yekti
(kim yoki nima himoyalanayapti); harakatning xarakteri (faol yoki passiv);
subyektning maxsusligi; jazo og’irlik darajasi. Ushbu tasnif boshqaruvga qarshi
jinoyatlarni to‘g’ri kvalifikatsiya qilishda metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
JKda boshqaruvga qarshi jinoyatlarning ilmiy tasnifi quyidagi mezonlarga
asoslanadi:
- Bevosita tajovuz ob’yekti (davlat boshqaruvi tizimining qaysi elementi
himoyalanayapti);
- Harakatning xarakteri (faol yoki passiv tajovuz);
- Subyektning maxsusligi (umumiy yoki maxsus);
- Jazo og‘irlik darajasi va ijtimoiy xavflilik darajasi.
Bu tasnif to‘g‘ri kvalifikatsiya qilishda metodologik asos bo‘lib xizmat
qiladi va ma’muriy huquq (Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks) bilan
chegara chizish imkonini beradi.
Birinchi guruh — Mansabdor shaxslar va davlat organlariga qarshi
jinoyatlar (220–222-moddalar). 4
Bu guruh davlat boshqaruvi tizimidagi shaxslarning jismoniy daxlsizligini
va kasbiy faoliyatini himoya qiladi.
- 220-modda — mansabdor shaxsga hujum qilish (yoki hokimiyat vakiliga
qarshilik ko‘rsatish). Bevosita ob’yekt — mansabdor shaxsning sog‘lig‘i va
qonuniy faoliyati. Ob’yektiv tomon — zo‘ravonlik harakati (zarba, urish,
qarshilik). Subyekt — 16 yoshdan boshlab umumiy. Subyektiv tomon —
to‘g‘ridan-to‘g‘ri qasd, ko‘pincha maqsad — javobgarlikdan qochish yoki g‘azab.
Jazo — ozodlikdan mahrum qilish yoki boshqa choralар (og‘irlashtiruvchi
holatlar: guruh bo‘lib, qurol bilan, og‘ir oqibatlar).
4
O’zbekiston Respublikasining «Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g’risida»gi Qonuni. 2017-yil 3-yanvar. —
www.lex.uz.
11

Amaliy misol va tahlili: Yo‘l harakati inspektori fuqaroni to‘xtatib, jarima
yozmoqchi bo‘lganda fuqaro inspektorga zarba beradi va qochishga harakat qiladi.
Bu holat 220-modda bilan kvalifikatsiya qilinadi (ba’zan 277-modda — bezorilik
bilan chegaralash muammosi yuzaga keladi). Sud amaliyotida bunday ishlarning
60–70 foizida to‘g‘ridan-to‘g‘ri qasd va maqsad isbotlanadi. Zamonaviy muammo
— politsiya xodimlarining xavfsizligini ta’minlash va ayni paytda ularning o‘z
vakolatlarini suiiste’mol qilish holatlarini oldini olish. 5
- 221-modda — davlat organlarining vakili sifatida ko‘rinish (o‘zini
mansabdor qilib ko‘rsatish).
- 222-modda — mansabdor shaxs faoliyatiga to‘sqinlik qilish.
Bu guruh jinoyatlari hokimiyat vakillarining obro‘sini va faoliyat
samaradorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Yangi O‘zbekistonda politsiya
islohoti doirasida bu normalar yanada dolzarb.
Ikkinchi guruh — Hujjatlar va belgilarga doir jinoyatlar (223–225-
moddalar).
Davlat boshqaruvining hujjatli asosini va identifikatsiya tizimini muhofaza
qiladi.
- 223-modda — hujjatlarni qalbakilashtirish, sotish yoki foydalanish.
- 224-modda — davlat muhrini qalbakilashtirish.
- 225-modda — avtotransport vositalariga davlat raqamlarini qo‘ymaslik
yoki o‘zgartirish (yoki qalbakilashtirish).
Amaliy misol: Fuqaro o‘g‘irlangan avtomobilga boshqa davlat raqamlarini
qo‘yib, uni sotishga harakat qiladi yoki texnik ko‘rikdan o‘tkazish uchun
hujjatlarni soxtalashtiradi. Tahlil: ob’yekt — davlatning identifikatsiya va hisob-
kitob tizimi; ob’yektiv tomon — qalbakilashtirish harakati va undan foydalanish.
II BOB. BOSHQARUVGA QARSHI JINOYATLARNING
ALOHIDA TURLARI
5
O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Mansabdorlik jinoyatlari bo‘yicha sud amaliyoti haqida»gi
Qarori. — Toshkent, 2020.
12

2.1. Mansabdor shaxslarga hujum qilish va ularning faoliyatiga to‘sqinlik
qilish
JK 220-moddasi «Mansabdor shaxsga hujum qilish» jinoyatini nazarda
tutadi. Ushbu modda davlat hokimiyatining eng ko‘rinadigan vakillarini —
politsiya xodimlarini, prokur ор larni, tergovchilarni, sudyalarni, hatto soliq va
bojxona inspektorlarini jismoniy hujumdan himoya qiladi.
JK 220-moddaning huquqiy tahlili: Ushbu jinoyatning obyekti —
mansabdor shaxsning jismoniy daxlsizligi va u bajarayotgan davlat boshqaruvi
funksiyasi. Obyektiv tomondan jinoyat mansabdor shaxsga nisbatan zo‘ravonlik
qo‘llash yoki shunday tahdid solish orqali sodir etiladi. Subyekti — umumiy
subyekt (16 yoshga to‘lgan shaxs). Subyektiv tomoni — faqat to‘g’ri qasd.
Ushbu moddada «mansabdor shaxs» atamasi muhim o‘rin tutadi. JKning 25-
moddasi mansabdor shaxsni quyidagicha ta’riflaydi: doimiy, vaqtinchalik yoki
maxsus vakolat asosida davlat organlari, mahalliy o‘z-o‘zini boshqarish organlari
yoki davlat korxona va muassasalarida tashkiliy-farmoyish yoki ma’muriy-xo‘jalik
funksiyalarini bajaruvchi shaxs.
JK 220-moddasi uchun javobgarlik jazo og’irligiga qarab ikki qismdan
iborat: birinchi qism (asosiy tarkib) — zo‘ravonlik qo‘llamasdan, faqat tahdid yo‘li
bilan mansabdor shaxs faoliyatiga to‘sqinlik qilish; ikkinchi qism
(og’irlashtiruvchi holatlar) — jismoniy zo‘ravonlik ishlatish, qurol-aslaha qo‘llash
yoki guruh bo‘lib sodir etish. Og’irlashtiruvchi holatlar mavjud bo‘lganda jazo
qat’iy ravishda oshiriladi.
JK 222-moddasi «Mansabdor shaxs faoliyatiga to‘sqinlik qilish» jinoyatini
belgilaydi. Bu modda mansabdor shaxsga nisbatan bevosita zo‘ravonlik
bo‘lmagan, lekin uning faoliyatiga aralashish (gapdan qaytarish, pora taklif qilish,
hujjat taqdim etmaslik, axborotni yashirish kabi) orqali sodir etiladigan
qilmishlarni qamrab oladi.
Ushbu jinoyatlar amaliyotida eng ko‘p uchraydigan muammolardan biri —
mansabdor shaxsning xizmat vaqtida va xizmatdan tashqarida bo‘lganida sodir
etilgan hujumlarni farqlashdir. Jinoyat huquqi doktrinalida umum qoida sifatida
13

shunday belgilangan: agar hujum mansabdor shaxsning aniq xizmat harakati bilan
bog’liq bo‘lsa, xizmatdan tashqarida bo‘lganda ham JK 220-modda qo‘llaniladi.
JK 221-moddasi «Mansabdor shaxs sifatida ko‘rinish» jinoyatini nazarda
tutadi. Bu jinoyatda shaxs o‘zini davlat mansabdori (politsiya xodimi, prokuror,
soliq inspektori va h.k.) sifatida ko‘rsatib, fuqarolardan biror narsani talab qiladi
yoki ularning harakatlariga ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu jinoyatda ikkita muqobil holat
ajratiladi: birinchisi — shaxs mansabdor bo‘lmagan holda mansabdor ko‘rinishida
harakatlanishi; ikkinchisi — haqiqiy mansabdor shaxsning o‘z vakolat doirasidan
tashqari harakat qilishi. 6
O’zbekiston sudlari amaliyotida JK 220, 221, 222-moddalar bo‘yicha ishlar
ko‘rib chiqilganda quyidagi xususiyatlar aniqlanmoqda: birinchidan, ushbu
jinoyatlar ko‘pincha spirtli ichimliklar ta’sirida sodir etiladi; ikkinchidan, guruh
bo‘lib sodir etish holatlari ko‘p uchraydi; uchinchidan, jinoyat natijalari nafaqat
bevosita zarar (jabrlanuvchiga shikast yetkazish), balki bilvosita zarar
(boshqaruvga bo‘lgan ishonchning zaiflashishi) ni ham o‘z ichiga oladi.
Qiyosiy huquqiy tahlilga ko‘ra, Rossiya JKining 317—320-moddalarida
ham shunga o‘xshash jinoyatlar belgilangan. Biroq Rossiya qonunchiligi jinoiy
to‘siqni (JK 294-modda) va «hokimiyat vakiliga hujum»ni (317-modda) farqlab,
ikki alohida modda sifatida tartibga solgan. O’zbekiston qonunchiligi esa ushbu
ikkita shaklni bir modda doirasida birlashtirgan, bu esa ba’zi malakalash
muammolariga sabab bo‘lmoqda.
Shu bois, O’zbekiston Respublikasi Oliy sudining ushbu moddalar bo‘yicha
Plenumi qarorlari orqali amaliyotni birlashtirish va «mansabdor shaxs», «xizmat
faoliyati», «to‘sqinlik qilish» kabi tushunchalarning aniq ta’riflarini berish
zaruriyati mavjud.
2.2. Hujjatlarni qalbakilashtirish va mansab vakolatini suiiste’mol qilish
Zamonaviy davlat boshqaruvida hujjatlar (shaxsni tasdiqlovchi qog’ozlar,
guvohnomalar, litsenziyalar, ruxsatnomalar, mehnat kitobchalari va boshqalar) hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Shu sababli hujjatlarni qalbakilashtirish
6
Abdumalik X.T. O’zbekiston Respublikasida jinoyat huquqi. Maxsus qism. — Toshkent: TDYU, 2022. — 480 b.
14

