O‘zbekiston qoyatosh rasmlari tadqiqot yutuqlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

O‘zbekiston qoyatosh rasmlari tadqiqot yutuqlari

Купить

ʼʼ Oʻzbekiston qoyatosh rasmlari tadqiqot
yutuqlari ” mavzusida tayyorlagan
MUSTAQIL ISHI

Mavzu: O ZBEKISTON QOYATOSH RASMLARI TADQIQOT ʻ
YUTUQLARI.
Reja:
Kirish
I BOB. QOYATOSH TASVIRLAR - IBTIDOIY SANA’TNING
ILK NAMUNALARI
1.1. Qoyatosh tasvirlar shakllanishi shart-sharoitlari va
rivojlanish omillari
1.2. O’rta Osiyodagi qoyatosh tasvirlar umumjahon merosi
sifatida
II BOB. O’LKA TARIXINI TADQIQ ETISHDA QOYATOSH
TASVIRLARI TARIXIY MANBA SIFATIDA
(Navoiy viloyatidagi Sarmishsoy misolida)
2.1. S armishsoy qoyatosh tasvirlari - Navoiy viloyatidagi
“Zangori osmon ostidagi muzey”
2.2. Sarmishsoy qoyatosh tasvirlarining qiyosiy tavsifi.
XULOSA.

Kirish

Birinchi p rezident imiz
Islom Karimovning “har
qaysi xalq yoki har qaysi
millatning ma’naviyatini
uning tarixi, o’ziga xos
urf-odatlari va
an’analari, hayotiy
qadriyatlaridan ayri
holda tasavvur etib
bo’lmaydi. Bu borada
tabiiyki, ma’naviy meros,
madaniy boyliklar,
ko’hna tarixiy
yodgorliklar eng muhim
omillardan biri bo’lib
xizmat qiladi .

Tadqiqot m av zusining dolzarbligi:

Tariximizni noyob yodgorliklari, ilk sivilizatsiya
o’choqlaridan biri o’lkamizdir. O’lkamizning eng
qadimgi tarixi haqida guvohlik beruvchi qoyatosh
suratlar bunga yorqin misol bo’la oladi.
Mamlakatimizdagi tabiiy-tarixiy yodgorliklarni
o’rganish, tarixini yoritish olimlarimiz oldida turgan
dolzarb masala bo’lib qolmoqda. Ilk sivilizatsiyani
boshlang’ich nuqtasi inson ma’naviy dunyosini aks
ettirgan qoyatosh tasvirlarini o’rganish va uni
ijodkorlari bo’lishi ilk ajdodlarimiz ko’z oldimizda
gavdalantirilishi asosida o’lkamiz qadimgi tarixini
qayta jonlantirish yosh avlodni milliy o’zlikni anglash
ruhida tarbiyalash omillaridan biri bo’lib xizmat
qiladi.

Tadqiqot mavzusining
maqsad va vazifalari:
Mustaqillik sharofati bilan yurtimiz tarixini yoritib beruvchi
moddiy manbalarni tadqiq etish, tarixiy adabiyotlar,
ommaviy axborot vositalarida yoritish, o’lkamiz tarixiga
oid manbalarni avvalo yoshlar ongiga yetkazish bugungi
kunning dolzarb masalasi hisoblanadi. Tarixiy asori
atiqalar va milliy qadriyatlarni uyg’unlashtirgan holda
keng targ’ib etish yosh avlodni har tomonlama yetuk va
barkamol qilib tarbiyalash masalasiga ushbu tadqiqot
mavzusining asosiy maqsad va vazifalaridan biri
hisoblanadi. O’lkamiz tarixini yoritib beruvchi qoyatosh
yodgorliklarini o’rganish, mavjud muammolarni hal etish
olimlarimiz oldida turgan dolzarb masala bo’lib qolmoqda.

Mavzuning o‘rganilganlik
darajasi:
XX asrdan boshlab dunyoning boshqa qit’alarida
mavjud bo’lgan bunday tabiiy-tarixiy yodgorliklarni
ilmiy-amaliy tadqiq qilish keng miqyosda ilgari
to’plangan tajribalar asosida fundamental tadqiq
qilina boshlandi. Bizning vatanimiz ilk odam
yashagan qadimiy maskanlardan biri hisoblanadi.
Ilk odamlar yaratgan tasviriy san’at namunalari
O’rta Osiyoning turli hududlaridan topilgan.
O’lkadagi qadimiy tasvirlar haqidagi dastlabki
ma’lumotlar o’rta asrning mashhur allomasi Abu
Rayhon Beruniy asarlarida uchraydi. Beruniy
k imaklar mamlakatidagi sirli rasmlar ustida
gapirib, bu tasvirlar mahalliy aholining diniy
e ’tiqodi bilan bog’liq bo’lishi mumkinligini bayon
e tadi. Hozirda O’zbekiston hududida 140 dan ortiq
qoyatosh tasvirlari yodgorliklari mavjud.

Qoyatosh tasvirlari jonli tarix guvohi

San’atning yuzaga kelishi insoniyat taraqqiyotida buyuk
bosqich bo’ldi. Ibtidoiy jamoa ichida ijtimoiy aloqalarni
yuzaga kelishiga, ma’naviy olamni, ularning go’zallik
haqidagi tushunchalarini shakllanishiga xizmat qilgan san’at
o’z rivojida animizm (tabiat hodisalariga insoniy fazilatlarni
berish) va totemizm (hayvonlarga sig’inish, urug’
jamoasining kelib chiqishini biror hayvonga taqalishi) kabi
afsona va qarashlarga tayangan. Dastlab sodda shakli,
belgi tarzidagi tasvirlardan asta-sekin hayvonlar xususiyati,
ko’rinishi, xarakterini haqqoniy va to’laqonli tasvirini
yaratishga o’tishdan va shular asosida kishilar hayoti,
yashash tarzi haqida keng mulohaza yuritadigan murakkab
kompozitsiyalar yaratish jarayoniga yetib borgan, realistik
shakllar zaminida esa soddalashtirilgan handasiy shakllar
darajasiga qadar ko’tarilgan belgi va siymolar orqali
murakkab his-tuyg’u, fikrlarni ifodalovchi naqsh
mujassamotlari va yozuvlar paydo bo’lishiga olib kelgan.


Qoyatosh rasmlari dunyoning barcha joylarida ma’lum
bo’lib, paleolitdan to o’rta asrlargacha bo’lgan davrda
yaratilgan. Afrika (Sahroi Kabir va jan. tog’larda),
Amerika (Alyaska, And va boshqa tog’lar), Yevropa va
Avstraliyaning tog’liq hududlarida ko’p uchraydi;
Rossiya (Amur, Lena, Yenisey, Ob, Irtish, Baykal ko’li
sohillari), Qozog’iston, O’rta Osiyo (Qoratog’,
Bo’kantog’, Tomditog’, Tyanshan. Pomir, Nurota va
boshqa hududlar)dan topilgan petroglif qoyatosh
rasmlari diqqatga sazovor. Fransiya, Ispaniya, Italiya,
Hindiston, Rossiya (Lena, Amur, Baykal ko’li sohillari,
Ural, Dog’iston), O’zbekiston (masalan Zarautsoy
rasmlari, Sangijumon, Oqsoqolotasoy rasmlari)da
rangli qoyatosh rasmlari topib o’rganilgan.


Yurtimizda ushbu noyob san’at o‘rta va
yangi tosh davrlarida, ya’ni bugungi
kunimizdan chamasi V ming yillar ilgari
paydo bo‘lgan. Suratlar asosan ikki xil
usul — urib cho‘kichlash va tabiiy
bo‘yoqlar yordamida ishlangan.
Birinchi usulda rasmlar uchi o‘tkir, tig‘li
temir va po‘lat asboblar bilan toshlarni
o‘yib ishlangan. Bu yer yuzidagi
ko‘pgina qoyatosh tasvirlarga xos
uslub bo‘lib, fan tilida nuqtali usul deb
ataladi. Keyingisida ilk rang-tasvir
ustalarining mahorati ko‘zga
tashlanadi. Ular qizil kesak — angobni
hayvon tanasidagi ma’lum bir
suyuqlikka qo‘shib bo‘yoq
tayyorlaganlar. Rasmlarga cho‘p,
qamish, suyak va qushlarning pati
vositasida jilo berilgan. Bu turdagi
qoyatosh suratlarining deyarli hech bir
o‘zgarishsiz hozirgi kunimizgacha
saqlanib qolishi, ajdodlarimiz aql-
zakovatining mahsuli bo‘lgan ilk
bo‘yoqlarning sifati juda yuqoriligidan
dalolat beradi. O‘zbekistonda 100 dan
ortiq ana shunday nodir san’at
namunalari aniqlangan.


