O‘zbekiston respublikasi jinoyat huquqining umumiy tamoyillari 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	56.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

O‘zbekiston respublikasi jinoyat huquqining umumiy tamoyillari 26

Купить

O‘zbekiston respublikasi jinoyat huquqining umumiy tamoyillari
1

MUNDARIJA
KIRISH ................................................................................................................ 3
I BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT HUQUQINING
TUSHUNCHASI VA TIZIMI ....................................................................... 5
1.1. Jinoyat huquqining tushunchasi, predmeti va boshqa huquq tarmoqlaridan
farqli jihatlari ...................................................................................................... 5
2.2. Jinoyat huquqining tizimi, manbalari va rivojlanish
tarixi ...........................................................................................................................
.. 11
II BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT HUQUQINING
UMUMIY TAMOYILLARI .......................................................................... 17
2.1. Jinoyat huquqi tamoyillarining tushunchasi va
tasnifi .........................................................................................................................
.... 17
2.2. Jinoyat huquqining asosiy tamoyillari va ularning qonunchilikdagi ifodalanishi
........................................................................................................ 20
Xulosa ................................................................................................................. 28
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ................................................................31
2

KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so‘ng, milliy huquq
tizimini shakllantirish va rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan
biriga aylandi. Jinoyat huquqi ushbu jarayonda alohida o‘rin tutadi, zero u
jamiyatda huquqiy tartibotni ta'minlashda, fuqarolarning huquq va erkinliklarini
himoya qilishda, jinoyatchilikka qarshi kurashda hal qiluvchi vosita bo‘lib xizmat
qiladi. 1
Jinoyat huquqining umumiy tamoyillari mazkur huquq tarmog‘ining
poydevorini tashkil etadi. Tamoyillar — bu jinoyat huquqining barcha institutlarini
qamrab oladigan, uning mohiyatini aks ettiruvchi hamda qonunchilik va huquq
qo‘llash amaliyotiga yo‘naltiruvchi fundamental g‘oyalardir. 2
Kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, jinoyat huquqining umumiy
tamoyillari nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Ular qonun
chiqaruvchi organning jinoyat qonunchiligi sohasidagi faoliyatini belgilab beradi,
sud va huquq-tartibot organlarining huquq qo‘llash amaliyotini yo‘naltiradi,
jinoyat ishlarini adolatli hal etishning kafolati bo‘lib xizmat qiladi. Tamoyillarning
to‘g‘ri tushunilishi va to‘g‘ri qo‘llanilishi huquqiy davlat qurishning zaruriy
shartidir.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 1994-yil 22-sentyabrda qabul
qilinib, 1995-yil 1-apreldan kuchga kirgan. Ushbu Kodeks o‘z 3–9-moddalarida
jinoyat huquqining asosiy tamoyillarini mustahkamlagan holda, ularni huquq tatbiq
etish amaliyotida qo‘llash uchun zaruriy huquqiy asosni yaratib bergan. 3
Kurs ishining maqsadi — O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqining
umumiy tamoyillarini har tomonlama tahlil qilish, ularning mazmun-mohiyatini
ochib berish, qonunchilikdagi ifodalanishini o‘rganish, amaliy ahamiyatini
ko‘rsatish va tegishli ilmiy xulosalar chiqarishdan iborat.
Maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi:
1
Rashidov B.X. O'zbekiston Respublikasi Jinoyat huquqi (Umumiy qism). — Toshkent: TDYU, 2022. — 12-b.
2
Ikromov B.A., Toshqulov A.T. Jinoyat huquqi: Darslik. — Toshkent: Yuridik adabiyotlar, 2021. — 18-b.
3
O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 1994-yil 22-sentyabrda qabul qilingan. — Toshkent: Adolat, 2024.
— 3-modda.
3

— jinoyat huquqining tushunchasi, predmeti va tizimini o‘rganish;
— jinoyat huquqining boshqa huquq tarmoqlaridan farqli jihatlarini aniqlash;
— jinoyat huquqining manbalarini va rivojlanish tarixini tahlil qilish;
— jinoyat huquqi tamoyillarining tushunchasi va tasnifini o‘rganish;
— har bir tamoyilning mazmunini batafsil ko‘rib chiqish;
— tamoyillarning O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligidagi ifodalanishini tadqiq
etish;
— xorijiy davlatlar tajribasini qiyosiy tahlil qilish.
Kurs ishining ob'ekti — jinoyat huquqiy munosabatlar sohasidagi ijtimoiy
munosabatlar majmuidir. Predmeti esa — O‘zbekiston Respublikasi jinoyat
huquqining umumiy tamoyillarini tartibga soluvchi huquqiy normalar va ularning
tatbiq etilishi bilan bog‘liq nazariy-amaliy masalalardir.
Tadqiqotning metodologik asosini umumilmiy (tahlil, sintez, taqqoslash,
umumlashtirish, mantiqiy-tizimli) va maxsus huquqiy (huquqiy tahlil, qiyosiy
huquqshunoslik, tizimli tahlil, formal-yuridik) metodlar tashkil etadi. Tadqiqotning
nazariy asosini O‘zbekistonlik va xorijiy huquqshunoslarning ilmiy asarlari tashkil
etadi. 4
Kurs ishi kirish, ikki bob (to‘rtta paragraf), xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, jami 40 sahifani tashkil etadi.
4
Alimov S.B. Jinoyat huquqining asosiy tamoyillari. — Toshkent: Fan, 2019. — 24-b.
4

I BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT HUQUQINING
TUSHUNCHASI VA TIZIMI
Jinoyat huquqining tushunchasi, predmeti va boshqa huquq
tarmoqlaridan farqli jihatlari
Jinoyat huquqi — bu jamiyat va davlatning eng muhim ne'matlarini
jinoyatlardan himoya qiluvchi, shuningdek jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan
javobgarlik choralarini belgilovchi huquqiy normalar majmuidir. 5
U huquq
tizimida mustaqil tarmoq sifatida alohida o‘rin tutadi va o‘ziga xos xususiyatlari
bilan boshqa huquq tarmoqlaridan tubdan farqlanadi.
Jinoyat huquqi tushunchasi ikki ma'noda — keng va tor ma'noda talqin
etiladi. Keng ma'noda jinoyat huquqi — bu jinoyat huquqi sohasidagi qonun
hujjatlarini, huquq qo‘llash amaliyotini va jinoyat huquqi nazariyasini o‘z ichiga
oluvchi yaxlit huquqiy hodisadir. Tor ma'noda esa u faqat jinoyat huquqiy
normalar majmuini anglatadi. Akademik adabiyotlarda ikkalasiga ham murojaat
etiladi, ammo amaliy maqsadlarda tor ma'no ko‘proq qo‘llaniladi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 1-moddasiga ko‘ra, jinoyat
qonunchiligi O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksidan iborat bo‘lib,
ushbu Kodeks jinoyatchilikka qarshi kurash sohasidagi O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasiga va umume'tirof etilgan xalqaro huquq normalariga asoslanadi.
Jinoyat huquqining predmeti — bu jinoyat huquqiy normalar tartibga soluvchi
ijtimoiy munosabatlar majmuidir. Mazkur munosabatlar ikki asosiy turga
bo‘linadi: birinchidan, muhofaza munosabatlari — jinoyat sodir etilganda davlat
bilan jinoyatchi o‘rtasida vujudga keladigan munosabatlar; ikkinchidan, tartibga
soluvchi munosabatlar — jinoyat qonunchiligi normalari fuqarolarga muayyan
xulq-atvorni ruxsat etuvchi yoki tavsiya qiluvchi hollarda yuzaga keladigan
munosabatlar. 6
5
6
5

Jinoyat huquqining metodi — ya'ni huquqiy tartibga solish usuli — asosan
taqiqlovchi va majburlov xarakteriga ega. Jinoyat huquqi muayyan xatti-
harakatlarni jinoyat deb e'lon qiladi va ularga nisbatan jazoni belgilaydi. Bu
jihatdan u boshqa huquq tarmoqlaridan tubdan farq qiladi: fuqarolik huquqi ruxsat
etuvchi va majbur qiluvchi usullardan, ma'muriy huquq esa buyruq beruvchi va
taqiqlovchi usullarning uyg‘unligidan foydalanadi.
Jinoyat huquqining boshqa huquq tarmoqlaridan farqli jihatlari
quyidagilarda namoyon bo‘ladi. Birinchidan, jinoyat huquqi eng og‘ir
huquqbuzarliklarni — jinoyatlarni tartibga soladi. Jinoyat — bu aybli ravishda
sodir etilgan, Jinoyat kodeksida ko‘rsatilgan va jinoiy jazo bilan tahdid qilinadigan
ijtimoiy xavfli qilmishdir. 7
Ikkinchidan, jinoyat huquqi eng og‘ir huquqiy javobgarlik turini — jinoiy
javobgarlikni nazarda tutadi. Jinoiy javobgarlik ijtimoiy qoralash, jazo va sud
sudimliligini o‘z ichiga oladi. Bu jihatdan jinoyat huquqi ma'muriy, fuqarolik va
mehnat huquqidan keskin farq qiladi. Ma'muriy huquqbuzarlik uchun ma'muriy
jazo qo‘llanilsa, jinoyat uchun jinoiy jazo tayinlanadi.
Uchinchidan, jinoyat huquqi yagona kodlashtirilgan manba — Jinoyat
kodeksi asosida faoliyat yuritadi. JKning 3-moddasiga muvofiq, jinoyatlilik va
jazolanishni belgilovchi yagona qonun Jinoyat kodeksidir. Boshqa qonun hujjatlari
jinoyatlilik va jazolanishni belgilay olmaydi. 8
To‘rtinchidan, jinoyat huquqida maxsus subyektlar — faqat jismoniy, ya'ni
aqliy jihatdan sog‘lom va jinoyat javobgarlik yoshiga yetgan shaxslar javobgar
bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston jinoyat huquqi yuridik shaxslarning jinoyat huquqiy
javobgarligini nazarda tutmaydi. Bu esa ko‘pgina xorijiy davlatlar
qonunchiligidan, masalan, AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya jinoyat huquqidan
farqlanadi.
7
O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. — 14-modda.
8
6

Beshinchidan, jinoyat huquqiy munosabatlar faqat jinoyat sodir etilganda
yuzaga keladi va yagona tartibda — jinoyat-protsessual qonunchilik tartibida hal
etiladi. Jinoyat-protsessual kodeks jinoyat huquqiy munosabatlarni amalga oshirish
shakli va tartibini belgilaydi. 9
Jinoyat huquqini fuqarolik huquqidan farqlash amaliy ahamiyatga ega.
Fuqarolik huquqi mulkiy va shaxsiy nomulkiy munosabatlarni tartibga soladi.
Unda tenglik va muxtorligi tamoyillari ustuvor bo‘lib, tomonlar o‘z irodasi bilan
munosabatga kirishadi. Jinoyat huquqida esa davlat va jinoyatchi o‘rtasida
tengsizlik mavjud: davlat hokimiyat subyekti sifatida jinoiy javobgarlik choralarini
qo‘llash vakolatiga ega.
Jinoyat huquqining ma'muriy huquqdan farqi asosan huquqbuzarliklarning
ijtimoiy xavflilik darajasida, javobgarlik choralarining og‘irligida va protsessual
tartibda namoyon bo‘ladi. Ma'muriy huquqbuzarliklar uchun 15 sutkagacha qamoq
yoki jarima ko‘rinishidagi ma'muriy jazo qo‘llanilsa, jinoyatlar uchun oylar yoki
yillarga cho‘ziladigan ozodlikdan mahrum qilish tayinlanishi mumkin. 10
Mehnat huquqi bilan solishtirish ham diqqatga sazovor. Ba'zi xatti-
harakatlar (masalan, ishga kelmay qo‘yish yoki lavozimni suiiste'mol qilish) ham
jinoyat, ham mehnat huquqiy javobgarlikni keltirib chiqarishi mumkin. Biroq
mehnat huquqiy javobgarlik o‘z-o‘zicha jinoiy javobgarlikni inkor etmaydi va
aksincha: jinoyat huquqiy javobgarlik mehnat huquqiy javobgarlikdan mustaqil
ravishda qo‘llaniladi.
Ekologiya, soliq, bojxona sohalari bilan ham jinoyat huquqi kesishishi
mavjud. Ushbu sohalardagi qonun hujjatlari jinoyat qonunchiligiga blanket
dispozitsiyalar orqali havola qilishi mumkin, ya'ni soliq jinoyatini aniqlash uchun
ham JK normalariga, ham Soliq kodeksiga murojaat etish lozim bo‘ladi. Bu jinoyat
huquqining murakkab tizimiy aloqadorligini ko‘rsatadi.
Shuni ta'kidlash lozimki, jinoyat huquqining boshqa tarmoqlardan chegarasi
har doim ham aniq emas. Masalan, kichik miqdordagi o‘g‘irlik ba'zan jinoyat,
9
Qalandarov X.R. O'zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligining rivojlanishi. — Toshkent: Adolat, 2020. —
47-b.
10
Уголовное право России. Общая часть / Под ред. В.Н. Кудрявцева. — М.: Юрист, 2020. — 28-б.
7

ba'zan ma'muriy huquqbuzarlik sifatida kvalifikatsiya qilinishi mumkin. Bu
chegara qonun chiqaruvchi tomonidan ijtimoiy xavflilik darajasi, qiyinchilik va
boshqa omillarga qarab belgilanadi. 11
Jinoyat huquqining vazifalari
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 2-moddasiga ko‘ra, jinoyat
qonunchiligining vazifalari quyidagilardan iborat: shaxsni, uning huquqlari va
erkinliklarini, jamiyat va davlat manfaatlarini, mulkni, atrof-muhitni, O‘zbekiston
Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumini, tinchlik va xavfsizlikni jinoyatlardan
himoya qilish hamda jinoyatchilikka qarshi kurashish. Ushbu vazifalar jinoyat
huquqining mohiyatini va ijtimoiy yo‘nalganligini belgilab beradi.
Jinoyat huquqining funksiyalari
Jinoyat huquqi bir qator muhim funksiyalarni amalga oshiradi. Birinchidan,
muhofaza funksiyasi — jinoyat huquqining asosiy funksiyasi bo‘lib, u shaxs,
jamiyat va davlatning eng muhim ne'matlarini jinoyatlardan himoya qilishga
qaratilgan. Jinoyat kodeksida muhofaza ob'ektlari sifatida shaxs hayoti va sog'lig'i,
erkinligi, sha'ni va qadr-qimmati, mulkiy huquqlari, jamiyat va davlat manfaatlari
belgilangan.
Ikkinchidan, oldini olish (prevensiya) funksiyasi — jinoyat
qonunchiligining mavjudligi o‘zi jinoyat sodir etishdan saqlantiruvchi omil bo‘lib
xizmat qiladi. Umumiy prevensiya — qonunni bilgan barcha fuqarolar jinoyat
sodir etishdan tiyiladi; xususi prevensiya — mahkum etilgan shaxsni qayta jinoyat
sodir etishdan saqlantirish. JKning 43-moddasiga muvofiq, jazo maqsadlaridan biri
mahkumni tuzatish va uning qayta jinoyat sodir etishining oldini olishdir.³
Uchinchidan, tarbiyaviy funksiyasi — jinoyat qonunchiligi fuqarolarni
huquqiy tartib-qoidalarga rioya qilish ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi. Jinoyat
11
8

qonunining mavjudligi jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni
shakllantiradi.
To‘rtinchidan, regulyativ funksiyasi — jinoyat huquqi muayyan ijtimoiy
munosabatlarni tartibga soladi, ya'ni qanday xatti-harakat taqiqlanganligini
belgilab, fuqarolar xulq-atvorini yo‘naltiradi. Bu funksiya jinoyat huquqidagi
ruxsat etuvchi va majbur qiluvchi normalar orqali amalga oshiriladi.
Jinoyat tarkibi tushunchasi va elementlari
Jinoyat huquqida markaziy o‘rinlardan birini jinoyat tarkibi (corpus delicti)
egallaydi. Jinoyat tarkibi — bu jinoyat qonunida ko‘rsatilgan, muayyan ijtimoiy
xavfli qilmishni jinoyat sifatida belgilovchi obyektiv va subyektiv belgilar
majmuidir. Jinoyat tarkibining to‘rtta elementi mavjud:
Obyekt — jinoyat orqali zarar etkaziluvchi yoki zarar etkazilishi mumkin
bo‘lgan ijtimoiy munosabatlar. Jinoyat obyekti umumiy (barcha jinoyatlar
tomonidan muhofaza qilinadigan munosabatlar), turkum (jinoyatlarning bir
guruhiga oid obyekt) va bevosita (muayyan jinoyat orqali zarar etkaziladigan
muayyan munosabat)ga bo‘linadi.
Obyektiv tomon — jinoyatning tashqi, moddiy ifodasini anglatadi. Uning
majburiy belgisi — qilmish (harakat yoki harakatsizlik). Qo‘shimcha belgilariga
jinoyat oqibati (zarar), sabab-oqibat bog'liqligi, joy, vaqt, usul, qurol va vosita
kiradi.
Subyekt — jinoyatni sodir etuvchi jismoniy, aqliy jihatdan sog'lom (aql-
idrokli), jinoyat javobgarligi yoshiga yetgan shaxs. O‘zbekiston Respublikasi
JKning 17-moddasiga ko‘ra, jinoyat javobgarligi yoshi 16 yoshdan, og'ir
jinoyatlarda 14 yoshdan boshlanadi.
Subyektiv tomon — jinoyatchining o‘z qilmishiga ichki, ruhiy munosabatini
ifodalaydi. Majburiy belgisi — aybdorlik (qasd yoki ehtiyotsizlik). Qo‘shimcha
belgilariga motiv, maqsad va hissiy holat kiradi.
9

Jinoiy javobgarlikning asoslari
Jinoiy javobgarlikning asosi masalasi nazariy va amaliy jihatdan muhim
ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasi JKning 16-moddasiga ko‘ra, jinoiy
javobgarlikning asosi — bu ushbu Kodeksda ko‘zda tutilgan jinoyat tarkibining
barcha belgilarini o‘z ichiga olgan qilmish sodir etishdir. Bu ta'rif jinoiy
javobgarlikning qonuniy asosini belgilaydi: faqat qonunda ko‘rsatilgan jinoyat
tarkibini tashkil etuvchi qilmish jinoiy javobgarlikka olib keladi.
Jinoiy javobgarlik uchta asosiy unsurdan iborat: birinchidan, qonuniy asos —
jinoiy qilmish JKda ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak; ikkinchidan, faktik asos — real
hayotda jinoyat tarkibini tashkil etuvchi qilmish sodir etilgan bo‘lishi kerak;
uchinchidan, subyektiv asos — qilmish aybli ravishda sodir etilgan bo‘lishi kerak.
Jinoyat huquqida muhofaza qilinadigan qadriyatlar ierarxiyasi
Jinoyat huquqi barcha ijtimoiy munosabatlarni emas, balki faqat eng muhim
va qadrli ne'matlarni himoya qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi
muhofaza ob'ektlari ierarxiyasini quyidagicha belgilaydi: shaxs (hayot, sog'liq,
erkinlik, sha'n va qadr-qimmat) birinchi o‘rinda turadi; mulkiy huquqlar va
iqtisodiy munosabatlar ikkinchi o‘rinda; jamiyat va davlat manfaatlari uchinchi
o‘rinda turadi. Ushbu ierarxiya O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 13-
moddasida «Insonning hayoti, erkinligi, sha'ni, qadr-qimmati va boshqa daxlsiz
huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi» degan qoidasiga asoslanadi.
Jinoyat huquqining tizimi, manbalari va rivojlanish tarixi
O zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi davlatning jinoyatchilikka qarshiʻ
kurashish siyosatini amalga oshiruvchi muhim huquq tarmoqlaridan biridir. U
jamiyat va davlat xavfsizligini, inson huquq va erkinliklarini, jamoat tartibini
hamda boshqa muhim ijtimoiy munosabatlarni jinoiy tajovuzlardan himoya
10

qilishga xizmat qiladi. Jinoyat huquqining tizimi, manbalari va rivojlanish tarixi
ushbu huquq sohasi mazmunini chuqur anglashda muhim ahamiyatga ega.
Jinoyat huquqining tizimi, avvalo, uning ichki tuzilishini anglatadi.
O zbekiston jinoyat huquqi ikki asosiy qismdan iborat: Umumiy qism va Maxsusʻ
qism. Umumiy qismda jinoyat huquqining vazifalari, tamoyillari, jinoyat
tushunchasi, jinoiy javobgarlik asoslari, jazo tizimi, jazo tayinlash qoidalari hamda
javobgarlikdan ozod qilish kabi umumiy masalalar yoritiladi. Bu qism jinoyat
huquqining nazariy asosini tashkil etadi.
Maxsus qism esa alohida turdagi jinoyatlarni va ular uchun belgilangan
jazolarni o z ichiga oladi. Unda shaxsga qarshi jinoyatlar, iqtisodiyot sohasidagi
ʻ
jinoyatlar, jamoat xavfsizligiga qarshi jinoyatlar, davlat hokimiyatiga qarshi
jinoyatlar va boshqa turdagi jinoiy qilmishlar batafsil ko rsatiladi. Maxsus
ʻ
qismdagi har bir norma muayyan jinoyat tarkibini hamda unga qo llaniladigan jazo
ʻ
choralarini belgilaydi. Umumiy va Maxsus qismlar o zaro chambarchas bog liq
ʻ ʻ
bo lib, bir-birini to ldiradi.
ʻ ʻ
Jinoyat huquqining manbalari deganda jinoyat-huquqiy normalar ifodalangan
rasmiy huquqiy hujjatlar tushuniladi. O zbekiston Respublikasida jinoyat
ʻ
huquqining asosiy manbai — O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
ʻ
hisoblanadi. Konstitutsiyada inson huquqlari, qonuniylik, tenglik, insonparvarlik
kabi asosiy huquqiy prinsiplarga mustahkam o rin berilgan.
ʻ
Jinoyat huquqining bevosita asosiy manbai esa O zbekiston Respublikasi
ʻ
Jinoyat kodeksidir. Mazkur kodeksda jinoyat deb topiladigan qilmishlar, jazo
turlari va jinoiy javobgarlikning boshqa masalalari belgilangan. Bundan tashqari,
xalqaro huquqning umum e’tirof etilgan prinsiplari va xalqaro shartnomalar ham
jinoyat huquqi manbalaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, inson huquqlarini himoya
qilish, terrorizm, odam savdosi va korrupsiyaga qarshi kurash sohasidagi xalqaro
hujjatlar milliy jinoyat qonunchiligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Jinoyat huquqining rivojlanish tarixi uzoq tarixiy jarayon bilan bog liq.
ʻ
Qadimgi davrlarda jinoiy javobgarlik odat huquqi va diniy qoidalarga asoslangan.
Markaziy Osiyo hududida ham qadimdan jinoyat va jazo masalalari urf-odatlar
11

hamda shariat qoidalari asosida tartibga solingan. Islom huquqi davrida jinoyat
tushunchasi, jazo va javobgarlik masalalari Qur’on, hadis va fiqh manbalari
asosida belgilangan.
Keyinchalik Rossiya imperiyasi va sobiq Sovet davrida jinoyat huquqi sovet
qonunchiligi asosida shakllandi. Bu davrda davlat manfaatlarini himoya qilishga
katta e’tibor qaratilgan bo‘lsa-da, ayrim hollarda inson huquqlari yetarli darajada
ta’minlanmagan.
O zbekiston mustaqillikka erishgach, milliy jinoyat qonunchiligini yaratish vaʻ
takomillashtirish jarayoni boshlandi. Mustaqil davlatning yangi Jinoyat kodeksi
qabul qilinib, unda demokratik tamoyillar, inson huquqlarini himoya qilish, adolat
va insonparvarlik g oyalari asosiy o rin egalladi. Keyingi yillarda jinoyat
ʻ ʻ
qonunchiligi xalqaro standartlarga mos ravishda muntazam ravishda
takomillashtirib borilmoqda. Jinoyatlarni liberallashtirish, ayrim jazolarni
yengillashtirish, inson manfaatlarini ustuvor qo yish va korrupsiyaga qarshi
ʻ
kurashish sohasidagi islohotlar bunga misol bo‘la oladi.
Umuman olganda, jinoyat huquqining tizimi, manbalari va rivojlanish tarixi
ushbu huquq sohasi jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog liq ekanini ko‘rsatadi.
ʻ
Jinoyat huquqi davlat va jamiyat manfaatlarini himoya qilish bilan birga, inson
huquq va erkinliklarini ta’minlashga xizmat qiluvchi muhim huquqiy vosita
hisoblanadi.
Jinoyat huquqining tizimi — bu jinoyat huquqiy normalar va institutlarning
o‘zaro bog‘liq, mantiqan izchil tartibda joylashtirilgan majmuidir. 12
O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksi kontinental huquq an'anasiga muvofiq Umumiy va
Maxsus qismlardan iborat.
Umumiy qism — jinoyat huquqining asosiy tushunchalari, tamoyillari va
institutlarini o‘z ichiga oladi. Umumiy qism quyidagi bo‘limlarni qamrab oladi:
— Jinoyat qonuni (1–12-moddalar) — jinoyat qonunining vazifasi, tamoyillari,
hududiy va vaqt bo‘yicha amal qilishi;
— Jinoyat (13–24-moddalar) — jinoyat tushunchasi, turlari, tarkibi va jihatlari;
12
Rashidov B.X. O'zbekiston Respublikasi Jinoyat huquqi (Umumiy qism). — Toshkent: TDYU, 2022. — 35-b.
12

— Aybdorlik (25–28-moddalar) — qasd va ehtiyotsizlik shakllari;
— Jinoyat huquqiy javobgarlikni istisno etuvchi holatlar (35–41-moddalar);
— Jazo (42–52-moddalar) — jazo tushunchasi, maqsadi, turlari;
— Jazoni tayinlash (53–65-moddalar);
— Jinoyat huquqiy javobgarlikdan ozod qilish (66–75-moddalar);
— Voyaga etmaganlarning jinoyat huquqiy javobgarligi (76–87-moddalar).
Maxsus qism — muayyan jinoyat turlarini va ularga belgilangan jazolarni
ko‘rsatuvchi normalardan iborat. Har bir modda dispozitsiya (jinoyat tarkibining
tavsifi) va sanksiyadan (jazo turi va miqdori) tashkil topadi. 13
O‘zbekiston Respublikasi JKning Maxsus qismida jinoyatlar quyidagi asosiy
bo‘limlarga guruhlangan: shaxsga qarshi jinoyatlar; iqtisodiy sohadagi jinoyatlar;
jamoat xavfsizligi, jamoat tartibi va aholi salomatligiga qarshi jinoyatlar; davlat
hokimiyati va boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar; harbiy jinoyatlar.
Jinoyat huquqining manbalari deganda jinoyat huquqiy normalar
mustahkamlangan rasmiy-huquqiy hujjatlar tushuniladi. O‘zbekistonda jinoyat
huquqining asosiy va yagona manbai — Jinoyat kodeksidir. JKning 3-moddasida
ta'kidlanganidek, jinoyatlilik va jazolanishni belgilovchi yagona qonun ushbu
Kodeksdir. Yangi jinoyatlarni belgilovchi, jazoni kuchaytiruvchi yoki jinoyat
huquqiy ahvolni boshqacha ravishda yomonlashtiruvchi qonunlar Kodeksga
kiritilgandan keyingina qo‘llaniladi. 14
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi jinoyat qonunchiligi uchun
konstitutsiyaviy asos bo‘lib xizmat qiladi. Konstitutsiyada mustahkamlangan
huquq va erkinliklar, ularni himoya qilish kafolatlari, jinoiy javobgarlikka oid
qoidalar jinoyat qonunchiligining konstitutsiyaviy poydevorini tashkil etadi. 15
Xalqaro huquq normalari ham O‘zbekiston jinoyat huquqi uchun muhim
manba hisoblanadi. Mamlakatimiz qo‘shilgan xalqaro shartnomalar va
13
14
15
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. — Toshkent: O'zbekiston, 2023. — 18-modda.
13

konventsiyalar milliy jinoyat qonunchiligiga ta'sir ko‘rsatadi. Xususan, BMT Bosh
Assambleyasining inson huquqlari sohasidagi deklaratsiyalari va konventsiyalari,
BMTning jinoyatchilikka qarshi kurash sohasidagi hujjatlari,
Shartnomaviylashtirilgan jinoyatlar (terrorizm, giyohvandlik, korrupsiya)
sohasidagi xalqaro konventsiyalar muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston jinoyat huquqining rivojlanish tarixi bir necha davrga bo‘linadi.
Sovet davri (1917–1991) jinoyat qonunchiligi markazlashgan sovet tizimi
doirasida rivojlandi. Bu davrda O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi 1959-
yilda o‘z Jinoyat kodeksini qabul qildi, ammo u RSFSR Jinoyat kodeksining asosiy
qoidalarini takrorlar edi. 16
1917-yilga qadar O‘rta Osiyoda jinoyat huquqi asosan islom huquqi —
shariat va odatiy huquq — urf-odatlar asosida am ал qilgan. Chor Rossiyasi
bosqinidan keyin (XIX asrning ikkinchi yarmi) Rossiya imperiyasining jinoyat
qonunchiligi hududga kiritilib, mahalliy huquq bilan uyg‘unlashtirildi.
Mustaqillik davri (1991-yildan hozirgacha) O‘zbekiston jinoyat
qonunchiligini tubdan isloh qilish zaruratini vujudga keltirdi. 1994-yil 22-
sentyabrda yangi O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi qabul qilindi va 1995-
yil 1-apreldan kuchga kirdi. Ushbu Kodeks mustaqil O‘zbekistonning milliy
huquqiy tizimini shakllantirish yo‘lidagi muhim qadam bo‘ldi. 17
1994-yilgi Jinoyat kodeksining xususiyatlari. Yangi Kodeks sovet
kodeksidan bir qator muhim jihatlari bilan farqlanadi: bozor iqtisodiyotiga mos
keladigan yangi normalar kiritildi; insonparvarlik yo‘nalishi kuchaytirildi; bir qator
jinoyat turlari qayta kvalifikatsiya qilindi; Maxsus qism yangi ijtimoiy-iqtisodiy
sharoitlarga moslashtirildi.
Keyingi yillardagi islohotlar. 2001-yilda «Jinoiy javobgarlikni
liberallashtirish to‘g‘risida»gi qonun qabul qilinib, ozodlikdan mahrum qilish
jazosining qo‘llanilish doirasi qisqartirildi. 2018–2024-yillarda bir qator muhim
16
17
14

o‘zgartirishlar kiritildi: alternativ jazo turlari kengaytirildi, bir qator
huquqbuzarliklar jinoyatlar toifasidan chiqarib, ma'muriy huquqbuzarliklar
toifasiga o‘tkazildi. 18
Hozirgi kunda O‘zbekiston jinoyat qonunchiligini yanada takomillashtirish
davom etmoqda. Raqamli iqtisodiyot, sun'iy intellekt, kiberxavfsizlik sohasida
yuzaga kelayotgan yangi ijtimoiy munosabatlar jinoyat qonunchiligini yangilashni
talab qilmoqda. Shu bilan birga, jazo turlarini diversifikatsiyalash, reabilitatsiya
choralarini kuchaytirish hamda jinoyat oldini olish tizimini takomillashtirish
bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar olib borilmoqda.
18
Qalandarov X.R. O'zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligining rivojlanishi. — Toshkent: Adolat, 2020. —
112-b.
15

II BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT HUQUQINING
UMUMIY TAMOYILLARI
Jinoyat huquqi tamoyillarining tushunchasi va tasnifi
Tamoyil (lotincha «principium» — asos, boshlanish) — bu huquqning
ma'lum bir tarmog‘ini qurishning asosiy, umumiy, yo‘naltiruvchi g‘oyasidir.
Jinoyat huquqining tamoyillari deganda, shu tarmoqning barcha institutlari va
normalarini qamrab oladigan, ularning mazmunini belgilab beruvchi hamda huquq
qo‘llash amaliyotini yo‘naltiruvchi fundamental qoidalar tushuniladi. 19
Jinoyat huquqi tamoyillari huquqning umumiy tamoyillaridan farqli
ravishda, jinoyat huquqiga xos o‘ziga xos xususiyatlarni aks ettiradi. Ular faqat
g‘oyaviy yo‘nalish berib qolmay, huquqiy ahamiyatga ham ega normalar sifatida
Jinoyat kodeksida mustahkamlangan. 20
Jinoyat huquqi tamoyillarining ahamiyati quyidagilarda ko‘rinadi:
Birinchidan, normativ-yo‘naltiruvchi funksiya: tamoyillar qonun chiqaruv organi
uchun jinoyat qonunchiligini yaratishda yo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. Qonun
chiqaruvchi yangi normalar yaratayotgan да tamoyillardan kelib chiqishi kerak.
Ikkinchidan, talqin qilish funksiyasi: sud va huquq-tartibot organlari qonunni talqin
qilish va qo‘llashda tamoyillarni mezon sifatida qo‘llaydi. Qonun matni noaniq
bo‘lganda tamoyillar to‘g‘ri talqin qilishga yordam beradi.
Uchinchidan, qonun bo‘shliqlarini to‘ldirish funksiyasi: jinoyat qonunchiligidagi
bo‘shliqlar tamoyillar asosida hal etiladi. Masalan, jinoyat sodir etilgan, ammo u
bevosita JKda ko‘rsatilmagan hollarda tamoyillarga murojaat qilinishi mumkin.
To‘rtinchidan, kafolat funksiyasi: tamoyillar fuqarolarning jinoyat huquqiy
munosabatlaridagi huquqlarining asosiy kafolati bo‘lib xizmat qiladi.
Jinoyat huquqi tamoyillarini turli mezonlar asosida tasniflash mumkin.
Manbasiga ko‘ra: konstitutsiyaviy tamoyillar (Konstitutsiyada mustahkamlangan)
va tarmoq tamoyillari (Jinoyat kodeksida bevosita ifodalangan)ga bo‘linadi.
19
20
Alimov S.B. Jinoyat huquqining asosiy tamoyillari. — Toshkent: Fan, 2019. — 56-b.
16

Qamrov doirasiga ko‘ra: umumhuquqiy tamoyillar (barcha huquq tarmoqlariga
xos), tarmoqlararo tamoyillar (bir necha tarmoqqa oid) va tarmoq tamoyillari (faqat
jinoyat huquqiga xos)ga bo‘linadi. 21
Umumhuquqiy tamoyillarga qonuniylik, adolat, insonparvarlik,
demokratizm kiradi. Bu tamoyillar nafaqat jinoyat huquqida, balki barcha huquq
tarmoqlarida o‘z aksini topadi. Tarmoq tamoyillariga esa aybdorlik, muqarrarlik,
jazoning shaxsiyligi kabilar kiradi — ular xususan jinoyat huquqiga xos.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 3–9-moddalarida quyidagi
asosiy tamoyillar mustahkamlangan: qonuniylik tamoyili (3-modda); fuqarolarning
qonun va sud oldida tengligi tamoyili (4-modda); aybdorlik tamoyili (5-modda);
adolat tamoyili (6-modda); insonparvarlik tamoyili (7-modda); demokratizm
tamoyili (8-modda). 22
Xorijiy huquqshunos olimlar ham jinoyat huquqi tamoyillarini har xil
mezonlar bo‘yicha tasniflaydi. Masalan, nemis huquqshunosligida qonuniylik
tamoyili, aybdorlik tamoyili va mutanosiblik tamoyili asosiy tamoyillar sifatida
e'tirof etiladi. 23
Tamoyillarning o‘zaro aloqadorligi shundan iboratki, ular bir-birini
to‘ldiradi va bir-birisiz to‘liq ma'nosini yo‘qotadi. Masalan, qonuniylik tamoyili
aybdorlik tamoyili bilan uzviy bog‘liq — faqat qonunda nazarda tutilgan holatlarda
va faqat aybli shaxs javobgar bo‘lishi mumkin. Adolat tamoyili insonparvarlik
tamoyili bilan muvozanatda bo‘lib, bu ikki tamoyil birgalikda jazo tayinlashning
asosiy mezonlarini belgilaydi.
Tamoyillarning normativ mustahkamlanishi ularning huquqiy ahamiyatini
yanada kuchaytiradi. Ular faqat nazariy konstruksiya bo‘lib qolmay, bevosita
21
22
23
Jescheck H.H., Weigend T. Lehrbuch des Strafrechts. Allgemeiner Teil. — Berlin: Duncker & Humblot, 2019. —
45- б .
17

qonun kuchiga ega qoidalar sifatida talqin qilinishi kerak. Shuning uchun sud
amaliyotida tamoyillarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat etish mumkin va zarur. 24
Tamoyillar rivojlanishda ham turgan emas. Jamiyatning taraqqiyoti,
demokratik va huquqiy davlat qurishning chuqurlashishi bilan tamoyillarning
mazmuni ham boyib boradi. Masalan, insonparvarlik tamoyili O‘zbekistonda
so‘nggi o‘n yilliklarda yangi mazmun kasb etdi — o‘lim jazosining bekor qilinishi,
muqobil jazo turlarining kengaytirilishi buning yorqin misolidir.
Jinoyat huquqi tamoyillari bir necha jihatdan tasniflanadi. Avvalo, ular
umumhuquqiy tamoyillarga bo‘linadi. Bunday tamoyillar barcha huquq sohalari
uchun xos bo‘lib, jinoyat huquqida ham qo‘llaniladi. Bularga qonuniylik,
fuqarolarning qonun oldida tengligi, insonparvarlik, adolatlilik va demokratizm
kabi tamoyillar kiradi. Masalan, qonuniylik tamoyili har qanday jinoiy javobgarlik
faqat qonunga asoslanishi kerakligini bildiradi.
Shuningdek, jinoyat huquqiga xos maxsus tamoyillar ham mavjud. Ular
aynan jinoyat huquqining o‘ziga tegishli bo‘lib, boshqa huquq sohalarida to‘liq
uchramaydi. Bularga aybdorlik uchun javobgarlik, javobgarlikning muqarrarligi,
jazoning individualligi kabi tamoyillar kiradi. Masalan, aybdorlik tamoyiliga ko‘ra,
shaxs faqat o‘zi aybdor bo‘lgan qilmishi uchun javob beradi.
Tamoyillarni mazmuniga ko‘ra ham tasniflash mumkin. Ayrim tamoyillar
inson huquq va erkinliklarini himoya qilishga qaratilgan bo‘lsa, boshqalari jazo
tizimining adolatli va samarali ishlashini ta’minlashga xizmat qiladi. Masalan,
insonparvarlik tamoyili shaxsning sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilishni talab
etsa, adolatlilik tamoyili jinoyat va jazo o‘rtasidagi mutanosiblikni ifodalaydi.
Bundan tashqari, jinoyat huquqi tamoyillari normativ va nazariy tamoyillarga
ham ajratiladi. Normativ tamoyillar qonunchilikda bevosita mustahkamlangan
bo‘lib, ular majburiy kuchga ega. Nazariy tamoyillar esa huquqshunos olimlar
tomonidan ishlab chiqilgan ilmiy qarashlar va konsepsiyalar asosida shakllanadi.
Jinoyat huquqi tamoyillarining asosiy vazifasi jamiyatda qonun ustuvorligini
ta’minlash, jinoyatchilikning oldini olish, inson huquqlarini himoya qilish hamda
24
Rashidov B.X. O'zbekiston Respublikasi Jinoyat huquqi (Umumiy qism). — Toshkent: TDYU, 2022. — 92-b.
18

adolatli sudlovni amalga oshirishdan iboratdir. Shu sababli ushbu tamoyillar
jinoyat huquqining poydevori hisoblanadi va barcha jinoiy-huquqiy normalarning
mazmunida o‘z aksini topadi.
Jinoyat huquqining asosiy tamoyillari va ularning qonunchilikdagi
ifodalanishi
Qonuniylik tamoyili (nullum crimen, nulla poena sine lege — «jinoyat yo‘q,
jazo yo‘q, qonunsiz»). Bu tamoyil jinoyat huquqining poydevori bo‘lib,
O‘zbekiston Respublikasi JKning 3-moddasida mustahkamlangan. Ushbu modda
shuni belgilaydi: jinoyatlilik va jazolanishni belgilovchi yagona qonun Jinoyat
kodeksidir. Jinoyat sodir etganlikda aybdor deb topilgan shaxslarga nisbatan ushbu
Kodeksdagidan og‘irroq jazo tayinlanishi mumkin emas. 25
Qonuniylik tamoyilining tarixiy ildizlari Rim huquqiga borib taqaladi. XVIII
asrda Chezare Bekkariya («Jinoyatlar va jazolar haqida», 1764) va fransuz
ma'rifatparvarlari bu tamoyilni zamonaviy huquqiy ma'noda shakllantirdi. Bugungi
kunda bu tamoyil deyarli barcha demokratik davlatlar jinoyat qonunchiligida
mustahkamlangan. 26
Qonuniylik tamoyili to‘rtta tarkibiy qismni o‘z ichiga oladi:
Birinchidan, «lex scripta» — yozma qonun talabi. Jinoyat faqat yozma qonunda
ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak. Odatiy huquq, huquqiy an'analar yoki ijtimoiy
normalar asosida shaxsni jinoiy javobgarlikka tortish mumkin emas.
Ikkinchidan, «lex praevia» — qonunning oldindan mavjudligi. Shaxs faqat qilmish
sodir etilgunga qadar kuchga kirgan qonunda ko‘rsatilgan xatti-harakat uchun
javob beradi. Qonunning orqaga qaytib qo‘llanilishi taqiqlanadi.
Uchinchidan, «lex certa» — qonunning aniqligi. Jinoyat tarkibi aniq va tushunarli
ifodalangan bo‘lishi kerak. Noaniq, ikki ma'noli yoki haddan tashqari keng
qo‘llaniladigan ta'riflar qonuniylik tamoyilini buzadi.
25
26
Nazarov O'. Jinoyat huquqida qonuniylik tamoyilining ahamiyati // Huquq va hayot jurnali. — 2022. — №3. —
46-b.
19

To‘rtinchidan, «lex stricta» — qiyos taqiqi. O‘xshash qonunni qiyos yo‘li bilan
qo‘llash taqiqlanadi, ya'ni shaxs JKda bevosita ko‘rsatilmagan xatti-harakat uchun
jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emas.
Qonuniylik tamoyilining muhim aspekti — qonunning orqaga qaytib
qo‘llanilmaslik qoidasi. JKning 10-moddasiga muvofiq, jinoyatlilik va jazolanishni
belgilovchi qonun orqaga qaytarib qo‘llanilmaydi. Biroq shaxs ahvolini
yengillashtiruvchi yoki javobgarlikni bartaraf etuvchi qonun orqaga qaytarib
qo‘llaniladi. 27
Fuqarolarning qonun va sud oldida tengligi tamoyili JKning 4-moddasida
mustahkamlangan. Ushbu tamoyilga ko‘ra, jinoyat sodir etgan shaxslar irqi,
millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e'tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqei, jinsi,
ta'limi, mulkiy ahvoli va boshqa holatlarga qaramasdan qonun va sud oldida
tengdir. 28
Tenglik tamoyili O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 18-
moddasida ham mustahkamlangan: «O‘zbekiston Respublikasida barcha fuqarolar
bir xil huquq va erkinliklardan foydalanadi hamda jinsi, irqi, millati, tili, dini,
ijtimoiy kelib chiqishi, e'tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qat'i nazar, qonun
oldida tengdirlar». 29
Tenglik tamoyilining amaliy ahamiyati katta. Sudlar jinoyat ishlarini
ko‘rishda shaxsning ijtimoiy holatiga, mansabiga, obro‘siga qaramasdan qonunni
bir xil qo‘llashi kerak. Mansabdor shaxslar o‘z mansabini suiiste'mol qilgan holda
jinoyat sodir etganda, ular oddiy fuqarolar kabi, hatto og‘irroq jazo olishlari
mumkin. 30
Aybdorlik tamoyili (5-modda) jinoyat huquqining eng fundamental
tamoyillaridan biri bo‘lib, aybsiz javobgarlikni taqiqlaydi. Ushbu tamoyilga ko‘ra,
27
O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. — 10-modda.
28
29
30
Nazarov O'. Jinoyat huquqida qonuniylik tamoyilining ahamiyati // Huquq va hayot jurnali. — 2022. — №3. —
50-b.
20

qonunda nazarda tutilgan va aybli ravishda sodir etilgan qilmish uchungina jinoiy
javobgarlikka tortilish mumkin. Tasodifiy zarar yetkazish jinoiy javobgarlikni
istisno etadi. 31
Aybdorlik tamoyili «aybsizlik prezumpsiyasi» bilan uzviy bog‘liq: har bir
shaxs, uning aybdorligi qonunda belgilangan tartibda isbotlanmaguncha va sud
hukmi bilan e'tirof etilmaguncha, aybsiz hisoblanadi. 32
Jinoyat huquqida aybning ikki shakli mavjud: qasd (to‘g‘ri va egri) hamda
ehtiyotsizlik (o‘zini haddan ortiq baholash va e'tiborsizlik). To‘g‘ri qasdda shaxs
jinoyatning ijtimoiy xavfliligini anglab, uni sodir etishni xohlaydi. Egri qasdda
shaxs jinoyatning ijtimoiy xavfliligini anglab, lekin uni xohlamagan holda sodir
etishiga yo‘l qo‘yadi. 33
Adolat tamoyili (6-modda) jinoyatchi va jinoyatga nisbatan adolatli
munosabatda bo‘lishni talab etadi. Bu tamoyilga ko‘ra, jazo va boshqa jinoyat
huquqiy ta'sir choralarining jinoyatning og‘irligiga, sodir etish sharoitlariga va
jinoyatchi shaxsiga muvofiq bo‘lishi zarur. Bir xil jinoyat uchun ikki marta jazo
tayinlash taqiqlanadi. 34
Adolat tamoyili jazo tayinlashning umumiy asoslarida o‘z aksini topgan.
Sudlar jazo tayinlashda jinoyatning og‘irlik darajasini, sodir etilish motivini va
maqsadini, aybdorning shaxsini, yengillashtiruvchi va og‘irlashtiruvchi holatlarni
hisobga olishi lozim. 35
Adolat tamoyilining muhim jihati — ne bis in idem qoidasi, ya'ni bir xil
qilmish uchun ikki marta jazolanmaslik. Bu qoida O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasida ham mustahkamlangan bo‘lib, xalqaro huquqning umumiy e'tirof
etilgan normasi hisoblanadi. 36
31
32
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. — 26-modda.
33
Toshmatov J.K. Aybdorlik tamoyili va aybsizlik prezumpsiyasi: o'zaro bog'liqlik // Yuridik fanlar axboroti. —
2023. — №1. — 19-b.
34
O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. — 6-modda.
35
O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. — 54-modda.
36
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. — 13-modda.
21

Insonparvarlik tamoyili (7-modda) shundan iboratki, O‘zbekiston
Respublikasining jinoyat qonunchiligi fuqarolar xavfsizligini ta'minlashga
qaratilgan bo‘lib, shaxsning qadr-qimmatini kamsitishga, insoniy muomilaga yo‘l
qo‘ymaydi. Jazoning maqsadi jinoyatchi shaxsni isloh qilish va uning qayta jinoyat
sodir etishining oldini olishdir. 37
Insonparvarlik tamoyilining amaliy namoyon bo‘lishi ko‘p qirralidir.
Birinchidan, ölüm jazosining qo‘llash doirasining keskin qisqartirilishi va amalda
to‘xtatilishi. 2008-yildan boshlab O‘zbekistonda ölüm jazosi umrbod ozodlikdan
mahrum qilish jazosi bilan almashtirildi. 38
Ikkinchidan, voyaga etmaganlar va ayollarning jinoyat huquqiy ahvolini
yengillashtiruvchi qoidalar. JKda voyaga etmagan jinoyatchilar uchun maxsus
normalar mavjud bo‘lib, ularga nisbatan ko‘p hollarda muqobil jazo turlari
qo‘llaniladi. Homilador ayollar va yosh bolali onalarga nisbatan ham imtiyozli
qoidalar belgilangan.
Uchinchidan, muqobil jazo turlarining kengaytirilishi. Islohotlar natijasida
muayyan muddat ozodlikni cheklash, ijtimoiy foydali ishlar, jarima kabi jazo
turlari kengaytirildi. Bu esa ozodlikdan mahrum qilishning oldini olishga va
jinoyatchilarni jamiyatga qaytarishga xizmat qiladi. 39
To‘rtinchidan, jazoni o‘tash sharoitlariga oid talablar. Jazoni ijro etish
qonunchiligi mahkumlarning insoniy sharoitlarda saqlash, tibbiy yordam olish,
ta'lim va kasbga o‘rgatish huquqlarini kafolatlaydi. 40
Demokratizm tamoyili (8-modda) jinoyatchilikka qarshi kurashda jamoat
tashkilotlari va fuqarolarning ishtiroki imkoniyatini ta'minlaydi. Ushbu tamoyil
jinoyat huquqida ommaviy kechirish, jamoat ta'siri choralarini qo‘llash, shartli
ozod qilish kabi institutlarda o‘z aksini topadi. 41
37
O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. — 7-modda.
38
Yusupova M.A. Insonparvarlik tamoyilining jinoyat qonunchiligidagi ifodalanishi // O'zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisi huzuridagi Qonunchilik muammolari instituti axboroti. — 2021. — №2. — 34-b.
39
Yusupova M.A. Insonparvarlik tamoyilining jinoyat qonunchiligidagi ifodalanishi // O'zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisi huzuridagi Qonunchilik muammolari instituti axboroti. — 2021. — №2. — 38-b.
40
Ikromov B.A., Toshqulov A.T. Jinoyat huquqi: Darslik. — Toshkent: Yuridik adabiyotlar, 2021. — 95-b.
41
O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. — 8-modda.
22

Muqarrarlik tamoyili — jinoyat sodir etgan har bir shaxs muqarrar ravishda
javobgarlikka tortilishi lozim degan qoidani anglatadi. Bu tamoyil jinoyat
qonunchiligida bevosita shaklda mustahkamlangan bo‘lmasa-da, uning mohiyati
JK normalaridan kelib chiqadi. Muqarrarlik tamoyili prevensiya (oldini olish)
funksiyasini bajaradi. 42
Tamoyillarning o‘zaro munosabati va muvozanati jinoyat huquqining to‘g‘ri
tatbiq etilishi uchun muhim ahamiyatga ega. Qonuniylik tamoyili davlat
hokimiyatining o‘zboshimchaligini cheklasa, tenglik tamoyili jinoyat qonunining
adolatli va bir xilda qo‘llanilishini ta'minlaydi. Aybdorlik tamoyili aybsizlarning
jazolanmasligini kafolatlasa, adolat tamoyili jazoning mutanosibligi va asosliligini
ta'minlaydi.
Insonparvarlik tamoyili esa barcha tamoyillarni inson qadr-qimmati va
huquqlari prizmasi orqali ko‘rib chiqishni talab etadi. U nafaqat jazoning insoniy
chegaralarini belgilaydi, balki jinoyat huquqiy siyosatning butun yo‘nalishini
belgilab beradi — jazolash emas, balki isloh qilish va oldini olish. 43
Tamoyillarning xalqaro huquq bilan munosabati ham muhim. BMT Bosh
Assambleyasining 1990-yilda qabul qilgan «Jinoiy javobgarlik sohasidagi asosiy
tamoyillar» rezolyutsiyasi, Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa konventsiyasi va
boshqa xalqaro hujjatlar O‘zbekiston jinoyat huquqidagi tamoyillar bilan uyg‘un
keladi. Bu esa O‘zbekiston jinoyat huquqining xalqaro standartlarga muvofiqligini
ko‘rsatadi.
O zbekiston Respublikasi jinoyat huquqining umumiy tamoyillari jamiyatdaʻ
qonun ustuvorligini ta’minlash, inson huquq va erkinliklarini himoya qilish hamda
jinoyatchilikning oldini olishga xizmat qiladigan asosiy huquqiy qoidalardan
iboratdir. Ushbu tamoyillar jinoyat huquqining mazmuni, vazifasi va qo llanish
ʻ
tartibini belgilab beradi.
Jinoyat huquqining eng muhim tamoyillaridan biri qonuniylik tamoyilidir. Bu
tamoyilga ko ra, faqat qonunda jinoyat deb belgilangan qilmish uchungina jinoiy
ʻ
42
Alimov S.B. Jinoyat huquqining asosiy tamoyillari. — Toshkent: Fan, 2019. — 89-b.
43
Qalandarov X.R. O'zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligining rivojlanishi. — Toshkent: Adolat, 2020. —
134-b.
23

javobgarlik belgilanadi. Hech kim qonunda ko rsatilmagan harakat yokiʻ
harakatsizlik uchun jazoga tortilishi mumkin emas. Shuningdek, jazo ham faqat
sud hukmi asosida va qonunga muvofiq qo llaniladi.
ʻ
Fuqarolarning qonun oldida tengligi tamoyili ham jinoyat huquqining asosiy
mezonlaridan biridir. Unga ko ra, shaxsning millati, jinsi, irqi, tili, dini, ijtimoiy
ʻ
kelib chiqishi, mansabi yoki moddiy ahvoli qanday bo lishidan qat’i nazar, barcha
ʻ
fuqarolar qonun oldida teng hisoblanadi. Jinoyat sodir etgan har bir shaxs bir xil
huquqiy mezonlar asosida javobgarlikka tortiladi.
Aybdorlik uchun javobgarlik tamoyiliga ko ra, shaxs faqat o zi aybdor
ʻ ʻ
bo lgan jinoyat uchun javob beradi. Agar shaxsning aybi isbotlanmasa, unga jazo
ʻ
qo llanilishi mumkin emas. Bu tamoyil inson huquqlarini himoya qilishda muhim
ʻ
o rin tutadi va asossiz jazolashning oldini oladi.
ʻ
Adolatlilik tamoyili jinoyat va jazo o rtasidagi mutanosiblikni anglatadi.
ʻ
Ya’ni sodir etilgan jinoyatning og irligi, uning oqibatlari, shaxsning aybi va
ʻ
boshqa holatlar inobatga olinib, unga mos jazo belgilanadi. Juda yengil jinoyat
uchun haddan tashqari og ir jazo tayinlash yoki aksincha, og ir jinoyat uchun
ʻ ʻ
yengil jazo berish adolat tamoyiliga zid hisoblanadi.
Insonparvarlik tamoyili jinoyat huquqida inson sha’ni va qadr-qimmatini
hurmat qilishga asoslanadi. Jazo shaxsni qiynash yoki uning insoniy qadrini
kamsitish maqsadini ko zlamaydi. Jinoyat sodir etgan shaxsni tuzatish, uni
ʻ
jamiyatga qayta moslashtirish va yangi jinoyatlarning oldini olish asosiy maqsad
hisoblanadi. Shu sababli qonunchilikda afv etish, jazoni yengillashtirish yoki
shartli hukm qilish kabi insonparvar institutlar mavjud.
Javobgarlikning muqarrarligi tamoyili ham muhim ahamiyatga ega. Bu
tamoyilga ko ra, jinoyat sodir etgan har bir shaxs albatta javobgarlikka tortilishi
ʻ
kerak. Jinoyatning ochilmay qolishi yoki aybdorning jazodan qochib ketishi
jamiyatda huquqiy tartibga salbiy ta’sir ko rsatadi. Shu bois davlat jinoyatchilikka
ʻ
qarshi kurashishda ushbu tamoyilga tayanadi.
24

Demokratizm tamoyili esa jinoyat huquqining xalq manfaatlariga xizmat
qilishini bildiradi. Jinoyat qonunchiligi jamiyatning huquqiy ongiga, inson
huquqlariga va xalqaro huquq normalariga mos ravishda rivojlantiriladi.
Umuman olganda, O zbekiston Respublikasi jinoyat huquqining umumiyʻ
tamoyillari huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini shakllantirishda muhim o rin
ʻ
tutadi. Ushbu tamoyillar jinoyat qonunchiligining mazmunini belgilab, adolatli
sudlovni ta’minlash hamda inson huquqlarini himoya qilishga xizmat qiladi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, O‘zbekiston Respublikasi jinoyat
huquqining umumiy tamoyillari huquqiy davlat qurishning muhim unsuri bo‘lib,
ularning to‘liq va izchil tatbiq etilishi fuqarolar huquqlarini himoya qilish,
jinoyatchilikka qarshi samarali kurash olib borish va adolatli sud amaliyotini
ta'minlash garovidir. 44
44
Ikromov B.A., Toshqulov A.T. Jinoyat huquqi: Darslik. — Toshkent: Yuridik adabiyotlar, 2021. — 110-b.
25

XULOSA
Ushbu kurs ishi davomida O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqining
umumiy tamoyillari keng ko‘lamda o‘rganildi. Olib borilgan tadqiqot natijasida
quyidagi xulosalarga kelindi.
Birinchidan, jinoyat huquqi — bu jamiyatning eng muhim ne'matlarini
jinoyatlardan himoya qiluvchi va jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan
javobgarlik choralarini belgilovchi huquqiy normalar majmuidir. U boshqa huquq
tarmoqlaridan predmeti (jinoyatlar sohasidagi ijtimoiy munosabatlar), metodi
(taqiqlovchi-majburlov), manbai (yagona Jinoyat kodeksi), subyektlari tarkibi
(faqat jismoniy shaxslar) va javobgarlik xususiyatlari jihatidan tubdan farqlanadi.
Ikkinchidan, O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqining tizimi kontinental
huquq an'anasiga muvofiq Umumiy va Maxsus qismlardan iborat. Umumiy qism
jinoyat huquqining asosiy tushunchalari va institutlarini, Maxsus qism esa
muayyan jinoyat turlarini tartibga soladi. Bu tizim jinoyat qonunchiligini izchil va
mantiqan uyg‘un tarzda tartibga solish imkonini beradi.
Uchinchidan, jinoyat huquqining yagona va asosiy manbai — Jinoyat
kodeksi — qonuniylik tamoyilining mustahkam kafolati hisoblanadi. Xalqaro
huquq normalari va O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi esa jinoyat
qonunchiligi uchun konstitutsiyaviy va xalqaro-huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
To‘rtinchidan, jinoyat huquqining umumiy tamoyillari — qonuniylik,
tenglik, aybdorlik, adolat, insonparvarlik, demokratizm va muqarrarlik tamoyillari
— bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda faoliyat yuritadi. Ular jinoyat qonunchiligini
yaratish va qo‘llashning asosiy yo‘naltiruvchi g‘oyalari sifatida hal qiluvchi
ahamiyatga ega.
Beshinchidan, qonuniylik tamoyili (nullum crimen sine lege) jinoyat
huquqining eng muhim tamoyili bo‘lib, davlat hokimiyatining o‘zboshimchaligini
chegaralaydi va fuqarolarning jinoyat huquqiy ahamiyatini kafolatlaydi. Ushbu
tamoyil to‘rtta tarkibiy qismdan — yozma qonun talabi, qonunning oldindan
mavjudligi, qonunning aniqligi va qiyos taqiqidan iborat.
26

Oltinchidan, aybdorlik tamoyili aybsiz javobgarlikni taqiqlaydi va «aybsizlik
prezumpsiyasi» bilan birga fuqarolarning jinoyat huquqiy himoyasining muhim
kafolatini tashkil etadi. Aybning ikki shakli — qasd va ehtiyotsizlik — jinoiy
javobgarlikning subyektiv asosini belgilaydi.
Yettinchidan, adolat va insonparvarlik tamoyillari bir-birini to‘ldiruvchi
tamoyillar sifatida jazo tayinlash va ijro etishda insoniy yondashuvni ta'minlaydi.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda amalga oshirilgan islohotlar — ölüm jazosini bekor
qilish, muqobil jazo turlarini kengaytirish, jinoyat qonunchiligini liberallashtirish
— insonparvarlik tamoyilining amaliy ahamiyatining oshib borayotganidan dalolat
beradi.
Sakkizinchidan, O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqining umumiy
tamoyillari xalqaro standartlarga muvofiq bo‘lib, mamlakatimizning xalqaro
miqyosdagi huquqiy integratsiyasini aks ettiradi. BMT hujjatlarida va xalqaro
konventsiyalarda mustahkamlangan tamoyillar milliy jinoyat qonunchiligida o‘z
aksini topgan.
To‘qqizinchidan, tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, jinoyat huquqi tamoyillarini
amalda to‘liq tatbiq etish huquqiy ong va huquqiy madaniyatni oshirishni, sud va
huquq-tartibot organlarining malakasini yuksaltirishni talab etadi. Tamoyillar faqat
qog‘ozda qolmay, har bir jinoyat ishini ko‘rishda bevosita qo‘llanilishi lozim.
O‘ninchidan, kelajakdagi takomillashtirish yo‘nalishlari sifatida
quyidagilarni tavsiya etish mumkin: tamoyillarni qonunchilikda yanada aniqroq va
to‘liqroq mustahkamlash; tamoyillarga asoslangan sud amaliyotini shakllantirish
va umumlashtirish; huquqiy ta'lim tizimida tamoyillarni o‘rgatishni kuchaytirish;
xalqaro hamkorlik doirasida yangi tamoyillar va standartlarni o‘rganish va milliy
qonunchilikka tadbiq etish.
Shunday qilib, O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqining umumiy
tamoyillari zamonaviy demokratik huquqiy davlat qurishning muhim unsuri bo‘lib,
ularning izchil va to‘liq tatbiq etilishi fuqarolar huquqlarini himoya qilish,
jinoyatchilikka qarshi samarali kurash olib borish va adolatli jamiyat barpo
etishning garovidir.
27

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar:
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (2023-yil yangilangan tahriri). —
Toshkent: O‘zbekiston, 2023. — 80 b.
2. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 1994-yil 22-sentyabrda qabul
qilingan (2024-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra). — Toshkent: Adolat, 2024. — 456 b.
3. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. 1994-yil 22-
sentyabrda qabul qilingan. — Toshkent: Adolat, 2024. — 512 b.
4. O‘zbekiston Respublikasining «Jinoiy javobgarlikni liberallashtirish
to‘g‘risida»gi Qonuni. 2001-yil 29-avgust, 257-II-son.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 14-maydagi «O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi»ga oid
Farmoni.
II. Monografiya va darsliklar:
6. Rashidov B.X. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat huquqi (Umumiy qism):
Darslik. — Toshkent: TDYU nashriyoti, 2022. — 348 b.
7. Ikromov B.A., Toshqulov A.T. Jinoyat huquqi: Darslik. — Toshkent: Yuridik
adabiyotlar, 2021. — 420 b.
8. Alimov S.B. Jinoyat huquqining asosiy tamoyillari: Monografiya. — Toshkent:
Fan, 2019. — 196 b.
9. Qalandarov X.R. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligining
rivojlanishi: Monografiya. — Toshkent: Adolat, 2020. — 228 b.
10. Sobirov A.N. Jinoyat huquqi: Umumiy va Maxsus qism. — Toshkent: Yuridik
fan, 2023. — 512 b.
III. Ilmiy maqolalar:
28

11. Nazarov O‘. Jinoyat huquqida qonuniylik tamoyilining ahamiyati // Huquq va
hayot jurnali. — 2022. — №3. — B. 45–52.
12. Yusupova M.A. Insonparvarlik tamoyilining jinoyat qonunchiligidagi
ifodalanishi // O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Qonunchilik
muammolari instituti axboroti. — 2021. — №2. — B. 33–40.
13. Toshmatov J.K. Aybdorlik tamoyili va aybsizlik prezumpsiyasi: o‘zaro
bog‘liqlik // Yuridik fanlar axboroti. — 2023. — №1. — B. 18–26.
14. Xoliqov D.B. Adolat tamoyili jinoyat huquqida: nazariya va amaliyot //
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi axboroti. — 2022. — №4. — B. 62–70.
15. Mirzayev F.R. O‘zbekiston jinoyat qonunchiligini liberallashtirish: yutuqlar va
muammolar // Huquqshunoslik. — 2023. — №2. — B. 88–97.
IV. Xorijiy adabiyotlar:
16. Уголовное право России. Общая часть / Под ред. В.Н. Кудрявцева. — М.:
Юрист, 2020. — 624 с.
17. Комментарий к Уголовному кодексу Российской Федерации / Под ред.
А.А. Чекалина. — М.: Юрайт, 2021. — 780 с.
18. Мoамеджанов Б.А. Принципы уголовного права Республики Казахстан.
— Алматы: Жеті жарғы, 2020. — 184 с.
19. Jescheck H.H., Weigend T. Lehrbuch des Strafrechts. Allgemeiner Teil. 6.
Auflage. — Berlin: Duncker & Humblot, 2019. — 920 S.
20. Pradel J. Droit pénal comparé. 4e éd. — Paris: Dalloz, 2021. — 848 p.
V. Internet manbalari:
21. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy ma'lumotlar bazasi. — URL:
https://lex.uz (murojaat qilingan sana: 2024-yil 15-noyabr).
22. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti. — URL: https://court.gov.uz
(murojaat qilingan sana: 2024-yil 15-noyabr).
29

Купить