(soxtal а shtirish) jinoyatlari boshqaruvga qarshi jinoyatlar ichida eng keng
tarqalgan turlardan biri hisoblanadi. Davlat boshqaruvining muhim tarmog‘i
hisoblangan bojxona va valuta nazorati sohasidagi jinoyatlar zamonaviy iqtisodiy
munosabatlarning globallashuvi, O‘zbekistonning ochiq bozor iqtisodiyotiga
o‘tishi va xalqaro savdo aloqalarining keskin kengayishi sharoitida yanada dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Mamlakat mustaqillikdan keyingi davrda, ayniqsa 2019-
yilda amalga oshirilgan valuta tartibini liberallashtirish islohotlaridan so‘ng,
qonuniy iqtisodiy faoliyat uchun keng imkoniyatlar yaratildi. Biroq bu jarayonlar
bilan birga jinoyatchilarning usullari ham takomillashdi: transmilliy uyushgan
guruhlar, elektron hujjatlar va raqamli texnologiyalardan foydalanish, chegara
hududlaridagi zaif joylardan foydalanish orqali davlat byudjetiga katta iqtisodiy
zarar yetkazish holatlari ko‘paydi. Ushbu jinoyatlarning ijtimoiy xavfliligi
quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
- Davlat byudjetiga soliq va bojxona to‘lovlari ko‘rinishida katta miqdordagi
zarar yetkazilishi;
- Qonuniy tadbirkorlik subyektlari uchun tengsiz raqobat sharoitlarining
yuzaga kelishi;
- Milliy iqtisodiy xavfsizlikka tahdid;
- Korrupsiya va uyushgan jinoyatchilikning boshqa turlari bilan
chambarchas bog‘liqligi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining (JK) tegishli moddalarida
(foydalanilgan materialga muvofiq 226-, 227-, 229-moddalar va ular bilan bog‘liq
182-, 243-, 246-moddalar kabi normalar) ushbu sohadagi jinoyatlar alohida
tartibga solingan. Sud amaliyotida ularning kvalifikatsiyasi, ma’muriy
huquqbuzarlikdan farqlanishi va og‘irlashtiruvchi holatlarning to‘g‘ri qo‘llanilishi
muhim ahamiyatga ega. Oliy sud Plenumining 2011-yil 25-noyabrdagi
“O‘zbekiston Respublikasining Davlat chegarasini kesib o‘tish tartibini buzishga
oid ishlar bo‘yicha sud amaliyoti to‘g‘risida”gi 9-sonli qarori va keyingi yillardagi
sharhlari ushbu yo‘nalishdagi sudlov amaliyotini tartibga solishda muhim rol
o‘ynaydi.
15

JK 223-moddasi «Hujjatlarni qalbakilashtirish, sotish yoki foydalanish»
jinoyatini nazarda tutadi. Ushbu moddada nazarda tutilgan hujjatlar qatoriga
rasmiy hujjatlar (pasport, haydovchilik guvohnomasi, diplom, nikoh guvohnomasi
va h.k.), muhrlar, shtamplar, blanklar kiradi. 7
JK 223-moddasining jinoyat tarkibini tahlil qilsak, uning obyekti — hujjat
muomalasi sohasidagi davlat boshqaruvi tartibini himoya qiluvchi munosabatlar.
Obyektiv tomoni quyidagi uch shaklda namoyon bo‘ladi: a) hujjatni
qalbakilashtirish (soxta hujjat tayyorlash yoki haqiqiy hujjatga o‘zgartish kiritish);
b) soxta hujjatni sotish; c) bila turib soxta hujjatdan foydalanish.
Amaliyotda JK 223-modda bilan bog’liq eng ko‘p muammo — bu «haqiqiy
hujjatga kiritilgan soxta ma’lumot» va «butunlay soxta hujjat» o‘rtasidagi farqni
aniqlashdir. Birinchi holat intellektual qalbakilashtirish (intellektual poddelka),
ikkinchisi esa moddiy qalbakilashtirish (material’naya poddelka) deb ataladi.
Jinoyat-kriminalistika nuqtai nazaridan ikkinchi tur aniqlanishi osonroq, birinchi
tur esa ekspertiza o‘tkazishni talab qiladi.
JK 224-moddasi «Davlat mührini qalbakilashtirish» jinoyatini belgilaydi.
Ushbu modda boshqa jinoyatlardan farqli holda maxsus ob’yektni — davlat
organlarining rasmiy mühürini himoya qiladi. Soxta mühr tayyorlash yoki soxta
mühür bilan zarba urish ushbu modda bo‘yicha jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi.
Ijtimoiy xavflilik darajasi yuqori, chunki soxta mühr yordamida minglab hujjatlar
qalbakilashtirilishi mumkin.
JK 225-moddasi — «Avtotransport vositasiga davlat raqam belgilarini
qo‘ymaslik yoki o‘zgartirish». Bu jinoyat ko‘rinishi boshqaruvga qarshi
jinoyatlarning o‘ziga xos turi bo‘lib, yo‘l harakati va davlat registratsiyasi tizimini
himoya qiladi. Ko‘pincha bu jinoyat boshqa og’ir jinoyatlar (o‘g’irlik, qaroqchilik)
ni yashirish maqsadida sodir etiladi.
Hujjat qalbakilashtirishning jinoyatlar birikmasi muammosi: Amaliyotda
hujjat qalbakilashtirish odatda boshqa jinoyatlar bilan birgalikda sodir etiladi.
7
Rustamov H.T. Jinoyat-huquqiy munosabatlar va jinoyat tarkibi. — Toshkent: Akademiya, 2019. — 288 b.
16

Masalan, soxta guvohnoma orqali ish joyiga joylashish — JK 223-modda +
mehnat munosabatlaridagi aldov; soxta passport orqali chegara kesib o‘tish — JK
223-modda + JK 226-modda; mansabdor shaxsning soxta hujjat tayyorlashi — JK
223-modda + JK 205-modda (mansab vakolatini suiiste’mol qilish). Bunday
hollarda jinoyatlarning haqiqiy majmuasi qoidasi qo‘llaniladi.
Raqamli davr va hujjat qalbakilashtirish: Hozirgi kunda elektron hujjatlar (e-
passport, elektron imzo, raqamli guvohnomalar) keng joriy etilmoqda. Ularni
qalbakilashtirish an’anaviy usullardan farq qiladi va maxsus kiberjinoiy
ko‘nikmalarni talab qiladi. O’zbekiston Respublikasida elektron hujjatlar
muomalasiga oid qonunchilik rivojlanib bormoqda. Biroq JK 223-moddasining
«hujjat» tushunchasi elektron formatdagi rasmiy hujjatlarni ham qamrab olishi
kerakligi hali to‘liq hal etilmagan masala bo‘lib qolmoqda.
Mansab vakolatini suiiste’mol qilish (JK 205-modda) boshqaruvga qarshi
jinoyatlar bilan chambarchas bog’liqdir. Agar mansabdor shaxs o‘z vakolat
doirasidan tashqariga chiqib, hujjatlarni qalbakilashtirsa yoki boshqaruvga
to‘sqinlik qilsa, u xususiy (maxsus) subyekt sifatida og’irroq javobgarlikka
tortiladi.
Poraxo‘rlik va boshqaruvga qarshi jinoyatlar munosabati: Ko‘pincha
mansabdor shaxsning pora olishi uning lavozim vakolatini suiiste’mol qilishi,
soxta hujjat imzolashi yoki boshqaruv qarorlarini buzishi bilan birgalikda sodir
etiladi. Bunday hollarda JK 210-modda (pora olish) va JK 205-modda (mansab
vakolatini suiiste’mol qilish) jinoyatlarining birligi yuzaga keladi. Keyingi yillarda
O’zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash doirasida bunday kombinatsiyalar
bo‘yicha jinoiy ta’qib kuchaytirilgan. Davlat chegarasini noqonuniy kesib o‘tish
jinoyati (JK 226-modda konsepsiyasi)
Ushbu jinoyat O‘zbekiston Respublikasining davlat chegarasini ruxsatsiz,
belgilangan o‘tish joylaridan tashqari yoki tegishli hujjatlarsiz kesib o‘tishni
qamrab oladi. Obyekti — davlat chegarasi rejimini boshqarish sohasidagi jamoat
17

munosabatlari va “Davlat chegarasi to‘g‘risida”gi Qonun normalarining
buzilmasligini ta’minlashdir.
Obyektiv tomoni — chegara chizig‘ini belgilangan tartibni buzgan holda
kesib o‘tish harakati (yoki harakatsizligi). Bu ochiqdan-ochiq kesib o‘tish, yashirin
yo‘llardan foydalanish, soxta hujjatlar taqdim etish yoki chegara nazorati vaqtida
yolg‘on ma’lumot berish shaklida sodir etilishi mumkin.
Subyekti — 16 yoshga to‘lgan aqli raso jismoniy shaxs.
Subyektiv tomoni — bevosita qasd (jinoyatni sodir etishni anglab, uni sodir
etishni xohlash).
Og‘irlashtiruvchi holatlar (odatda 2-qism yoki 3-qismda nazarda tutiladi):
guruh bo‘lib sodir etish, uyushgan jinoyatchilik guruhi tomonidan, qurol-aslaha
yoki maxsus vositalardan foydalangan holda, qayta sodir etilganda, chegara
xavfsizligi xodimlariga qarshilik ko‘rsatish bilan yoki boshqa og‘ir oqibatlarga olib
kelganda.
Amaliy misol (sud amaliyotidan umumlashtirilgan holat): Farg‘ona viloyati
va qo‘shni hududlar aholisi orasida mehnat migratsiyasi maqsadida ba’zi shaxslar
tomonidan tog‘li yoki daryo bo‘yi hududlarida chegara chizig‘ini yashirin kesib
o‘tish holatlari uchraydi. Bir guruh fuqarolar (5-7 kishi) chegara postlaridan
uzoqda joylashgan zaif nuqtadan foydalanib, hujjatsiz o‘tib, keyinchalik Rossiya
yoki Qozog‘iston orqali ish izlashga harakat qilgan. Tergovda aniqlanishicha,
ularning bir qismi oldindan uyushgan tarzda harakat qilgan, ba’zilari esa boshqa
jinoyatlar (masalan, kichik miqdorda tovar kontrabandasi) bilan bog‘liq bo‘lgan.
Sudda JKning tegishli moddasi (226-modda konsepsiyasi bo‘yicha) va
og‘irlashtiruvchi holatlar qo‘llanilib, tashkilotchilarga nisbatan ozodlikdan
mahrum qilish jazosi tayinlangan. Ma’muriy javobgarlik (MJtK tegishli moddasi)
faqat birinchi marta sodir etilgan, kichik zarar yetkazilmagan va og‘irlashtiruvchi
holatlar bo‘lmagan hollarda qo‘llaniladi.
18

Zarar miqdori yoki takrorlanishi jinoyat tarkibini hosil qiladi. Bojxona
belgilarini qalbakilashtirish yoki noqonuniy foydalanish va bojxona tartibini buzish
jinoyatlari (JK 229-modda konsepsiyasi va bog‘liq normalar) 8
JK 229-modda (yoki unga yaqin 228-modda konsepsiyasi) bojxona
muhrlari, shtamplari, identifikatsiya vositalari va boshqa rasmiy belgilarni
qalbakilashtirish yoki soxta bojxona hujjatlaridan foydalanishni jinoyat sifatida
belgilaydi. Bu harakatlar orqali tovarlarni bojxona nazoratidan yashirish,
to‘lovlarni kamaytirish yoki butunlay chetlab o‘tish mumkin.
Obyektiv tomoni — qalbaki hujjatlar tayyorlash, ulardan foydalanish,
bojxona identifikatsiya vositalarini (plombalar, muhrlar, tamg‘alar) soxtalashtirish
yoki haqiqiy vositalarni boshqa tovarlarga nisbatan qo‘llash.
Subyektiv tomoni — bevosita qasd va ko‘pincha g‘arazli niyat (byudjetga
zarar yetkazish, boylik orttirish).Og‘irlashtiruvchi holatlar: uyushgan guruh
tomonidan, katta yoki juda katta miqdorda zarar yetkazish, xizmat mavqeidan
foydalanish, qayta sodir etish.Bog‘liq jinoyatlar: JK 182-modda “Bojxona
to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish” (ma’muriy jazo qo‘llanilgandan keyin katta
miqdorda sodir etilganda jinoyatga aylanadi) va JK 246-modda “Kontrabanda”
(maxsus toifadagi tovarlar — qurol, giyohvandlik vositalari, radioaktiv moddalar
va h.k. uchun).
2023–2025-yillarda Toshkent va Samarqand viloyatlaridagi bojxona
postlarida bir qator ishlar qo‘zg‘atilgan. Masalan, bir guruh tadbirkorlik subyektlari
Xitoydan keltirilgan maishiy texnika va avtomobil qismlarini rasmiylashtirishda
soxta tranzit hujjatlari va qalbaki bojxona muhrlaridan foydalangan. Natijada
byudjetga 1 mlrd so‘mdan ortiq bojxona to‘lovlari to‘lanmagan. Tergovda
aniqlanishicha, guruh a’zolari chegara hududidagi korrupsiyalashgan mansabdor
shaxslar bilan hamkorlik qilgan. Sudda JK 229-modda (hujjatlar qalbakilashtirish)
+ 182-modda (bojxona qonunchiligini buzish) majmui bo‘yicha hukm chiqarilib,
asosiy aybdorlar 5–8 yilgacha ozodlikdan mahrum etilgan, mulkiy jazolar
qo‘llanilgan.
8
Alijonov A.A. Davlat boshqaruviga qarshi jinoyatlar: nazariya va amaliyot. — Toshkent: Yuridik adabiyot, 2022.
— 248 b.
19

Boshqa misol: chegara yaqinidagi kichik korxona tomonidan yoqilg‘i
mahsulotlarini noqonuniy o‘tkazishda hujjatlar qalbakilashtirilishi va keyinchalik
ularning “oqlanishi” (legallashtirish) holati. Bu holatda JK 243-modda (pul
mablag‘larini legallashtirish) bilan ham birga kvalifikatsiya qilingan. Ma’muriy
javobgarlik (MJtK) odatda birinchi marta sodir etilgan, kichik miqdordagi
buzilishlar uchun (jarima, tovarni musodara qilish) qo‘llaniladi. Jinoyat tarkibi
zarar miqdori “katta” yoki “juda katta”ga yetganda, takrorlanganda yoki uyushgan
tarzda sodir etilganda yuzaga keladi. Sud amaliyotida eng ko‘p uchraydigan
muammo — zarar miqdorini to‘g‘ri hisoblash (to‘lanmagan bojxona to‘lovlari +
jarimalar) va hujjatlarning qasddan qalbakilashtirilganligini isbotlashdir.
Transmilliy xarakter tobora kuchaymoqda: tovarlar Qirg‘iziston yoki Qozog‘iston
orqali o‘tkaziladi, hujjatlar zanjiri bir nechta davlatlarni qamrab oladi. O‘zbekiston
Respublikasi fuqaroligini noqonuniy olish bilan bog‘liq jinoyatlar (JK 227-modda
konsepsiyasi)
Fuqarolik — shaxsning davlat bilan huquqiy bog‘liqligining ifodasi bo‘lgani
uchun uni noqonuniy ravishda olish davlat suverenitetiga va boshqaruv tartibiga
zarar yetkazadi. Bu jinoyat odatda soxta hujjatlar (tug‘ilganlik haqidagi
guvohnoma, nikoh guvohnomasi va h.k.) taqdim etish, pora berish yoki boshqa
noqonuniy usullar orqali amalga oshiriladi.
Obyektiv tomoni — fuqarolikni olish uchun zarur hujjatlarni
qalbakilashtirish yoki yolg‘on ma’lumotlar kiritish.
Subyektiv tomoni — bevosita qasd.
Og‘irlashtiruvchi holatlar: uyushgan guruh tomonidan, mansabdor shaxs
tomonidan sodir etilganda yoki boshqa jinoyatlar bilan bog‘liq holda.
Amaliy misol: Sud amaliyotida uchragan holatlarda chet el fuqarolari
(ayniqsa, qo‘shni davlatlar fuqarolari) soxta hujjatlar orqali O‘zbekiston
fuqaroligini olishga urinishgan. Masalan, nikohni rasmiylashtirishda yolg‘on
ma’lumotlar kiritish yoki tug‘ilganlik haqidagi hujjatlarni qalbakilashtirish orqali.
Bunday holatlar ko‘pincha JK 227-modda (hujjatlar qalbakilashtirish) va
20

mansabdor shaxslar ishtirokida 205–210-moddalar (mansab jinoyatlari) bilan birga
kvalifikatsiya qilinadi.
Tahliliy jihat: Bu jinoyat kam uchrasa-da, uning ijtimoiy xavfliligi yuqori —
u davlatning fuqarolik institutiga ishonchni pasaytiradi va boshqa jinoyatlar
(masalan, saylov huquqini suiiste’mol qilish, ijtimoiy nafaqalardan noqonuniy
foydalanish) uchun zamin yaratadi.
Pul mablag‘larini legallashtirish (oqlash) va valyuta tartibini buzuvchi
jinoyatlar (JK 243-modda va bog‘liq normalar)
2019-yilda valuta tartibini liberallashtirish islohotlaridan so‘ng chet el
valyutasini noqonuniy sotib olish-sotish kabi ba’zi harakatlarning jinoiy ta’qib
darajasi o‘zgardi. Biroq pul mablag‘larini yashirish va legallashtirish (JK 243-
modda — jinoyiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirish) hamon dolzarb
bo‘lib qolmoqda. Bu jinoyat ko‘pincha bojxona va chegara jinoyatlari bilan
birlashib keladi (masalan, kontrabanda yoki bojxona to‘lovlarini chetlab o‘tishdan
olingan mablag‘larni bank tizimi orqali “toza” qilish). Bojxona jinoyati natijasida
olingan mablag‘lar bir nechta yuridik shaxslar hisoblariga o‘tkazilib, keyin
qonuniy ko‘rinishdagi operatsiyalar (masalan, ko‘chmas mulk sotib olish yoki
biznesga investitsiya) orqali legallashtirilgan holatlar sudda ko‘rib chiqilgan.
Bunday ishlarda JK 243-modda + 182/229-moddalar majmui qo‘llaniladi.
Banklarning moliyaviy monitoring tizimi (AML/CFT) orqali aniqlangan shubhali
operatsiyalar asosida tergov boshlanadi.
1. Chegaradan noqonuniy o‘tish jinoyatlari asosan mehnat migratsiyasi bilan
bog‘liq.
2. Bojxona jinoyatlari iqtisodiy motiv (narxlar farqi, soliqdan qochish) ga
asoslangan.
3. Hujjat qalbakilashtirish boshqa jinoyatlarni yashirish vositasi sifatida
qo‘llaniladi.
4. Pul oqlash operatsiyalari tobora murakkablashmoqda — kriptovalyuta,
ofshor zonalar va raqamli aktivlardan foydalanish.
2.3. Pul o‘tkazish va bojxona tartibini buzuvchi jinoyatlar
21

Davlat boshqaruvining muhim tarmog’i bo‘lgan bojxona va valuta nazorati
sohasidagi jinoyatlar zamonaviy iqtisodiy munosabatlarning rivojlanishi bilan
yanada dolzarb bo‘lib bormoqda. O’zbekiston mustaqillikdan keyingi davrda ochiq
bozor iqtisodiyotiga o‘tayotgani, xalqaro savdo aloqalarini kengaytirish maqsadida
bojxona qonunchiligini isloh qilayotgani kontekstida bu sohadagi jinoyatlarning
xarakteri ham o‘zgarmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida (keyingi
o‘rinlarda — JK) boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar doirasida pul (valyuta)
o‘tkazish va bojxona tartibini buzuvchi jinoyatlar alohida o‘rin tutadi. Bu
jinoyatlar davlatning iqtisodiy xavfsizligini, valyuta nazorati tizimini, bojxona
chegarasi va byudjet daromadlarini himoya qilish maqsadida jinoiy javobgarlikka
tortiladi. Ular maxsus boshqaruv tartib-qoidalariga rioya qilmaslik, davlat
organlarining (bojxona, valyuta nazorati) me’yoriy faoliyatini buzish orqali
ifodalanadi. 9
Ushbu jinoyatlar iqtisodiy jinoyatlar (XII bob) guruhiga kirsa-da,
foydalanuvchi mavzusida boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar (XV bob yoki
shunga yaqin moddalar) doirasida tahlil qilinadi, chunki ular maxsus tartib va
nazorat mexanizmlarini buzadi. Asosiy huquqiy asoslar: JK 177-moddasi (valyuta
qimmatliklarini qonunga xilof ravishda olish yoki o‘tkazish) va JK 182-moddasi
(bojxona to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish). Ba’zi hollarda maxsus kontrabanda
(qurol, giyohvandlik vositalari, radioaktiv moddalar va h.k. uchun) og‘irroq
javobgarlikni nazarda tutuvchi moddalar (masalan, 246-modda yoki 182-modda
malakalovchi belgilari) qo‘llaniladi.
JK 229-moddasi «Bojxona belgilarini qalbakilashtirish yoki noqonuniy
foydalanish» jinoyatini tartibga soladi. Bojxona muhrlari, shtamplari va boshqa
rasmiy belgilarni qalbakilashtirish yoki soxta bojxona hujjatlaridan foydalanish
ushbu modda bo‘yicha jinoiy javobgarlikni keltirib chiqaradi. Jinoyatning ijtimoiy
xavfliligi shundaki, bunday harakatlar orqali davlat byudjetiga soliq va bojxona
to‘lovlari ko‘rinishida katta zarar yetkazilishi mumkin.
9
Yusupov F.A. Mansabdor shaxslarga qarshi jinoyatlarning jinoiy-huquqiy muammolari // Huquq va jamiyat. —
2023. — №2. — 38—45-b.
22

Bojxona sohasidagi jinoyatlarning xususiyatlari: birinchidan, ular ko‘pincha
uyushgan jinoyatchilik guruhlari tomonidan sodir etiladi; ikkinchidan, bir vaqtning
o‘zida bir nechta mamlakatlar hududida amalga oshirilishi mumkin (transmilliy
xarakter); uchinchidan, davlat byudjetiga yetkazilgan iqtisodiy zarar juda katta
bo‘lishi mumkin.
Noqonuniy chegarani kesib o‘tish (JK 226-modda) jinoyati ham
boshqaruvga qarshi jinoyatlar ichida muhim o‘rin tutadi. Ushbu modda
O’zbekiston Respublikasining davlat chegarasini ruxsatsiz, belgilangan o‘tish
joylaridan tashqarida yoki hujjatsiz kesib o‘tishni jinoyat sifatida belgilaydi.
JK 226-moddaning jinoyat tarkibi: Obyekti — davlat chegarasi rejimini
boshqarish sohasidagi munosabatlar va Davlat chegarasi to‘g’risidagi qonun
normalarining bajarilishi. Obyektiv tomoni — belgilangan tartibni buzgan holda
chegara kesib o‘tish. Subyekti — 16 yoshga to‘lgan aqli raso jismoniy shaxs.
Subyektiv tomoni — bevosita qasd. Og’irlashtiruvchi holatlar: guruh bo‘lib sodir
etish, uyushgan tarzda, qurol-aslaha qo‘llaganda, qayta sodir etilganda.
O’zbekiston Respublikasi fuqaroligini noqonuniy olish (JK 227-modda) —
bu modda bo‘yicha jinoyat soxta hujjatlar taqdim etish, pora berish yoki boshqa
noqonuniy usullar orqali fuqarolik olishda ifodalanadi. Fuqarolik — shaxsning
davlat bilan huquqiy bog’liqligining ifodasi bo‘lgani uchun, uni noqonuniy
ravishda olish davlatning suverenitetiga zarar yetkazadi.
O’zbekiston 2019-yilda valuta tartibini liberallashtirish islohotlarini amalga
oshirgach, chet el valyutasini noqonuniy sotib olish-sotish jinoyati sifatida ta’qib
etish darajasi o‘zgardi. Biroq pul mablag’larini yashirish (legall а shtirish —
«oqlash») va davlat nazoratini chetlab o‘tgan holda katta miqdordagi moliyaviy
operatsiyalar amalga oshirish hamon jinoiy ta’qib doirasida saqlanib qolmoqda.
Pul mablag’larini «oqlash» jinoyati JKning alohida moddalari (JK 243-modda)
bilan tartibga solingan bo‘lsa-da, u ko‘pincha boshqaruvga qarshi jinoyatlar bilan
birlashib keladi. Valyuta qimmatliklarini qonunga xilof ravishda olish yoki
o‘tkazish jinoyati (JK 177-modda)
Huquqiy asos va umumiy tavsif.
23

JK 177-moddasi valyuta qimmatliklarini (chet el valyutasi, qimmatbaho
metallar va toshlar) qonunga xilof ravishda olish yoki o‘tkazishni jinoiy
javobgarlikka tortadi. Bu modda blanket dispozitsiyali hisoblanadi — buzilgan
tartib valyuta qonunchiligi va Bojxona kodeksida batafsil tartibga solinadi. Jinoyat
faqat ma’muriy javobgarlik chorasi qo‘llanilganidan keyin takror sodir etilganda
(ma’muriy pre yuditsiya) yoki ancha miqdorda sodir etilganda yuzaga keladi
(2019-yilgi o‘zgartirishlardan keyin katta miqdor uchun pre yuditsiya talab
qilinmaydi). 10
Jinoyat tarkibi tahlili:
- Ob’ekti: Davlatning iqtisodiy xavfsizligi, valyuta nazorati va valyuta
mablag‘larining qonuniy aylanish tartibi. Xususiylashtirilgan ob’ekt — valyuta
operatsiyalari ustidan davlat nazorati va byudjet manfaatlari.
- Ob’ektiv tomoni: Faol harakat — qonunga xilof ravishda valyuta
qimmatliklarini olish (masalan, chegara orqali ruxsatsiz olib kirish, litsenziyasiz
operatsiyalar) yoki o‘tkazish (noqonuniy kanallar, hisob-kitoblarsiz). Miqdor
muhim ahamiyatga ega: ancha miqdor, ko‘p miqdor, juda ko‘p miqdor (BHM —
bazaviy hisoblash miqdori karralari asosida aniqlanadi). Zarar — davlatga
iqtisodiy zarar (valyuta nazoratining buzilishi). Sababiy bog‘liqlik mavjud.
- Sub’ekti: Umumiy — 16 yoshga to‘lgan, aqli raso jismoniy shaxs (fuqaro
yoki fuqaroligi bo‘lmagan shaxs).
- Sub’ektiv tomoni: To‘g‘ridan-to‘g‘ri qasd (bilib turib qonunga xilof
harakat qilish). Maqsad odatda shaxsiy manfaat (daromad olish), lekin u
kvalifikatsiya uchun majburiy emas.
Amaliyotda ushbu sohada eng ko‘p uchraydigan muammo — boshqaruv
(ma’muriy) huquqbuzarlik bilan jinoiy qilmishni farqlashdir. O’zbekiston
Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g’risidagi kodeksi (MJtK) ham bojxona va
chegaraga doir bir qator huquqbuzarliklarni belgilaydi. Farq odatda zararning
miqdori va qilmishning takrorlanishi bilan belgilanadi.
10
Inomov A.X. E-hukumat va jinoyat qonunchiligi: munosabat muammolari // Davlat va huquq. — 2023. — №1. —
88—95-b.
24

Kriminologik ma’lumotlarga ko‘ra, O’zbekistonda boshqaruvga qarshi
jinoyatlarning ushbu guruhida quyidagi tendensiyalar kuzatilmoqda: birinchidan,
chegaradan noqonuniy o‘tish jinoyatlari asosan mehnat migratsiyasi bilan bog’liq;
ikkinchidan, bojxona jinoyatlari iqtisodiy motiv (narxlar farqi, soliqdan qochish)
ga asoslangan; uchinchidan, hujjat qalbakilashtirish jinoyatlari ko‘pincha boshqa
jinoyatlarni yashirish vositasi sifatida qo‘llaniladi.
Malakalovchi belgilar va sanksiyalar (jadval ko‘rinishida):
Qism Malakalovchi belgilar Sanksiya
1-
qism Oddiy tarkib (oldingi
ma’muriy jazo + ko‘p
miqdor) BHM 300 baravarigacha jarima yoki 480
soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki 2
yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud 2–5
yil ozodlikni cheklash yoki 5 yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish
2-
qism Juda ko‘p miqdorda, chegara
ni ochiqdan buzib o‘tish,
uyushgan guruh, xizmat
lavozimidan foydalanish BHM 300–600 baravarigacha jarima yoki 3
yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud 5–8
yil ozodlikdan mahrum qilish
Ma ’ muriy javobgarlik bilan farqi .
Kichik miqdorda yoki birinchi marta sodir etilganda — Ma ’ muriy javobgarlik
to ‘ g ‘ risidagi kodeks ( MJK ) 170- moddasi bo ‘ yicha ( valyuta boyliklarini qonunga xilof
olish / o ‘ tkazish ). JK 177- moddasi og ‘ irroq ijtimoiy xavf va takroriy xususiyatni hisobga oladi .
Amaliy misollar va sud amaliyoti.
Misol: Fuqaro chet eldan qaytib, deklaratsiya qilmasdan katta miqdorda naqd valyuta olib kirsa
va oldin shu uchun ma’muriy jarima olgan bo‘lsa — JK 177-modda 1-qismi. Yoki uyushgan
guruh orqali valyutani noqonuniy o‘tkazish — 3- yoki 4-qism. Sud amaliyotida ko‘pincha
chegara postlarida aniqlanadi; ixtiyoriy arz qilish va zarar qoplanganda yumshoq jazo yoki ozod
qilish qo‘llaniladi. Bojxona to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish jinoyati (JK 182-modda)
Huquqiy asos va umumiy tavsif.
JK 182-moddasi bojxona nazoratini chetlab o‘tkazish, yashirish, soxta hujjatlardan foydalanish
yoki deklaratsiyasiz/yolg‘on nom bilan tovar va qimmatliklarni ko‘p miqdorda olib o‘tkazishni
jinoiy javobgarlikka tortadi. Bu ham blanket modda bo‘lib, Bojxona kodeksi va tegishli
25

qonunlarga havola qiladi. Kontrabanda tushunchasi shu yerda ochiladi — tovarlarni qonunga
xilof ravishda chegara orqali o‘tkazish. 11
Jinoyat tarkibi tahlili:
- Ob’ekti: Davlatning bojxona nazorati tartibi, iqtisodiy xavfsizligi, byudjet daromadlari va
chegara xavfsizligi.
- Ob’ektiv tomoni: Faol harakatlar (9 ta usul): bojxona nazoratini chetlab o‘tkazish, nazoratdan
yashirish, hujjatlarni aldash, deklaratsiyasiz yoki boshqa nom bilan o‘tkazish. Ko‘p miqdorda
bo‘lishi shart (ba’zi malakalovchi hollarda miqdor talab qilinmaydi). Zarar — davlatga boj
to‘lovlari yo‘qolishi va iqtisodiy zarar.
- Sub’ekti: Umumiy (16+ yosh). 2-qismda “xizmat lavozimidan foydalangan holda” — maxsus
sub’ekt (mansabdor shaxs).
- Sub’ektiv tomoni: To‘g‘ridan-to‘g‘ri qasd.
Solishtirma jadval (177-modda va 182-modda)
Belgilar JK 177-modda (Valyuta/pul
o‘tkazish) JK 182-modda (Bojxona
tartibi)
Asosiy ob’ekt Valyuta nazorati tartibi Bojxona nazorati va chegara
xavfsizligi
Asosiy
harakatlar Olish/o‘tkazish (valyuta
qimmatliklari) Chetlash, yashirish, hujjatlar
aldash, deklaratsiyasiz
Miqdor talabi Ancha/ko‘p/juda ko‘p miqdor
(BHM asosida) Ko‘p miqdor (ba’zi hollarda
talab qilinmaydi)
Ma’muriy pre
yuditsiya Ha (oddiy tarkib uchun) Ha (1-qism uchun)
Maxsus sub’ekt Yo‘q (lekin guruhda og‘ir) Ha (xizmat lavozimidan
foydalanishda)
Eng og‘ir jazo 5–7 yil ozodlikdan mahrum
qilish 5–8 yil ozodlikdan mahrum
qilish
III BOB . BOSHQARUVGA QARSHI JINOYATLAR UCHUN
JINOIY JAVOBGARLIK
3.1. Jinoiy javobgarlikning asoslari va jazo choralari
11
Schönke A., Schröder H. Strafgesetzbuch: Kommentar. 30. Aufl. — München: C.H. Beck, 2022. — 3200 S.
26

JK 14-moddasi jinoiy javobgarlikning asosini belgilaydi: «Jinoyat tarkibiga
ega bo‘lgan qilmishni sodir etgan shaxsgina jinoiy javobgarlikka tortiladi».
Boshqaruvga qarshi jinoyatlarda jinoiy javobgarlik ham ana shu umumiy asosga
tayanadi. Biroq ushbu jinoyatlarda bir qator o‘ziga xos xususiyatlar mavjud.
Birinchi xususiyat — mansabdor shaxs subyekti muammosi. JK XVII
bobidagi ba’zi jinoyatlar maxsus subyektni talab qilmasa-da (masalan, JK 220,
223-moddalar umumiy subyektga ega), ularning ba’zilari (masalan, soxta hujjat
tayyorlagan mansabdor shaxs) mansabdor subyektni ham qamrab oladi. Bunday
hollarda mansabdor shaxs uchun javobgarlik qattiqroq (JK 205-modda bilan
birgalikda) belgilanadi.
Ikkinchi xususiyat — qasd muammosi. Boshqaruvga qarshi jinoyatlarning
aksariyati faqat qasddan sodir etilishi mumkin. «Bila turib» qalbakilashtirilgan
hujjat tayyorlash yoki mansabdor shaxsga hujum qilish ehtiyotsizlik natijasida
sodir bo‘lishi mumkin emas. Shu sababli ushbu jinoyatlarda aybning ehtiyotsizlik
shakli odatda mas’uliyatni istisno qiladi.
JK XVII bobi bo‘yicha qo‘llaniladigan asosiy jazo turlari quyidagilardan
iborat:
Jarima: Jinoyatning og’irlik darajasiga qarab, bazaviy hisoblash miqdorining
50 baravaridan 200 baravaridan gacha. Birinchi marta jinoyat sodir etganlarda,
agar katta zarar yetkazilmagan bo‘lsa, qo‘llaniladi.
Muayyan faoliyat bilan shug’ullanish yoki muayyan lavozimni egallash
huquqidan mahrum qilish: Asosan mansabdor shaxslarga nisbatan qo‘llaniluvchi
qo‘shimcha jazo. 1 yildan 5 yilgacha belgilanishi mumkin.
Erkinlikni cheklash: 6 oydan 3 yilgacha. O’rta og’irlikdagi jinoyatlarda, shu
jumladan hujjatlarni qalbakilashtirishning oddiy holatlarida qo‘llaniladi.
Ozodlikdan mahrum qilish: Og’ir va o‘ta og’ir jinoyatlarda qo‘llaniladi.
Mansabdor shaxsga hujum qilishning og’irlashtiruvchi holatlarida (zo‘ravonlik
bilan, qurol-aslaha qo‘llaganda) 3 yildan 8 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish
nazarda tutilgan.
27

JK XVII bobi jinoyatlari uchun jazo tayinlashning o‘ziga xos xususiyatlari:
birinchidan, og’irlashtiruvchi va yengillashtiruvchi holatlar tizimi umumiy qoidalar
asosida qo‘llaniladi; ikkinchidan, jinoyatda ishtirokchilik (ijrochi, tashkilotchi,
rag’batlantiruvchi, ko‘maklashuvchi) ni farqlash jazoni individualizatsiya qilishda
muhim ahamiyat kasb etadi; uchinchidan, takroriy jinoyat sodir etish (retsidiv) jazo
muddatini keskin oshiradi.
Jinoiy javobgarlikdan ozod qilish asoslarini ko‘rib chiqsak, JKning umumiy
qoidalari boshqaruvga qarshi jinoyatlarga ham tatbiq etiladi. Xususan, da’vo
muddatining o‘tishi, ko‘ngillilik bilan iqror bo‘lib javobgarlikdan ozod bo‘lish (JK
65-modda), amnistiya va shaxsni sud orqali jinoiy javobgarlikdan ozod qilish
imkoniyatlari mavjud. Biroq og’irlashtiruvchi holatlar mavjud bo‘lganda yoki
davlatga katta zarar yetkazilganda ushbu imkoniyatlar cheklangan bo‘ladi.
O’zbekiston Respublikasi sudlari amaliyotining tahlili shuni ko‘rsatadiki,
2019—2023-yillar davomida JK 220-modda bo‘yicha ishlar soni oshib borgan —
bu boshqaruv sohasidagi tartibni buzishga nisbatan qattiqroq ta’sir ko‘rsatish
siyosatining natijasida bo‘lmoqda. JK 223-modda bo‘yicha esa jinoyatlar soni
barqaror saqlanib qolmoqda, bu esa hujjat qalbakilashtirish muammosining doimiy
xarakter kasb etayotganidan dalolat beradi.
Jazo tayinlashda sudlar quyidagi holatlarni hisobga oladi: birinchidan,
mansabdor shaxsga yetkazilgan jismoniy va ruhiy zarar; ikkinchidan, davlat
boshqaruvi tizimiga yetkazilgan umumiy zarar; uchinchidan, aybdorning
shaxsiyati, avvalgi jinoyat qo llanilganligi yoki yo‘qligi; to‘rtinchidan, jinoyatningʻ
sodir etilish sharoiti va motivlari.
3.2. Kvalifikatsiya muammolari va xorijiy tajriba tahlili
Jinoyatni to‘g’ri kvalifikatsiya qilish — bu jinoyat qonunidagi ma’lum
normalar va sodir etilgan real qilmish o‘rtasidagi muvofiqlikni belgilashdir.
Boshqaruvga qarshi jinoyatlarda kvalifikatsiya bir qator ob’yektiv va subyektiv
muammolar bilan bog’liqdir.
Birinchi muammo — boshqaruvga qarshi jinoyatlar va mansabdorlik
jinoyatlari o‘rtasidagi chegara. JK XVII bobi mansabdorlik jinoyatlarini (JK XVI
28

bob: 205—217-moddalar) to‘liq qamrab olmaydi. Masalan, pora olish (JK 210-
modda) mansabdorlik jinoyati hisoblanadi, lekin ko‘pincha u mansabdor shaxs o‘z
vakolati doirasini suiiste’mol qilib boshqaruv qarorlarini buzishi bilan birgalikda
sodir etiladi. Bunday hollarda jinoyatlar birligi yuzaga kelib, bir vaqtda ikki yoki
undan ortiq modda bo‘yicha ayb qo‘yiladi. 12
Ikkinchi muammo — ma’muriy huquqbuzarlik va jinoyat o‘rtasidagi
chegara. O’zbekistonda MJtK va JK bir-biriga parallel tarzda ishlaydi. Ba’zi
harakatlar (kichik miqdordagi hujjat qalbakilashtirish, tartibsizlik) ma’muriy
javobgarlikni keltirib chiqarsa, kattaroq zarar yetkazgan holatlarda jinoiy
javobgarlik yuzaga keladi. Bu chegara aniq bo‘lmaganda, tergov organlari o‘rtacha
ko‘rsatkichga qarab qaror qabul qiladi, bu esa bir xillikni ta’minlashga xalaqit
beradi.
Uchinchi muammo — maxsus va umumiy normalar munosabati. JKda
ba’zan umumiy norma (mas., JK 205-modda — mansab vakolatini suiiste’mol
qilish) va maxsus norma (mas., JK 223-modda — hujjat qalbakilashtirish) bir xil
holatga tatbiq etilishi mumkin ko‘rinadi. Jinoyat huquqi doktrinalida bu holat
uchun «maxsus norma umumiy norma oldida ustunlik qiladi» prinsipi qo‘llaniladi.
Biroq amaliyotda har doim ham bu farq aniq emas.
To‘rtinchi muammo — to‘g’ri va noto‘g’ri qasdni farqlash. Masalan,
mansabdor shaxsga hujum qilishda (JK 220-modda) shaxs mansabdorni tanib-
bilmasdan urishsa, bu umumiy badantanga zarar yetkazish (JK 104-modda)
bo‘ladi. Lekin mansabdor shaxsini bilib, uning xizmat faoliyatiga bog’liq tarzda
hujum qilsa, JK 220-modda qo‘llaniladi. Bunday holatlarda subyektiv tomonni
isbotlash hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.Xorijiy davlatlar tajribasiga murojaat
qilsak, Germaniya Federativ Respublikasining jinoyat huquqida davlat
mansabdorlariga qarshi jinoyatlar uchun o‘ta qattiq javobgarlik belgilangan.
StGB 113-§ «davlat mansabdoriga qarshilik ko‘rsatish»ni 3 yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolaydi. Bunga qo‘shimcha, 123-§ «uy-joyi
daxlsizligini buzish» ko‘pincha boshqaruv binolari bilan bog’liq holatlarda
12
Roxin C. Strafrecht Allgemeiner Teil. Band I. — München: C.H. Beck, 2021. — 1108 S.
29

qo‘llaniladi. Germaniya amaliyotida e’tiborli jihat — bu «proportionality»
(mutanosibl ик ) printsipi: mansabdorning qonuniy bo‘lmagan harakatiga qarshilik
ko‘rsatish hollari jinoiy ta’qib doirasidan chiqariladi.
Fran с iya jinoyat kodeksida (CP) davlat organlariga qarshi jinoyatlar 433-1
— 433-22-moddalarda belgilangan. Fransuz huquqida «davlat organining
funktsional mustaqilligi» muhofaza qilinadi. Davlat mansabdori vazifasini
bajaruvchi shaxsga zo‘ravonlik — 3 yildan 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish.
Qurol qo‘llanganda — 10 yilgacha. Fransuz huquqida ham «mansabdor ko‘rinish»
(usurpation de titre) alohida 433-15-moddada tartibga solingan.
AQShda federal darajada «davlat mansabdorlariga qarshilik ko‘rsatish» (18
U.S.C. § 111) va «hukumat mulkiga zarar yetkazish» (18 U.S.C. § 1361) alohida
federal jinoyatlar sifatida ta’qib etiladi. AQSh federal sudlari amaliyotida e’tiborli
jihat — «federal mansabdor» tushunchasi juda keng talqin qilinadi va federal
operatsiyaga ko‘maklashuvchi fuqarolar ham himoya doirasiga kiritiladi.
Rossiya Federatsiyasida JKning 318-320-modd алари davlat hokimiyati
vakiliga nisbatan zo‘ravonlik, tahdid va uning shaxsiyatini oshkor qilishni tartibga
soladi. Rossiya amaliyotida «hokimiyat vakili»ga hujum qilish og’ir jinoyatlar
qatoriga kiritilgan bo‘lib, 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish nazarda tutilgan.
Qozog’iston JKida ham shunga o‘xshash tizim mavjud — 378—382-moddalar
boshqaruvga qarshi jinoyatlarni tartibga soladi.
O’zbekiston qonunchiligi xorijiy tajriba bilan solishtirilganda quyidagi
farqlar ko‘zga tashlanadi: birinchidan, O’zbekistonda jazo choralari nisbatan
muvozanatli — ne juda qattiq, ne juda yumshoq; ikkinchidan, «mansabdor shaxs»
tushunchasining ta’rifi Germaniya va AQShga qaraganda torroq; uchinchidan,
raqamli jinoyatlar (elektron hujjatlarni qalbakilashtirish) maxsus normalar bilan
tartibga solinmagan лиги kamchilik bo‘lib qolmoqda.
Profilaktika choralari va qonunchilikni takomillashtirish
30

Boshqaruvga qarshi jinoyatlarning oldini olish tizimi ikki asosiy yo‘nalishni:
umumiy profilaktika (jinoyatchilikka qarshi umumiy kurash) va maxsus
profilaktika (aniq jinoyat turlariga qaratilgan chora-tadbirlar) ni o‘z ichiga oladi.
Umumiy profilaktika sohasida quyidagi chora-tadbirlar hal qiluvchi
ahamiyat kasb etadi: birinchidan, davlat boshqaruvi organlarida ish faoliyatini
ochiq va shaffof tashkil etish; ikkinchidan, mansabdor shaxslarning kasbiy
malakasini oshirish, ularni ijtimoiy va huquqiy jihatdan himoya qilish;
uchinchidan, jamiyatda qonunchilikka hurmat madaniyatini shakllantirish;
to‘rtinchidan, ommaviy axborot vositalari orqali huquqiy tarbiya ishlarini
kuchaytirish. 13
Maxsus profilaktika doirasida esa quyidagi chora-tadbirlar maqsadga
muvofiqdir: hujjat qalbakilashtirishning oldini olish uchun zamonaviy himoya
texnologiyalarini qo‘llash (hologramma, maxsus qog’oz, biometrik ma’lumotlar);
davlat boshqaruvi hujjatlari uchun markazlashtirilgan raqamli reyestr yaratish;
mansabdor shaxslarni jinoiy tajovuzdan sug’urta qilish tizimini rivojlantirish.
Hujjatlarni raqamlashtirish va e-hukumat: O’zbekiston Respublikasida «E-
hukumat» tizimining rivojlanishi hujjat qalbakilashtirishning bir qator turlarini
amalda imkonsiz qilmoqda. Masalan, biometrik pasportlar, elektron otpusk
vaucher tizimlari, notarial hujjatlarning yagona reyestri — bularning barchasi soxta
hujjat tayyorlashni juda qiyinlashtiradi. Biroq raqamlashtirishning o‘zi yangi
xavflarni ham keltirib chiqaradi: kiberhujumlar, ma’lumotlar bazasiga noqonuniy
kirish, elektron imzoni soxtalashtirish.
Qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha takliflar:
Birinchi taklif — «Mansabdor shaxs» tushunchasini kengaytirish. Hozirgi
JK 25-moddasi ta’rifida mansabdor shaxs asosan davlat muassasalari xodimlari
bilan cheklanadi. Biroq davlat nazoratini amalga oshiruvchi nodavlat tashkilotlar
vakillari (notariuslar, attestatsiya komissiyasi a’zolari, akkreditatsiya organlari)
ham «mansabdor shaxs» sifatida tan olinishi lozim. Bu xorijiy davlatlar tajribasiga
mos keladi.
13
LaFave W.R. Criminal Law. 6th ed. — St. Paul: West Academic Publishing, 2020. — 1280 p.
31

Ikkinchi taklif — Elektron hujjatlarni qalbakilashtirish uchun alohida jinoiy
javobgarlik. JK 223-moddasiga elektron format uchun alohida qism qo‘shib,
elektron imzoni soxtalashtirish, ma’lumotlar bazasiga noqonuniy o‘zgartirishlar
kiritish kabi harakatlarni alohida ta’qib etish lozim.
Uchinchi taklif — Mansabdor shaxslarga hujum qilishning raqamli shakllari.
Hozirgi kunda mansabdor shaxslarga internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali tahdid
qilish, ularning shaxsiy ma’lumotlarini tarqatish kabi yangi jinoyat shakllari paydo
bo‘lmoqda. JK 220-moddasiga «kibermakon orqali tahdid solish» holatini qo‘shib
qo‘yish tavsiya etiladi.To‘rtinchi taklif — Jazo mutanosibligi. Hujjat
qalbakilashtirishning kichik holatlarida (mas., soxta davomat varaqasi) jinoiy
javobgarlik o‘rniga ma’muriy javobgarlik qo‘llash imkoniyatini kengaytirish
lozim. Ayni paytda, tizimli ravishda davlat boshqaruviga zarar yetkazadigan
holatlar uchun esa javobgarlikni qattiqlashtirish tavsiya etiladi. 14
Beshinchi taklif — Jabrlanuvchini himoya qilish. Mansabdor shaxsga hujum
qilish jinoyatlarida ko‘pincha huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari
jabrlanuvchi sifatida ishtirok etadi. Ularning oilalariga kompensatsiya to‘lash,
davolash xarajatlarini qoplash, reintegratsiya dasturlari bo‘yicha alohida normalar
JK yoki tegishli qonunlarga kiritilishi maqsadga muvofiq.Korrupsiyaga qarshi
kurash doirasida boshqaruvga qarshi jinoyatlarning profilaktikasi: O’zbekiston
Respublikasida 2017-yildan boshlab korrupsiyaga qarshi kurash strategiyasi faol
amalga oshirilmoqda. Korrupsiyaga qarshi kurash agentligining tashkil etilishi,
ichki xavfsizlik tizimini rivojlantirish, davlat xaridlarida shaffoflik
platformalarining joriy etilishi — bularning barchasi boshqaruvga qarshi jinoyatlar
sohasida ham ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Chunki korrupsiya va boshqaruvga qarshi
jinoyatlar ko‘pincha bir-biri bilan bog’liqdir.
Huquqiy tarbiya va ta’lim: Maktab, kollej va oliy ta’lim muassasalarida
«Huquqiy ta’lim» fanining mazmunida davlat boshqaruvi organlariga nisbatan
hurm ат va ularga qarshi sodir etiladigan jinoyatlar uchun javobgarlik masalalarini
14
O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti. — www.court.gov.uz
32

alohida qo‘shish zarur. Aholining huquqiy ongini oshirish boshqaruvga qarshi
jinoyatlarning oldini olishning eng samarali uzoq muddatli vositasidir.
Xalqaro hamkorlik va raqamli texnologiyalardan foydalanish
Globallashuv sharoitida boshqaruvga qarshi jinoyatlarning ba’zi turlari —
chegaradan noqonuniy o‘tish, hujjat qalbakilashtirish, davlat organlariga kiber-
hujum — transmilliy xarakter kasb etmoqda. Bunday hollarda faqat milliy jinoyat
qonunchiligi yetarli bo‘lmay, xalqaro hamkorlik zarur bo‘ladi.
Xalqaro huquqiy hamkorlik sohasida O’zbekiston Respublikasi quyidagi
yo‘nalishlarda faol ishtirok etmoqda: birinchidan, MDH davlatlari bilan ikki
tomonlama jinoiy huquqiy yordam shartnomalariga asoslangan hamkorlik;
ikkinchidan, Interpol doirasida ma’lumotlar almashish va qidiruv e’lonlari;
uchinchidan, BMT Jinoyat oldini olish va jinoiy odil sudlov bo‘yicha kongresslari
(UNODC) faoliyatida ishtirok etish.Hujjat qalbakilashtirishga qarshi xalqaro
hamkorlik: INTERPOL «I-24/7» tizimi — bu 194 ta a’zo davlat o‘rtasida
yo‘qolgan va o‘g’irlangan hujjatlar to‘g’risida ma’lumot almashish tizimi bo‘lib,
hozirda 100 million dan ortiq hujjat ro‘yxatini o‘z ichiga oladi. O’zbekiston ushbu
tizimda faol ishtirok etadi va bu hujjat qalbakilashtirish jinoyatlarini fosh qilishda
muhim rol o‘ynamoqda.
Chegaraviy xavfsizlik sohasida OSCE, BDT va Yevropa Ittifoqi tuzilmalari
bilan hamkorlik O’zbekiston chegarachilariga zamonaviy texnologik vositalar va
o‘quv dasturlaridan foydalanish imkonini bermoqda. Bu esa noqonuniy chegarani
kesib o‘tish (JK 226-modda) jinoyatlarini aniqlash va oldini olishda sezilarli
natijalar bermoqda.Raqamli texnologiyalardan foydalanish: Zamonaviy
texnologiyalar boshqaruvga qarshi jinoyatlarni aniqlash va oldini olishda quyidagi
yo‘nalishlarda qo‘llanilmoqda:
Biometrik identifikatsiya: Pasportlardagi biometrik ma’lumotlar (barmoq izi,
yuz tasviri, ko‘z qorachig’i) odamni aniq identifikatsiya qilish imkonini beradi va
shaxsiy hujjatlarni qalbakilashtirishni amalda imkonsiz qiladi. O’zbekiston 2020-
33

yildan biometrik pasportlarga o‘tgan bo‘lib, bu sohada sezilarli yutuqlar qo‘lga
kiritilgan. 15
Blokcheyn texnologiyasi: Bir qator davlatlar (Estoniya, Gruziya, UAB)
hujjatlar (er, mulk, ta’lim) ro‘yxatini blokcheyn asosida yuritmoqda. Bu
texnologiya ma’lumotlar o‘zgartirilmasligini (immutability) ta’minlaydi va hujjat
qalbakilashtirishni amalda imkonsiz qiladi. O’zbekiston ham ushbu yo‘nalishda
izlanishlar olib bormoqda.
Sun’iy intellekt va big data: Davlat boshqaruvi tizimida sun’iy intellekt
yordamida shubhali operatsiyalarni real vaqt rejimida aniqlash (anomaliya
detektsiyasi) texnologiyasi qo‘llanilmoqda. Masalan, yirik pul o‘tkazmalarini
nazorat qiluvchi AML (Anti-Money Laundering) tizimlari hozirda O’zbekiston
banklarida ham joriy etilmoqda.
Kamera va monitoring tizimlari: Chegara o‘tish punktlarida, davlat
binolarida kamera tizimlari va yuz tanish texnologiyalarining keng joriy etilishi
mansabdor shaxslarga hujum qilish jinoyatlarini tezroq fosh etishga yordam
bermoqda. Jinoyat sodir etilgan joyning kamera tasvirlari sud amaliyotida asosiy
elektronik d а lillardan biriga aylanmoqda.
Kiberxavfsizlik va boshqaruvga qarshi jinoyatlar: Kiberhujumlar orqali
davlat ma’lumotlar bazalariga noqonuniy kirish, davlat saytlarini buzish (hacking)
kabi yangi jinoyat shakllari paydo bo‘lmoqda. O’zbekistonda 2021-yilda tashkil
etilgan Kiberxavfsizlik markazi ushbu yo‘nalishda faoliyat olib bormoqda. JK 278
—283-moddalar kiberjinoatlar uchun javobgarlikni belgilaydi; bu moddalar
boshqaruvga qarshi jinoyatlarning raqamli shakllari bilan birlashib kelganda
maxsus kvalifikatsiya tartibini talab etadi.
XULOSA
Mazkur kurs ishida O’zbekiston Respublikasi qonunchiligida boshqaruvga
qarshi jinoyatlarning jinoyat-huquqiy tavsifi, ularning alohida turlari, jinoiy
javobgarlik asoslari va profilaktika istiqbollari har tomonlama o‘rganildi. Olib
borilgan tadqiqot natijalari asosida quyidagi asosiy xulosalar shakllantirildi.
15
O’zbekiston Respublikasi Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi. — www.anticorruption.gov.uz
34

Birinchi xulosa: Boshqaruvga qarshi jinoyatlar — bu davlat boshqaruvi
tizimining normal faoliyatiga, mansabdor shaxslarning qonuniy ishiga va
boshqaruv sohasidagi tartib-qoidalarga tajovuz qiluvchi ijtimoiy xavfli qilmishlar
majmuasidir. O’zbekiston Respublikasi JKning XVII bobi (220—229-moddalar)
ushbu jinoyatlarni to‘rt asosiy guruhga ajratib tartibga solgan: mansabdor
shaxslarga hujum qilish va ularning faoliyatiga to‘sqinlik qilish; hujjatlarni
qalbakilashtirish; davlat chegarasi va fuqarolik bilan bog’liq jinoyatlar; boshqaruv
belgilaridan noqonuniy foydalanish.
Ikkinchi xulosa: Boshqaruvga qarshi jinoyatlarning jinoyat tarkibini tahlil
qilish natijasida ma’lum bo‘ldiki, ushbu jinoyatlarning aksariyati faqat qasddan,
jumladan, to‘g’ri qasd bilan sodir etiladi. «Bila turib» belgisi ko‘pchilik moddalar
uchun hal qiluvchi huquqiy belgi bo‘lib, uni isbotlash amaliyotda eng muhim
masalalardan biriga aylangan.
Uchinchi xulosa: Amaliyotda boshqaruvga qarshi jinoyatlarni kvalifikatsiya
qilishda bir qator muammolar mavjud: ma’muriy huquqbuzarlik va jinoyat
o‘rtasidagi chegara muammosi; JK XVII bobi va XVI bobi (mansabdorlik
jinoyatlari) o‘rtasidagi munosabat; maxsus va umumiy normalar raqobati;
subyektiv tomonni isbotlashdagi qiyinchiliklar. Ushbu muammolarni bartaraf etish
uchun Oliy sud Plenumining tegishli ko‘rsatma va tavsiyanomalariga ehtiyoj
sezilib turadi.
To‘rtinchi xulosa: Xorijiy davlatlar (Germaniya, Fransiya, AQSH, Rossiya)
tajribasini qiyosiy tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, rivojlangan huquq tizimlarida
boshqaruvga qarshi jinoyatlar uchun javobgarlik O’zbekistonga qaraganda yanada
differensiatsiyalangan va raqamli jinoiyatga moslashtirilgan.
O’zbekiston qonunchiligini xalqaro standartlarga mos tarzda
takomillashtirish zaruriyati mavjud.
Beshinchi xulosa: E-hukumat va raqamli texnologiyalar rivojlanishi
boshqaruvga qarshi jinoyatlarning bir qator turlarini (masalan, hujjat
qalbakilashtirish) qiyinlashtirib, ularning oldini olishda muhim vosita bo‘lmoqda.
Ayni paytda yangi elektron jinoyat shakllari (elektron imzoni soxtalashtirish,
35

ma’lumotlar bazasiga kiber-hujum) paydo bo‘lmoqda, bu esa qonunchilikni
yangilashni taqozo etmoqda.
Tavsiyalar: Tadqiqot natijalariga ko‘ra, O’zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining XVII bobini takomillashtirish bo‘yicha quyidagi takliflar ishlab
chiqildi:
1. JK 223-moddasiga elektron hujjatlarni qalbakilashtirish uchun alohida
qism kiritish va elektron imzoni soxtalashtirish, ma’lumotlar bazasiga noqonuniy
o‘zgartirish kiritish harakatlarini alohida ta’qib etish.
2. JK 220-moddasiga «kibermakon orqali mansabdor shaxsga tahdid solish»
holatini qo‘shib, zamonaviy jinoyat shakllarini qonun doirasiga kiritish.
3. JK 25-moddasidagi «mansabdor shaxs» ta’rifini kengaytirish — nodavlat,
biroq nazorat funksiyalarini bajaruvchi subyektlarni (not ари uslar, akkreditatsiya
organlari vakillari va h.k.) ham ushbu tushuncha doirasiga kiritish.
4. Jazo mutanosibligi tamoyilini mustahkamlash — kichik zarar yetkazgan
holatlarda ma’muriy javobgarlik, katta zarar yetkazgan va tizimli ravishda sodir
etilgan hollarda esa jinoiy javobgarlikni qattiqlashtirish.
5. Mansabdor shaxslarni jinoiy tajovuzdan himoya qiluvchi maxsus dasturlar
(sug’urta, reabilitatsiya, huquqiy yordam) ni qonunchilik darajasida
mustahkamlash.
6. Oliy sud Plenumining boshqaruvga qarshi jinoyatlarni malakalash
bo‘yicha alohida qarorlari orqali sud amaliyotini birlashtirish va yo‘naltirishni
ta’minlash.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 1992-yil 8-dekabr (yangi tahrir
— 2023-yil 30-aprel). — Toshkent: O’zbekiston, 2023.
2. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 1994-yil 22-sentyabr. —
Toshkent: Adolat, 2024.
36

3. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. 1994-yil 22-
sentyabr. — Toshkent: Adolat, 2024.
4. O’zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g’risidagi
kodeksi. 1994-yil 22-sentyabr. — Toshkent: Adolat, 2023.
5. O’zbekiston Respublikasining «Davlat chegarasi to‘g’risida»gi Qonuni.
1999-yil 20-avgust. — www.lex.uz.
6. O’zbekiston Respublikasining «Korrupsiyaga qarshi kurashish
to‘g’risida»gi Qonuni. 2017-yil 3-yanvar. — www.lex.uz.
7. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Sud-huquq tizimini yanada
isloh qilish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish
kafolatlarini mustahkamlash chora-tadbirlari to‘g’risida»gi Farmoni. 2016-yil 21-
oktyabr, PF-4850.
8. O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Mansabdorlik
jinoyatlari bo‘yicha sud amaliyoti haqida»gi Qarori. — Toshkent, 2020.
Ilmiy adabiyotlar
9. Abdumalik X.T. O’zbekiston Respublikasida jinoyat huquqi. Maxsus
qism. — Toshkent: TDYU, 2022. — 480 b.
10. Qodirov B.R. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. — Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2020. — 556 b.
11. Rustamov H.T. Jinoyat-huquqiy munosabatlar va jinoyat tarkibi. —
Toshkent: Akademiya, 2019. — 288 b.
12. Tursunov N.I. Jinoyatchilik profilaktikasi: nazariya va amaliyot. —
Toshkent: Fan, 2021. — 340 b.
13. Alijonov A.A. Davlat boshqaruviga qarshi jinoyatlar: nazariya va
amaliyot. — Toshkent: Yuridik adabiyot, 2022. — 248 b.
14. Yusupov F.A. Mansabdor shaxslarga qarshi jinoyatlarning jinoiy-
huquqiy muammolari // Huquq va jamiyat. — 2023. — №2. — 38—45-b.
15. Karimov O’.B. Hujjatlarni qalbakilashtirish jinoyatining huquqiy
tavsifi // O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi axboroti. — 2022. — №4. — 62—
71-b.
37

16. Inomov A.X. E-hukumat va jinoyat qonunchiligi: munosabat
muammolari // Davlat va huquq. — 2023. — №1. — 88—95-b.
Xorijiy adabiyotlar
17. Комментарий к Уголовному кодексу Российской Федерации / Под
ред. А.В. Бриллиантова. — М.: Проспект, 2022. — 1056 с.
18. Sch ö nke A ., Schr ö der H . Strafgesetzbuch : Kommentar . 30. Aufl. —
München: C.H. Beck, 2022. — 3200 S.
19. Roxin C. Strafrecht Allgemeiner Teil. Band I. — München: C.H. Beck,
2021. — 1108 S.
20. Ashworth A. Principles of Criminal Law. 7th ed. — Oxford: Oxford
University Press, 2019. — 512 p.
21. LaFave W.R. Criminal Law. 6th ed. — St. Paul: West Academic
Publishing, 2020. — 1280 p.
22. Pradel J. Droit pénal général. 22e éd. — Paris: Cujas, 2021. — 720 p.
23. Vogel J. Fälschungsdelikte gegen den öffentlichen Glauben // ZStW. —
2019. — Bd. 131. — S. 45—78.
Internet manbalari
24. O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti. — www.court.gov.uz
25. O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huquqiy ma’lumotlar bazasi.
— www.lex.uz
26. O’zbekiston Respublikasi Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi. —
www.anticorruption.gov.uz
27. UNODC — Jinoyat statistikasi va tahlil. — www.unodc.org
28. INTERPOL — I-24/7 tizimi haqida ma’lumot. — www.interpol.int
38

Купить