Qoyatosh rasmlarini davrlashtirishdagi muhim omillardan
biri tasvirlarning ishlanish uslubi va texnikasini o’rganish
bilan bog’liqdir. San’at tarixidan ma’lumki qadimgi odamlar
tabiatdagi barcha narsani o’z holicha, ya’ni qanday
ko’rishsa shu holda chizib qoldirishga harakat qilishgan.
Davrlar o’tishi bilan bu aniqlik holati soddalashib boradi.
Demak, turli davrlarda chizilgan rasmlarning ishlanish
uslublari ham o’zgarib borgan. Bunday holatni Qoraqiyasoy
qoyatosh rasmlarining chizilish texnikasi va uslublari ustida
olib borilgan kuzatishlarimiz ham tasdiqladi. Bir rasm
ustidan ikkinchi rasmning ishlanishi ham rasmlarning turli
davrlarda ishlanganligidan dalolat beradi.

Qoraqiyatosh tasvirlari
•
Qoraqiyasoy qoyatosh rasmlari ustida olib borilgan
ilmiy tadqiqot ishlari natijalari shuni ko’rsatadiki,
ular orasida er. avv. 1 ming yillikgacha bo’lgan
davrda ishlangan qadimiy rasmlar ko’pchilikni
tashkil etadi. Bu rasmlar orasida odam, ibtidoiy
buqa, kiyik, qulon, jayron, tog’ echkisi,
mushuksimonlar oilasiga mansub yirtqichlar
(qoplon, leopard, gepard), it, bo’ri va boshqa shu
kabi hayvonlar ko’pchilikni tashkil etadi. Undan
tashqari geometrik romb shaklidagi belgilar, sodda
va murakkab yoy tasvirlari mavjuddir. Bu davrga
mansub bo’lgan rasmlar ning sir ti quyosh nuri,
shamol, yog’ingarchilik va xilma-xil tabiat
hodisalari natijasida toshning tabiiy sir ti kabi
qorayib, kuyib uniqib ketgan, nuragan, yemirilib
darz ketgan va bir muncha silliqlashgan. Shuning
uchun tosh sathidagi tasvirlar ni darhol payqab,
ajratib olish mushkul.

•Turli davr hayvonlari tasviri.

QORAUNGURSOY RASMLARI
Nurota tog’lari Qoratog’ tizmasining janubiy yon
bag’ridagi Qoraungursoy qoyatoshlariga ishlangan
tasvirlar. Navoiy viloyati Navbahor tumani hududida.
X.Muhamedov topgan. N.Toshkanboyev, A.Kabirovlar
tomonidan o’rganilgan. Rasmlar (250 dan ortiq)ning
asosiy qismi mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmiga
mansub, ilk o’rta asrlarga oid rasmlar ham uchraydi.
Rasmlar uslub jihatidan har xil bo’lib, bu ularning turli
davrlarda yaratilganidan darak beradi. Rasmlar qattiq
buyumlar bilan urib-o’yib soyali oddiy chiziqlar
uslubidan ishlangan. Qoyalarda chavandozlar, ot, it,
echki, qo’y, to’ngiz, arxar, yirtqich hayvonlar va
boshqalar tasvirlangan.

Soymalitosh rasmlari

Farg’ona tog’ tizmasining Ko’gart dovoni yaqini (Qirg’iziston hududi)
dagi qoyatoshlarga ishlangan tasvirlar. 1902 - yilda topograf N. Xludov
topgan. Dastlab I. Poslavskiy, keyinroq B. Zima, A. Bernshtam, Yu.
Golyanduxin va boshqalar tomonidan o’rganilgan. Soymalitosh
rasmlarining umumiy soni 10—12 mingdan ortiq bo’lib, bu yerda eng
ko’p qoyatosh rasmlari to’plangan. Soymalitosh rasmlari turli
davrlarda yaratilgan: mil. av. 3 ming yillikda, yana bir qismi mil. av.
1ming yillikning 2-yarmida ishlangan; mil. 1—8-asrlar va undan
keyingi davrlarga mansub rasmlar ham uchraydi. Soymalitosh
rasmlari qattiq buyum, tosh bilan urib o’yib soya, oddiy chiziqlar,
narsalar shakli va naqshdor uslubda ishlangan. Yovvoyi buqa, ot, it,
tog’ echkisi, arhar, qoplon, quyosh tasviri, chayla, o’qyoy va
boshqalar bor; yer haydash, raqs lavhalari, qandaydir diniy
marosimlarni bajarayotgan kishilarning tasvirlari ham uchraydi.

Sarmishsoy

Zarafshon vohasini quyi oqimidagi Sarmishsoy qoyatosh
tasvirlari XIX asrning 30 yillarigacha hech kimga ma’lum
emas edi. Bu hududda (Navoiy regioni) mavjud petrogliflar
haqida dastlabki ma’lumotlar 1838 yilgi ma’lumotlarda
uchraydi. Navoiy shahridan 40 chaqirim narida Qoratog’ning
janubiy yon bag’rida joylashgan Sarmishsoy qoyatosh
tasvirlari X.I.Muhammedov tomonidan 1958 yil aniqlangan.
Bu petrogliflarni birinchi bo’lib N.Toshkentboyev ilmiy tadqiq
etdi. 1969 yilda O’zbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix va
Arxeologiya instituti qoshida A.Kabirov boshchiligida
respublika qoyatosh rasmlarini o’rganish maxsus otryadi
tuzilgan. Bu otryad 1969-1972 yillarda Sarmishsoyning o’rta
qismida 6-7 kmli masofada uning asosiy rasmlari joylashgan
qismini o’rgangan. Dala ishlari vaqtida Qoratog’ oralig’idagi
Tongotar, Bironsoy, G’o’rtut (Go’rtut), Qilichlik, Toytuyoq,
Qoracharvoq, Umartol, Otchopgan va Naychaliksoy
daralaridan qadimiy qoyatosh suratlarining yangi-yangi
maskanlari topib, tekshirilgan va o’rganilgan.

Sarmishsoy qoyatosh trasvirlari
na’munalari


Sarmishsoy nafaqat O’zbekiston, balki Markaziy Osiyodagi
dunyo fan olamidagi alohida va turli-tuman petroglifli
qoyatosh suratlarini o’zida jamlagan noyob tarixiy meros dir.
Navoiy shahrida 2004 yilda Xalqaro arxeologik ekspeditsiya
Sarmishsoyni o’rganishga kirishdilar. 2004 yil 9-10 oktyabr
kunlari “Sarmishsoy tabiiy-tarixiy va madaniy merosini asrab
avaylash va uni o’rganishning yangi qirralari” mavzusida
ilmiy konferensiya bo’ldi. Bu Sarmishsoyni o’rganishdagi
yangi bosqich bo’ldi. Konferensiya ishida Ozarbayjon, Italiya,
Qozog’iston, Qirg’iziston, Norvegiya, Pokiston, Rossiya,
Tojikiston, O’zbekiston, Yaponiyalik mutaxassis olimlar;
arxeolog, petroglifist, konservator, biolog, ekolog, geolog va
ekoturizmni rivojlantiruvchi mutaxassis ekspertlar
qatnashdilar, shu bilan bir qatorda respublikamiz va
viloyatdagi tashkilotlarning madaniyat, ilmiy xodimlari ishtirok
etishdi .

O‘zbekiston qoyatosh rasmlari tadqiqot yutuqlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish