O‘zbekiston Respublikasi sharoitida ijtimoiy pedagogning ishi xususiyatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekiston Respublikasi sharoitida ijtimoiy pedagogning ishi xususiyatlari

Купить

MAVZU: O‘zbekiston Respublikasi sharoitida ijtimoiy pedagogning ishi
xususiyatlari.
REJA:
1.Umumiy o‘rta ta'lim maktablarining ijtimoiy funksiyalari.
2.Maktabdan tashqari vaqtni to‘g‘ri tashkil etishda ijtimoiy pedagogning
o‘mi.
3. Tengqurlar jamoasi va bolalar submadaniyati.
4.Maktabda pedagogik jihatdan me'yordan og‘ishganlar bilan ijtimoiy
pedagogning olib boradigan ishlari shakl, metod va vositalari.
5.Ijtimoiy pedagogning o‘quvchilarni kasb tanlashga yo‘naltirishga oid
vazifalari.

Maktab yoshidagi bolalar bilan ijtimoiy pedagogik ish olib borish
maktabgacha tarbiya muassasalaridagi ijtimoiy pedagogik ishdan tubdan farq
qiladi. Bu faoliyat o’quvchilarning doimiy kamol topishlari va ta’lim olishlariga
bog’liq maktabdagi ijtimoiy pedagogik faoliyatning barcha jihatlarini bir bobda
ochib berishning iloji yo’q shuning uchun biz eng muhim vaziyatlarini ochib
berishga harakat qilamiz. respublikamizda maktab o’quvchilari bilan ijtimoiy
pedagogik ish olib borish rivojlanmoqda. u qisman moziy tajribasi, qisman
zamonaviy pedagogik tibbiy, psixologik, yuridik faoliyat turlariga tayanib ish olib
bormoqda. So’nggi yillarda pedagogik jamoalar ham paydo bo’lib, ularda maktab
nafat ta’lim-tarbiya masalalarini balki o’quvchining boshqa bir qator ijtimoiy
muammolarini ham yechmoqda.
Davlatimizdagi o’zgarishlar mavjud ta’lim tizimiga ham o’z ta’sirini
ko’rsatdi. CHunki unda jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy inqirozi aks
etmasligi mumkin emas. Umumta’lim maktabi o’zining o’quv, tarbiya va ijtimoiy
funksiyalarini ko’rib chiqib birinchi o’ringa quyidagi ijtimoiy funksiyalarni
qo’yishi kerak edi:
1. Ta’lim to’g’risidagi qonun, Kadrlar tayyorlash milliy dasturini
bajarish lozim edi., biroq ta’lim bolalar va o’smirlar manfaati
asosida tashkil qilinmoqda.
2. Maktabda tarbiya ishini ta’lim bilan teng yuritish.
3. Maktab faoliyatini qayta yo’naltirish.
4. Maktab ishini, bolalar faolligini oshirish, turli bolalar klublari
tuzishga asoslash.
Maktabning asosiy ijtimoiy vazifasi bolaning ta’lim-tarbiya olishga bo’lgan
huquqini amalga oshirish hisoblanadi. Zamonaviy maktab sharoitlarida bolalarning
ijtimoiy pedagogik himoyasi quyidagicha amalga oshmoqda:
Maktab ma’muriyati , sinf rahbarlari, guruh tarbiyachilari, kam ta’minlangan
oilalar farzandalriga moddiy yordam, bepul ovqatlanish tashkil qilishadi. Sinf
rahbarlarning bolaning oiladagi holatini o’rganishadi. qiyin bolalar bilan alohida
shug’ullanishadi.

Maktabda psixologlar bola qobiliyatlari va qiziqishlarini o’rganishadi.
Psixoterapevt va psixologlar ota-onalar va bolalarga maslahat berishadi va yordam
berishadi.
Maktabda mavjud bo’lgan sog’liqni saqlash xizmati maktab o’quvchilarini
tibbiy ko’rikdan o’tkazishadi, jismoniy tarbiya guruhlari tuzishadi, kuchsiz
bolalarga maxsus ovqatlanish tashkil qilishadi, karantin sinflarini nazorat qilishadi.
Maktabda ijtimoiy ishga maktab direktori yordamchilaridan biri rahbarlik
qiladi. Tarbiya ishlari bo’yicha direktor o’rinbosari maktabning maktabgacha
tarbiya muassasalari, turli hukumat tashkilotlari bilan aloqasiga katta e’tibor
qaratadi.
Ota-onalar qo’mitasi ham o’z o’rnida tarbiyasi og’ir bilan ishlashga yordam
beradi. Turli davlatlarda ijtimoiy pedagog ishiga ikki yondashuv mavjud: u
maktab bilan hamkorlik qiladi yoki u maktabning shtatli hodimi hisoblanadi.
Maktab bilan hamkorlik qila turib ijtimoiy pedagog tez-tez maktabga borib
turadi. Ota-onalar va o’quvchilarning o’zaro munosabtlarining yaxshilanishiga
yordam beradi, dars qoldirish sabablarini aniqlaydi. U bolalar bilan qo’pol
munosabatda bo’lgan oilalarni, jismoniy va ruhiy nuqsonli bolalarni aniqlaydi.
Bola yoki oilaga yordam berish maqsadida bolaning uzoq davom etgan kasalligi
sabablarini surishtiradi, bola o’qishda ortda qolmasligi uchun u bilan uyda va
kasalxonada alohida shug’ullanadi. Bola tarbiyasidagi muammolarni xal qilish
uchun huquqshunos, shifokor, militsiya hodimlari xizmatidan foydalanadi.
Ko’pgina g’arbiy yevropa davlatlarida ijtimoiy pedagog maktabning shtatli
xodimi hisoblanadi. U ijtimoiy yordamga muhtoj bolalarni aniqlaydi. Bu bolalar
maktab kursini uzlashtirishga qobiliyati yetmaydigan bolalardir. Bu bolalar maktab
yoki oilada ruhiy tushkunlikni boshdan kechirishadi. Odatda bu bolalar voyaga
yetmaganlar ishlari bo’yicha komissiya ro’yxatida turishadi. Ba’zan bolalar va
ularning atrofidagilar bilan munosabatlarini oydinlashtirish yetarli yordam beradi.
Ijtimoiy pedagog o’quvchining maktabdan tashqari vaqtini tashkillashtirib,
o’z tarbiyaviy ishini olib borishida ota-onalar bilan hamkorlik qiladi. Hamkorlik
yuzasidan seksiya, klublar, har xil mehnat, turistik bo’linmalar tashkil qiladi.

ijtimoiy pedagog pedagogik jamoaning tarbiyasi og’ir bolalar bilan ish olib
borishini tartibgs soladi. U maktab pedagogik jamoasiga doimiy tarzda sinfdagi
psixologik muhit to’g’risida axborot beradi. Aynan shu holat maktabda ijtimoiy
ish olib borishning rejasini tuzishda muhim ahamiyatga ega.
Ijtimoiy pedagog maktabdan haydalgan bolalarga alohida e’tibor qaratishi
kerak. U ularni boshqa maktabga joylashtirishga, yangi jamoaga ko’nikishlariga
yordam ko’rsatadi. ijtimoiy pedagog dasr soatlari vaqtida noqonuniy ishlab yurgan
bolalarni aniqlaydi, ularning o’qish masalasini hal qiladi. U ko’p bolali oilalarning
barcha imtiyozlaridan foydalanishlari, bolalarning reabilitatsion markazlarga
qatnashlarini nazorat qiladi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari va sinf rahbarlari
tumandagi oila va o’quvchilarni o’rganib chiqishadi. ijtimoiy yordamga muhtoj
bolalarga e’tibor berishadi, tarbiyasi og’ir bolalarni tarbiyalashda oilalarga yordam
berishadi.
O’quv ishlari bo’yicha direktor o’rinbosari o’z faoliyatida to’garak,
seksiya, klublarni tashkil qilish, o’tituvchining o’quvchilar bilan indevidual
ishlashini, yashash joyida bolalar bilan konsultatsiya o’tkazish, alohida pedagogik
e’tiborga muhtoj bolalar bilan ish olib borishni nazorat qiladi.
Alohida fanlardan dars beruvchi o’qituvchilar bolalarning qiziqishlarini
o’rganib chiqib, ularni turli to’garak va seksiyalarga jalb qilishadi. Maktabda turli
tadbirlar o’tkazishadi. Bu tadbirlarni o’tkazishda ota-onalar va sobiq o’quvchilar
yordamidan foydalanishadi, maktabga mashhur kishilarni chaqirishadi.
Maktab yoshidagi bolalarning asosiy ijtimoiylashtiruvchi omili bolalar
submadaniyatini shakllantiruvchi tengqurlar jamoasidir. ijtimoiy pedagog bu
hodisalarning funksiyalarini bilishi, ularning o’quvchilarning shaxsiy hislatlari va
ijtimoiy munosabatlarini rivojlantirishdagi o’rinlarini ko’ra olishi lozim.
Tengqurlar jamoasi va bolalar submadaniyati .
Bola ijtimoiylashuvining shartlaridan biri tengqurlar bilan munosabatga
kirishishdir. Bu munosabat bolalar bog’chasi guruhi, maktab sinflari, turli
norasmiy bolalar va o’smirlar birlashmalari kabi kichik guruhlarda shakllanadi.

Bolalar va o’smirlar guruhlarida tengdoshlar orasida fuknsional, emotsional
shaxsiy munosabatlar o’rnatiladi.
Funksional munosabatlar bolalar faoliyatining alohida sohalari (mehnat,
o’qish)da qayd etilgan bo’lib, kattalarning bevosita rahbarligi ostida guruhdagi
xulq-atvor normalarini o’zlashtirish orqali shakllanadi. Tengdoshlar guruhhining
hamma a’zolari ham yosh jihatdan teng bo’lmaydi. Bu guruhga har xil yoshdagi,
biroq umumiy qadriyatlar, munosabatlar tizimi yoki qiziqishlari bilan birlashgan
bolalar ham kirishi mumuikn. Tengdoshlar guruhi a’zolarining soni turlicha
bo’lishi mumkin. O’rtoqlar guruhida 2-3dan 5 gacha, og’aynilar guruhida 7-9
gacha, assatsial guruhlarda 20 tagacha, rasmiy guruhlar-sinf, to’garak va
boshqalarda 30-40 tagacha a’zo bo’lishi mumkin.
Tengqurlar guruhi odatda a’zolarining hududiy yaqinligi asosida
shakllanadi. Tengqurlar guruhi individual qiziqishlarning mos tushishi, rasmiy
tashkilot(sinf,skautlar guruhi va boshqalar) borligi va guruh a’zolari urtasida
shaxsiy munosabatlar mavjudligi tufayli shakllanadi. Bu munosabatlar guruh
a’zolarining xarakter va o’zaro ta’sirlarida, shuningdek sinfda rollarni taqsimlashda
namoyon bo’ladi.
Birinchidan ye takchi ajralib chiqadi. Ekspurimental tadqiqotlarda yetakchisi
bo’lmagan guruh aniqlanmagan. Sohaviy yetakchilar ham bo’lishi mumkin.
Masalan, aqliy, emotsional, ishbilanmon yetakchi bo’lishi mumkin. Tenqurlar
guruhini bir necha parametrlar bo’yicha tasniflashimiz mumkin:
Ijtimoiy tizimidagi yuridik maqomiga ko’ra tengqurlar guruhlari rasmiy ,
ya’ni jamiyat tomonidan tan olingan, biror bir davlat yoki jamoat tashkiloti bilan
bog’liq bo’lgan guruhlar va norasmiy -o’z-o’zidan mavjud bo’lgan guruhlarga
bo’linadi.
ijtimoiy psixologik maqomiga ko’ra ular ikkiga bo’linadi, ya’ni mansublik
guruhi-uning haqaqiy a’zolari mavjud (sinf, sport klubi va boshqalar) va referent
guruhi- bunga inson mansub emas, biroq hayolan tayanadi.
Faoliyat yuritishning barqarorligi va uzoq muddatliligiga qarab doimiy,
vaqtinchalik hamda hodisaviy guruhlarga ajratiladi.

Hudud jihatidan ular hovli, mahalla yoki biror bir muassasa tarkibida faoliyat
yuritishlari mumkin.
Etakchilik borasida ular demokratik va avtoritar guruhlarga bo’linishadi.
So’nggi 10 yilliklarda tengqurlar guruhlari voyaga yetayotgan avlod
ijtimoiylashuvida eng muhim mikroomillardan biriga aylandi. Avvalgi davrlarga
qaraganda ularning o’rni ancha jiddiylashdi, bunga bir qator jarayonlar o’z ta’siri
ko’rsatdi.
Urbanizatsiya shunga olib keldiki, borgan sari ko’p bolalar, o’smirlar
shaharlarda yashashyapti va u yerda ko’proq tengdoshlar bilan muomala qilish
imkoniga ega bo’lishmoqda. bu muomalani kattalar to’liq nazorat qila olishmaydi.
Katta oilaning kichiklashuvi bir bolali va to’liqsiz oilalarning ko’payishi,
oilalarning noto’g’ri tashkillashtirilganligi bolalar uchun oiladagi emotsianal
aloqalarning yetishmovchiligini uydan tashqarida to’ldirish zaruriyatini keltirib
chiqaradi. Umumiy o’rta ma’lumot OAVlar shunga olib keladiki, voyaga
yetayotgan avlod o’zlarining savodxonliklari va madaniy rivojlanishlari darajasiga
ko’ra ancha tenglashib qolishdi. SHuningdek, bolalarning tengqurlar guruhlariga
birlashishlariga nafaqat kiyim-kechak yoki turmak, balki hayot tarzini ham
belgilab beruvchi moda ham ta’sir ko’rsatmoqda.
Bolalar, o’smirlar va o’spirinlar bir vaqtning o’zida bir necha bir-birdan
farqlanuvchi guruhlarga a’zo bo’lishlari mumkin. Rasmiy guruhlar (sinf, sport
to’garagi va boshqalar) bolalar ijtimoiylashuviga ular hayotiy faoliyatining
mazmuni, ularda shakllangan o’zaro munosabatlarning xarakteriga bog’liq
ravishda ta’sir ko’rsatadi. Norasmiy guruhlar bolalar, o’spirinlar va o’smirlar
ijtimoiylashuviga ularning tarkibi, yo’naltirilganligi yetkachilik turiga ko’ra ta’sir
ko’rsatishadi.
Turli yosh va ijtimoiy madaniy xususiyatlarga ega bo’lishiga qaramay
tengqurlar guruhining ijtimoiylashuvdagi funksiyalari universaldir. Birinchidan,
guruh a’zolarini shu jamiyat madaniyatiga o’rgatadi, ya’ni ularning xulq-atvorini
guruh a’zolarining milliy, diniy, mintaqaviy, ijtimoiy mansubligiga moslashtiradi.
Ikkinchidan, tengqurlar guruhlarida ijobiy xulq-atvorga o’rgatiladi. Bu ularga

namunaviy xulq-atvorlarni ko’rsatish, g’ayri ijtimoiy xulq-atvorlarga nisbatan
chora qo’llash orqali amalga oshiriladi. Uinchidan, tengdoshlar guruhlari bolalar,
o’smirlar va o’spirinlarning kattalar, xususan ota-onalar ta’siridan
avtanomlashuvlari jarayonida muhim o’rin tutadi. To’rtinchidan guruh o’z
a’zolariga yosh submadaniyatidan mustaqil bo’lish imkonini beradi.
O’rtoqlar va og’aynilar guruhlari kiyinish, yurish-turish borasida tengdoshlar
jamiyatiga mos bo’lishga harakat qilishadi. SHu bilan bir vaqtda o’z
mustaqilliklarini ham saqlashadi. YA’ni boshqa bolalarni o’z guruhlariga
qo’shmaslikka harakat qilishadi. Beshinchidan, tengdoshlar guruhlari bolalar
tomonidan o’z-o’zini anglash, o’z-o’zini belgilab olish masalalarini yechishga
qulay yoki noqulay sharoitlar yaratib beradi. Oltinchidan, guruh o’z a’zolari
tomonidan “ekologik chuqurlik” sifatida qabul qilinadigan spetsifik ijtimoiy
tashkilot hisoblanadi.
Guruhda emotsional va shaxsiy munosabatlar ham shakllanadi. Bolalar va
yosh o’smirlar guruhlarida emotsional munosabatlarning asosiy funksiyasi
tengqurlar xulq-atvorini umumqabul qilingan xulq-atvor normalariga moslashdir.
Bu holatda do’stlik rishtalari, simpatiya birinchi o’ringa ko’tariladi. Aslida ular
ontogenezda ancha avval paydo bo’lishgan. Agar maktabgacha yoshdagi bola
ularga amal qilsa, bu holat boshqa bolalar tomonidan ijobiy qabul qilinadi.
SHaxsiy munosabatlar guruhdagi o’zaro bog’liqlik bo’lib, bunda bir bola
xulq-atvorining sababi boshqa bola uchun shaxsiy ma’noga ega bo’ladi. SHaxsiy
munosabatlar bola atrofdagilar bilan munosabatda kattalar rolini bajarganda yorqin
namoyon bo’ladi.
Bolalar hamjamiyati bolalar submadaniyatining tashuvchisi hisoblanadi.
Bolalar submadaniyati–bu bolalarga jamiyatga ko’nikishlariga va o’z normalarini
yaratishlariga ko’maklashuvchi madaniy hudud va muomala doirasidir.
Bolalar submadaniyati bolaning ilk ijtimoiylashuvi vazifasini bajaradi.
O’smirlar, o’spirinlar submadaniyatining namoyon bo’lishiga ijtimoiy harakatning
yangi shakllarini tuzish kiradi. Bu ijtimoiy pedagog tomonidan to’g’ri qabul
qilinishi kerak. O’smirlar kichkina bolalardan ancha faollar va o’z o’rinlarini

topishlari uchun yangi faoliyat va xulq-atvor shakllarini qidirishadi. Biroq ular
ancha tavakkalchi va bunga tayyor emaslar. O’spirinlik davrining inqirozi ham
ko’p borada yangi muqobil faoliyat normalarini yaratishga bog’liq. SHuning uchun
o’spirin-o’smir submadaniyati nafaqat ijtimoiylashtiruvchi, balki konstruktiv ijodiy
funksiyani ham bajaradi. O’smirlar va o’spirinlar submadaniyatini kattalar
olamidan ajratib turuvchi omillar madaniy va texnologik o’zgarishlar, yolg’izlik
OAVlarning qarama-qarshi ta’siri, ijtimoiy muhitning beqarorligi bilan bog’liq.
Bu hollarda o’spirinlar va o’smirlar guruhlari turli g’ayri-ijtimoiy xarakatlarga
intilishlari xam mumkin.
O’spirinlar va o’smirlar submadaniyati rivojlanishining ikki yo’nalishi
mavjud. Birinchisi u umumiy jihatlarga ega bo’lib, turli mintaqa va yo’nalishlarga
ajraladi. Ikkinchi yo’nalish yoshlar submadaniyatiga g’ayri madaniyatlarning
ta’siriga bog’liq. Bu holatda biz mavjud jamiyatning huquqiy asoslariga tajovuz
qilmaydigan, birq axloq umumqabul qilingan xulq-atvor normalariga qarshi
chiquvchi yoshlarni uchratishimiz mumkin. g’ayri madaniyatning borligi va uning
tarqalishi u yoki bu jamiyatning inqirozidan hamda insonlarning
qoniqmayotganligidan dalolat beradi.
ijtimoiy pedagogning tarbiyasi og’ir o’spirinlar bilan ish olib borish
Maktab ijtimoiy pedagogikasining asosiy muammosi tarbiyasi og’ir
o’spirinlar hisoblanadi. 12-16 yoshli o’g’il-qizlar o’spirin hisoblanishadi. Bu davr
shaxs shakllanishi jarayonida nihoyatda katta ahamiyatga ega. SHu bilan birga
ham o’smirlar ham tarbiyachilar uchun qiyin davrdir.
O’spirinlik yoshida bolaning hayot sharoitlari va faoliyati ancha o’zgaradi,
ruhiyatining qayta qurilishi ro’y beradi. Tengqurlari bilan muomala qilishning
yangi shakllari paydo bo’ladi. Jamoada o’spirinning ijtimoiy maqomida
o’zgarishlar ro’y beradi,ota-onalar va ustozlar tomonidan unga talablar kuchayadi
Bu yoshda o’spirinning vaqtinchalik oila va maktabda ruhiy ajralishi sodir
bo’ladi. O’spirinning shakllanishida ota-onaning ahamiyati pasayadi. Odatda u
rasmiy jamoa va norasmiy muomala guruhini tanlash bilan band bo’ladi va oxir
oqibat o’zini qulay sezadigan, unga hurmat bilan munosabatda bo’linadigan

guruhni tanlaydi. Bu sport, texnika to’garagi bo’lishi mumkin. SHu bilan birga bu
guruh o’smirlar yig’ilishib, ichib-chekib o’tirishadigan yerto’la ham bo’lishi
mumkin.
Bu yoshda o’spirinlarning kattalar xususan ota-onalar bilan muammolari
paydo bo’ladi. Ota-ona o’z farzandiga yosh bolaga bo’lganday qarashadi, bola esa
bu g’amxo’rlikdan chiqib ketmoqchi bo’ladi. SHuning uchun uning kattalar bilan
munosabatida ko’p nizolar kelib chiqadi, bolada kattalar fikrlariga tanqid bilan
qarash kuchayadi. Kattalar bilan munosabatlar xarakteri ham o’zgaradi: bo’ysunish
pozitsiyasidan bola tenglik pozitsiyasiga o’tmoqchi bo’ladi. Bir vaqtning o’zida
tengdoshlar bilan ham o’zaro munosabatlarning xarakteri o’zgaradi. O’zpirinda
kattalik xissi tug’iladi va xissiyot mustaqil bo’lishga intilish, kattalarning xohish
istaklariga qarshi chiqishda namoyon bo’ladi. Kichkina bolaga qaraganda
o’spirinning qiziqishlari ham ancha o’zgaradi. Ijodiy faoliyatga intilish bilan bir
qatorda o’spiringa qiziqishlarning beqarorligi ham xosdir.
SHunday qilib o’spirinlik yoshining quyidagi o’ziga xos xususiyatlarni
ajratsak bo’ladi: emotsional voyaga yetmaganlik, o’z xulq-atvorini to’liq nazorat
qila olmaslik, o’z ehtiyojlarini qondirish uchun imkoniyat va xohishlarini to’g’ri
baholay olmaslik, katta bo’lishga intilish.
O’spirin yetarlicha voyaga yetgan shaxs emas. U insonning eng muhim
xislatlari va jihatlari shakllanishi bosqichida bo’lgan shaxsdir. Bu bosqich bolalik
va kattalik o’rtasidagi davrdir. SHaxs hali o’zini katta deb hisoblashi uchun yetarli
rivojlanmagan, biroq shu bilan birga atrofdagilar bilan munosabatga kirishishi va
o’z harakatlarida ijtimoiy norma va qoidalar talablariga amal qilishi uchun yetarli
rivojlangan.
O’spirin aqlli qarorlar qabul qilishga ongli harakatlar sodir etishga va ular
uchun axloqiy va huquqiy jihatdan mas’ul bo’lishga qodir. SHuni ta’kidlash joizki,
o’spirin o’z xatti-harakatlari uchun huquqiy javobgarlikka tortiladigan shaxsdir.
Garchi qonun voyaga yetmaganlarning ijtimoiy psixologik rivojlanishini inobatga
olib, ular uchun cheklangan javobgarlikni belgilasa ham katta o’spirinlik va

o’smirlik davrini shaxsiy javobgarlik bilan xarakterlanadigan yosh deb qabul
qilsak bo’ladi.
Tarbiyasi og’ir o’spirinlar jismoniy jihatdan sog’-salomatdirlar, biroq
ularning ta’lim-tarbiyasi buzilgan. Ular o’z tengdoshlaridan o’qishda ortda
qoladilar, chunki ularda xotira, tafakkur va tasavvur xislari yaxshi rivojlanmagan.
Garchi ular o’zlariga qiziqarli narsani bajarishsa ham ular mehnat qilishni
yoqtirishmaydi, o’zlarini biror ishni bajarishga majbur qila olmaydi, ular tizimli
shug’ullana olishmaydi. Tarbiyasi og’ir o’spirinlar maktab intizomi va tartibini
buzishadi, o’qishni xohlashmaydi, o’qituvchilar, tengdoshlar, ota-ona bilan
nizolashadilar. Maktabni tashlab ketishadi, o’zlarini omadsiz deb bilishadi, ular
daydilik qilishadi, spirtli ichimlik, giyohvand moddalar iste’mol qilishadi,
huquqbuzarliklar sodir etishadi. Aynan o’spirinlar jismoniy yoki jinsiy zo’rlik
oqibatida o’z jonlariga qasd qilishadi.
O’spirinlarning pedagogik jihatdan tarbiyalanmaganliklari ijtimoiy
pedagogik hodisa bo’lib, oilaviy va maktab tarbiyasining kamchiligidir, maktabdan
tashqari tarbiya ishining qoniqarsiz yo’lga qo’yilganligi natijasidir. Amaliyotda
isbotlanganidek o’spirinni o’rab turgan bu mihit shakllari odatda ijtimoiy
pedagogik darajalari, yo’nalishlari, o’spiringa ta’sir qilish jihatidan turli bo’ladi.
Agar oila, maktab, maktabdan tashqari muassasada bolani tarbiyalovchi omillarni
boshqarsa, ko’cha-ko’yda ularni boshqarib bo’lmaydi. Bu tarbiya jarayonida aks
etmasligi mumkin emas. CHunki o’spirinlar bo’sh vaqtlarining aksariyati aynan
ko’chada o’tkazishadi. U yerda ularning muomalasi, ya’ni eng muhim ijtimoiy
ehtiyojlaridan biri shakllanadi. O’quvchi o’spirinlar uchun asosiy faoliyat bu
o’qishdir. Biroq o’qish tarbiyasi og’ir o’spirinlar uchun o’qituvchilar va
tengqurlarining hurmatini qozona olish vositasi emas. SHuning uchun ular
o’zlariga muhim bo’lgan faoliyatni maktabdan tashqarida izlashadi. Aynan shu
yerda, o’zi kabi o’spirinlar davrasida ularga yomon xislatlar va qo’pollik uchun
tanbeh berishmaydi, aksincha bu kamchiliklarni kattalik alomati deb bilishadi.
Biroq hozirgi kunda maktabda, yashash joylarida bolalar bilan birgalikda
ijtimoiy ish olib borish amaliyoti paydo bo’lmoqda. Bu faoliyat mikrotuman va

maktabda ta’lim-tarbiya ishlarini olib borishning yagona rejasi bo’yicha maktab va
barcha ijtimoiy xizmatlarni bolalar tarbiyasi va himoyasi muammosini yechish
uchun birlashtiradi. yagona reja buiycha ish yuritish maktab pedagogik
jamoasining faoliyatini tubdan o’zgartiradi. Pedagoglar maktabdan tashqari bolalar
muassasi, sinf rahbarlari, guruh tarbiyachilari faoliyatiga qo’shilishadi va ular bilan
yaqin hamkorlikda bo’lishadi.
Bu faoliyatda asosiysi bola hisoblanadi, shuning uchun pedagogik jamoa
faoliyati maktab devorlari ichida qolib ketmaydi, ular bolaga, oilasiga, bolalar
birlashmalariga, tengdoshlar muhitiga murojaat qilishadi.
Pedagogik tarbiyasi og’ir bolalar bilan ishlashda ijtimoiy pedagog maktab
va maktabdan tashqari jamoaning ularning xulq-atvoriga ta’sirini o’rganadi. Ular
bilan ish olib borishda yaxshi natijalarga erishish uchun bir qator shartlarni
bajarishi lozim:
1. O’spirin bilan aloqa o’rnatish;
2. O’spirin bilan yaxshi o’zaro munosabatlarni o’rnatish;
3. Uning reaksiyasi, fikri, intilishlari, qiziqishlari, kelajakdagi rejalarini
o’rganish.
Psixolog A.B.Filonov tomonidan ishlab chiqarilgan pedagogik texnologiya ham
samarali hisoblanadi. Unda ijtimoiy pedagogning o’spirin bilan aloqasining bir
nechta bosqichlari ko’rsatilgan:
1. Qa rashlarida roziliklarning to’planishi;
2. Uning qiziqishlarini bilib olish;
3. O’smirlikning roziligi;
4. Xususiyatlari va sabablarini tushunish;
5. Uning shaxsiyatining salbiy xislatlarini o’rganish;
6. YUrish-turish va o’zaro munosabatning umumiy normalarini ishlab
chiqish 1
.
1
Л.П.Филонов Дезадаптив ыспиринлар билан реабилитация жараёнида ало қ а ў рнатиш технологияси. Замонавий
шароитларда болалар ва ў ысмирлар реабилитацияси муаммолари ва тажрибаси. М, 1994. 127-143 б.

YU.V.Vasilkova tarbiyasi og’ir o’spirinning tarbiyasiga bosqichma-bosqich
yondoshuvni ilgari suradi 2
:
I. O’spirin bilan yaxshi munosabatlarni o’rnatish;
II. O’spirinning shaxsiy ishi bilan tanishib chiqish;
III. Pedagogik tarbiyasi og’irligining sabablarini aniqlash;
IV. Psixologik va ijtimoiy pedagogik xaritalarini tuzish;
V. O’spirin shaxsiyatiga ijobiy ta’sir qiluvchi faoliyat turini
tanlash;
VI. Tarbiya va o’z-o’zini tarbiyalash jarayonining birlashishi,
o’spirin faoliyatini o’z-o’zini mukammallashtirishga qaratish.
Tarbiya jarayoniga kompleks yondoshuv o’spirinlar guruhlari paydo
bo’ladigan mikro muhitlarga faol ta’sir qilishni talab qiladi. Kriminologlarning
ma’lumotiga ko’ra voyaga yetmaganlar aksar jinoyatlarini guruh bo’lib sodir
etishadi. Biroq voyaga yetmaganlar orasida huquqbuzarlikni bartaraf etish bo’yicha
ko’pgina tafsiyalar indevidual profilaktika tavsiyalari hisoblanadi. Amaliyotda
isbotlanganidek ajratib olingan o’spirinning huquqbuzarliklarini bartaraf etishga
qaratilgan pedagogik faoliyat har doim ham kutilgan natijalarga olib kelmaydi. Bu
holat huquqbuzar o’spirinning yashash joyidagi guruhning a’zosi bo’lganligi va
uning xatti-harakatlari guruh kayfiyati, ularning hayot tarzi, fikrlashi, boshqa
a’zolariga bog’liq bo’lishi bilan izohlanadi. Demak biz pedagogik tarbiyasi og’ir
bolalar bilan individual faoliyat olib borishning muhimligini e’tirof etgan holda
o’spirinlarni o’rab turgan mikro muhit bilan o’zaro aloqalarini o’rganish zarurligini
ham ta’kidlab o’tamiz.
Pedagogik ta’sirlarning kompleks tizimi, tarbiya vositalari, shakl va
mazmunini bildirib, bu faoliyatning maqsadi deb pedagogik tarbiyasi og’ir
bolalarni sinf jamoasi, o’qituvchilar, sinfdoshlar bilan munosabatlarining
normallashuvi natijasida o’smir guruhlarning rejali qayta to’g’irlash hisoblanadi.
Bu munosabatlarning normallashuvi o’smir shaxsning shakllanishiga hal qiluvchi
ta’sir ko’rsatadi.
2
Ю.В.Василкова, Т.А.Василкова Социал педагогика. М:Академия, 2003. 362-363 б.

Tarbiyasi og’ir o’smirlar bilan ish olib borish ommaviy so’rovnoma va
anketa to’ldirish bilan amalga oshiriladi. Bu usullar pedagogik qarovsiz o’smirlar
guruhlarining qayerda paydo bo’lganligi haqida ma’lumot olish imkonini beradi.
Tarbiyasi og’ir o’smirlar bilan ish olib borishda pedagog quyidagi
parametrlarni inobatga olishi lozim: guruh hajmi, ularning yosh va ijtimoiy tarkibi,
muomala qilish joylar va vaqti, guruh faoliyatining mazmuni va yo’nalishi.
Muomalaning bu parametrlarini bilsh tarbiyachiga tuman, shaharda o’smir
guruhlari bilan ishlashning eng to’g’ri va samarali shakl-vositalarini qo’llashga
yordam beradi.
ijtimoiy pedagog o’smirlar guruhining ijtimoiy tarkibini bilish ham muhim.
Ijtimoiy tarkibi turli bo’lgan o’smirlar guruhlarida o’zaro axborot almashuv va
muomala qilish qiziqarli bo’ladi. Biroq bu guruhlarda hayot haqida yolg’on
tasavvurlarga ega ma’lumotlar ham tarqatilishi mumkin. Tarbiyachining vazifasi:
1. Guruhdagi muomalaning mazmunini bilish;
2. Tarbiyaviy ta’sirni to’g’ri tashkil qilib, ma’lumotni
to’g’ri tomonga yo’naltirish.
Guruhlarning o’rganilishi va taxlili qilinishi lozim bo’lgan mashg’ulotlarini
ikki turga ajratsak bo’ladi- vaqt bo’yicha –doimiy va nodoimiy, yo’nalishi
bo’yicha -ijobiy (mehnat, sport, san’at bilan mashg’ul bo’lish) va salbiy (chekish,
alkogol mahsulotlarini iste’mol qilish, qimor o’ynash).
Tarbiyasi og’ir o’smirlar guruhlari bilan ijtimoiy pedagogik ish olib
borishning uslublari va texnologiyalari quyidagilar:
Maktab yordamida:
-maktab va maktabdan tashqari o’smirlar jamoasi yordamida tarbiyaviy ta’sir
(seksiya, klub, to’garaklar);
-intizomli, a’lochi o’quvchilarning pedagogik qarovsiz sinfdoshlariga ta’siri. Bu
yo’nalish bir-biri bilan do’stlashish xohishi, o’zaro muomalaga talab bo’lganda
juda muvafaqqiyatli amalga oshib, uning asosida qiziqishlar umumiyligi (sevimli
sport turi, texnika, musiqa va boshqalar bilan shug’ullanish) yotadi. Bu

yo’nalishning amalga oshirishning muvafaqqiyati ko’p borada o’qituvchi, sinf
rahbarining mohir rahbarligiga bog’liq.
-sinf jamoasining pedagogik qarovsiz o’smirlarga ta’siri. Bunaqa birgalikdagi
faoliyat (sayohatga chiqish, spartakiadalar, san’at festivallari, ko’rgazmalar,
jamoaviy harakatlar)ni talab qiladi. Sinfda jamoaviy ishlarga jalb qilingan
pedagogik qarovsiz bolalar nafaqat o’zlari uchun balki jamoa uchun ham mehnat
qilayotganlarini va ularning ishtirokiga ko’p narsa bog’liqligini anglab yetishadi.
Bunaqa faoliyatlarda og’aynichilik aloqalari vujudga keladi, boshqalarga nisbatan
to’g’ri munosabat shakllanadi, yuksatilgan vazifa uchun mas’uliyat xissi ortadi;
-pedagogik qarovsiz bolalarga tarbiyaviy ta’sirning ko’rib chiqilgan yo’nalishlari
mikrotuman tarbiyaviy ishida maktab jamoasi bilan birgalikda va bir vaqtning
o’zida amalga oshiriladi.
Maktabdan tashqari o’smirlar jamoasi yordamida tarbiyaviy ta’sirni tashkil
qilishda quyidagi holatlarni inobatga olish lozim:
-birinchidan to’garak, seksiya, klubda o’smirlarda aniqlangan bitta qiziqish bilan
cheklanmaslik lozim (akvariumistika yoki sport bilan shug’ullanish) balki mehnat,
turli o’yinlar, ijodiy faoliyat orqali pedagogik o’smirlarni atrofdagilar bilan normal
munosabatlarga tayyorlashga intilish lozim.
-ikkinchidan, norasmiy guruhga yoki uning aksariyat a’zolariga ta’sir ko’rsata turib
ularni rasmiy guruhga o’tishlariga erishsa bo’ladi. Bu jarayonni shartli ravishda
“rasmiylashtirish” deyishadi. Bu jarayon o’smirlar uchun sezilmaydigan holda
tarbiyachi tomonidan norasmiy guruhning rasmiy guruhga aylanishidir.
Pedagogik qarovsiz bolalar bilan tarbiyaviy ish olib borishning yana bir
xususiyati o’smirlarni o’zi tanlashgan, uning bajarilishidan qoniqish sezishadigan
faoliyatni tanlashdir. Asta-sekin faoliyatdagi bunday ehtiyojni qondirish va
rivojlanish, keyinchalik uni o’smirlarda bajarayotgan ishlari uchun mas’uliyat
xissini oshiruvchi faoliyat turlari bilan to’ldirib borish lozim.
Tarbiyasi og’ir bolalar yoki o’smirlar bilan ish olib borish pedagogik qayta
tarbiyalash jarayonini ko’zda tutadi.

Qayta tarbiyalash-bola yoki o’smir yurish-turishidagi turli cheklanishlarni
yengib o’tish yoki bartaraf etishdir. qayta tarbiya ham tarbiyachi ham
tarbiyalanuvchilar uchun ham og’ir jarayondir. Tarbiyalanuvchi yangiyulning
istiqboli bilan qiziqishi lozim. Tarbiyachi esa tarbiyalanuvchining o’tmishi,
bugungi kunini tahlil qilib uning kelajagini tasavvur etishi lozim.
O’smirni qayta tarbiya yoki o’z-o’zini tarbiyalashga tayyorlash jarayoni bir
necha bosqichdan iborat:
1. Tarbiyalanuvchini o’rganib chiqish;
2. O’smirning yurish-turishini o’zgartirish uchun uning ruhiy tayyor qilish;
3. Ijobiy axloqiy xislatlarni to’plash;
4. Inqirozdan chiqish, o’z-o’zini tarbiyalashga o’tish.
Shuni ham inobatga olish kerakki, bu jarayonga tarbiyachidan tashqari
o’smir mansub bo’lgan tarbiyalanuvchilar jamoasi ham qo’shiladi. Bunda
tarbiyachi koordinator vazifasini bajarib, jamoani o’z o’rtoqlarini qayta
tarbiyalashga yo’naltiradi. O’smirlar bilan reabilitatsion markazda ishlayotgan
ijtimoiy pedagog metodlardan biridan foydalanib tarbiyalanuvchi oldida idealga
o’xshash maqsadini qo’yadi. Bu axloqiy komil inson o’smirning ijobiy yurish-
turishning shakllanishiga yordam beradi.

Adabiyotlar
1. Egamberdiyeva H.M. «Ijtimoiy pedagogika» (darslik) - T., 2009 y.
2. Mavlonova R. va boshkalar “Ijtimoiy pedagogika” (O’kuv kullanma) - T.,
2009 y.
3. Galaguzova M. A. Sotsialnaya pedagogika (Uchebnoye posobiya) - M.,
4. Xarlamov I.F. Pedagogika v voprosax i otvetax (Uchebnoye posobiya) -1.
Munavvarov A.K. Pedagogika (O’quv qullanma). - T., 1996 u.
5. Munavvarov A.K. Pedagogika(o`quv qo`llanma). - T., 1996 u.
6 .Munavvarov A.K. Oila pedagogikasi (o`quv qo`llanma a). - T., 1994 u.
7 . Yo‘ldoshev J. Ta’lim yangilanish yo‘lida (o`quv qo`llanma). - T., 2000 u.
8 . Podlasыy I L .Pedagogika. V 2x kn. (o`quv qo`llanma). - M., 2003 g.
9.Yu.Asadov, R.Musurmanov.O’smirlar deviant hatti-harakatning ijtimoiy
psixologik xususiyatlari T;-Sano-standart-2011

O‘zbekiston Respublikasi sharoitida ijtimoiy pedagogning ishi xususiyatlari

Купить