O’zbekiston respublikasi jinoyat huquqining umumiy tamoyillari 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	65.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

O’zbekiston respublikasi jinoyat huquqining umumiy tamoyillari 26

Купить

O’zbekiston respublikasi jinoyat huquqining
umumiy tamoyillari
MUNDARIJA:
KIRISH ……………………………………………….…………….…..3
IBOB. JINOYAT HUQUQI TAMOYILLARINING UMUMIY
NAZARIYASI
1.1.Qonuniylik, fuqarolarning qonun oldida tengligi va insonparvarlik
pirinspi…………………………………………………………………..8
1.2.Demokratizm va odillik prinsipi………………………..……….…17
IIBOB. AYBSIZLIK PREZUMSIYASI.AYB UCHUN
JAVOBGAR-LIKNING MUQARRARLIGI
2.1. Ayb uchun javobgarlik prinsipi.……………………..………...….23
2.2Aybsizlik prezumsiyasi………………………………………..……28
XULOSA ………………………………………………………………32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………..………………34
1

KIRISH
Jinoyat huquqi har qanday huquqiy tizimning muhim tarkibiy qismi bo‘lib,
jamiyatda qonun ustuvorligini ta’minlash, fuqarolarning huquq va erkinliklarini
himoya qilish hamda huquqbuzarliklarning oldini olishga xizmat qiladi. Ushbu
huquq sohasi o‘zining fundamental tamoyillariga asoslanadi . Bu tamoyillar jinoyat
huquqining adolatli, insonparvar va huquqiy davlat talablariga mos bo‘lishini
ta’minlaydi.
Jinoyat huquqi tamoyillari — bu jinoyat qonunchiligini shakllantirish,
qo‘llash va amalga oshirishda asosiy yo‘nalish sifatida xizmat qiladigan umumiy
qoidalar majmuasidir. Ular qatoriga qonuniylik, adolat, insonparvarlik, aybsizlik
prezumpsiyasi, javobgarlikning shaxsiyligi kabi asosiy prinsplar kiradi. Ushbu
tamoyillar nafaqat milliy qonunchilikda, balki xalqaro huquq normalarida ham
mustahkam o‘rin egallagan.
Ushbu kurs ishi jinoyat huquqi tamoyillarining nazariy asoslari, ularning
amaliy ahamiyati hamda sud-huquq amaliyotidagi aks etish holatlarini tahlil
qilishga bag’ishlangan. Ishda jinoyat huquqining tamoyillari haqida batafsil
ma’lumot berilib, ularning ahamiyati misollar asosida yoritiladi. Shuningdek,
O‘zbekiston qonunchiligida ushbu tamoyillarning qanday aks ettirilgani va xalqaro
huquq normalari bilan qanday uyg’unligi o‘rganiladi.
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Jinoyat huquqi har qanday demokratik
jamiyatda huquqiy tartibotni saqlash va adolatni qaror toptirishda asosiy o‘rin
tutadi. Huquqiy davlat tamoyillarini mustahkamlash uchun qonunchilikda ochiq-
oydin belgilangan, adolatli va insonparvar tamoyillarga asoslangan huquqiy
normalar mavjud bo‘lishi zarur. Jinoyat huquqi tamoyillari jamiyat barqarorligini
ta’minlash, huquq-tartibotni saqlash va fuqarolarning qonuniy manfaatlarini
himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Jinoyat huquqi tamoyillari jinoyatchilikning oldini olish va uni samarali
tartibga solishda asosiy mezonlardan biridir. Qonuniylik, adolat va insonparvarlik
2

tamoyillari jinoyat sodir etilishining oldini olishga xizmat qiladi. Davlat tomonidan
joriy etilgan jazolarning og’irlik darajasi va ularning qonuniy asoslanganligi
jinoyatchilikni kamaytirishga yordam beradi. Ayniqsa, jinoyatchilikka qarshi
kurashishda profilaktik choralarni ko‘rish va jinoyat qonunchiligida progressiv
yondashuvlarni tatbiq etish muhim ahamiyat kasb etadi .
Jinoyat huquqining tamoyillari faqat milliy huquqiy tizimda emas, balki
xalqaro huquq normalarida ham o‘z aksini topadi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti
(BMT), Yevropa Inson Huquqlari Sudi va boshqa xalqaro tashkilotlarning
tavsiyalari jinoyat huquqi tamoyillarining rivojlanishida katta ahamiyatga ega.
Masalan, inson huquqlari bo‘yicha xalqaro konvensiyalar jinoyat huquqi
tamoyillarini mustahkamlash va ularni milliy qonunchilik bilan uyg’unlashtirish
zarurligini ta’kidlaydi. O‘zbekiston ham xalqaro huquqiy normalarga muvofiq
ravishda jinoyat qonunchiligini takomillashtirishga harakat qilmoqda.
Jinoyat huquqining asosiy vazifalaridan biri fuqarolarning huquq va
erkinliklarini himoya qilishdir. Aybsizlik prezumpsiyasi, qonuniylik va adolat
tamoyillari fuqarolarni noqonuniy jazolardan himoya qiladi hamda adolatli
sudlovni ta’minlaydi. Ba’zi hollarda aybsizlik prezumpsiyasiga rioya qilinmagani
yoki inson huquqlari buzilgan holatlar yuzaga kelishi mumkin. Shuning uchun
jinoyat huquqi tamoyillarini to‘g’ri tatbiq etish har qanday demokratik jamiyatda
muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston huquqiy tizimini isloh qilish jarayonida jinoyat huquqi
tamoyillarini mustahkamlashga alohida e’tibor qaratmoqda. So‘nggi yillarda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qabul qilingan qaror va
farmonlarda inson huquqlarini himoya qilish, aybsizlik prezumpsiyasiga qat’iy
rioya qilish, jazolarning adolatli qo‘llanilishini ta’minlash kabi muhim masalalar
ko‘tarilmoqda. Bu esa jinoyat huquqi tamoyillarining milliy qonunchilikda dolzarb
bo‘lib qolayotganini ko‘rsatadi 1
.
1
Мальцев В.В. Принципы уголовного права. – Волгоград: 2002. – 266 Б.
3

Hozirgi davrda ko‘plab davlatlarda jinoyat qonunchiligi
liberallashtirilmoqda. Ya’ni, engil va o‘rta og’irlikdagi jinoyatlar uchun muqobil
jazolar joriy etilmoqda.O‘zbekiston ham ushbu yo‘nalishda islohotlar olib
bormoqda. Xususan, ozodlikdan mahrum qilish jazosini yengillashtirish, jazoni
o‘tab bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish hamda probatsiya tizimini
rivojlantirish kabi tamoyillar dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Jinoyat huquqi tamoyillarining to‘g’ri qo‘llanilishi sud tizimi va huquqni
muhofaza qilish organlarining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Noqonuniy jazolar, noto‘g’ri tergov ishlari yoki adolatsizlik holatlarining oldini
olish uchun jinoyat huquqi tamoyillari huquqiy amaliyotda qat’iy rioya qilinishi
kerak. Bu esa fuqarolarning qonunlarga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi .
Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi: Jinoyat huquqi va uning tamoyillari
qadimdan huquqshunos olimlar tomonidan o‘rganilib kelinmoqda.Rim huquqi,
islom huquqi va boshqa qadimiy huquqiy tizimlarda jinoyat va jazo tushunchalari
shakllangan.Buyuk mutafakkirlar (Arastu, Foma Akvinskiy, Monteskyu,
Bekkariya) jinoyat va jazo masalalariga oid ilmiy ishlari bilan ushbu sohaning
rivojlanishiga hissa qo‘shgan.Zamonaviy jinoyat huquqi tamoyillari G. Kelsen, I.
Kant, J. Bentam, K. Marks kabi mutafakkirlarning asarlarida tahlil
qilingan.Aybsizlik prezumpsiyasi, qonuniylik, javobgarlikning shaxsiyligi va
adolat tamoyillari xalqaro miqyosda keng o‘rganilgan.BMT va Yevropa Inson
Huquqlari Sudi tomonidan jinoyat huquqiga oid xalqaro konvensiyalar ishlab
chiqilgan.O‘zbekiston huquqshunos olimlari ham jinoyat huquqi tamoyillari
bo‘yicha izlanishlar olib bormoqda.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va
Jinoyat kodeksi jinoyat huquqi tamoyillarini o‘z ichiga olgan.M. Hudoyorov, U.
To‘xtashev, S. Saydullayev, B. Mirboboyev kabi olimlar jinoyat huquqining
nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganib kelmoqda.Jinoyat huquqi tamoyillari sud-
huquq amaliyotida qanday qo‘llanilayotgani bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib
borilmoqda.
O‘zbekiston sud tizimida jinoyat huquqi tamoyillari qanday
qo‘llanilayotgani sud qarorlari, amaliy ishlar va statistik ma’lumotlar orqali tahlil
4

qilinmoqda.Huquqiy islohotlar doirasida jinoyat qonunchiligini takomillashtirish
bo‘yicha ilmiy tavsiyalar ishlab chiqilgan.O‘zbekiston jinoyat huquqini xalqaro
huquq standartlariga moslashtirish borasida ilmiy tadqiqotlar olib bormoqda.
BMT, YeXHT, Yevropa Kengashi kabi xalqaro tashkilotlar jinoyat huquqi
tamoyillari bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazmoqda.Xalqaro tajribalar asosida
O‘zbekiston jinoyat qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-tahliliy
ishlanmalar mavjud.
Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi jinoyat huquqi
tamoyillarini nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilish, ularning milliy qonunchilik
va sud amaliyotidagi ahamiyatini o‘rganish hamda xalqaro huquqiy normalar bilan
qiyosiy tahlil qilishdan iborat.
Shuningdek, ushbu ishi Jinoyat huquqi tamoyillarining mohiyatini yoritish –
qonuniylik, aybsizlik prezumpsiyasi, adolat, insonparvarlik va javobgarlikning
shaxsiyligi kabi asosiy tamoyillarni ilmiy jihatdan tushuntirish.
O‘zbekiston qonunchiligida ushbu tamoyillarning aks etishini tahlil qilish –
Jinoyat kodeksi va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda qanday
qo‘llanilayotganini ko‘rsatish.
Jinoyat huquqi tamoyillarining amaliy tatbiqini o‘rganish – sud amaliyotida
qanday qo‘llanilayotgani va real holatlarda qanday natijalar berayotganini tahlil
qilish.
Xalqaro huquqiy normalar bilan qiyoslash – jinoyat huquqi tamoyillarining BMT,
Yevropa Kengashi va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan qabul qilingan
standartlar bilan qanchalik uyg’unligini baholash 2
.
Jinoyat qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy tavsiyalar ishlab
chiqish – sud-huquq islohotlari doirasida jinoyat huquqi tamoyillarini yanada
samarali qo‘llash bo‘yicha takliflar berish.
2
Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. – Т.:
Ўзбекистон, 2017. – 488 б.
5

Kurs ishining vazifalari: Ushbu kurs ishida belgilangan maqsadlarga erishish
uchun quyidagi vazifalar bajariladi:
Jinoyat huquqi tamoyillarining nazariy asoslarini o‘rganish – jinoyat
huquqining asosiy tamoyillari, ularning huquqiy tizimdagi roli va ahamiyatini
ilmiy jihatdan tahlil qilish.O‘zbekiston qonunchiligida jinoyat huquqi
tamoyillarining aks etishini tahlil qilish – Jinoyat kodeksi va boshqa normativ-
huquqiy hujjatlarda ushbu tamoyillarning qay tarzda mustahkamlanganini
o‘rganish.Sud-huquq amaliyotida jinoyat huquqi tamoyillarining qo‘llanilishini
tahlil qilish – real misollar, sud qarorlari va jinoyat ishlari asosida tamoyillarning
qanday tatbiq etilayotganini o‘rganish.
Jinoyat huquqi tamoyillarining xalqaro standartlar bilan taqqoslanishi –
BMT, Yevropa Kengashi va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan ishlab
chiqilgan normalar bilan O‘zbekiston tajribasini qiyosiy tahlil qilish.
Jinoyat huquqi tamoyillariga oid ilmiy adabiyotlar va tadqiqotlarni o‘rganish –
milliy va xalqaro huquqshunos olimlarning fikrlarini tahlil qilish.
Jinoyat qonunchiligi va sud-huquq islohotlarini takomillashtirish bo‘yicha
tavsiyalar ishlab chiqish – jinoyat huquqi tamoyillarining yanada samarali
qo‘llanilishi uchun ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqish.
Kurs ishining obekti: Ushbu kurs ishining obyekti jinoyat huquqi tamoyillari va
ularning milliy hamda xalqaro huquqiy tizimlardagi ifodalanishi hisoblanadi.
Ya’ni, tadqiqot:Jinoyat huquqi tamoyillarining nazariy asoslari (qonuniylik, adolat,
insonparvarlik, aybsizlik prezumpsiyasi va boshqalar).
Kurs ishining predmeti: Ushbu kurs ishining predmeti jinoyat huquqi
tamoyillarining nazariy va amaliy jihatlari, ularning qonunchilik va sud-huquq
amaliyotidagi tatbiqi hisoblanadi.
Ya’ni, tadqiqot quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Jinoyat huquqi tamoyillarining
mohiyati va turlari (qonuniylik, adolat, insonparvarlik, aybsizlik prezumpsiyasi,
javobgarlikning shaxsiyligi va boshqa tamoyillar);O‘zbekiston Jinoyat kodeksi va
boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda ushbu tamoyillarning aks etishi;Sud-huquq
amaliyotida jinoyat huquqi tamoyillarining qanday qo‘llanilishi;Xalqaro huquq va
6

O‘zbekiston jinoyat qonunchiligining o‘zaro aloqasi, o‘xshash va farqli
jihatlari;Jinoyat qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar.
Boshqacha aytganda, kurs ishining predmeti – jinoyat huquqi tamoyillari va
ularning huquqiy tizimda qanday ishlashiga oid qonuniy, nazariy va amaliy
jihatlarni tadqiq qilishdan iborat.
Kurs ishini o‘rganish metodlari: Ushbu kurs ishini tayyorlashda
huquqshunoslik fanining an’anaviy va zamonaviy tadqiqot usullari qo‘llanildi.
Asosiy metodlar quyidagilardan iborat:
Tahlil va sintez metodi – jinoyat huquqi tamoyillarini alohida qismlarga ajratib
o‘rganish va ularni yaxlit holda umumlashtirish.
Tizimli yondashuv – jinoyat huquqi tamoyillarining o‘zaro bog’liqligi, huquqiy
tizimdagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qilish.
Qiyosiy-huquqiy metod – O‘zbekiston qonunchiligi va xalqaro jinoyat
huquqi tamoyillarini solishtirish, ularning o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlash.
7

IBOB. JINOYAT HUQUQI TAMOYILLARINING UMUMIY
NAZARIYASI
1.1.Qonuniylik,fuqarolarning qonun oldida tengligi va va insonparvarlik
pirinspi.
Qonuniylikka rioya etish majburiyligi O‘zbekiston Respublikasining asosiy
qonunida qayd etilganidek, «Konstitutsiya va qonunlarning ustunligi so‘zsiz tan
olinadi» (Konstitutsiyaning 15-moddasi 1-qismi) . Konstitutsiyaning 14-moddasiga
asosan 1, qonuniylik prinsipi davlat faoliyatining eng asosiy prinsipi hisoblanib,
ushbu konstitutsiyaviy qoidalar Jinoyat kodeksining boshlang’ich asosi sifatida
qonuniylik prinsipida o‘rnatilgan hamda u Konstitutsiyaning 16-moddasiga
asosan,O‘zbekiston Respublikasi qonunlari normalari va prinsiplariga zid
kelmasligi lozim.Jinoyat to‘g’risidagi qonun hujjatlarida qonuniylik prinsipi tor
yo‘nalishda ifodalangan bo‘lib, asosan JK vazifalariga nisbatan qo‘llashga mos
holda talqin qilinadi. JKning 4-moddasida ushbu prinsip quyidagicha belgilangan:
«Sodir etilgan qilmishning jinoiyligi, jazoga sazovorligi va boshqa huquqiy
oqibatlari faqat Jinoyat kodeksi bilan belgilanadi 3
.
Hech kim sudning hukmi bo‘lmay turib, jinoyat sodir qilishda aybli deb
topilishi va qonunga xilof ravishda jazoga tortilishi mumkin emas. Jinoyat sodir
etishda aybdor deb topilgan shaxs qonunda belgilangan huquqlardan foydalanadi
va majburiyatlarni bajaradi».Umumhuquqiy sohaning asosi bo‘lgan qonuniylik
prinsipidan farqli ravishda kodeksdagi ushbu prinsip, avvalambor, jinoyat, jazo va
boshqa huquqiy choralarning qo‘llanilishi faqat Jinoyat kodeksi asosidagina
tartibga solinishini anglatadi. Qonuniylik prinsipiga jinoyat-huquqiy
yondashuvning ko‘rinishi sifatida aybsizlik prezumpsiyasi va aybdor shaxsning
huquqiy maqomini ko‘rsatish mumkin.
3
Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш – юрт тараққиёти ва
халқ фаровонлигининг гарови. – Т.: Ўзбекистон, 2016.– 48б.
8

Qonuniylik prinsipi jinoyat-huquqiy ma’noda quyidagilarni anglatadi:
– faqat Jinoyat kodeksigina qanday qilmish jinoyat sifatida tan olinishini, aybdorga
qanday jazo qo‘llash (uning turi, chegarasi va tayinlash tartibi) va jinoyat sodir
qilish, jazodan tashqari, yana qanday boshqa huquqiy oqibatlar tug’dirishi
mumkinligini belgilaydi (nullum crimen sine lege);
–faqat sudning hukmiga va mutlaqo qonunga asosan shaxs jinoyat sodir etgan deb
topilishi va jazolanishi mumkin;
–ayblanuvchining huquqiy holati faqatgina qonun bilan tartibga solinadi.
«Nullum crimen sine lege» prinsipi qonuniylikning jinoyat-huquqiy prinsipi uchun
asosiy va an’anaviy prinsip hisoblanib, u aynan qonun bilan taqiqlangan xatti-
harakatgina jinoyat ekanligini anglatadi. Biroq «nullum crimen sine lege» prinsipi
o‘z mazmun-mohiyatiga ko‘ra yanada kengroq va boy bo‘lib, quyidagi bir necha
jihatlarni qamrab oladi:
–shaxsni jinoiy javobgarlikka tortish uchun huquqiy asos bo‘ladigan va uning
huquqiy oqibatlarini belgilab beradigan qonunchilik manbalari;
–shaxsni jinoiy javobgarlikka tortish shartlari va bundan kelib chiqadigan huquqiy
oqibatlar.
Qonuniylik prinsipi shaxsni jinoiy javobgarlikka tortish va uning huquqiy
oqibatlarini aniqlashda qonunchilik hujjatlari turlarining tartibga solinishini
nazarda tutadi. Demak, shaxsni jinoiy javobgarlikka tortish, unga jazo tayinlash va
huquqiy ta’sir choralarini qo‘llash faqat O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi
bilangina belgilanadi. Bu har qanday boshqa qonun hujjati qo‘llanishi istisno
etiladi, demakdir. Bu talabda jinoyat to‘g’risidagi qonun hujjatlari faqat Jinoyat
kodeksidan iboratdir deb ko‘rsatilgan. Bu O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 1-moddasi talablariga to‘la mos keladi 4
.
Shunday qilib, qonuniylik prinsipi shaxsni jinoiy javobgarlikka tortishda
jinoyat qonunining aniq va yagona shaklini o‘rnatib, uning yuridik va boshqa
huquqiy oqibatlarini tartibga soladi. Jinoyat qonunida ko‘rsatilmagan har qanday
4
Разгельдиев Б.Т. Задачи уголовного права Российской Федерации. – М.: 1996. – 146 Б.
9

boshqa qilmish uchun jinoiy javobgarlikka tortilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.Jinoyat
huquqida analogiya institutining yo‘qligi sababli amaliyotda paydo bo‘lgan har
qanday yangi ijtimoiy xavfli qilmish Jinoyat kodeksiga kiritilmagunga qadar
jinoyat deb topilmaydi.
Qonuniylik prinsipi shaxsni jinoiy javobgarlikka tortish asoslarini
belgilashda namoyon bo‘ladi. Amaldagi qonunchilikka ko‘ra, shaxs jinoiy
javobgarlikka sodir etgan muayyan qilmishi (harakati yoki harakatsizligi)
uchungina tortilib, uning fikri va qarashlari jinoiy javobgarlikka tortishga asos
bo‘la olmaydi. Jinoyat kodeksi 4-moddasi 1-qismida qonuniylik prinsipi haqida
to‘xtalib, jinoyat va jazo faqat harakat yoki harakatsizlik orqali sodir etilishi
nazarda tutilgan. Qonuniylik prinsipining ushbu qoidasi O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi (29-modda) 1, Xalqaro huquqning umume’tirof etilgan normalari
va prinsiplari, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, Fuqaroviy va siyosiy
huquqlar to‘g’risidagi xalqaro paktda (15-modda) ko‘rsatib o‘tilgan qoidalarga
to‘la mos keladi.Shuningdek, qonuniylik prinsipi u yoki bu xatti-harakatni jinoyat
sifatida qabul qilish va jinoiy javobgarlikka tortish tahdidi bilan jinoyat qonunida
mustahkamlaydi.
Qilmishning jinoiyligi uni ijtimoiy xavfli deb baholash uchun asos
bo‘ladigan harakat yoki harakatsizlikning tarkibi bilan ifodalanadi. Jinoiy
qilmishning ijtimoiy xavfliligi oqibatida Jinoyat kodeksi bilan himoyalanadigan
ijtimoiy munosabatlarga yetgan yoki yetishi mumkin bo‘lgan zarar darajasida
ifodalanadi.
Qilmishda jinoiylik xususiyatining mavjud emasligi shaxsni jinoiy javobgarlikka
tortmaslikka asos bo‘ladi. Masalan: shaxsning qandaydir shartnoma sharti
majburiyatini bajarmaganligini asos qilib ozodlikdan mahrum etilishiga yo‘l
qo‘yilmaydi. Shunga o‘xshash qoida MDHning Inson huquqlari va erkinliklari
to‘g’risidagi Konvensiyasida ham o‘z ifodasini topgan 5
.
5
Мальцев В.В. Принципы уголовного права и их реализация в правоприменительной
деятельности. – СПб.: «Юридический центр Пресс», 2004. – 597 Б.
10

Qilmishni jinoiy deb topish uchun boshlang’ich nuqta sifatida, uni ijtimoiy
munosabatlar uchun xavfliligini aniqlash hisoblanadi, ya’ni jinoyat qonuni ijtimoiy
jihatdan zarur bo‘lishi lozim: agar harakat, ijtimoiy hayot talabidan kelib chiqib,
yetarli darajadagi va xususiyatdagi xavflilikni tashkil qilmasa, u jinoiylik
xususiyatini yo‘qotadi va Jinoyat kodeksidan chiqarilishi shart.Qilmishning jazoga
sazovorligi va boshqa huquqiy oqibatlar ham jinoyat qonunida belgilanishi
qonuniylik prinsipining o‘ziga xos ko‘rinishini tashkil qiladi.Qilmishning jazoga
sazovorligi ham qonuniylik prinsipi uchun uning jinoiyligini belgilashdan kam
bo‘lmagan ravishda ahamiyatga ega.
Ammo qilmishning jinoiyligi shaxs harakat yoki harakatsizligining
xususiyati bo‘lsa, qilmishning jazoga sazovorligi uni sodir etganlikning oqibati
bo‘lib,jinoiy qilmish sodir etgan shaxsni JKda belgilangan muayyan huquq va
erkinliklardan mahrum qilish yoki ularni cheklashda ifodalanadi.
JKga muvofiq jazoga sazovorlik jinoyat sodir etgan shaxsga nisbatan
qattiqroq ta’sir choralarini – jinoiy jazo choralarini qo‘llashni nazarda tutadi.
Ushbu choralar shaxsning huquq va erkinliklarini jiddiy ravishda cheklaydi,
shuning uchun ularni qo‘llash faqat jinoyat qonuni bilan tartibga solinishi
lozim.Qonuniylik prinsipining jinoyat qonunida namoyon bo‘lishi aynan shunda
ifodalanadi. Bunda qilmishning jazoga sazovorligi, jinoiy jazo choralari jinoyat
qonunida umuman (jazo tizimi sifatida) va xususan aniq jinoyat uchun
nazarda tutilgan bo‘lishini anglatadi. Ushbu belgilardan birortasining mavjud
emasligi qo‘llanilgan jazoni qonuniy deb topishni istisno qiladi.
Boshqa huquqiy oqibatlar kelib chiqishi jinoyat sodir etilishi bilan bog’liq
bo‘lib, ammo jinoiy jazolar sirasiga kirmaydi. Jumladan, jinoiy javobgarlik va
jazodan ozod qilishning barcha ko‘rinishi, tibbiy yo‘sindagi majburlov choralarini
qo‘llash, sudlanganlik va hokazolar boshqa huquqiy oqibatlar jumlasiga kiradi.
Qonuniylik prinsipiga ko‘ra, barcha huquqiy oqibatlar faqat jinoyat qonuniga
asoslanmog’i kerak. Shuning uchun jinoyat qonuni qamrab olinmagan jinoiy
qilmishning huquqiy oqibatlari qonunga asoslangan deb tan olinmaydi (masalan,
11

sudlanganligi olib tashlangan shaxsni ishga qabul qilishdan bosh tortish noqonuniy
hisoblanadi).
Qonuniylik prinsipi jinoyat qonunini qo‘llash jarayonida uning mazmunini
qonun matniga to‘la mos ravishda tushunilishini nazarda tutadi. Huquqni muhofaza
qilish organlari Jinoyat kodeksi normalarini o‘z xohishlariga ko‘ra talqin
qilmasdan, birinchi navbatda, qonun mazmuniga hamda O‘zbekiston Respublikasi
Oliy sudi Plenumining tushuntirishlariga asoslanishlari lozim. Biroq shuni ham
ta’kidlash kerakki, plenum qarorlari amaldagi Jinoyat kodeksiga o‘zgartish va
qo‘shimchalar kirita olmaydi. Qonunga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish
masalasi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga binoan qonunchilik
tashabbusi huquqiga ega bo‘lgan organlar tomonidan taklif kiritilganidan keyin
qonun chiqaruvchi organ tomonidan tegishli tartibda hal qilinadi 6
.
Qonun to‘liq qo‘llanilishi lozim. Jinoyat qonunini qisman, to‘liq bo‘lmagan
holda qo‘llash, ya’ni uning ma’lum bir qismini – faqat dispozitsiya yoki faqat
sanksiyasini qo‘llash qonuniylik prinsipini qo‘pol buzish hisoblanadi. Qonuniylik
prinsipi buzilishi oqibatida aybdor shaxs jazosiz qolishi (jinoiy javobgarlik asoslari
bo‘la turib, shaxs qonunga xilof ravishda jazodan ozod qilib yuborilganda) yoki
aybsiz shaxs jinoiy javobgarlikka tortilib ketishi mumkin (asossiz ravishda
qilmishni jinoyat deb kvalifikatsiya qilish oqibatida shaxsning sudlanishi).
Qonuniylik nafaqat jinoyat-huquqiy normani uni tashkil etuvchi barcha qismlari
hajmida qo‘llashni, balki qilmishni muayyan normaga muvofiq, unda nazarda
tutilgan jinoyatning barcha belgilari bo‘lgandagina kvalifikatsiya qilinishini
nazarda tutadi.
Qonuniylik prinsipining mazmuni qonunga asoslangan holda sud hukmi
bilan shaxsni aybdor deb topishda va jazo tayinlashda namoyon bo‘ladi. Ushbu
qoida Konstitutsiyaning 26-moddasida o‘rnatilgan aybsizlik prezumpsiyasidan
kelib chiqqan bo‘lib, ayni paytda u jinoyat huquqidagi qonuniylik prinsipining
tarkibiy elementi sifatida quyidagi xususiyatlarga ega:
6
Разгельдиев Б.Т. Задачи уголовного права Российской Федерации. – М.: 1996. – 146 Б.
12

–shaxsning muayyan qilmishining jinoyat ekanligi faqat sud hukmi bilan
aniqlanadi;
–sodir etilgan muayyan jinoyat uchun jazo ham faqat sudning hukmi bilan
tayinlanadi;
–shaxsni jinoyat sodir etganlikda aybdor deb topish va sud hukmini chiqarish
tartibi faqat qonunda belgilanadi.Aybsizlik prezumpsiyasi jinoyat qonuni nuqtai
nazaridan nullum crimen sine lege prinsipini qo‘llashning xususiy holati, ya’ni
ushbu prinsipni inson tomonidan sodir etilgan muayyan qilmishga qo‘llashdir.
To‘g’rirog’i, JK qilmishlar tarkibining umumiy shaklini inson faoliyatining
muayyan ifodasiga bog’lamagan holda belgilaydi. Shu bilan bir vaqtda, qonuniylik
prinsip sifatida sodir etilgan qilmishning barcha holatlariga nisbatan qonunni to‘liq
qo‘llashda individual yondashuvni talab qiladi. Individual yondashuv jinoyat sodir
etgan muayyan shaxsga nisbatan, muayyan ish bo‘yicha chiqarilgan sud hukmida
o‘z ifodasini topadi.
Sud hukmi – sud hokimiyatining jinoyat ishi yuzasidan chiqarilgan hamda
sudlanuvchining aybdor yoki aybsizligini, jazo chorasini belgilaydigan,
shuningdek, sudlanuvchini aybdor yoki aybsiz deb topish natijasida boshqa
huquqiy oqibatlarni keltirib chiqaradigan huquqiy akt.
Bir necha sudlanuvchiga nisbatan chiqarilgan sud hukmi jinoyat qonunini
individuallashtirgan holda qo‘llanilishi bilan farqlanib, O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat-protsessual kodeksining 457-moddasiga asosan, sud hukm chiqarishda
sudlanuvchilarning har biriga nisbatan quyidagi masalalarni hal etishi lozim:
–sudlanuvchi aybli deb topilayotgan qilmish haqiqatan ham sodir etilganmi;
–bu qilmish jinoyat hisoblanadimi va u Jinoyat kodeksining qaysi moddasida
nazarda tutilgan;
–bu qilmishni sudlanuvchi sodir etganmi;
–sudlanuvchi jinoyat sodir etilishida ayblimi, basharti aybli bo‘lsa, uning aybi
qanday shaklda;
–sudlanuvchining javobgarligini yengillashtiradigan va og’irlashtiradigan holatlar
mavjudmi;
13

–sudlanuvchi sodir etgan jinoyati uchun jazolanishi kerakmi;
–sudlanuvchiga nisbatan qanday jazo tayinlanishi lozim va shu jazoni o‘tashi
kerakmi;
–sudlanuvchini Jinoyat kodeksining 34-moddasiga muvofiq o‘ta xavfli retsidivist
deb topish lozimmi;
–ozodlikdan mahrum qilingan mahkum jazoni qanday tartibli koloniyada o‘tashi
lozim va u jazo muddatining bir qismini turmada o‘tashi kerakmi;
–fuqaroviy da’voni qanoatlantirish kerakmi, bu da’vo kimning foydasiga va
qancha miqdorda qanoatlantirilishi lozim, shuningdek, fuqaroviy da’vo
qo‘zg’atilmagan bo‘lsa, jinoyat tufayli keltirilgan mulkiy zarar undirilishi kerakmi,
sudlanuvchilar solidar yoki hissali javobgarlikka tortilishlari kerakmi;
–fuqaroviy da’voni ta’minlash uchun xatlangan mol-mulkni nima qilish kerak;
–ashyoviy dalillarni nima qilish kerak;
–protsessual chiqimlarni kimning zimmasiga va qancha miqdorda yuklash kerak;
–sudlanuvchiga nisbatan ehtiyot chorasini tanlash, ilgarigisini qoldirish,
o‘zgartirish yoki bekor qilish kerakmi;
–sudlanuvchiga nisbatan tibbiy yo‘sindagi majburlov choralarini qo‘llash yoxud
uning ustidan homiylik belgilash zarurmi .
Sud hukmi – bu sud hokimiyatining O‘zbekiston Respublikasi nomidan
chiqaradigan yagona hujjati bo‘lib, u shaxs tomonidan sodir etilgan qilmishga
nisbatan huquqiy baho beradi.
Shaxsni jinoyat sodir etganlikda aybdor deb topish va hukm chiqarish tartibi
faqat qonunda belgilanishi kerak bo‘lib, u qonuniylik prinsipining ajralmas
qismidir. Agar shaxsning harakat yoki harakatsizligidan iborat qilmishlarning
jinoiyligi va jazoga sazovorligining umumiy qoidalari qonun tomonidan
o‘rnatilgan bo‘lsa, unda muayyan holatlarga nisbatan ushbu qoidalarni qo‘llash
tartibi ham qonunda belgilangan bo‘lishi kerak. O‘zbekiston Respublikasida
14

shaxsni jinoyat sodir etishda aybdor deb topish va unga nisbatan hukm chiqarish
tartibini belgilovchi qonun Jinoyat-protsessual kodeksidir 7
.
Qonuniylik prinsipining tarkibiy qismlaridan biri bo‘lmish aybsizlik
prezumpsiyasiga ko‘ra, aybdorligi isbotlangan jinoyatchiga nisbatan qo‘llanilishi
mumkin bo‘lgan huquq va erkinliklarni cheklash choralari hali jinoyat sodir
etganlikda ayblanayotgan shaxsga nisbatan qo‘llanilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Ayblanuvchi, hattoki, qamoqda saqlanayotganda ham mahkumning huquqiy
maqomidan farq qiluvchi huquqiy maqomga ega bo‘ladi, xususan, u saylovlarda
qatnashish huquqiga ega, ishdan bo‘shatilishi mumkin emas, u sha’ni va qadr-
qimmatini himoya qilish va boshqa huquqlaridan foydalanadi. Ayblanuvchining
konstitutsiyaviy huquqlarini barcha cheklashlar faqat zarur hollardagina qonun
asosida qo‘llanilishi mumkin.
Jinoyat sodir etganlikda aybdor deb topilgan shaxsning huquq va
majburiyatlari faqat qonun bilan tartibga solinib, bu jinoyat huquqidagi qonuniylik
prinsipining yakunlovchi bosqichidir.Shaxsni jinoyat sodir etishda aybdor deb
topish uning huquqiy maqomining o‘zgarishiga olib keladigan oqibatlarni keltirib
chiqaradi .Xususan, aybdor deb topilgan shaxsning ba’zi bir huquqlari cheklanishi
bilan birga unga ayrim qo‘shimcha majburiyatlar ham yuklatiladi. Huquqiy
holatdagi bu o‘zgarishlar mahkumga jazo tayinlashda yoki ayblanuvchiga boshqa
ta’sir choralarini qo‘llashda (tibbiy yo‘sindagi majburlov choralari, shartli hukm
qilish va boshqalar) namoyon bo‘ladi. Shunday qilib, ayblanuvchining huquqiy
maqomini cheklovchi u yoki bu choralar faqat qonunga (JK, JPK) asoslanadi,
boshqa qonunosti aktlar inobatga olinmaydi.
Ushbu talablar JKning 4-moddasida o‘rnatilgan «nullum crimen sine lege»
qoidasidan kelib chiqib, unga muvofiq jazoga sazovorlik va boshqa huquqiy
oqibatlar faqat qonunda belgilanadi. Unga ko‘ra aybdor deb topilgan shaxsga
7
Филимонов В.Д. Охранительная функция уголовного права. – СПб.: «Юридический центр
Пресс», 2003. – 224 Б.
15

nisbatan tayinlanadigan jazo va boshqa huquqiy ta’sir choralarining mohiyati
qonun bilan belgilangan bo‘lishi kerak.
Qonuniylik prinsipi, nafaqat, qonunni qo‘llash amaliyotida, balki qonun ijodkorligi
jarayonida ham muhim ahamiyatga ega.Shunday qilib, jinoyat qonuni jinoiy
qilmish va uni sodir etishning huquqiy oqibatlariga xos bo‘lgan alomatlarni
aniqlasa, qonuniylik prinsipi qonun chiqaruvchini muayyan jinoyatning
alomatlarini aniq va to‘liq ko‘rsatish hamda jinoyat qonunining o‘zida huquqni
muhofaza qiluvchi organlar duch kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni yechishga
undaydi.Qonunchilikda ushbu prinsipning roli xatti-harakatlarning jinoyat yoki
jinoyat emasligini aniq ko‘rsatgan holda qonunning aniq va bir xilda amal qilishini
ta’minlashda ko‘rinadi.
Bu prinsipga rioya qilish jinoyat qonunchiligida jazo tayinlash amaliyotida
bir xillikni ta’minlashga yordam beradi. O‘z navbatida, ushbu qoidalar jazo
sanksiyalari miqdorining minimumi va maksimumini va boshqa holatlarni
belgilashi bilan ham uzviy bog’liqdir 8
.
1.2. Demokratizm va odillik prinsipi
O‘zbekiston Respublikasi suveren demokratik davlat bo‘lib, o‘z istiqbolini
ijtimoiy adolat va qonuniylik asosida ko‘rib, u hozirgi va kelajak avlod
manfaatlariga xizmat qiladi. Davlat hokimiyati xalq irodasiga asoslanib, bu davlat
hokimiyatiga xalq vakillarini saylashda namoyon bo‘ladi va demokratiyaning bir
elementi sifatida ko‘rinadi. Demokratizm har bir jabhada mavjud bo‘lgani kabi
O‘zbekiston Respublikasi jinoyat to‘g’risidagi qonun hujjatlari ham bundan xoli
emas.Demokratizm prinsipining jinoyat to‘g’risidagi qonun hujjatlarida namoyon
bo‘lishi jinoyat huquqi normalarida xalqimiz irodasini ifoda etib, pirovardida bu
normalar O‘zbekiston fuqarolarining huquq va qonuniy manfaatlarini himoya
qilishga xizmat qiladi. JK 6-moddasiga binoan, «Jamoat birlashmalari,
fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari yoki jamoalar jinoyat sodir etgan
8
Понятовская Т.Г. Концептуальные основы системы понятий и институтов уголовного и
уголовно-процессуального права. – Ижевск: 1996. – 232 Б.
16

shaxslar axloqini tuzatish ishiga qonunda nazarda tutilgan hollarda jalb qilinishi
mumkin».
Demokratizm prinsipi jinoyat to‘g’risidagi qonun hujjatlari normalarini
amalga oshirishda, xususan, jinoyat sodir etgan shaxslarni tarbiyalashda
jamoatchilik vakillarini jalb qilishni nazarda tutadi. Xuddi shu yo‘l bilan
o‘tkazilayotgan islohotlar davlatning jinoyat-huquqiy siyosatini amalga
oshirishning samaradorligini ta’minlaydi.Demokratizm prinsipi jinoiy
javobgarlikdan ozod qilingan holda tibbiy yo‘sindagi majburlov choralari
qo‘llaniladigan shaxslarni tarbiyalashda jamoat birlashmalari, fuqarolarning o‘zini
o‘zi boshqarish organlari va jamoalar ishtirokining ko‘pgina jihatlarini belgilab
bergan jinoyat to‘g’risidagi qonun hujjatlarida o‘zining ifodasini topgan. Qonun
asosiy e’tiborni ozodlikdan mahrum etish muassasasidan ozod qilingan shaxslar
axloqini tuzatish, ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan voyaga yetmaganlarni
tarbiyalashga jamoatchilik vakillarini jalb qilishga qaratadi 9
.
Odillik prinsipi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 14-, 18-
moddalarida mustahkamlangan bo‘lib 3, xalqaro huquq tamoyillaridan biri sifatida
e’tirof etilgan. Mazkur asosiy qoidaning O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksida mustahkamlanishi jinoyat huquqiga doir qo‘llaniladigan konstitutsiyaviy
me’yorlarning mantiqiy amalga oshirilishi hisoblanadi.Adolat umumiy kategoriya
sifatida o‘zida hayotiy voqelikning ayrim qimmatlik va qadriyatlarini, xususan,
voqelikning to‘g’ri va haqqoniy baholanishini aks ettiradi. Odillikning bunday
tushunilishi jinoyat huquqiga ham xos bo‘lib, uning xususiyati o‘zida adolat
mezonining bir oz boshqa jihatini nazarda tutadi.JKning 8-moddasiga binoan
adolat quyidagilardan iboratdir:
«Jinoyat sodir etishda aybdor bo‘lgan shaxsga nisbatan qo‘llaniladigan jazo
yoki boshqa huquqiy ta’sir chorasi odilona bo‘lishi, ya’ni jinoyatning og’ir-
yengilligiga, aybning va shaxsning ijtimoiy xavflilik darajasiga muvofiq bo‘lishi
9
Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. – Т.:
Ўзбекистон, 2017. – 488 б.
17

kerak.Hech kim aynan bitta jinoyat uchun ikki marta javobgarlikka tortilishi
mumkin emas».Adolat jinoyat huquqi prinsipi sifatida jazo yoki boshqa huquqiy
ta’sir choralarining sodir qilingan jinoiy qilmishga yarasha yuqoridagi uchta
kategoriya asosida jazo tayinlanishini taqozo etadi.JK 8-moddasi 1-qismida odillik,
jinoyat huquqining prinsipi sifatida, o‘zida jazoning sodir qilingan jinoyatga
muvofiq bo‘lishi yoki ushbu holatda muhim yo‘nalish sifatida namoyon bo‘luvchi
sodir qilingan qilmishning og’irligi, ayb darajasi, aybdor shaxsning ijtimoiy
xavfliligini ifoda etadi, deyilgan.Demokratizm prinsipi O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksining asosiy prinsiplaridan biri sifatida qonun mustahkamlangan .
Ushbu prinsip jinoyat huquqining barcha institutlari va normalari shakllanishining
asosiy g’oyaviy negizini tashkil etadi. Jinoyat huquqi tizimida demokratizm prinspi
davlat va fuqaro o‘rtasidagi munosabatlarda tenglik, adolat va inson huquqlarining
ustuvorligini ta’minlashga qaratilgan muhim huquqiy kafolatdir.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 13-moddasida “O‘zbekiston
Respublikasida demokratiya umuminsoniy prinsiplarga asoslanadi, ularga ko‘ra
inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni, qadr-qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari
oliy qadriyat hisoblanadi” deb belgilangan . Ushbu konstitutsiyaviy qoida jinoyat
huquqidagi demokratizm prinsipining huquqiy asosini tashkil etadi va jinoyat
qonunchiligining barcha normalari shu tamoyilga muvofiq bo‘lishini taqozo etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 3-moddasida jinoyat qonunchiligi
quyidagi prinsiplarga asoslanishi belgilangan: qonuniylik, fuqarolarning qonun
oldida tengligi, demokratizm, insonparvarlik, odillik, ayb uchun javobgarlik,
javobgarlikning muqarrarligi . Demokratizm prinsipi ushbu ro‘yxatda alohida o‘rin
tutadi, chunki u jinoyat-huquqiy munosabatlarning demokratik asoslarini
belgilaydi.
Mazkur Kodeksning 6-moddasida demokratizm prinsipining aniq huquqiy
mazmuni ochib berilgan: “Jamoat birlashmalari, fuqarolarning o‘zini o‘zi
boshqarish organlari yoki jamoalar jinoyat sodir etgan shaxslar axloqini tuzatish
ishiga qonunda nazarda tutilgan hollarda jalb qilinishlari mumkin” . Ushbu norma
demokratizm prinsipining jinoyat huquqidagi amaliy ifodasini ko‘rsatadi –
18

jamiyatning jinoyatchilarni tuzatish va ijtimoiy moslashtirish jarayonidagi faol
ishtiroki.Demokratizm prinsipi jinoyat huquqida fuqarolarning qonun oldida
tengligi prinsipi bilan chambarchas bog’liq. Jinoyat kodeksining 5-moddasida
belgilanishicha, “Jinoyat sodir etgan shaxslar jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy
kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeyidan qat’i nazar, bir xil huquq
va majburiyatlarga ega bo‘lib, qonun oldida tengdirlar” .
Bu ikki prinsipning uyg’unligi jinoyat huquqining adolatli va demokratik
xususiyatini ta’minlaydi. Demokratik jamiyatda hech kim ijtimoiy mavqei, boyligi
yoki ta’sir doirasi tufayli jinoiy javobgarlikdan ozod etilmasligi yoki imtiyozli
holatga ega bo‘lmasligi kerak. Jinoyat qonuni barcha fuqarolar uchun bir xil
talablarni qo‘yadi va ularning konstitutsiyaviy huquqlarini teng darajada himoya
qiladi.Jinoyat huquqining asosiy vazifalaridan biri shaxsni, uning huquq va
erkinliklarini jinoiy tajovuzlardan qo‘riqlashdir . Demokratizm prinsipi aynan shu
vazifani amalga oshirishda markaziy o‘rin tutadi. Jinoyat qonunchiligida shaxsga
qarshi jinoyatlar Jinoyat kodeksi Maxsus qismining birinchi bo‘limidan o‘rin olishi
bejiz emas – bu shaxsning hayoti, sog’lig’i, uning huquqlari, erkinliklari va
qonuniy manfaatlarini oliy qadriyat sifatida himoya qilishning konseptual
g’oyalaridan kelib chiqadi 10
.
Shaxsga qarshi jinoyatlarga hayotga qarshi jinoyatlar (qasddan odam
o‘ldirish, ehtiyotsizlik oqibatida odam o‘ldirish), sog’liq va badanga shikast
yetkazishga oid jinoyatlar (og’ir, o‘rtacha og’ir va yengil shikast yetkazish),
shaxsiy erkinlik va daxlsizlikka qarshi jinoyatlar (noqonuniy ravishda ozodlikdan
mahrum qilish, qiynoq, tahdid qilish), jinsiy daxlsizlik va jinsiy erkinlikka qarshi
jinoyatlar (zo‘rlash, nomusga tegish), shaxsning sha’ni va qadr-qimmatiga qarshi
jinoyatlar (tuhmat, haqorat) kiradi .
Demokratizm prinsipi ushbu jinoyatlar uchun javobgarlik belgilashda qonun
chiqaruvchini har bir insonning asosiy huquqlarini maksimal darajada himoya
qilishga undaydi. Shuningdek, ushbu prinsip jinoyat qonunlarini qo‘llashda
10
Разгельдиев Б.Т. Задачи уголовного права Российской Федерации. – М.: 1996. – 146 Б.
19

ayblanuvchi shaxsning huquqlari hurmat qilinishini, uning himoyalanish va
adolatli sudlovdan foydalanish huquqi ta’minlanishini nazarda tutadi.Demokratik
jamiyatda sud hokimiyatining mustaqilligi jinoyat huquqining samarali amal
qilishining asosiy shartidir. Qonun ustuvorligi va hokimiyatlar taqsimoti prinsiplari
“davlat hokimiyatining o‘zboshimchalik yoki zolimona amalga oshirilishining
oldini olish va shu orqali jamiyatning hukumatga bo‘lgan ishonchini
mustahkamlash”ga qaratilgan .
Xalqaro huquq normalariga ko‘ra, odil sudlovni amalga oshirish “qonun
asosida tashkil etilgan mustaqil va xolis sud” tomonidan amalga oshirilishi talab
etiladi . Jinoyat huquqidagi demokratizm prinsipi sudya va sudyalar korpusining
mustaqilligini ta’minlashni, ularning faoliyatiga ijro hokimiyati organlari yoki
boshqa shaxslar tomonidan aralashuvning oldini olishni nazarda tutadi.
Demokratik jinoyat siyosatini shakllantirishda fuqarolarning talablari va
jamiyat ehtiyojlari hisobga olinadi . Jinoyat-huquqiy choralarning qonuniyligi
fuqarolarning identifikatsiyasi va ularning erkinliklarini himoya qilish orqali
erishiladi. Demokratik tizimda fuqarolar jinoyat protsessida eng demokratik
ishtirokga ega bo‘ladilar.Demokratiya prinsiplari har bir jamiyatda jinoyat
siyosatining turi va usuliga ta’sir ko‘rsatadi.
Demokratiya fuqarolarning qoniqishini ta’minlash va demokratik ishtirokni
ta’minlash orqali jinoyat siyosatiga ta’sir ko‘rsatib, jamiyatda adolatli jinoiy javob
berish uchun asos yaratishi mumkin . Fuqarolarning irodasiga e’tibor qaratish
jinoyat siyosatini demokratik tarzda shakllantirishda jinoyat-huquqiy javob
choralarini fuqarolik huquqlari konsepsiyalari nuqtai nazaridan qayta belgilash
imkonini beradi 11
.Demokratizm prinsipining muhim jihatlaridan biri
jamoatchilikning jinoyat protsessidagi ishtirokidir. Jinoyat huquqi tizimida nafaqat
professional huquqshunoslar, balki oddiy fuqarolar ham muhim rol o‘ynaydi. Bu
rol jinoyat qonunlarini ishlab chiqishda, ularni qo‘llashda va nazorat qilishda
namoyon bo‘ladi.
11
Мальцев В.В. Принципы уголовного права. – Волгоград: 2002. – 266 Б.
20

Demokratik jinoyat huquqi konsepsiyasiga ko‘ra, fuqarolar jinoyat
qonunining “ittoatkor subyektlari” emas, balki “agentlari” sifatida qaralishi kerak.
Bu jinoyat qonuni jamiyatning kollektiv qadriyatlarini ifodalashi va fuqarolar
o‘zlarining jamiyatdosh sifatidagi majburiyatlarini his qilishlari kerakligini
anglatadi . Demokratik respublikada fuqarolar jinoyat qonunini o‘zlarining qonuni
sifatida ko‘rishlari, uni qabul qilishlari va uning amalga oshishida faol ishtirok
etishlari kerak.Jinoyat kodeksining 7-moddasida insonparvarlik prinsipi
belgilangan bo‘lib, unga ko‘ra “jazo va boshqa huquqiy ta’sir choralari jismoniy
azob berish yoki inson qadr-qimmatini kamsitish maqsadini ko‘zlamaydi” .
Demokratizm prinsipi insonparvarlik prinsipi bilan uyg’un holda jinoyat sodir
etgan shaxsga nisbatan “u axloqan tuzalishi va yangi jinoyat sodir etishining oldini
olish uchun zarur hamda yetarli bo‘ladigan” jazo tayinlanishini talab qiladi .
Demokratik jamiyatda jazoning maqsadi shaxsni jismoniy yo‘q qilish yoki
uni ijtimoiy jihatdan izolyatsiya qilish emas, balki uni tuzatish va jamiyatga qayta
moslashtirishdir. Bu jinoyat siyosatining demokratik va insonparvar tamoyillarga
asoslanishini taqozo etadi.Demokratiya prinsiplarining joriy etilishining majburiy
natijasi har doim ham insonparvar jinoiy javob choralarining o‘rnatilishi
bo‘lavermaydi. Ba’zi hollarda siyosatchilar qat’iy javob choralarini o‘rnatish
uchun demokratik konsepsiyalardan chetga chiqishlari mumkin . Bu jinoyat
huquqidagi demokratizm prinsipining amalga oshirilishida muayyan qiyinchiliklar
va ziddiyatlar mavjudligini ko‘rsatadi.Demokratik jamiyatda jinoyat siyosatini
ishlab chiqishda “qanchalik maksimal darajada qabul qilinadigan adolatli jinoyat
siyosati” uchun fuqarolarning talablari qanchalik hisobga olinishi va “umumiy
jamoatchilik irodasi qanchalik e’tiborga olinishi” masalasi muhim ahamiyat kasb
etadi .
Xalqaro jinoyat huquqi institutlari o‘zlarining qonuniy hokimiyat da’volarini
oqlash uchun ikki mezonga javob berishlari kerak: adolatli sudlovni ta’minlash va
demokratik nazoratni amalga oshirish . Adolatli sudlov qonuniy hokimiyat uchun
zaruriy shart bo‘lsa-da, bu yetarli shart emas. Institutlar “subordinatsiya
shikoyati”ga javob berishi kerak – ba’zilar boshqalarning qoidalariga
21

bo‘ysunadigan bo‘lsa, qonuniy institutlarning vazifasi bu faktni shaxslarning teng
maqomi bilan qanday qilib muvofiqlashtirishni hal qilishdir .
Bu muammoni hal qilishning adekvat usuli institutlarni demokratik
protseduralar bilan ta’minlashdir, bu esa institutning majburiy qoidalari ustidan
teng nazoratni ta’minlaydi. Bu strategiyalar qonun chiqaruvchi assambleyaning
jinoyat huquqi va institutsional tuzilmalar masalalarini muhokama qilish va hal
qilishini, shuningdek, sud qonunchiligini (zarur bo‘lganda) jamoatchilik oldida
mas’uliyatli qilishni o‘z ichiga oladi.
22

II BOB. AYBSIZLIK PREZUMSIYASI.AYB UCHUN
JAVOBGARLIKNING MUQARRARLIGI
2.1. Ayb uchun javobgarlik prinsipi
Jinoiy javobgarlik – bu yuridik javobgarlikning muayyan turi bo‘lib, jinoyat
sodir etgan shaxs uchun jinoyat qonunida belgilangan ayrim salbiy oqibatlar
yuzaga kelishini tavsiflaydi. Javobgarlik bir butun alohida institut sifatida bir qator
umumiy va xususiy, jumladan, jinoyat sodir qilgan shaxsni tuzatishga
yo‘naltirilgan belgilarga ega.Jinoyat sodir etgan shaxsning tuzalishi deb, eng
avvalo, jinoyat to‘g’risidagi qonun hujjatlarida taqiqlangan harakatlar
(harakatsizlik)ni sodir etmaslikka undovchi qonunga itoatkorlikni shakllantirish
tushuniladi. Tuzalish jarayoni, jinoiy javobgarlikka tortishdan ko‘zlangan
maqsadga erishishda ayb uchun javobgarlik prinsipi asosiy rol o‘ynaydi 12
.
JK 9-moddasiga muvofiq, «Shaxs qonunda belgilangan tartibda aybi
isbotlangan ijtimoiy xavfli qilmishlari uchungina javobgar bo‘ladi» .Ushbu
prinsipning ahamiyati shundaki, ayb – jinoiy qilmishning xususiyati sifatida,
jinoyat sodir etgan shaxsning jamiyat huquq-tartibotiga salbiy munosabatida
ifodalanadi. Demak, shaxsni tuzatish uchun, avvalo, ushbu salbiy
munosabatlarning o‘zini aniqlab olish zarur. Shaxsdagi bunday salbiy
munosabatlar jamiyat manfaatlariga zid bo‘lib, jinoiy javobgarlikka tortishning
ahamiyatini yo‘qotadi.
Ayb uchun javobgarlik prinsipi shaxsni jinoiy javobgarlikka tortish uchun
majburiy bo‘lgan quyidagi belgilarni aniqlaydi:
–shaxsning o‘z qilmishiga nisbatan ruhiy munosabati;
–mazkur qilmishning ijtimoiy xavflilik xususiyati.
Shaxsni jinoiy javobgarlikka tortish jarayonida jinoiy-huquqiy normalarni
ko‘rsatilgan prinsipga muvofiq ravishda shakllantirish va ushbu normalarni amaliy
tatbiq qilish, qonun chiqaruvchi va huquqni muhofaza qiluvchi organlar uchun
12
Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. – Т.:
Ўзбекистон, 2017. – 488 б.
23

majburiydir. Ta’kidlash joizki, jinoiy javobgarlik tushunchasi va asosini aniqlovchi
Jinoyat kodeksining 16- moddasidan farqli, ushbu prinsipning mustahkamlanishi
subyektga nisbatan umumiy jinoiy javobgarlik qoidasini o‘rnatishni ko‘zda tutadi.
Jinoyat kodeksining 16-moddasida ta’riflangan qoidalar esa, ayb uchun javobgarlik
prinsipining ayrim ko‘rinishlarini aks ettiradi 13
.
Sodir qilgan ijtimoiy xavfli qilmishiga nisbatan shaxsning ruhiy munosabati
qasd yoki ehtiyotsizlik ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Ushbu prinsipga muvofiq,
har bir muayyan holatda aynan jinoyat qonuni bilan talab qilingan ayb belgilanishi
lozim. Masalan, qonunda bolani faqat qasddan almashtirganlik uchun jinoiy
javobgarlik belgilangan bo‘lsa (Jinoyat kodeksining 124-moddasiga asosan),
mazkur moddada ayb uchun ehtiyotsizlik oqibatida sodir etganlik sifatida jinoiy
javobgarlik qo‘llash mumkin emas.
Ayb uchun javobgarlik prinsipi muayyan jinoiy qilmishning
tavsiflanayotgan belgilariga nisbatan jinoyat subyektining aybini majburiy
belgilashda qo‘llaniladi. Shaxs o‘z qilmishining xavflilik darajasini ko‘rsatuvchi
obyektiv holatlarni anglamagan, anglashi shart bo‘lmagan yoxud anglay
olmaydigan hollarda, bu holatlar uning javobgarligini og’irlashtirishga xizmat
qilishi mumkin emas. Bunday xulosaga faqat jinoiy javobgarlikning obyektiv va
subyekt asoslari mavjudligiga asoslanib kelish mumkin.
Bu o‘rinda isbotlash qonunga to‘liq bo‘ysungan holda amalga oshirilishi
lozim. Mazkur talabga rioya qilmaslik aybning isbotlanmaganligini va oqibatda
jinoyat sodir etmagan shaxsning jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emasligini
ko‘rsatadi.Ta’kidlab o‘tish lozimki, ushbu prinsip aniq jinoyatlar tarkibini
shakllantirish va jinoyat tarkibini jinoiy javobgarlikning asosi deb tan olish bilan
mamlakatimizda mavjud bo‘lgan qonun hujjatlarida ijtimoiy xavfli va qonunga
xilof harakat ko‘rinishida aks etmagan qilmish uchun jazolanish holatlarini inkor
etadi.
13
Турғунбоев Э. О. Жиноят ҳуқуқи (умумий қисм): (Альбом схемалар).Ўқув услубий қўлланма. //
Масъул муҳаррир ю.ф.д., проф. Қ.Р.Абурасулова. –Т.: ТДЮУ, 2013. – 129 б.
24

Ushbu prinsip yana obyektiv ayblovni, ya’ni aybsiz holda zarar yetkazganlik
uchun jinoiy javobgarlikka tortishni ham inkor etadi. Aybsiz holda yetkazilgan har
qanday qilmish, ijtimoiy munosabatlarga yetkazgan moddiy zararidan qat’i nazar,
jinoyat deb topilishi mumkin emas.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida ayb uchun javobgarlik
prinsipining mavjudligi jinoyat uchun javobgarlikning qat’iy belgilanganligini
ko‘rsatadi. Jinoyat sodir etganlik uchun faqatgina aybdor shaxs javobgarlikka
tortiladi. Ushbu qoida jinoyat to‘g’risidagi qonun hujjatlarida bajaruvchining
ektsess institutini, ya’ni jinoiy guruh a’zolarining qasdi bilan qamrab olinmagan
harakati uchun faqat ijrochining o‘zi javobgar ekanligini tan olishda aksini topadi.
(Bu haqda ushbu tom X bobining «Ishtirokchilikda sodir qilingan jinoyat uchun
javobgarlik asoslari va chegaralari» deb nomlangan 4-§ da batafsil to‘xtalib
o‘tilgan.)
Ayb uchun javobgarlik prinsipi — huquqiy davlatda inson huquq va
erkinliklarini himoya qilish, adolat mezonlarini ta’minlash hamda har qanday
asossiz jazolashning oldini olishga xizmat qiladigan eng fundamental
tamoyillardan biridir. Ushbu prinsipning tub mohiyati shundan iboratki, shaxs
faqatgina o‘zi sodir etgan, qonun bilan taqiqlangan va ijtimoiy xavfli hisoblangan
qilmishida uning aybi qonuniy tartibda to‘liq isbotlangandagina huquqiy
javobgarlikka tortilishi mumkin. Bu o‘rinda shaxsning o‘z harakati yoki
harakatsizligiga, shuningdek uning oqibatlariga bo‘lgan ruhiy munosabati
markaziy o‘ringa chiqadi. Ya’ni, agar sodir etilgan qilmishda va undan kelib
chiqqan oqibatlarda shaxsning aybi (sub’ektiv munosabati) mavjud bo‘lmasa, har
qanday jiddiy zararli oqibat yuzaga kelgan taqdirda ham jinoiy yoki ma’muriy
javobgarlik mutlaqo istisno etiladi 14
.
14
Пудовочкин Ю.Е., Пирвагидов С.С. Понятие, принципы и источники уголовного права:
сравнительно правовой анализ законодательства России и стран Содружества Независимых
Государств. – СПб.: «Юридический центр Пресс» 2003. – 297 Б.
25

Ushbu tamoyilning eng muhim jihati shundaki, u huquq tizimida ob’ektiv
jazolashni, ya’ni aybsiz zarar yetkazganlik uchun javobgarlikka tortish amaliyotini
qat’iyan man etadi. Agar shaxs biron bir voqea yoki hodisaning salbiy oqibatlarini
o‘ziga bog’liq bo‘lmagan ob’ektiv sabablarga ko‘ra oldindan ko‘ra bilishi,
tushunishi yoki ularning oldini olishi imkonsiz bo‘lgan baxsiz hodisa (kazus) yuz
bersa, bu holatda ayb yo‘q deb topiladi. Huquqshunoslikda ayb ikki asosiy shaklda
— qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida sodir etilishi bilan xarakterlanadi. Qasddan
qilingan qilmishda shaxs o‘z xulq-atvorining xavfliligini anglagan holda
oqibatlarni xohlab yoki ongli ravishda yo‘l qo‘yib harakat qilsa, ehtiyotsizlikda esa
o‘ziga bino qo‘yish yoki beparvolik oqibatida zarar kelib chiqishiga sababchi
bo‘ladi. Har ikki holatda ham tergov va sud organlari shaxsning aynan o‘sha
vaziyatdagi ruhiy holatini, niyatini va imkoniyatlarini har tomonlama xolis
o‘rganishi shart.
Shu bilan birga, ayb uchun javobgarlik prinsipi aybsizlik prezumpsiyasi
hamda javobgarlikning shaxsiy xarakterga ega ekanligi bilan uzviy bog’liqdir.
Unga ko‘ra, har qanday gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi to uning aybi qonuniy
kuchga kirgan sud hukmi bilan isbotlanmaguncha aybsiz hisoblanadi va o‘z aybini
isbotlash majburiyatidan ozod etiladi. Ushbu prinsip jamoaviy jazolashni yoki
boshqa shaxslarning, masalan, qarindoshlar yoki hamkasblarning qilmishi uchun
javob berishni mutlaqo rad etadi; javobgarlik faqat va faqat aybli qilmishni
bevosita sodir etgan yoki unda sherik bo‘lgan aniq shaxsning zimmasiga
yuklatiladi. Xulosa qilib aytganda, agar javobgarlikning muqarrarligi prinsipi
jamiyatda qonun buzgan hech bir shaxs jazosiz qolmasligini kafolatlasa, ayb uchun
javobgarlik prinsipi begunoh insonlarning davlat tizimi tomonidan nohaq
jazolanishidan asraydi va huquqiy odil sudlovning eng oliy kafolati bo‘lib xizmat
qiladi 15
.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi bir qator asosiy prinsiplarga
asoslanadi. Kodeksning 3-moddasida qonuniylik, fuqarolarning qonun oldida
15
Разгельдиев Б.Т. Задачи уголовного права Российской Федерации. – М.: 1996. – 146 Б.
26

tengligi, demokratizm, insonparvarlik, odillik, ayb uchun javobgarlik va
javobgarlikning muqarrarligi prinsiplari mustahkamlangan . Ushbu prinsiplar
orasida “ayb uchun javobgarlik” prinsipi alohida o‘rin tutadi, chunki u jinoiy
javobgarlikning subyektiv asoslarini belgilab, shaxsni faqat o‘z aybi isbotlangan
qilmishlari uchungina javobgar bo‘lishini ta’kidlaydi.
Ayb uchun javobgarlik prinsipi jinoyat huquqining eng muhim
kafolatlaridan biri hisoblanadi. Ushbu prinsip “nullum crimen sine culpa” (aybsiz
jinoyat bo‘lmaydi) degan qadimiy huquqiy tamoyilning zamonaviy ifodasidir. Bu
prinsipga ko‘ra, hech kim o‘z aybi isbotlanmagan holda jinoiy javobgarlikka
tortilishi mumkin emas. Jinoyat kodeksining 9-moddasida belgilanishicha: “Shaxs
qonunda belgilangan tartibda aybi isbotlangan ijtimoiy xavfli qilmishlari
uchungina javobgar bo‘ladi” .Ayb jinoyat huquqining markaziy tushunchalaridan
biri bo‘lib, jinoyat subyektiv tomonining eng muhim elementini tashkil etadi. Ayb
deganda, shaxsning o‘z ijtimoiy xavfli qilmishi va uning ogibatlariga nisbatan
ruhiy munosabati tushuniladi . Bu ruhiy munosabat shaxsning ongi va irodasini
qamrab oladi va ikki asosiy shaklda – qasd va ehtiyotsizlik shaklida namoyon
bo‘ladi.
Jinoyat huquqi nazariyasida aybni tushunishda bir necha yondashuvlar
mavjud. Ruhiyat nazariyasiga ko‘ra, ayb shaxsning qilmishga nisbatan ichki ruhiy
kechinmalari bilan belgilanadi. Ushbu nazariya doirasida iroda nazariyasi (ayb
faqat qasd shaklida mavjud bo‘lishi mumkin) va tasavvur nazariyasi (ayb qasd va
ehtiyotsizlikni qamrab oladi) kabi yo‘nalishlar mavjud. Normativ nazariya esa
aybni shaxsning qonunga xilof xatti-harakati uchun unga nisbatan qo‘yiladigan
ayblov sifatida tushuntiradi .Ayb uchun javobgarlik prinsipi bir qator muhim
huquqiy talablarni o‘z ichiga oladi. Birinchidan, jinoiy javobgarlik faqat shaxsning
aybi isbotlangan taqdirdagina yuzaga keladi. Ikkinchidan, ayb isbotlanmagunicha
va sudning qonuniy kuchga kirgan hukmi bilan aniqlanmagunicha, shaxs aybsiz
deb hisoblanadi (aybsizlik prezumpsiyasi).
27

Uchinchidan, aybning shakli (qasd yoki ehtiyotsizlik) va darajasi jinoiy
javobgarlikning hajmi va jazo tayinlashga ta’sir ko‘rsatadi 16
.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 28-moddasida aybsizlik
prezumpsiyasining konstitutsiyaviy kafolati mustahkamlangan. Ushbu normaga
ko‘ra, jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan shaxs uning aybi qonunda nazarda
tutilgan tartibda, oshkora sud muhokamasi yo‘li bilan isbotlanmaguncha va
sudning qonuniy kuchga kirgan hukmi bilan aniqlanmaguncha aybsiz hisoblanadi .
Bu qoida jinoyat huquqidagi ayb uchun javobgarlik prinsipining protsessual
ifodasidir.Ayb uchun javobgarlik prinsipi bilan chambarchas bog’liq bo‘lgan
aybsizlik prezumpsiyasi zamonaviy jinoyat huquqining asosiy tamoyillaridan
biridir. Bu prezumpsiyaga ko‘ra, shaxs aybi isbotlanmaguncha va sudning qonuniy
kuchga kirgan hukmi bilan aniqlanmaguncha aybsiz hisoblanadi. Aybsizlik
prezumpsiyasi nafaqat jinoyat huquqida, balki ma’muriy huquq, jinoyat-
protsessual huquqi va boshqa huquq sohalarida ham qo‘llaniladigan tarmoqlararo
xususiyatga ega .
Aybdorlikni isbotlash majburiyati ayblov tomoniga (davlat organlari va
prokuratura) yuklanadi. Ayblanuvchi o‘z aybsizligini isbotlashga majbur emas.
Ayblanuvchining aybi isbotlanmagan barcha shubhalar uning foydasiga talqin
qilinadi. Bu qoidalar jinoyat protsessida ayblanuvchining huquqlarini himoya
qilishning muhim kafolatlari hisoblanadi.Ayb uchun javobgarlik prinsipi,
shuningdek, jinoiy javobgarlikning subyekti masalasini ham belgilaydi. Jinoyat
qonunchiligiga ko‘ra, faqat aqli raso va qonunda belgilangan javobgarlik yoshiga
yetgan jismoniy shaxslar jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin . Yuridik
shaxslarga nisbatan ayb to‘g’risidagi tushuncha qo‘llanilmaydi, chunki yuridik
shaxsning qilmishiga nisbatan ruhiy munosabati bo‘lishi mumkin emas 17
.
16
Мальцев В.В. Принципы уголовного права. – Волгоград: 2002. – 266 Б.
17
Разгельдиев Б.Т. Задачи уголовного права Российской Федерации. – М.: 1996. – 146 Б.
28

Aqli rasolik – shaxsning o‘z xatti-harakatlarining mohiyatini anglash va
ularni boshqarish qobiliyatidir. Agar shaxs jinoyat sodir etish vaqtida ruhiy
kasallik yoki boshqa sabablarga ko‘ra o‘z harakatlarining mohiyatini anglamagan
yoki ularni boshqara olmagan bo‘lsa, bunday shaxs aqli raso emas deb hisoblanadi
va unga nisbatan jinoiy javobgarlik qo‘llanilmaydi. Buning o‘rniga, tibbiy
xarakterdagi majburlov choralari qo‘llanilishi mumkin.
2.2 Javobgarlikning muqarrarligi
JKning 10-moddasi jinoyat sodir etgan shaxs javobgarlikdan qutulib
qolmasligi haqidagi umumiy talablarni mustahkamlaydi: «Qilmishida jinoyat
tarkibining mavjudligi aniqlangan har bir shaxs javobgarlikka tortilishi shart».
Jinoyat kodeksidagi mazkur qoidaning mavjudligi, jinoyat huquqi normalarining
barqarorligi va bir xilligi jinoyat to‘g’risidagi qonun hujjatlari mavqeining
oshishiga yordam beradi. Shu bilan birga javobgarlikning muqarrarligi prinsipi
barcha fuqarolarning harakatiga nisbatan ogohlantiruvchi ta’sir kuchiga ega bo‘lib,
shu orqali Jinoyat kodeksining oldiga qo‘yilgan vazifalarning amalga oshishiga
ko‘maklashadi.
Javobgarlikning muqarrarligi prinsipi birinchi navbatda jinoyat sodir qilgan
shaxslarga qaratilgan va mazkur shaxslar tomonidan sodir qilingan harakatlar
uchun javobgarlik to‘g’risidagi ko‘p qirrali qoidalarni o‘rnatadi. JKning 10-
moddasidagi prinsip qonuniylik prinsipi va fuqarolarning qonun oldida tengligi
prinsiplarining davomi hisoblanib, ularni aniqlashtiradi va bir paytning o‘zida
ularning chegarasidan bir oz chiqadi ham. Xususan, ushbu modda muayyan
shaxslar doirasiga, ya’ni qilmishida jinoyat tarkibi mavjud bo‘lgan har bir shaxsga
qaratilgan.
Shaxsning xatti-harakatida jinoyat tarkibi mavjudligini aniqlash javobgarlikka
tortishning muhim belgisi hisoblanadi, ya’ni, bu jinoyat qonuni bilan jazolovchi va
harakatni ijtimoiy xavfli deb o‘rnatuvchi obyektiv va subyekt belgilar majmuidir.
29

Shaxsning qilmishida jinoyat tarkibining aniqlanmaganligi shaxsning jinoiy
javobgarlikka tortilmasligiga sabab bo‘ladi 18
.
Qonun talabiga ko‘ra, qilmishda jinoyat tarkibi mavjud bo‘lsa, shaxs jinoiy
javobgarlikka tortiladi. Bunday talab shuni bildiradiki, har bir ijtimoiy xavfli
qilmishda shaxs muayyan qonun normasi bilan cheklangan salbiy oqibatlarni
boshdan kechirishi kerak.
Shuni ta’kidlab o‘tish lozimki, salbiy oqibatlar quyidagilarda ifodalanadi:
–Jinoyat kodeksi normalari tatbiq etiladigan shaxslarni O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksi normalariga muvofiq jinoiy javobgarlikka tortishda;
–amaldagi qonunlar, xalqaro shartnomalar yoki bitimlarga muvofiq chet el
fuqarolarining javobgarligi to‘g’risidagi masala O‘zbekiston Respublikasi
sudlariga tegishli bo‘lmasa, ular O‘zbekiston Respublikasi hududida jinoyat sodir
etgan holda xalqaro huquq normalariga muvofiq hal qilinadi.
Shuni aytib o‘tish lozimki, Jinoyat kodeksiga muvofiq, shaxsni jinoiy
javobgarlikka tortish jazo qo‘llanilishi shartligini anglatmaydi. Sodir qilingan
qilmish uchun javobgarlik faqat jazo vositasidagina emas, balki jinoyat qonunida
nazarda tutilgan boshqa huquqiy ta’sir choralarini amalga oshirish orqali ham
qo‘llanilishi mumkin1. Amaldagi qonunchilikda jazodan ozod qilishning turlari
ham mavjud. Jumladan, shartli hukm qilish, jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari
ozod qilish va hokazo.
avobgarlikning muqarrarligi — huquqiy davlat va adolatli jamiyat barpo
etishning eng asosiy, o‘zgartirib bo‘lmas tamoyillaridan biridir. Bu prinsipning tub
mohiyati shundan iboratki, sodir etilgan har qanday huquqbuzarlik yoki jinoyat
uchun jazo yoki huquqiy ta’sir chorasi qo‘llanilishi shart. Bu o‘rinda gap
jazolashning shafqatsizligida emas, balki qilmishning fosh etilishi va uning uchun
qonun oldida javob berishning muqarrar ekanligidadir. Agar jamiyatda biron bir
shaxs o‘zining ijtimoiy kelib chiqishi, mansabi, boyligi yoki boshqa nufuzli
18
урғунбоев Э. О. Жиноят ҳуқуқи (умумий қисм): (Альбом схемалар).Ўқув услубий қўлланма. //
Масъул муҳаррир ю.ф.д., проф. Қ.Р.Абурасулова. –Т.: ТДЮУ, 2013. – 129 б.
30

omillariga tayanib jazodan qutulib qolishiga yo‘l qo‘yilsa, u holda qonun
ustuvorligi hamda fuqarolarning davlatga bo‘lgan ishonchi mutlaqo barbod
bo‘ladi. Shu sababli, ushbu tamoyil korrupsiyaga qarshi kurashishda, davlat
organlarining ochiqligi va halolligini ta’minlashda eng quvvatli vosita hisoblanadi.
Huquqshunoslik nazariyasida javobgarlikning muqarrarligi prinsipi
preventiv, ya’ni ogohlantiruvchi funksiyani bajaradi. Bu tizim ikki yo‘nalishda
ishlaydi: birinchidan, huquqbuzarlik sodir etgan shaxsning o‘zi tegishli jazoni
olgach, qayta jinoyat ko‘chasiga kirmaslikka harakat qiladi (xususiy preventsiya);
ikkinchidan, jazoning muqarrar ekanligini, qonun hamma uchun barobar ishlashini
ko‘rgan boshqa fuqarolar ham qonunni buzishdan tiyiladi (umumiy preventsiya).
Qonunlarning qanchalik mukammal yoki jazolarning qanchalik og’ir qilib
belgilanganligi, agar ularning amaldagi ijrosi ta’minlanmasa, hech qanday amaliy
ahamiyatga ega bo‘lmay qoladi. Jamiyatda "baribir jazolanmayman" degan
befarqlik va huquqiy nigilizm (qonunlarni mensimaslik) kayfiyati shakllanishining
oldini olish faqatgina ushbu tamoyilga qat’iy amal qilish orqali amalga oshiriladi 19
.
Ushbu prinsipning mukammal darajada ishlashi bevosita huquqni muhofaza
qiluvchi organlar hamda sud tizimining mustaqilligi, xolisligi va shaffofligiga
bog’liqdir. Har bir huquqbuzarlik holati bo‘yicha tergov va sud jarayonlari adolatli,
hech qanday tashqi ta’sirlarsiz, faqat qonun doirasida o‘tkazilishi shart. Shu bilan
birga, javobgarlik muqarrarligini ta’minlash jarayonida inson huquqlariga to‘liq
rioya etilishi, aybsizlik prezumpsiyasi prinsipi poymol qilinmasligi va asossiz
ravishda hech kim jinoiy javobgarlikka tortilmasligi lozim. Zero, haqiqiy adolat
qaror topgan jamiyatda qonun buzgan har qanday mansabdor shaxs ham, oddiy
fuqaro ham o‘z qilmishiga yarasha qonuniy bahosini olishini aniq biladi va bu
holat mamlakatda barqarorlik, ijtimoiy tenglik hamda qonun ustuvorligining
mustahkam poydevori bo‘lib xizmat qiladi.
19
Филимонов В.Д. Охранительная функция уголовного права. – СПб.: «Юридический центр Пресс», 2003. – 224 Б.
31

Xulosa
Ushbu kurs ishida jinoyat huquqi tamoyillari ning nazariy va amaliy jihatlari
keng tahlil qilindi. Tadqiqot natijasida ushbu tamoyillar huquqiy tizimning
barqarorligi va adolatli ishlashini ta’minlashda asosiy omil ekanligi aniqlandi.
Jinoyat huquqi tamoyillari, jumladan, qonuniylik, aybsizlik prezumpsiyasi,
javobgarlikning shaxsiyligi, adolat va insonparvarlik printsiplari, nafaqat jinoyat
sodir etgan shaxslarning huquqiy maqomini belgilash, balki ularning huquq va
erkinliklarini himoya qilishga ham xizmat qiladi.
Tadqiqot davomida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
Jinoyat huquqi tamoyillari universal ahamiyatga ega bo‘lib, ular xalqaro huquq
standartlari va milliy qonunchilik tizimining ajralmas qismi hisoblanadi.
O‘zbekiston Jinoyat kodeksi va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda ushbu
tamoyillar mustahkamlab qo‘yilgan bo‘lsa-da, ularning amaliy tatbiqi doimiy
ravishda takomillashtirib borilishi zarur.
Sud-huquq amaliyoti jinoyat huquqi tamoyillariga asoslangan bo‘lsa-da,
ayrim hollarda ularning buzilishi yoki noto‘g’ri talqin qilinishi mumkinligi
kuzatilmoqda. Shu sababli, sudyalarning huquqiy bilimini oshirish va sud ishlarini
adolat tamoyillariga mos ravishda olib borish muhim ahamiyat kasb etadi.
Xalqaro va milliy jinoyat qonunchiligini taqqoslash natijasida O‘zbekistonda
jinoyat huquqi tamoyillarining xalqaro standartlarga uyg’unlashtirish yo‘nalishida
izchil islohotlar amalga oshirilayotgani aniqlandi.
Huquqiy islohotlarni davom ettirish va jinoyat huquqi tamoyillarining
hayotga tatbiq etilishini yanada yaxshilash uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqish
lozim.Ushbu tadqiqot asosida O‘zbekiston qonunchiligida jinoyat huquqi
tamoyillarining to‘liq va adolatli qo‘llanilishini ta’minlash uchun quyidagi
takliflarni ilgari surish mumkin:Jinoyat huquqi tamoyillarining amaliy tatbiqini
mustahkamlash maqsadida sud-huquq tizimida qonun ustuvorligini yanada
kuchaytirish. Aybsizlik prezumpsiyasi va javobgarlikning shaxsiyligi tamoyillariga
qat’iy rioya etilishini nazorat qilish va amaliyotda inson huquqlarini ta’minlash.
32

Xalqaro jinoyat huquqi tamoyillaridan kelib chiqib, milliy qonunchilikni
yanada takomillashtirish.Jinoyat huquqi tamoyillari bo‘yicha huquqshunoslar va
huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari uchun maxsus o‘quv dasturlarini
kengaytirish.Shunday qilib, jinoyat huquqi tamoyillari adolat va huquqiy tartibotni
ta’minlashning muhim kafolati bo‘lib, ularning amaliyotda to‘g’ri tatbiq etilishi
huquqiy tizimning samaradorligini belgilaydi. Shu sababli, ushbu tamoyillarni
rivojlantirish va mustahkamlash bo‘yicha islohotlar izchil davom ettirilishi lozim.
33

Foydalanilgan adabiyotlar
1.Jinoyat kodeksi. 2025 toshkent.Yuridik adabiyotlar publish.
2.Jinoyat kodeksiga sharxlar.2025.
3.Jinoyat huquqi 5 va 4-tomlar maxsus qism Rustambayev.M.X
4.Lex.uz web saxifasi
5.Wikipediya.uz web saxifasi
Rahbariy adabiyotlar
1. Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш –
юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови. – Т.: Ўзбекистон, 2016.–
48б.
2. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан
бирга қурамиз. – Т.: Ўзбекистон, 2017. – 488 б.
3. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон демократик Ўзбекистон давлатини
биргаликда барпо этамиз. – Т.: Ўзбекистон, 2017.– 32 б.
4. Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий
жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши
керак. – Т.: Ўзбекистон, 2017. – 104
5. Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом
эттириб, янги босқичга кўтарамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – 592 б.
6. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Ўзбекистон
Республикаси Конституциясининг қабул қилинган куннинг 25-йиллиги
муносабати билан бўлиб ўтган тантанали маросимдаги “Конституция –
эркин ва фаровон ҳаётимиз, мамлакатимизни янада тараққий эттиришнинг
мустаҳкам пойдеворидир” номли нутқидан // Халқ сўзи. 2017-йил 7 декабр.
247 (6741)-сон.
7. Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2017-йил 22-декабрдаги Олий Мажлисга
Мурожаатномаси // Халқ сўзи. 2017-йил 23-декабр. 258 (6952)-сон.
O‘quv qo‘llanmalar, maxsus adabiyotlar
1. Зуфаров Р.А. Уголовное право. Общая часть. Казусы (задачи). – Т.: ТГЮУ,
2014. – 164 с.
34

2. Зуфаров Р.А. Уголовное право. Схемы. –Т.: ТГЮУ, 2015. – 127 с.
3. Мальцев В.В. Введение в уголовное право. – Волгоград: 2000. – 204 Б.
4. Мальцев В.В. Принципы уголовного права и их реализация в
правоприменительной деятельности. – СПб.: «Юридический центр Пресс»,
2004. – 597 Б.
5. Мальцев В.В. Принципы уголовного права. – Волгоград: 2002. – 266 Б.
6. Понятовская Т.Г. Концептуальные основы системы понятий и институтов
уголовного и уголовно-процессуального права. – Ижевск: 1996. – 232 Б.
7. Пудовочкин Ю.Е., Пирвагидов С.С. Понятие, принципы и источники
уголовного права: сравнительно правовой анализ законодательства России
и стран Содружества Независимых Государств. – СПб.: «Юридический
центр Пресс» 2003. – 297 Б.
8. Разгельдиев Б.Т. Задачи уголовного права Российской Федерации. – М.:
1996. – 146 Б.
9. Турғунбоев Э. О. Жиноят ҳуқуқи (умумий қисм): (Альбом схемалар).Ўқув
услубий қўлланма. // Масъул муҳаррир ю.ф.д., проф. Қ.Р.Абурасулова. –Т.:
ТДЮУ, 2013. – 129 б.
10. Филимонов В.Д. Охранительная функция уголовного права. – СПб.:
«Юридический центр Пресс», 2003. – 224 Б.
35

Купить