O‘zbekiston Respublikasida vijdon erkinligini ta’minlash - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	38.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekiston Respublikasida vijdon erkinligini ta’minlash

Купить

O’zbekiston Respublikasida vijdon erkinligini ta’minlash
R e j a :

1. Vijdon erkinligi tushunchasi.
2. Sho'rolar davrida vijdon erkinligida yo'l qo'yilgan xatolar.
3. Mustaqil O'zbekistonda vijdon erkinligining konstitusion kafolatlari.
4. Din, e'tiqod erkinligi va ilmiy dunyoqarash

Vijdon erkinligi tushunchasi. Vijdon erkinligi kishining biror dinga e'tiqod
qilish yoki hech qanday dinga e'tiqod qilmaslik huquqidir. Shuning uchun bu
muammo ijtimoiy hayotda tarixan muhim va murakkab masala bo'lib kelgan.
Vijdon erkinligi huquqi kishilarning dinga bo'lgan munosabatidan tashqari
shaxsning demokratiq adolatparvarlik va insonparvarlik kabi katta ijtimoiy,
siyosiy, huquqiy va axloqiy tushunchalarni ham qamrab oladi.
Vijdon erkinligi kishilarning ruhiy olamiga, uning sog'lom va barkamolligiga
bevosita ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun ham bu masalaning ijtimoiy hayotdagi
o'rni va bajaradigan vazifalari g'oyat muhimdir. Birlashgan Millatlar
Tashkilotinirng Ustavidan tortib, barcha xalqlar hujjat va shartnomalarda, hamma
mamlakatlarning konstitusiya va qonunlarida vijdon erkinligi masalasi o'z ifodasini
topgan. 1948 yilda qabul qilingan Inson huquqlari umumiy deklarasiyasiga
muvofiq har bir inson fikrlash, vijdon va din erkinligi huquqiga ega. Bu huquq o'z
dini yoki e'tiqodini o'zgartirish erkinligini, o'z dini yoki e'tiqodiga o'zicha,
shuningdek boshqalar bilan birgalikda amal qilish kafolatini, ibodat qilishda va
diniy marosimlarda yakka tartibda va odamlar orasida birga qatnashish erkinligini
o'z ichiga oladi.
Vijdon erkinligi qandaydir bir mavhum tushuncha emas , u albatta ma ' lum ijtimoiy
vaziyatda namoyon bo ' ladi . Shuning uchun uni konkret tarixiy , ijtimoiy sharoitsiz ,
ob ' yektiv va sub ' yektiv omillarsiz tasavvur qilish qiyin . Bundan tashqari « vijdon
erkinligi » tushunchasini ilmiy talqin qilishda albatta milliy , mafkuraviy , madaniy
va sinfiy omillarni ham nazarda tutish kerak .
Vijdon erkinligi dinga ishonuvchilarni majburan o ' z e ' tiqodlaridan qaytarib , dinni
ma ' muriy tarzda taqiqlab qo ' yishning har qanday nazariy va amaliy ko ' rinishlariga
chek qo ' yadi . Shuningdeq u jamiyatdagi barcha konfessiyalar , ya ' ni dinlar , cherkov
va diniy birlashmalar , turli dinlarga e ' tiqod qiluvchi kishilarni teng huquqli deb
biladi , biron bir dinni imtiyozli , boshqa dinlardan ustun qilib qo ' ymaydi . Shu bilan
birga jamiyatda ilmiy dunyoqarashning qaror topishini vijdon erkinligining amalda
namoyon bo'lish belgilaridan biri deb hisoblaydi.
Sho'rolar davrida vijdon erkinligida o'yl ko'yilgan xatolar. Oktabr to'ntarishidan
keyin dastlabki davrlarda vijdon erkinligi masalasini, ya'ni davlat va din o'rtasidagi
yangi munosabatni izchillik bilan amalga oshirishga harakat qilindi. Bu sohada
1918 yil 23 yanvarda RSFSR Xalq Komissarlari Kengashi tomonidan e'lon
qilingan «Cherkovni davlatdan va maktabni cherkovdan ajratish to'g'risida»gi
dekret dastlabki qadam bo'ldi. Bu dekretda davlat organlari yoki diniy tashkilotlar
tomonidan fuqarolarning vijdon erkinligiga zo'rlik va tazyiq ko'rsatishning har
qanday ko'rinishlariga chek qo'yish; ularga dinga bo'lgan munosabatlarini amalga
oshirishda to'la erkinlik berish; dinga munosabat bilan bog'liq bo'lgan shaxsning
huquqlarini ilgarigidek cheklab ko'yishlarni bekor qilish; hamma rasmiy aktlarda
dinga bo'lgan mansublik shartlarini olib tashlash asosiy maqsad ekanligi qayd

qilingan edi. Diniy tashkilotlarga o'z funksiyalarini to'la amalga oshirishlari uchun
barcha shart-sharoitlar yaratilishi lozimligi alohida uqtirib o'tilgan. Shunday qilib,
dekret asosida har bir kishiga xohlagan dinga e'tiqod qilish yoki e'tiqod qilmaslik
huquqi berilgan. Dekret Sovet davlatining dinga nisbatan munosabati negizi bo'lib,
uning asosiy g'oya va prinsiplari ittifoqdosh respublikalar Konstitusiyalari va shu
sohadagi qonunlarida o'z ifodasini topgan va keyinchalik bularni rivojlantirishga
xarakat qilingan. Jamiyatda yuz bergan ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy
o'zgarishlar. Millionlab mehnatkashlarning bundan buyongi turmush tarzida
ularning dunyoqarashlariga, ma'naviy hayotiga ham sezilarli ta'sir etgan.
Hayotni qayta qurish, madaniy inqilobni amalga oshirish, odamlarni eskilik
sarqitlaridan xalos qilish va shu kabi shiorlar ostida va ko'pincha ma'muriy va
o'zboshimchalik yullari bilan minglab cherkov, masjid, ibodatxonalar, madrasa,
seminariya, akademiyalar yopib qo'yildi, din peshvolari, ruhoniylar va ko'pgina
dinga ishonuvchilar qatag'on qilindi.
Bunday muhim jarayonlar ayniqsa chekka o'lkalarda, shu jumladan O'rta Osiyoda
g'oyat keskin va dahshatli tus oldi. Birgina O'zbekiston hududida 24 mingdan ortiq
masjid yopildi, ularning binolari bo'zilib tashlandi. Mahalliy aholi musulmonlari
uchun aziz, muqaddas bo'lgan xalqning tarixiy va madaniy merosi hisoblangan
yuzlab obidalar, maqbaralar, masjidu madrasalar xarobalarga aylantirildi. Toshkent
shahridagi 26 madrasadan 1930 yilda 23 tasi bo'zib tashlandi. Dindorlik uchun
odamlar quvg'in qilindilar, ularning molu mulklari ayovsiz musodara etildi.
Bunday qonunsizliklarga chidolmayYU shahar va qishloq aholisidan anchagina
qismi qo'shni mamlakatlar – Afg'oniston va Sharqiy Turkiston (Uyg'uristonga)
qochib ketishga majbur bo'ldi. Aholini «tezroq savodxon va ma'rifatli qilish»
bayrog'i ostida asrlar bo'yi xalqning madaniy boyligi, ma'rifat quroli, milliy g'ururi
bo'lib kelgan arab alifbosiga asoslangan yozuv bekor qilinib, 11 yil ichida (1929-
1940 yillarda) avval lotin, so'ng rus alifbolari majburiy joriy etildi. Bu katta
ma'naviy falokat edi. Albatta, chunki mahalliy xalqlar bu bilan o'z o'tmishidan, boy
tarixiy va madaniy merosidan, ajdodu avlodlari yaratgan boyliklardan mahrum
bo'lishga mahkum etildi. qadimiy madaniyat va ma'rifat o'chog'i bo'lgan zamin,
dunyoga mashhur olimu mutafakkirlar yetishtirib bergan xalqlar endi «savodsiz»,
«qoloq», «madaniyatsiz» ga chiqarib qo'yildi.
Agar 1984 yilda mamlakat bo'yicha hammasi bo'lib 7 ta musulmon
uyushmasi ro'yxatdan o'tkazilgan bo'lsa. Keyingi to'rt yil mobaynida jami bo'lib
butun mamlakat bo'yicha 18 masjid ochildi, xolos. Ammo buning natijasida
dindorlik kamaygani yo'q. Din mahalla, xonadonlar, kishilar qalbiga, ichki
dunyosiga yanada chuqurroq kirib boraverdi. Ruxsat etilmagan ibodatxonalar,
masjidlar, «maxvfiy» diniy maktablar soni ko'payaverdi. Shunday qilib, dinga
nisbatan qo'llanilgan ko'p yillik ma'muriy-zo'ravonlik siyosati vijdon erkinligi
tamoyillarini qo'pol ravishda buzdi, butun jamiyatga, shu jumladan O'zbekistonga

juda katta zarar keltirdi. Faqat mustaqillik sharofati bilan yuqorida qisqacha
tavsiflangan ma'muriy ateizmga va qonunbuzarliklarga barxam berildi.
Mustaqil O'zbekistonda vijdon erkinligining Konstitusion kafolatlanishi. 1991
yilda O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi «Vijdon erkinligi va diniy
tashkilotlar to'g'risida»gi yangi Qonunni qabul qilgan edi. Qonun loyihasini
tayyorlashda keng jamoatchilik vakillari, xalq deputatlari, olimlar, mutaxassislar,
turli millat va din vakillari faol ishtirok etishdi. Bu qonun o'z mazmuni bilan
ilgarigi qonunlardan katta farq qilardi.
Qonunda O'zbekiston Respublikasida din va diniy tashkilotlar davlatdan
ajratilganligi qayd etilgan. Buning ma'nosi davlat diniy masalalar bilan
shug'ullanmaydi, diniy tashkilot va uyushmalar esa davlat ishlariga aralashmaydi,
ya'ni din va diniy tashkilotlar davlat ajratilgan.
1998 yil 1 mayda O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining o'n birinchi
sessiyasida vijdon erkinligi qonunining yangi tahriri qabul qilindi.
Yangi tahrirdagi vijdon erkinligi qonuniga kiritilgan yangiliklar asosan
quyidagilardan iborat: birinchidan, yoshlarga diniy ta'lim berish xususidagi
huquqlarni muhofaza qilishga e'tibor qaratilgan. Qonunning 3-moddasidagi, 2-
qismida bunday deyilgan: «Voyaga yetmagan bolalarni diniy tashkilotlarga jalb
etish, shuningdek ularning ixtiyoriga, ota-onalari yoki ularning o'rnini bosuvchi
shaxslar ixtiyoriga zid tarzda dinga o'qitishga yo'l qo'yilmaydi». Shu munosabat
bilan O'zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksining 145-moddasida voyaga
yetmagan bolalarni shunday qonunga zid tarzda dinga o'qitish – eng kam ish
haqining ellik baravaridan yetmish baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yildan
uch yilgacha ahloq tuzatish ishlari yohud uch yilgacha ozodlikdan mahrum etish
bilan jazolanishi ko'zda tutilgan.
- Ikkinchidan, O'zbekiston Respublikasida ta'lim tizimi dindan ajratilgan. Uning
tizimining o'quv dasturiga diniy predmetlar kiritilishiga yo'l qo'yilmaydi degan
dastur qonunning 7-moddasiga qo'shib qo'yilgan.
- Uchinchidan, diniy ta'lim maxsus o'quv yurtlarida amalga oshiriladi. Diniy
tashkilotlarning Markaziy boshqaruv organlari, ruhoniylar va o'zlariga zarur
bo'lgan diniy xodimlar tayyorlash uchun diniy o'quv yurtlari tashkil etishga
haqlidir;
- Turtinchidan, dindan saboq beruvchilar, murabbiylar tegishli puxta bilimga va
uni o'qitish haqidagi maxsus ruxsatnomaga ega bo'lishi shart;
- Beshinchidan, qonun xususiy tartibda ta'lim berishni man etadi (9-modda). Bu
qonunni buzganlar uchun O'zbekiston Respublikasi ma'muriy javobgarlik
to'g'risidagi kodeksning 241- moddasida muayyan jazo belgilangan.

- Oltinchidan, vijdon erkinligi to'g'risidagi 1991 yildagi qonunning 13-
moddasida diniy
tashkilot yuridik shaxs huquqiga ega bo'lishi uchun uni tuzgan, kamida un kishidan
iborat 18 yoshga to'lgan fuqarolar Adliya Vazirligining shu diniy tashkilot faoliyat
ko'rsatish nazarda tutilgan hududdagi idorasiga Nizomni ilova qilib ariza
topshiradilar, deb ko'rsatilgan edi.
Yangi tahrirdagi qonunga binoan esa diniy tashkilot O'zR ning 18 yoshga to'lgan
va respublika hududida doimiy yashayotgan yuz nafardan kam bo'lmagan
fuqorolar tashabbusi bilangina to'ziladi.
- yettinchidan, diniy tashkilotlar O'zR si Adliya Vazirligida yoki uning joylardagi
organlarida ro'yxatdan o'tkazilganidan so'ng yuridik shaxs maqomiga ega bo'ladi
va qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda o'z faoliyatini amalga oshiradi (8-
moddaning 5-qismi).
Diniy tashkilot Nizomi davlat qonunlariga zid bo'lmasligi kerak. Agar diniy
tashkilot Nizomi qonuniy hujjatlariga zid bulsa, diniy tashkilotning ushbu Nizomi
ro'yxatga olinmaydi va o'zining faoliyati ta'kidlanib, tarqatiladi. Mamlakatimiz
Prezidenti I.Karimov «biz bundan buyon ham aholini eng oliy ruhiy, ahloqiy va
ma'naviy qadriyatlardan, tarixiy va madaniy merosdan bahramand qilish
tarafdorimiz»,- deb ta'kidladi.
Yurtboshimizning bu ulug'vor fikrlari barcha fuqarolar uchun dasturulamal bo'lishi
lozim. Mustaqil O'zbekistonda din va e'tiqod erkinligi konstitusion
kafolatlanganligini doimo yodda tutishimiz kerak. Din, e'tiqod erkinligi va ilmiy
dunyoqarash. Yangi tahrirdagi Qonun vijdoniy e'tiqodga, uning dunyoviy va diniy
shakllariga erk beradi, ularni mustaqil, teng mavjudligini va nizosiz ish olib
borishlarini ta'minlaydi; ularni qullab-quvvatladi; g'ayriqonuniy tajovuzlardan
himoya qiladi. Bundayn tashqari har qanday ekstremistik harakatlar qoralanadi va
bu ishlarning tashkilotchilari qonunning tegishli moddasi bilan jazolanadilar.
Mamlakatimizda din va e'tiqod erkinligining ta'minlanishini ahamiyati shundaki, u
xalqimizning ma'naviyati va psixikasiga hayotbaxsh ta'sir etib, insonning
poklanishi, jamiyatni ma'naviy-ahloqiy jihatlardan sog'lomlashtirishda muhim o'rin
tutadi.
Hozirgi vaqtda mamlakatimizda 16 diniy konfessiya faoliyat ko'rsatmoqda. Ular
bilan davlat idoralari o'rtasida deiokratik tamoyillarga asoslangan huquqiy
munosabatlar shakllandi. Din va e'tiqod erkinligini ta'minlash asosida mamlakatda
fuqarolar hamjihatligi va milliy totuvliq tinchlik va barqarorlik vujudga kelmoqda.
O'zbekiston Respublikasi inson huquqlari milliy Markazi o'tkazgan sosiologik
tadqiqotlar natijasida barcha so'ralgan aholidan 79,2 foizi dinga ishonishini aytgan.

Shulardan, o'zbeklar – 87,2 foiz, boshqa millat vakillari – 71,3 foizni tashkil etgan.
Shunisi diqqatga molikki, o'zlarini dindor hisoblagan aholining aksariyat
ko'pchiligi dinga bo'lgan munosabatini belgilashda besh vaqt namoz o'qishni,
masjit-madrasaga yoki cherkovga borishni shart deb bilmaydi. Inson uchun xos
bulgan dunyoqarashlar turlicha (ilmiy, diniy, falsafiy, g'ayriilmiy va b.) bo'ladi.
Biz, diniy dunyoqarash haqida yuqorida bayon etganmiz.
Ilmiy haqiqatlar atrofida shakllangan ilmiy dunyoqarashga ega bulgan shaxslarning
asosiy ideali (yuksak orzusi), hayotning ma'nosi shu ob'yektiv olamda chinakam
insoniy munosabatlar, umumiy farovonlik va adolatni qaror toptirish uchun
kurashda baxtiyorlikka, el-yurtning izzat-ikromiga sazovor bo'lib, hayotida o'zidan
yaxshi nom qoldirib, avlodlar qalbida umrini davom ettirish, ya'ni ijtimoiy
abadiylikka musharraf bo'lishdir.
Bunday dunyoqarashga erishish uchun yoshlar maktablardan boshlab fan asoslarini
puxta o'rganishlari tabiat, jamiyat va insoniyat haqidagi ob'yektiv qonuniyatlarini
ilmiy asosda tahlil qila olish qobiliyatiga ega bo'lishlari lozim. Ayni vaqtda ilm-
fan, madaniyat va ma'rifat bilan chambarchasligi doimo yodda tutiladi.
Ilmiy dunyoqarashni shakllantirishda ma'naviy merosimiz, milliy qadriyatlarimiz,
o'zligimizni anglashimizning o'rni beqiyosdir.
Respublikamiz mustaqilligi sharofati bilan din va e'tiqod erkinligining
ta'minlanishi O'zbekiston fuqarolari uchun o'z tarixi, tajribasi, ma'naviy merosi,
dini, qadriyatlarini o'rganish va tiklash uchun keng imkoniyatlar yaratildi.
Endilikda ular ma'naviyatimizning yuksalishiga salmoqli hissa qushmoqda.
Yoshlar ana shu ma'naviy merosdan bahramand bo'lib, o'z-o'zini anglay boshlasa,
hozirgi zamon fan-texnika yutuqlarini chuqur o'zlashtirsa, uning fikrlash doirasi
kengayadi, ilmiy dunyoqarashi shakllanadi.
Ilmiy dunyoqarash maqsadlarini amalga oshirishda islomiy ta'limotdagi ezgulik
da'vatlaridan foydalanish mumkin. Har bir inson muayyan dunyoqarashga ega
bo'ladi va ana shu orqali o'zining jamiyatga, tabiatga, tashqi olamga munosabatini
belgilaydi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev jiddiy tanqidga tutilgan “Vijdon erkinligi va diniy
tashkilot to’g’risida” gi qonunni imzoladi. Hujjat 6-iyuldan kuchga kirdi.
Yangi qonunda ham diniy tashkilotlar, diniy ta’lim va diniy adabiyotlar ustidan
davlat nazorati to’liq saqlab qolingan. Ayrim nisbiy o’zgarishlar nazarga olinmasa,
u Islom Karimov davrida qabul qilingan qonundan deyarli farq qilmaydi.
E’tiqod erkinligiga doir asosiy o‘zgarish jamoat joylarida diniy libosda yurishga
qo’yilgan taqiqning olib tashlanishi, ammo shu bilan bir qatorda davlat
tashkilotlari va muassasalarida kiyinish tartibi ichki qoidalarga ko’ra belgilanishi
ta’kidlab o’tilgan.

Shundan kelib chiqsa, davlatga qarashli ta’lim maskanlarida diniy liboslarga
qo’yilgan taqiqlar yangi qonun kuchga kirishi bilan qonuniylik kasb etishini
ehtimol qilish mumkin. Hozirgacha maktablarda, oliy o’quv yurtlarida ro’molga
nisbatan qo’yilgan taqiqlar o’quv yurtlarining ichki tartibi bilan izohlab
kelinayotgan edi.
Prezident tomonidan 5-iyul kuni imzolangan qonun matni, qonunga sharh “Xalq
so’zi” gazetasida e’lon qilingan.
Qonun sharhida hali qonun loyiha shaklida ekanidayoq jiddiy tanqidlarga sabab
bo’lgan nuqtalarga, jumladan diniy ta’lim, adabiyotlar, tashkilotlar masalasiga
to’xtab o’tilgan.
Sharhda nima sababdan O’zbekistonda xususiy diniy ta’limga ruxsat
berilmayotgani quyidagicha izohlangan:
“Har qanday shaxsning “o zicha” aholiga diniy ta lim berishi noan anaviyʻ ʼ ʼ
aqidalarning tarqalishiga, mutaxassis bo lmagan shaxslar tomonidan sof diniy
ʻ
masalalar bo yicha biryoqlama tushunchalar berilishiga olib keladi. Bu esa
ʻ
jamiyatda diniy masalalar bilan bog liq ixtiloflar kelib chiqishiga, aholining yot
ʻ
g oya va qarashlar ta siriga tushishiga sabab bo ladi. Shu maqsadda, diniy ta lim
ʻ ʼ ʻ ʼ
muassasasidan tashqarida diniy ta lim berish noqonuniy faoliyat sifatida
ʼ
belgilandi”.
Shuningdek, O’zbekistondagi bir qator nashrlarning jarimaga tortilishiga sabab
bo’lgan diniy adabiyotlar yuzasidan ham davlat ekspertizasi majburiyligi saqlab
qolingan.
Sharhga ko’ra, bunga asosiy sabab aholini “Yot g’oyalardan” asrash:
“Qonunda jamiyatda turli yot qarashlarni targ ib qilayotgan guruhlarning faoliyati,
ʻ
ular tomonidan tarqatilayotgan buzg unchi g oyalarning salbiy ta siridan aholini
ʻ ʻ ʼ
himoya qilish maqsadida diniy mazmundagi materiallarni dinshunoslik
ekspertizasining ijobiy xulosasini olgandan keyin tayyorlash, olib kirish va
tarqatish belgilab qo yildi”.
ʻ
Munozarasi uzoq davom etgan bu qonun imzolanishi bilanoq bir qator xalqaro
tashkilotlar zudlik bilan o’z munosabatlarini ham bildirishgan.
Yusufxon o'g'li Qosimxon masjidi, Namangan
Inson huquqlari, e’tiqod erkinligiga ixtisoslashgan Forum 18 tashkiloti
O’zbekistonda diniy tashkilotlarga doir imzolangan yangi qonun haqida yirik
maqola chop etgan.

Undagi asosiy xulosa imzolangan qonun e’tiqod va siyosiy erkinlikka doir xalqaro
me’yorlarga to’g’ri kelmasligi, qonun diniy tashkilotlarga mustaqillik bermasligi,
e’tiqod erkinligini kafolatlamasligi bilan bog’liq.
Ta’kidlanishicha, O’zbekiston tomoni “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar
to’g’risida”gi qonunni yangi tahrirda imzolar ekan qonun loyihasi bo’yicha
mahalliy darajada, shuningdek xalqaro miqyosda bildirilgan e’tirozlar ham
mutlaqo inobatsiz qoldirilganiga, shu holida Qonunchilik palatasi, Senat
tomonidan tasdiqlangan qonun ortiqcha muhokamalarsiz, deyarli maxfiy holatda
imzo uchun prezidentga kiritilgan.
“Forum 18” xalqaro majburiyatlar, siyosiy va e’tiqod erkinligiga doir xalqaro
me’yorlarga zid bo’lgan bu qonun nima sababdan O’zbekiston hukumati
tomonidan qabul qilinayotganiga doir savollar ochiq qolayotganini bildiradi.
Prezident imzolagan “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to’g’risida”gi qonunga
berilgan sharhga ko’ra, “Qonun inson huquqlari bo yicha xalqaro standartlar bilanʻ
kafolatlangan, diniy sohada umume tirof etilgan huquq va erkinliklar, yurtimizdagi
ʼ
hozirgi diniy vaziyatning o ziga xos xususiyatlari va bevosita O zbekistonda
ʻ ʻ
dinlararo munosabatlar shakllanishining tarixiy sharoitlarini o z ichiga olgani bilan
ʻ
ahamiyatlidir

O‘zbekiston Respublikasida vijdon erkinligini ta’minlash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish