O‘zbekiston Respublikasiga chet el sarmoyasini jalb qilish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	358.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbekiston Respublikasiga chet el sarmoyasini jalb qilish

Купить

MUNDARIJA
Kirish...................................................................................... 3
1-bob. O’zbekiston Respublikasiga chet el sarmoyasini jalb
qilishda qo’shma korxonalarning roli va uni tashkil
etishning huquqiy asoslari.......…........................................ 7
1.1 - § . O’zbekiston Respublikasiga chet el sarmoyasini jalb qilishda
qo’shma korxonalarning roli......……………........................ 7
1.2 - § . Qo’ shma korxonalar tashkil etishning h u q u q iy asoslari........... 12
2-bob. Milliy iqtisodiyotga chet el sarmoyalarini jalb etish va
qo’shma korxonalar tashkil qilish h olati ta h lili ...............
…..................…..................…...............….... 23
2.1 - § . Milliy iqtisodiyotga chet el sarmoyalarini jalb etishning rivojlanish
bos q ichlari ....................…............................................................ 23
2.2 - § . Namangan viloyatida faoliyat ko’rsatayotgan qo’shma korxonalarninng
iqtisodiy tahlili ………………................................................... 31
2. 3- § . Marketing faoliyati orqali qo’shma korxonalar tash k il etishni
rivojlantirish............................................................................... 36
3 -bob . O’ zbekistonda qo’ shma korxonalar tashkil etishning
samaradorligi va ular tanlagan strategiyasiga
erishishining asosiy yo’nalishlari.............….............…......... 43
3.1 - § . Qo’shma korxonalar tashkil etishning iqtisodiy samaradorligi
ko’rsatkichlari............................................................................ 43
3.2 - § . Qo’ shma korxonalar faoliyati samaradorligi tahlili............. 50
3.3 - § . Qo’ shma korxonalar tanlagan strategiyasiga erishishining
asosiy yo’nalishlari......…........................................................ 55
Xulosa va takliflar............….................................................. 61
Foydalanilgan adabiyotlar r o’ yxati......................................... 65
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.
Karimovning «O’zbekiston iqtisodiy islo h otlarni chuqurlashtirish yo’lida»
kitoblarida ta’kiddab utilganidek «iqtisodiyot tarkibini qayta qurilishi faol
investitsiya siyosatini o’tkazish bilan chambarchas bog’liqdir. Investitsiya bazasini
rivojlantirish va chuqurlashtirish - islo h otlar strategiyasining juda mu h im shartidir.
Iqtisodiy t u zilishi qayta qurilishining belgilangan yo’nalishlari, eksport
imkoniyatining kengaytirishiga baquvvat investitsiya siyosatini o’tkazish yo’li
bilangina erishish mumkin. Buning uchun o’ z sarmoyalarimizni ham, tash q i
kreditlarni ham, bevosita investitsiyalar va ularning barcha manbalarini ham ishga
solish zarurdir» 1
.
O’zbekiston Respublikasi mustaqil Davlat sifatida ochiq iqtisodiyotni
shakllantirish va jahon iqtisodiy maydoniga kirish borasida faol ravishda o’zining
tash q i iqtisodiy siyosatini amalga oshirmoqda. Tash q i iqtisodiy aloqalarning
barcha shakllarini rivojlantirish taqsimlashning ob’ektiv qonuniyatlardan, xorijiy
mamlakatlar bilan o’ zaro manfaatdor iqtisodiy aloqalaryu: kengaytirish va ularni
Y a ngi bosqichg q a olib chiqish zar u riyatidan kelib chiqadi.
Hozirgi kunda halq xo’jaligining muvozanati, undagi turli tarmoqlarning bir-
biriga nisbatan o’ rni eksport va import xajmiga to’g’ridan-to’g’ri bog’liq.
O’zbekiston hukumati respublika eksport xajmini oshirish, ishlab chiqarish va
ijtimoiy strukturani rivojlantirish yo’lida bevosita ishlarni amalga oshirmoqda.
Hukumat chet el sarmoyalarini jalb etish uchun kafillikni o’ z b o’ yniga olmoqda,
kezi kelganda esa eksport uchun mahsulot yoki xizmat ko’rsatuvchilarga soliqlar
bo’yicha imtiyozlar berilmoqda.
Bunday imtiyoz va sharoitlar o’ z-o’zidan ma’lumki, xorijiy
sarmoyadorlarning O’zbekistonda ishbilarmonlik munosabatlarini o’ rnatishlarida
mu h im ahamiyatga ega.
1
Каримов И.А. Узбекистон иктисодий ислохотларни чукурлаштириш йулида. - Т.: Узбекистон, 1995. - 118
бет.
2

O’zbekistonning hozirgi vaqtda Dune iqtisodiyotiga kirib borishida ishlab
chiqarishni internatsionallashtirish jarayoni juda mu h imdir.
Ishlab chiqarishni internatsionallashtirish - Dune ishlab chiqarish jarayonini
hamma bosqichlarida ma’lum darajada birlashishga erishishni ya’ni, birgalikda
faoliyat ko’rsatishni k o’ zda tutadi. Hozirgi davrda birgalikda faoliyat
ko’rsatishining zamonaviy ko’rinishdagi shakllaridan biri - qo’shma korxonalardir.
Qo’shma korxonalar - ikki yoki undan ortiq davlatlarning, ikki yoki undan
ortiq mulkdorlari o’ z kapitallarini, tajribalarini, bilimlarini birlashtirgan holda
tashkil etilgan korxonalardir. Ayni paytda Respublikamiz o’ z oldiga qo’ ygan
maqsadiga erishishning isti q bolli yo’llaridan biri ham - qo’shma korxonalaridir.
S h undan kelib chiq q an holda, biz qo’shma korxonalar faoliyatini, maqsadini
va o’ z maqsadiga erishishida tanlagan strategiyasini tahlil etishni hozirgi vaqtda
respublikamiz uchun juda dolzarb deb hisoblaymiz. Fikrimizning dalili sifatida
qo’shma korxonalarni hududlar, tarmoqlar bo’yicha yo’naltirilishidagi
tengsizliklar, ularni ish faoliyati jarayonida vujudga keladigan muammolari kabi
holatlarni keltirishimiz mumkin. Bo’lar esa, mavzuning dolzarbligini tasdi q laydi.
Bitiruv malakaviy ish ining maqsadi. Ilmiy ishning maqsadi O’zbekiston
Respublikasiga chet el sarmoyasini jalb qilishda qo’shma korxonalarning rolini va
ularning ichki bozorni rivojlantirishdagi ahamiyatini ko’rsatib berishdan iboratdir.
Bitiruv malakaviy ish ining vazifalari . Yuqorida keltirilgan maqsadga
erishish uchun quyidagi vazifalar qo’ yildi:
- O’zbekiston Respublikasip chet el sarmoyasini jalb qilishda qo’shma
korxonalarning roli aniqlsh ;
- qo’shma korxonalar tashkil etishning huquqiy asoslari o’rganish ;
- milliy iqtisodiyotta chet el sarmoyalarini jalb qilish bosqichlarini o’ rganib,
yutu q li taraflarini iqtisodiyotga yanada chuqurroq joriy etish ni asosla sh ;
- O’zbekistondagi, shuningdek Namangan viloyatidagi qo’shma korxonalar
faoliyatlarini tahlil qili sh ;
- qo’shma korxonalar tanlagan strategiyasiga erishishining asosiy
yo’nalishlari ko’rsatib beri sh ;
3

- qo’ shma korxonalar va ularning ichki bozorni rivojlantirish bo’yicha taklif
va tavsiyalar ishlab chiqish.
Bitiruv malakaviy ish ining ob’ekti. O’zbekiston Respublikasi milliy
iqtisodiyoti d a tashkil etilgan xorijiy investitsiyali korxonalar, shuningdek
Namangan viloyatida tadbirkorlik faoliyati olib borayo t gan qo’shma
korxonalarning iqtisodiy va marketing faoliyatlari.
Bitiruv malakaviy ish ining yangiligi. Respublikamiz milliy iqtisodiyotida
faoliyati chet el sarmoyasi bilan bog’liq bo’lgan xo’jalik sub’ektlarining iqtisodiy
ko’rsatkichlari o’ rganildi, tahlil va tad q i q qilindi. Natijada, bugungi kun talabidan
kelib chiq q an holda ilmiy takliflar va tavsiyalar ishlab chiqildi. S h ulardan
asosiylari sifatida quyidagilarni qayd etib o’tish maqsadga muvofiqdir:
- O’zbekiston Respublikasiga chet el sarmoyasini jalb etishda qo’shma
korxonalar tashkil etishning ahamiyati asoslab berildi;
- qo’shma korxonalar tashkil etishning huquqiy asoslari o’rganildi ;
- milliy iqtisodiyotta chet el sarmoyalarini jalb qilish bosqichlarini o’ rganib,
yutu q li taraflarini iqtisodiyotga yanada chuqurroq joriy etish ni asosla ndi ;
- O’zbekistondagi, shuningdek Namangan viloyatidagi qo’shma korxonalar
faoliyatlarini tahlil amalga oshirildi ;
- qo’shma korxonalar tanlagan strategiyasiga erishishining asosiy
yo’nalishlari ko’rsatib beri ldi ;
- qo’ shma korxonalar va ularning ichki bozorni rivojlantirish bo’yicha taklif
va tavsiyalar ishlab chiqi ldi .
Bitiruv malakaviy ish ining nazariy va uslubiy asoslari. Chet el
sarmoyasiga asoslangan qo’shma korxonalar faoliyati ustida ish olib bora yo tgan
olimlar va mutaxassislarning ilmiy izlanishlaridan foydalanildi. Uslubiy
yondoshish sifatida esa O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari, Oliy
majlis qonunlari, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining q arorlari,
O’zbekiston Respublikasi Moliya va Iqtisodiyot vazirliklarining y o’ ri q nomalari,
O’zbekiston Respublikasi tash q i iqtisodiy aloqalar agentligi va Namangan viloyati
statistika bosh boshqarmasining yillik hisobot materiallaridan foydalanildi.
4

Bitiruv malakaviy ish ining amaliy ahamiyati. Olingan natijalaridan
O’zbekiston Respublikasi milliy iqtisodiyotiga, shuningdek, Namangan viloyati
y etakchi tarmoqlariga chet el sarmoyasiga asoslangan qo’shma korxonalar tashkil
etishga oid dasturlar ishlab chiqishda tavsiya sifatida foydalanish mumkin.
S h uningdek, talabalarga iqtisodiy fanlardan ma’ruza va amaliy m a shgulotlarni
o’tkazishda yordamchi material tari q asida foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ish ining tarkibi va xajmi. Malakaviy ish kirish, uchta
bob, xulosa va takliflar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan tarkib topgan.
5

1-Bob. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIGA CHET EL
SARMOYASINI JALB QILISHDA QO’SHMA KORXONALARNING
ROLI VA UNI TASHKIL ETISHNING HUQUQIY ASOSLARI
1.1. O’zbekiston Respublikasiga chet el sarmoyasini jalb qilishda
qo’shma korxonalarning roli
O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotida qayta qurish jarayonlarining
kengayishi va iqtisodiy islskotlarning amalga oshirilishi shuni ko’rsatadiki, halq
xo’jaligi ish yuritishining samaradorligini oshirishning asosiy vazifasini hal etish,
uni texnika jihatdan qayta jixozlash va rivojlanishning Y a ngi sifatlariga erishishda
ham ichki ham tas q ki omillardan mo h irona foydalanishni talab qiladi.
Rivojlanishning hozirgi bosqichida O’zbekiston iqtisodiyotini bundan keyin
yanada rivojlantirish uchun dunyoda mavjud bo’lgan moliyaviy, material va
boshqa resurslarni jalb qilishda r o’ y beradigan masalalarni echishga harakat
qilmoqda. Agarda shunday qilinmasa, iqtisodiyotni hozirgi og ’ ir a h voldan olib
chiqish uchun eng mu h im bo’lgan - vaqtni boy berib qo’yishi mumkin. Bunday
sharoitda ishlab chiqarishni internatsionallashtirish tendensiyasini va uni ob’ektiv
qonuniyatlarini ham nazariy, ham Amaliy nuqtai nazaridan o’ z vaqtida baholash va
uni iqtisodiyotni rivojlantirishdagi hozirgi bosqich talablariga javob beradigan
shakllarga yo’naltirish zarur.
Ma’lumki, O’zbekistonning dune iqtisodiyotiga kirib borishida, hozirgi davr
ishlab chiqarishini internatsionallashtirish jarayoni juda mu h imdir. Yuqori darajada
diversifikatsiya qilingan iqtisodiyot o’zining eng yuqori samaradorligiga faqatgina,
umumjahon ishlab chiqarish jarayoniga qo’ shilgan holdagina erishishi mumkin.
MDX davlatlari ichida O’zbekiston iqtisodiyoti halqaro me h nat taqsimoti muhitida
oldingi o’rinlarda tursada, baribir faqat jahon xo’jaligigina ishlab chiqarishni
internatsionallashtirish qonuniyatlari faoliyatining harakat doirasida b o’ lishi
mumkin.
Ishlab chiqarishni internatsionallashtirish - dunyo ishlab chiqarish
jarayonining hamma bosqichlarida ma’lum darajada birlashishga erishishni k o’ zda
6

tutadi, bu narsa birgalikda ishlab chiqarish faoliyatiga ham bog’liqdir. Keyingi
vaqtlarda davlatlarda dunyo xo’jaligi sub’ektlari bilan birgalikda ishlab chiqarishni
rivojlanishi, birgalikdagi tadbirkorlik bilan yanada bog ’ l a nib bormoqda. Qo’shma
korxonalarni - birgalikdagi ishlab chiqarish faoliyatining internatsionallashgan
shakllaridan biri deb q arash mumkin. Ishlab chiqarishda hamkorlik qilishning
boshqa, ma’lum bo’lgan yaxshi shakllari ilgaridan mavjud bo’lgan. Jumladan:
kooperatsiya, texnologiyalarni almashish va boshqalar. S h uning uchun ham
qo’shma korxonalarni ishlab chiqarish aloqalarini rivojlantirishning shakllaridan
biri sifatida q arash mumkin.
S h u bilan birga qo’shma korxonalarni paydo bo’lishi va ular sonining
oshishini, halqaro ishlab chiqarish aloqalarini umumdunyo miqyosida rivojlanish
jarayonining yangi bir zamonaviy formasi sifatida harakterlash mumkin.
O’zbekistonning iqtisodiy munosabatlarda q atnashishida maksimal samaraga
erishish vazifasi, hozirgi sharoitda bu munosabatlarni amalga oshirish ko’p
yo q lama ekanligini ko’rsatadi.
Gap shundaki, dunyo xo’jaligida bir vaqtning o’zida ish l ab chiqarishning ham
milliy, ham internatsional ko’rinishdagi turlari mavjuddir. Ular amaliyotda xo’jalik
yuritishni faqatgina turli xil shakldagi munosabatlar orqali amalga oshirishlari
mumkin. Ularning xech q aysisi yakkalikda eng yaxshi natijalarga erishishga
davogar bo’la olmaydi.
Munosabat shakllarining kengayishi natijasida ham vaqtinchalik, ham uzoq
muddatga m o’ ljallangan ishlab chiqarishni internatsionallashtirish vujudga keladi.
MDX davlatlarining tajribalari shuni ko’rsatadiki, chet el firmalari bilan qo’shma
korxonalar tashkil qilish milliy iqtisodiyotning tash q i savdosini rivojlantirishga
olib keladi.
Qo’shma korxona - bu shunda l shakllardan biriki, korxona halqaro hamkorlik
q atnashchilari boshqa shakldagi korxonalar orqali bir xil sharoitda amalga
oshirolmagan iqtisodiy manfaatlarini hal qilish imkonini beradi. Qo’shma
korxonalar hozirgi sharoitda, iqtisodiy munosabatlar muhitida hamkorlikning eng
rivojlangan shakli sifatida namoyon bo’lmoqda.
7

Halqaro qo’shma korxonalar deganda shuni tushunish mumkinki, bunda ikki
yoki undan ortiq davlatlarning, ikki yoki undan ortiq mulkdorlari o’ z kapitallarini,
tajribalarini, bilimlarini birlashtiradilar va k o’ rilgan zarar, foydalarni bir me’yorida
taqsimlab, birgalikda korxonani boshqaradilar. Xa l q aro ishlab chiqarish jarayoni
q atnashchilari manfaatlari umumiydir. S h u bilan birga mulkdorlik munosabati bu
y erda milliy - davlat chegarasida rivojlanadi.
Hozirgi sharoitda qo’shma korxonalar, internatsionallashtirishning eng
ma’ q ul varianti bo’lishi mumkin. Undan tashqari yagona internatsional iqtisodiy
manfaatlar va bunga mos keladigan mol - mulk munosabatlarining yigilishi bilan
birgalikda dunyo xo’jaligi miqyosida ishlab chiqarish q atnashchilarining sarmoya
fondlari erkin k o’ chib yurishi mumkin. Ishlab chiqarishni
internatsionallashtirishning bu shakli yuqori o’rinni egallashi mumkin.
Iqtisodiy munosabatlarda qo’shma korxonalar nima bilan namoyon bo’lishini
k o’ rib chiqamiz. Ular o’tish davrida dunyo xo’jaligi rivojlanishining zamonaviy
o’ziga xos xususiyati bo’lib hisoblanadi. O’tish nafaqat zamonaviy jahon xo’jaligi
ijtimoiy - iqtisodiy xususiyatlarida namoyon bo’ladi, balki jahon ishlab chiqarish
jarayonining t u zilishida ham namoyon bo’ladi. X alqaro iqtisodiy
munosabatlarining hamma bosqichlarida tinchlik bilan xo’jalik yuritish aloqalariga
ham makroiqtisodiy, ham mikroiqtisodiy tomondan jalb qilinishi faqat bosqichma-
bosqich amalga oshirilishi mumkin.
S h uning uchun ham zamonaviy o’tish bosqichi, makrodarajadagi halqaro
iqtisodiy munosabatlarning alohida «o’tish» shakllarini talab qiladi. S h unday
shakllarning biri bo’lib, qo’shma korxonalarni tashkil etish hisoblanadi. Butun
jahon iqtisodiyotini yanada erkinrok bo’lgan, halqaro resurslar, texnologiyalarga,
fondlar harakatiga yo’naltirilgan sharoitda, ular samaralirok va «ochiq»
iqtisodiyotga loyik bo’lishlari, ishlab chiqarishni ig‘ternatsionallashtirilgan shakli
bo’lishi mumkin. Ko’rinib turibdiki, bunday yuqori darajadagi halqaro shakl ishlab
chiqarishni transmilliylashtiradi. Kapital olib kiradigan chet ellik q atnashchi uchun
qo’shma korxonani paydo bo’lishi qanday ahamiyatga ega bo’lishini k o’ raylik. Bu
q atnashuvchi uchun eng mu h im ahamiyat bo’lib, bozorga kirib borish, arzon
8

bo’lgan material va me h nat resurslaridan foydalanish mumkinligi, kapitalni chetga
olib chiqish mumkinligi hisoblanadi. Qo’shma korxonaga chet el kapitali texnika
va texnologiya ko’rinishida kiritilishi mumkin.
Kapitalni qabul qiladigan tomon uchun ham bu qanday ahamiyatga ega
bo’lishi aniq: bu ichki bozorni t o’ ldirish, ishlab chiqarishni boshqarish bo’yicha
zamonaviy tajribaga ega bo’lish, eksportga m o’ ljallangan va import o’ rnini
bosadigan tovarlarni ishlab chiqarish va milliy iqtisodiyotga g ’ arblik sherik ishlab
chiqarishining texnik - iqtisodiy parametrlarini ixtisoslashtirishdan iboratdir. Milliy
q atnashchilarning iqtisodiy manfaatlari bir muncha q iyinro q , kapital qabul
qiladigan davlat manfaati - bu iqtisodiyotda ilg ’ or tarmoqlarni rivojlantirishdir.
Qo’shma korxonani o’zining manfaati - bu tashkil etilayotgan korxonaning
foydaliligidir. Makroiqtisodiy darajada qo’shma korxonalar - jamiyatning alohida
iste’mol - mahsulotlariga bo’lgan talabini kondirish maqsadida, ishlab chiqarish va
sarmoyalash jarayonining bir qismi sifatida namoyon bo’ladi.
X alq xo’jaligi bir qancha tarmoqlarining ishlab chiqarishini optimallashtirish
va sarmoyalash mumkinligini kengaytirish faqatgina qo’shma tadbirkorlik orqali
amalga oshirish mumkin. S h uning uchun ham davlat qo’shma korxonalar tashkil
qilishni va chet el kapitalini kirib kelishini tartibga solib turadi. Mikrodarajada
bozorga o’tish sharoitida foyda olish mumkinligi, korxonani ishlab chiqarish -
rentabelligini oshirishga va harajatlarni kamaytirishga undaydi. Bundan tashqari
ishlab chiqarish jarayonida ishlab chiqishni ilg ’ or darajasiga chiqish uchun chet el
sarmoyasini jalb qilishga harakat qiladi.
Korxona jamgarma manbalar shi ko’paytirish uchun harakat qiladi. S h u bilan
bir q atorda ishlab chiqarishni rivojlantirish tavakkali chet ellik sherik bilan baham
k o’ riladi. Qo’shma korxonalarning ma’kul tomonlaridan biri shundaki - u orqali
tash q i bozorga chiqish mumkin bo’ladi va o’ z tajribasini to’g’ridan to’g’ri berishga
q izi qq an chet ellik sherikning boshqarish bo’yicha ilg ’ or tajribasini qo’ llash
mumkin bo’ladi. Umuman olganda, qo’shma korxona tashkil etishning iqtisodiy
manfaatlarini tahlil qilgan holda, shu narsani aytish mumkinki, qo’shma
korxonalar umumjahon xo’jaligi rivojlanishining o’tish shakli hisoblanadi.
9

Qo’shma korxonalar xususiyatining yana bir ko’rinishi shundaki - unda
q atnashuvchi tomonlar korxonani t u zish uchun juda extiyotkorlik va gumonlar
bilan q atnashadilar.
Xitoy, Vengriya, C h exiya davlatlarining tajribasi shuni ko’rsatadiki, qo’shma
korxonalar bunday xulosalarni inkor etmasdan keng rivojlanishga ega bo’ldilar va
shuning uchun ham ko’rsatib o’ tilgan bu tendensiya bardoshligi bilan ajralib
turadi.
X alqaro aloqalar muhitidan kelib chiqadigan jarayonlarni tushuntirish uchun
shu narsani aniqlash kerak bo’ladiki, bu y erda q ana q angi iqtisodiy qonunlar
harakatda bo’ladi va hamkorlik tamoyillariga asoslangan holda bu qonunlarni
ma’lum bir tartibga keltirish mumkin bo’ladi. Qo’shma korxonalar iqtisodiy
qonunlarning faoliyat maydoni hisoblanadi (1.1-rasm) .
Manba: Muallif ishlanmasi
1.1-rasm. Qo’shma korxonalar ning iqtisodiy qonunlarning faoliyat maydoni
sifatida
Umumiqtisodiy qonunlardan: e h tiyojlarning yuksalish qonuni va me h nat
unumdorligini o’sish qonuni alohida uzviy bog ’ langan, birinchisi o’ sib borayotgan
jamiyat extiyojlarini qo’llab-quvvatlasa, ikkinchisi bu extiyojlarni kondirish
vositasidir. Birgalikda olganda bu qonunlar jamiyat rivojining yagona strategik
maksidini aniqlab beradi.
Korxona samaradorligini asosiy ko’rsatkichi bo’lib, uning foydaliligi
hisoblanadi. Mikrodarajada iqtisodiy munosabatlarning rivojlanishida, qo’shma
korxona q atnashchilari iqtisodiy manfaatlarini amalga oshirishning alohida
10Me h nat unumdorligini
o’sish qonuni E h tiyojlarning yuksalish
qonuni
Qiymat qonuniQo’shma korxonalar ning iqtisodiy
qonunlarning faoliyat maydoni sifatida

bosqichlarida aralashish vujudga keladi. Birinchi o’ringa foyda, qo’shma
korxonaning ichki dvigateli sifatida ko’tariladi. Mana shu foyda ishlab chiqarish
resurslarining qo’ llanishi samaradorligini belgilovchi yagona ko’rsatkich bo’lib
hisoblanadi.
Qo’shma korxonaning asosiy maqsadi bo’lib - ishlab chiqarish resurslari,
bilimlari va ularni birgalikda kullanilishi natijasida olinadigan katta iqtisodiy
samara hisoblanadi.
Qo’shma korxonaga ikkala sheriklarning qilgan sarmoyasi o’zining maqsadi
sifatida h ar kaysisini iqtisodiy manfaatlarini amalga oshirishni k o’ zda tutadi.
Chuqur iqtisodiy manfaatlar quyidagi maqsadlarda aniqlanadi:
1. C h et ellik sherik uchun kapitalni o’ z-o’zidan ko’payishi bo’lsa, biz uchun
ishlab chiqarishni makro va mikrodarajadagi maqsadlariga erishish, ilg ’ or
texnologiyani jalb qilish va zamonaviy boshqarish metodlarini
2. Qo’shma korxona q atnashchilarini qo’ shgan xissalari qanday shaklda
bo’lmasin, qiymat ko’rinishida tasavvur etish mumkin. Sarmoyalangan fondlar
qiymatining yuksalishi harakatdagi me h natni o’tgan me h natga qo’ shilishi
natijasida vujudga keladi.
Xulosa qilib shuni aytish kerakki, maqsadga erishishning isti q bolli yo’llaridan
biri - qo’shma korxonalar tashkil etishdir. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, vaqt
o’tishi bilan x orijiy sheriklar bilan aloqa o’ rnatmagan korxona yoki tadbirkorning
isti q boli porlo q emas ligi ko’zga ko’rinadi .
1.2. Qo’shma korxonalar tashkil etishning huquqiy asoslari
H ar bir davlatdagi sarmoya v iy muhit, avvalo siyosiy barqarorlikka bog’liqdir.
Xuddi mana shu narsa xorijiy sarmoyador uchun o’ z faoliyatini rejalashtirishda
yordam beradi. O’zbekiston Respublikasida sarmoyaviy muhitning eng muxim
ahamiyati ham shundadir, chunki hozirgi kunda butun Markaziy Osi yo
mintaqasida O’zbekiston si yo siy jihatdan barqaror bo’lgan davlat hisoblanadi.
Mustaqillik yillari davomida xorijiy sarmoyadorlar bilan tashkil etilgan korxonalar
faoliyatining huquqiy asoslarini yaratishda juda katta ishlar amalga oshirildi.
11

O’zbekistonda tashqi siyosatga doir tamoyillarimizni belgilab beruvchi
konstitutsiyaviy qoidalarga asoslangan holda, «O’zbekiston Respublikasi tashqi
siyosiy faoliyatining asosiy tamoyillari to’g’risidagi», «C h et el investitsiyalari va
xorijiy investorlari faoliyatining kafolatlari to’g’risidagi», «Tashqi iqtisodiy
faoliyat to’g’risidagi» qonunlar, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 30
noyabr 1996 yildagi «Xorijiy sarmoyadorlar bilan birgalikda tuzilgan korxonalarga
beriladigan kushimcha imtiyozlar to’g’risida»gi farmoyishi, Vazirlar
Maxkamasining 2 iyun 1997 yildagi 336 - sonli «O’zbekiston Respublikasida
xorijiy sarmoyadorlar bilan birgalikda korxonalarni tashkil etish, davlat
ro’yxatidan o’tkazish va tugatish tartibi to’g’risida»gi q arori tashqi iqtisodiy
faoliyatni va chet ellik sarmoyadorlar uchun qulay sharoitlarni yaratish hamda
xorijiy mamlakatlar tadbirkorlari bilan savdo iqtisodiy aloqalarni kengaytirish
imkonini bermoqda. Bundan tashqari, xorijiy sarmoyadorlarning respublikamizga
kelishishini erkinlashtirish uchun Vazirlar Ma h kamasining 21 noyabr 1996 yildagi
«O’zbekiston Respublikasiga keladigan xorijiy fukarolar va fukaroligi bo’lmagan
shaxslarni mamlakatimizga kelishi va ketishi tartibi to’g’risida»gi q arori
mamlakatimiz sarmoyaviy muhitiga ijobiy tomondan q arashga imkon beradi.
Mamlakatimizning jahon sivilizatsiyasiga keng ko’lamda integratsiyalashuvi,
iqtisodiyotimizga sarmoyalarni olib kirilishi uchun huquqiy va tash k iliy sharoitlar
yaratildi. O’zbekistonda «ochiq eshiklar» siyosati olib borilmoqda, xorijiy
sarmoyadorlarning tadbirkorlik faoliyati bilan shugullanishlari uchun ishonchli
huquqiy kafolatlar va keng iqtisodiy imkoniyatlar berilmoqda.
Xorijiy sarmoyalar uchun eng qulay tartiblar yaratilgan va ular muttasil
takomillashtirib borilmoqda. C h et el sarmoyasi ishtirokida ishlab chiqarish
korxonalari ochish jarayoni mumkin qadar osonlashtirilgan. Respublikada qabul
qilingan qonunlar va qonun asosidagi xujjatlar, chet el firmalari va kompaniyalari
O’zbekiston bozorlarida faol ishtirok etish uchun soliq sohasidagi imtiyozlar
h a mda rag ’ batlantirish choralarining siyosiy va tijorat sohasidagi xavf-xatarlardan
kafolatlarning yaxlit tizimini, qulay qonuniy sharoitlarni yaratib berdi.
12

Amaldagi qonunlar bo’yicha chet ellik sarmoyadorlarga beriladigan asosiy
kafolatlarning to’liq bo’lmagan ro’yxati quyidagilardir:
1. O’zbekiston Respublikasidagi xorijiy investitsiyalar natsionalizatsiya va
rekvizatsiya qilgnmaydi;
2. Xorijiy investorlarga qonuniy faoliyat natijasida olingan foydani va boshqa
mablag’larni xech bir cheklovchiz chet el valyutasida chet elga o’tkazish
kafolatlanadi. S h uningdek, import bo’yicha olib kiritilayotgan xom ashyo,
butlovchi buyumlar va zamonaviy texnologiyalardan olingan tushumni xech
moneliksiz chet el valyutasiga ayirboshlash ta’minlanadi;
3. C h et ellik jismoniy va yuridik shaxslarga davlat mulkini xususiylashtirish
jarayonida, shu jumladan kuchmas mulk oldi-sotdisida erkin qatnashishi
kafolatlanadi. C h et ellik sarmoyadorlar mulkiy huquqlarni, shu jumladan savdo va
xizmat ko’rsatish sohasi ob’ektlariga hamda turar joy binolari va ular joylashgan er
uchun mulk huquqini, y er va tabiiy manbalarga egalik qilish va ulardan
foydalanish huquqini qo’ lga kiritishga h a q lidir;
4. C h et el sarmoyadorlari ishtirokida tashkil etilgan korxonalar o’ zlari ishlab
chiqargan mahsulotni litsenziyasiz eksport qilish va uz ishlab chiqarish e h tiyojlari
uchun mahsulotni import qilish hamda qo’shma korxonalarning Nizom fondiga
xissa qo’ shish uchun boj to’lamasdan mulk olib kirishga h a q lidir.
Amaldagi qonunlar chet ellik sarmoyadorlar uchun kafolatlar bilan bir q atorda
soliq sohasida ham keng imtiyozlar beradi (1.2-rasm)
Manba: Muallif ishlanmasi
1.2-rasm. Chet ellik sarmoyadorlar uchun soliq sohasida gi imtiyozlar
13Chet ellik sarmoyadorlar uchun soliq sohasida gi imtiyozlar
Agar ular davlat investitsiya dasturiga kiritilgan loyihalarni investitsiyalashda
q atnashsalar, 7 yil mobaynida foydadan soliq to’lashdan ozod qilinadilar
Qo’shma korxonalar daromadlarining ishlab chiqarishini kengaytirishga va
texnologiya bilan qayta jixozlashga sarflanadigan qismi ham soliqdan ozod qilinadi
qo’ shma korxonalarning qayta moliyalashga hamda sarmoyalarni amalga oshirish uchun
olingan kreditlarni to’lashga sarflanadigan mablag’lariga ham soliq solinmaydi

Yuqorida keltirilgan rasmda O’zbekiston Respublikasida berilgan
imtiyozlardan yana bir qanchasini keltirish mumkin. Jumladan:
- chet el sarmoyasi ishtirokidagi ishlab chiqarish korxonalari uchun foydadan
soliq olishning tabakalshggirilgan stavkalari joriy etilgan. Bu stavkalar xorijiy
investorning qo’shma nizom fondidagi ulushi qanchaligidan kelib chiqib, ular
uchun soliq stavkalarining tegishlicha kamaytirilishi nazarda tutiladi;
- n izom fondida chet el sarmoyasining ulushi 30% dan orti q bo’lgan, qishloq
x o’ jalik ma h sulotini, x al q iste’moli mollarini va q urilish materiallari, tibbiyot
uskunalari, qishloq xo’jaligi, y engil va oziq-ovqat sanoati uchun mashina va
uskunalarni ishlab chiqarish hamda qayta ishlashga, ik k ilamchi xom ash yo va
ro’zg’or chiqindilarini qayta ishlashga ixtisoslashgan qo’shma korxonalar
ro’yxatdan o’tkazilgan paytdan boshlab 2 yil mobiynida foydadan soliq to’lashdan
ozod qilinadi;
- C h et ellik sherikning uz extiyojlari uchun respublikamizga olib kirayotgan
mulki, chet el sarmoyalari ishtirokidagi korxonalarning nizom sarmoyasiga mulk
bilan qo’shadigan xissasi hamda O’ zbekiston iqtisodiyotiga umumiy xajmi 50 mln.
dollardan ortiq miqdorda qilinadigan sarmoyalar ham boj to’lashdan ozod qilinadi.
1997 yil 1 yanvardan xorijiy sarmoyalar bilan tash k il etilgan korxonalar
uchun bir nechta imtiyozlar qabul qilindi.
- Nizom fondi 150 000 AQSH dollarini va xorijiy sarmoya korxonaning 30 %
kapitalini tash k il etsa 7 yil muddatga foyda soligidan ozod qilinadi.
- Agarda xorijiy sarmoya 300 kk 000 AQSH dollaridan 1000000 AQSH
dollargacha bo’lsa va nizom kapitalining 50% dan oshsa soliq stavkasi 20% ga
kisqaradi.
- Agar sarmoya 1 mln. AQSH dollardan oshsa va 50 % nizom fondi xorijiy
q atnashchi tomonidan amalga oshirilsa, soliq stavkasi 15 % ga pasayadi. B u lardan
tashqari, chet el sarmoyasi ishtirokidagi korxonalar respublikaning hamma
korxonalariga berilgan imtiyozlardan ham foydalaniladi.
14

Bundan tashqari chet ellik sarmoyadorlariga yordam ko’rsatish maqsadida
O’zbekistonda ixtisoslashtirilgan tash k ilotlar va muassalar tarmogi tash k il etilgan
(1.3-rasm) .
Manba: Muallif ishlanmasi
1.3-rasm. Chet ellik sarmoyadorlariga yordam ko’rsatish ga ixtisoslashtirilgan
tash k ilotlar
S h unday q ilib, vujudga keltirilgan huquqiy me’yorlar xorijiy hamkorlikning
keng investitsiya faoliyati uchun qulay sharoitlarni yaratib, ularning h u q u q larini va
sarflangan sarmoyasini h imoya q iladi.
Bunday sharoitni xorijiy sarmoyadorlarni o’ zlari guvoxi bo’lib turibdilar.
«Petroleks» firmasining maxsus vaqili David Gaon ezishicha «O’zbekistonda
iqtisod va siyosat barqaror, xorijiy sarmoyadorlarining huquqlari qonun bilan
himoyalangan. Bu erda bizning manfaatlarimizga xavf soladigan kuchlar y o’ k.
Bundan tashqari bizga keng miqyosdagi imtiyozlar berilgan. Bu imtiyozlar
sarmoyadorlar uchun tez vaqt ichida qilingan harajatlarini qoplash imkonini beradi.
Umuman olganda, soliq siyosati bu mamlakatda shundayki, u ishlab chiqarishni
kengaytirishga hala q it qilmaydi. O’zbekiston Davlati xorijiy sheriklari oldidagi o’ z
majburiyatlarini o’ z vaqtida bajarmoqda va xorijiy sarmoyadorlarning roziligisiz
shartnoma shartlarini o’ zgartirmaydi».
O’zbekiston iqtisodiyot tarmoqlariga sarmoyalarni jalb etish va ularni o’zaro
himoya qilish to’g’risida Germaniya, Turkiya, Misr, Indoneziya, Malayziya,
Pokiston, Finlyandiya, Koreya, AQSH, Fransiya kabi dunyoning bir qancha
mamlakatlari bilan bitiml a r imzoladi.
15Ch et el sarmoyalari
bo’yicha agentlik T ovar ishlab chiqaruvchilar
va tadbirkorlar palatasi
«Uzbek-Invest» Milliy eksport import sug ’ urta kompaniyasidirChet ellik sarmoyadorlariga yordam ko’rsatish ga
ixtisoslashtirilgan tash k ilotlar

Respublikamiz hukumati tomonidan ko’rsatilayotgan choralar tashqi iqtisodiy
aloqalarni va xorijiy sarmoyalarni rivojlantirishga yordam bermoqda. Hozirgi
paytda O’zbekistonda 3200 dan ortiq qo’shma korxonalar ro’yxatdan o’tkazilgan,
bo’lardan 535 tasi Davlat korxonalari asosida tashkil etilgan.
Respublikamiz hukumati Kanada, Xitoy, Turkiya, Gollandiya, Germaniya,
S h vetsariya banklari va firmalari bilan respublikamizning aniq ob’ektlarini
kreditlash uchun bitimlar tuzdi, hozirda bu bitimlar amalda bo’lib bir nechta yirik
korxonalar faoliyat ko’rsatib turibdi. B u lardan: « GeneralMotors »,
«UzDEUelektroniks», «Samkochavto», «Uzkeysservis», «UzBAT», «Zarafshon-
Nyumant», «Zarispark», «Agama», «Kabo’l-Tuytepa-Teksteylz», «Katiks»,
«Elteks», «Supertekstil», «Koka-kola», «Uzsalaman», «Kibo», «Tufin» va shu
kabi bir nechta korxonalardir. Shuningdek, Germaniya va Koreya davlatlarining
firmalari ishtirokida ko’pgina tuman va sha h arlar telefon tarmoqlari zamonaviy
usulda yangilandi.
O’zbekiston Respublikasi hududida qo’shma korxonalar to’zishning huquqiy
masalalariga 1992 yilda.asos solingan edi. Ko’rsatilgan me’yoriy xujjatlarda,
iqtisodiy integratsiyani yanada rivojlantirish bilan birga, hozirgi sharoitda bo’lgan
xo’jalik faoliyatini boshqarish strukturasini rivojlantirish uz aksini topgan. Bu
keltirilgan xujjatlarga binoan qo’shma korxonalar, ka sa nashchi - da vla tlarning
h ukumatlararo munosabatlari asosida, fa q atgina manfaatdor vazirliklar va
tash k ilotlarning taklifi b o’ yicha t u zilishi mumkin. Iqtisodiyot mexanizmining
qayta qurish, shu bilan birga xususiylashtirish yo’lidan borayotgan korxonalar
mustaqilligini o’ rnatish, ularni huquqlarini rivojlantirish, qo’shma korxonalar
huquqiy rejimini tartibga keltirishni va ularga o’ zgartirish kiritishni talab etmoqda.
O’zbekistonlik va xorijlik tash k ilotlar va firmalar boshqaruv organlari bilan
hamkorlikda O’zbekiston Respublikasi hududida qo’shma korxonalar tuzmo q dalar.
H ukumat farmoyishi va q arorlari qo’shma korxonalar t u zish va ularning faoliyati
masalasini tartibga solish bo’yicha, ya’ni soliq q a tortish tartibi, faoliyat ko’rsatish
uchun y er uchastkalarini berish, korxona tomonidan vujudga keltiriladigan
16

resurslar va bu korxonalar faoliyati jarayonida sodir bo’ladigan baxslarni qurish
tartibi bo’yicha umumiy tamoyillar ishlab chiqdi.
Farmoyishda ko’rsatilgan huquqiy normalar qo’shma korxonalar
ishtirokchilarining ikkalasiga ham bir xilda amal qiladi.
S h u bilan birga qo’shma korxsna huquqiy normalarining eng ahamiyatli
tomonlari quyidagilar bo’lishi mumkin:
1. Qo’shma korxonalar, ya’ni xorijiy sheriklar bilan tuzilgan korxonalar
faoliyati tartibga solingan va aniq - ravshan o’ rganilgan;
2. Hukumat karorlarida qo’shma korxonalarning tashkiliy - huquqiy shakli
masalalari chuqurroq tartibga solinadi. Karorlarda gap nafaqat qo’shma korxonalar
to’g’risida, balki halqaro tashkilotlar va birlashmalar to’g’risida ham boradi;
3. Xorijiy sheriklar bilan birgalikdagi qo’shma korxonalar ham fuqarolik -
huquqiy harakterdagi shartnomalar asosida, ham hukumatlararo va davlatlararo
munosabatlar asosida to’zilishi mumkin.
Qo’shma korxonalar t u zishda va faoliyatini tartibga solishda, vazirliklar, turli
xil idoralarning instruksiyalari, normativ aktlari juda mu h im ahamiyatga egadir.
B u larning ichida eng mu h imlari quyidagilardir:
O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligining «Qo’shma korxonalar mol-
mulklarini sugurtalash tartibi to’g’risida»gi instruksiya.
O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligining «Qo’shma korxonalarni
soliqka tortish to’g’risida»gi instruksiya.
O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligining «O’zbekiston Respublikasi
hududida O’zbekistonlik va xorijiy tashkilotlar, firmalar va boshqaruv organlari
bilan birgalikda tuzilgan qo’shma korxonalar, halqaro tashkilotlar va
birlashmalarning ro’yxatdan o’tkazish tartibi to’ g ’ risida»gi instruksiya.
S h unday qilib, O’zbekiston Respublikasi hududida tash k il etilgan va faoliyat
ko’rsatib kelayotgan qo’shma korxonalar bilan boglangan masalalarni tartibga
soladigan huquqiy normalarni aniqlangan holda quyidagi uch xil aktni ajratib
ko’rsatish zarur.
17

1. YUridik shaxslar sifatida tan olingan qo’shma korxonalarga tar q atiladigan
fuqarolik qonuniyatlari akti.
2. Qo’shma korxonalar faoliyatiga tegishli bo’lgan maxsus harakterdagi
normativ aktlari.
3. Umumfuqarolik va maxsus harakterdagi, h ar bir korxonani o’ rnini belgilab
boruvchi, q atnashchilar tomonidan t u ziladigan nizomlar va qo’shma korxona
t u zish to’g’risidagi shartnomalar.
Hukumat karorlariga binoan O’zbekiston Respublikasi hududida to’ziladigan
qo’shma korxonalar O’zbekiston yuridik shaxslari bo’lib hisoblanadi. Bu degani -
agarda qonun chiqaruvchilar tomonidan qo’shma korxonalarga alohida huquq
normalari chiqarilmagan bo’lsa, qo’shma korxonalarga yuridik shaxs sifatida,
O’zbekistondagi boshqa korxonalarga kullaniladigan huquqiy normalar
qo’ llaniladi. O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksiga asosan qo’shma
korxonalarni O’zbekiston Respublikasi yuridik shaxslari sistemasida o’ rnini
aniqlab, quyidagiga tayanish mumkin: ya’ni, yuridik shaxslarni: davlat,
koorperativ, davlat kooperativ va boshqa turdagi tash k ilotlarga klassifikatsiyalash
asosida eng mu h im kriteriya sifatida - bu korxonalarni mol-mulk bilan
ta’minlanishi yotadi.
O’zbekiston Respublikasi fuqarolik kodeksiga asosan qo’shma korxonalar
ro’yxatdan o’tgan kundan boshlab yuridik shaxs makomini oladi. Qo’shma
korxonalarni ro’yxatdan o’tkazish tartibi Moliya Vazirligining «O’zbekiston
Respublikasi hududida O’zbekistonlik va xorijiy tashkilotlar, firmalar, boshqaruv
organlari bilan birgalikda tuzilgan qo’shma korxonalar, halqaro tashkilotlar va
birlashmalarni ro’yxatdan o’tkazish tartibi to’g’risida»gi instruksiyaga asosan
aniqlanadi.
Xuddi o’ zbek yuridik shaxslari singari qo’shma korxonalar ham maxsus
huquq q obiliyatiga egadirlar va shundan kelib chiq q an holda faqat nizomda
ko’rsatilgan maqsadlarga mos keladigan kelishuvlarni t u zishlari mumkin. Agarda
qo’shma korxonalar nizomda ko’rsatilgan maqsadlarga mos kelmaydigan
kelishuvlarni tuzsalar, u holda bu kelishuv xa q i q iy emas deb topiladi.
18

Qo’shma korxonalar yuridik shaxs sifatida yuridik shaxslarning hamma
alomatlariga ega bo’ladilar: jumladan, mol-mulkka ham, ko’rsatib o’ tilgan mol-
mulk qo’shma korxonaning xususiy mulki va u q atnashuvchilarning umumiy
xissaviy mulki bo’lib h isoblanadi.
Qo’shma korxonalarning mulki bir xil k o’ rinishda bo’lmaydi. Mol-mulki
sifatida quyidagilarni ko’rsatib o’tish mumkin (1.4-rasm) .
Manba: Muallif ishlanmasi
1.4-rasm. Qo’shma korxonalarning m ol-mulki
Ko’rsatib o’ tilgan mol-mulkni huquqiy rejimi bir xil emas. Birinchi gruppada
ko’rsatilgan mol-mulklarga: y er, y er osti boyliklari, suv, o’ rmon - b u lar fa q at
davlat mulkidir. Bu mulklar qo’shma korxonalarga davlat tomonidan ham pullik,
ham bepul tarzda ishlatish uchun beriladi.
Bundan tashqari qo’shma korxonalar asosiy va aylanma fondlarga ham ega
bo’ladilar. Mol-mulklarni asosiy va aylanma fondlarga bo’linishi korxona mol-
mulkini sug ’ urtalashni majburiyligida ahamiyatga ega bo’ladi. Bu y erda ikki
xildagi sug ’ urtalash ko’rsatiladi: asosiy fondlarni sug ’ urtalash va aylanma
fondlarni sug ’ urtalash.
H isob-kitoblarni olib borish vaqtida qo’shma korxonalar tipovoy formalarni
qo’ llashlari zarur. Uzbek davlat tashkilotlarini asosiy mablag’ ’ lardan
foydalanishdagi cheklashlarga kelganda, qo’shma korxonalar bunday
cheklashlardan mustasnodir.
Qo’shma korxonalarda xususiy mulkni borligi yoki u ishlatishi mumkin
bo’lgan mulkni borligi u tomonidan xo’jalik faoliyatini yuritishga imkon beradi.
19Qo’shma korxonalarning m ol-mulki
Korxona ishlatishi mumkin bo’lgan, ya’ni huquqi bo’lgan mol-mulk Asosiy fondlar Aylanma fondlar

O q ibatda huquqiy nu q tai nazardan q araganda qo’shma korxonaning xo’jalik
faoliyati ikki xil operatsiyani amalga oshirishi mumkin:
1. Korxonani kerak bo’ladigan xom ashyo va materiallar bilan ta’minlash.
2. Tayyor bo’lgan ma h sulotni sotishni amalga oshirish.
Bu operatsiyalarni qo’shma korxonalar ikki xil y o’ l bilan amalga oshirishi
mumkin.
1. Tash q i bozor or q ali.
2. Ichki bozor or q ali.
Tash q i bozorda qo’shma korxonalar o’ z ma h sulotlarini maxsus tash q i savdo
tashkilotlari or q ali sotishi yoki o’ z nomidan sotishi mumkin.
S h unday sharoitlar t u zish k o’ zda tutilganki, qo’shma korxonalar uchun xom
ashyoni ichki bozordan olib, tayyor ma h sulotni ham ichki, ham tashqi bozorda
sotish foydali bo’ladi. Bunday vaqtda qo’shma korxonalar ish faoliyatida valyuta
jihatidan o’ z- o’ zini qoplashga erishadi.
Qo’shma korxona uchun eng mu h im muammolardan biri bu - soliq q a
tortishdir. Bu miqyosga amal qiladigan huquqiy normalar o’ z harakteri bo’yicha
ma’muriy - huquqiy bo’lib, h isoblanadi. Qo’shma korxonalarni soliq q a tortishning
ko’rsatilgan xujjatlardagi umumiy tamoyillari quyidagicha:
1. Qo’shma korxonalar o’ z faoliyatining birinchi 2 yilida soliqdan ozod
qilinadilar.
2. Qo’shma korxonani soliq q a tortish bo’yicha baxslar yuzaga kelsa, bunday
korxonalar moliya organlarining bu harakati yuzasidan yuqori tashkilotlarga
murojaat qilishlari mumkin.
3. Qo’shma korxonalar soliq imtiyozlariga egadirlar. Ular olinishi mumkin
bo’lgan foydani olish kunidan boshlab 3 yilgacha foyda solig ’ idan ozod e t iladilar
Qo’shma korxonani faoliyati jarayonida korxonaning o’ zida va o’ zbek
tashkilotlari bilan yuzaga keladigan baxslar, davlat xo’jalik sudida k o’ riladi.
Agarda, baxslar korxonada q atnashuvchi tomonlari o’ rtasida yuzaga kelsa,
bunday baxslar korxona nizomi bo’yicha hal qilinadi. Odatda tomonlar bu
20

baxslarni xo’jalik sudida yoki uchinchi davlat huquqiy tashkilotlari or q ali hal
etishadi.
Xulosa qilgan holda shuni aytib o’tish kerakki, O’zbekiston Respublikasi
hududidagi qo’shma korxonalar faoliyati hozirgi vaqtda etarli darajada tartibga
keltirilmagan. K o’ pgina masalalar korxonani o’ zida hal qilish uchun tashlab
qo’ yilgan.
Hozirda bu narsani y echish mudain bo’lsada, biro q qo’shma korxonalarni
respublikamiz hududida tashkil etishni rivojlanib borishi bu to’g’ridagi
q onuniyatlarni yanada rivojlantirish kerakligini ko’rsatib turibdi. Bu
rivojlantirishning asosiy y o’ nalishlari bizning fikrimizcha quyidagicha bo’lishi
mumkin:
1. Qo’shma korxonalar faoliyatini O’zbekiston Respublikasi V a zirlar
Ma h kamasi miqyosida nazoratga olish tizimini to’zish.
2. O’ zbekiton Respublikasi hududidagi xorijiy mulklarni samarali himoya
qilish tizimini t u zish. («Halqaro shaxsiy huquq» qonuni doirasida).
3. Xo’jalik h isobi sharoytida korxona va tashkilotlar, qo’shma korxonalar
manfaatlarini h imoya qiladigan q onuniyatlarini ishlab chiqish.
Jumladan:
«Girrom ra q obatga q arshi kurash» q onuni.
«Ishlab chiqarishning majburiyatlari» q onuni.
Umuman olganda, yana bir marotaba ta’kidlab o’tish joizki; qo’shma
korxonalarning samarali faoliyati fa q atgina O’zbekiston Respublikasida iqtisodiy
islo h otlarni bos q ichma-bos q ich amalga oshirish sharoitida va uni xa q i q iy xo’jalik
h isobini rivojgantirishga y o’ naltirilgan vaqtdan amalga oshishi mumkin.
21

2-BOB. MILLIY IQTISODIYOTGA CHET EL SARMOYALARINI
JALB ETISH VA QO’SHMA KORXONALAR TASHKIL QILISH H OLATI
TA H LILI.
2.1. Milliy iqtisodiyotga chet el sarmoyalarini jalb etishning rivojlanish
bos q ichlari
Bozor iqtisodi rivojlangan davlatlar tajribasi ko’rsatadiki, ular o’ z iqtisodini
yuksaltirish jarayonida u yoki bu turdagi xorijiy investitsiyalardan foydalangan.
Bunday tajriba bizning respublikamizga ham xos xususiyat, albatta. Xorijiy
investitsiyalar halq xo’jaligi tarmoqlari iqtisodiga jalb etilgan ta q dirda bu
tarmoqlar bosqichma-bosqich rivojlanadi, shuningdek q ator iqtisodiy, ijtimoiy,
siyosiy samaralar olinadi. Ularning asosiylari quyidagilardan iborat:
- birinchidan, ishsizlik kamayadi;
- ikkinchidan, tovar va xizmatlarning asosiy ulchov mezoni bo’lgan sifat
yaxshilanadi;
- uchinchidan, mamlakatda import qilinishi lozim bo’lgan tovarlar va
xizmatlar urnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqariladi, natijada valyuta zaxiralari
tejalishi bilan birga, valyuta daromadlari ko’payadi;
- to’rtinchidan, davlatlararo iqtisodiy yaqinlashuv, siyosiy muzoqaralar orqali
strategik hamkorlik qilishga tub asos yaratiladi.
Y uq orida zikr etganimizdek, ushbu y o’ nalishlar nazariy tomondan asoslab
berilgan. Biro q q ator ob’ektiv, sub’ektiv h odisa va h olatlar sababli ularni amalga
oshirish jarayoni turlicha kechadi. Mazkur ob’ektiv va sub’ektiv sabablarning tub
mo h iyatini ochish uchun tarixiy jarayonlarni qiyosiy o’ rganishi darkor.
Prezidentimiz I.Karimov o’ z risolalarining birini: «Tarixiy xotirasiz kelajak y o’q » 1
- deb nomlagan edi. Ushbu risola aynan biz ta h lil qilayotgan mavzuga mazmunan
mos kelmasada, biroq uslubiy yo’nalishiga bevosita mos keladi. Biz xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish va rivojlantirish tadbirlarini uch bosqichga bo’lib
o’rganishni lozim topdik (2.1-rasm) .
1
И. Каримов. Тарихий хотирасиз келажак йук. Т.: Узбекистон,1999 й.
22

Manba: Muallif ishlanmasi
2.1-rasm. Investitsiyalarni jalb qilish va rivojlantiris hbosqich lari
Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va rivojlantirishning birinchi bosqichida
«konsessiya» shartnomalari markaziy o’rinda turgan. 1925 yilda sobiq, ittifoqda 92
ta xorijiy konsessiya shartnomasi mavjud bo’lib, ulardan 43 tasi sanoat tarmog ’ ida
faoliyat ko’satgan, kolganlari halq xo’jaligining boshqa tarmoqdarida tashkil
qilingan. Ushbu korxonalarda 54 mingga yaqin ishchi va xizmatchilar mexnat
qilgan 1
. Bu ko’rsatkich uta davr uchun katta hisoblanar edi. Konsessiya
shartnomasi asosida faoliyat ko’satgan xo’jalik sub’ektlari xususiy korxonalardan
ortda qolsa ham ular iqtisodiy samaradorligi yuqoriligi bilan ajralib turgan.
Masalan, amerikalik kapitalist Armand Hammer Moskvada pero va qalam ishlab
chiqarish fabrikasi tash k il etib, q is q a davr ichida ushbu tovarlarga bo’lgan ichki
talabni q ondirish bilan bir q atorda, xorijga ham eksport qila boshlagan.
Albatta o’sha davrdagi ashaddiy kommunistlar tomonidan tabiiy savollar
berilgan. Kapitalistik tuzumni ko’p talafotlar evaziga yo’q otgan va yangi
sotsialistik tuzum q urayotgan bir davrda, nega yana kapitalistik ishlab chiqarish
usuliga imkoniyat yaratib berilmoqda? Kapitalistlarni taklif qilish xavfli emasmi?
Konsessiya shartnomalarini rivojlantirish kapitalizmni rivojlantirish degan gap va
shunga o’xshashlar. Bunday mazmundagi savollarga o’sha davr raxbarlari
quyidagi mazmunda javob qaytarganlar. H a, konsessiya usuli kapitalizmni
rivojlantirishga imkon beradi, biroq bu siyosat siz o’ylagancha xavfli emas, chunki
1
Меньшиков С. Катастрофа или катерсис? - Мос ва. «Интер-версо» 1990. Стр.14.
23Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish
va rivojlantiris hbosqich lari
1- bosqich
2- bosqich
3 - bosqich 1920-1940 yillar
1987-1991 yillar
1991 yildan h.v.

xokimiyat ishchi va dexqon qo’ lida, pomeshchi k va kapitalistlar endi xech qachon
mulkka egalik qilolmaydi. Konsessiyaning iqtisodiy mazmuniga qaraydigan
bo’lsak, u ijara shartnomasini anglatadi. S h artnomaga asosan kapitalist davlat
mulkining bir qismini ma’lum shart va muddatga ijaraga oladi va mulk egasi
makomiga ega bo’lolmaydi. Davlat mulk egasi bo’lib qolaveradi. Natijada sovet
hukumati ijarachi kapitalistning shartnomaga qat’iy rioya qilishini nazorat qiladi.
Mu h imi, shartnoma qulay va samaradorligi tufayli ishchi-dexqon axvolini
yaxshilashga xizmat qilsin.
Ushbu javoblar va fikrlar oddiyligi va jozibadorligi bilan ajralib turgan va
quyidagi mazmunni anglatgan. Davlat mulkiga tayangin - u, kapitalistni ijarachi
sifatida jalb qil; xususiy mulkdorni nazorat qil va uni sotsializm uchun mexnat
qilishga, ishlab chiqarishni ustirishga va ishchi-dexqon extiyojini kondirishga
majbur et. Kommunistik davlatning bunday noan’anaviy va tashvi q ot g ’ oyasiga zid
harakatlarga yondoshishi mamlakatning iqtisodiy salox h iyat l kuchsiz davrlarda
r o’ y bergan edi. Agar, o’sha davrni real baholaydigan bo’lsak, hukumatning
bundan o’ zga imkoniyati ham y o’q edi.
1987 yildan xorijiy investitsiyalarni jalb qilish hisobiga moliyaviy tanglikdan
va iqtisodiy turgunlikdan chiqishga harakat boshlandi. Mazkur davrni biz xorijiy
investitsiyalarnig iqtisoddagi urnining ikkinchi bosqichi deb belgiladik.
Sobiq ittifoqda olib borilgan qayta qurish jarayoni xorijiy kapitalga ham uz
ta’sirini o’tkazdi. Zotan 20-30-yillardagi konsessiya shartnomalari yuksak
rivojlani sh iga o’ z ta’sirini ko’rsatmasa-da, xorijiy investitsiyalarni
rivojlantirishning nazariy va siyosiy yo’nalishlarini belgilab bergan edi. Sotsialistik
lagerdagi davlatlarda xorijiy investitsiyalar ilk bor Polsha, Vengriya, Xitoy X alq
Respublikalariga va s o’ ng sobiq ittifoq davlatiga ham y etib keldi.
Dastlabki xorijiy investitsiyali korxonalar 1987 yilning yanvar oyidan boshlab
tashkil qilina boshladi. Bu jarayon qayta qurishning dastlabki davrlariga tutri
kelgan, hali bu vaqtda «To’la xo’jalik hisobi haqida»gi qonun qabul qilinmagan
edi. Biroq harakatlar qattiq va qat’iy bo’lsa-da, kutilgan natija olinmadi. Xo’jalik
yuritishning yangi yo’nalishi kuchga kirgan birinchi yilda bor-y o’ gi 23 ta qo’shma
24

korxona ro’yxatdan o’ tdi. Ikkinchi yili qariyb 200 ta va keyingi yili yana 800 ta
xorijiy investitsiyali xo’jalik sub’ekti tashkil qilindi. Qo’shma korxonalar to’zish
bo’yicha hamkor GFR, Italiya va Finlandiya davlatlari bo’lib, AQSH va Y a poniya
davlatlarining ulushi deyarli y o’q edi. Ro’yxatdan o’tgan qo’shma korxonalar
Ustav fondida xorijiy sherikning ulushi juda kam bo’lib, 15 mln. rubldan oshmas
edi. Buning ustiga ro’yxatdan o’tgan korxonalarning bor-y o’ g ’ i 10% faoliyat
ko’satgani ham bu borada muhit yaxshi emasligidan dalolat berar edi. 1
Xorijiy investitsiyaning kelishiga va qo’shma korxonalar tashkil etishga
salbiy ta’sir ko’satgan omillar fikrimizcha quyidagilar edi. Huquqiy cheklashlar
dastlabki sabab bo’ldi; ya’ni qo’shma korxona ustav fondida xorijiy hamkorning
ulushi k o’ pi bilan 49% qilib belgilangan, buning ustiga korxonaga albatta mahalliy
fu q aro bosh ra h bar etib tayinlanishi lozim.
1988 yilning dekabriga kelib qo’shma korxonada xorijiy kapital ulushi
bo’yicha cheklovlar qisman olib tashlandi; korxona raxbari albatta mahalliy kadr
bo’lishi t o’g’ risidagi qoida bekor qilindi; korxona tash k il qilish va ro’yxatdan
o’tkazish tartib-qoidalari soddalashtirildi; qo’ shimcha soliq, imtiyozlari berila
boshladi. Endi faqat davlat tash k ilotlarigina emas, balki, kooperativlar ham xorijiy
sherik bilan qo’shma korxona qurish imkoniga ega bo’ldi.
Y a ngi qonun va qoidalar bir oz bo’lsa-da xorijiy investitsiyalarning kirib
kelishini tezlashtirdi. Biroq iqtisodiyotda mavjud ayrim ob’ektiv omillar bu
jarayonni sustlashtirishga sabab bo’ldi. Masalan, tash q i siyosiy omillarni alohida
ko’rsatish lozim. Xususan, Y a poniyaning «Matsusita elektrik» kompaniyasi
videomagnitofon ishlab chiqarish h a q ida shartnoma tuzgan edi. Ammo Y a poniya
bilan sobiq ittifo q ning shimoliy hududlar masalasidagi siyosiy kelishmovchiligi
natijasida imzolangan shartnoma bekor qilindi.
90-yillar boshida xorijiy sarmoyadorlar ittifoqdagi siyosiy-iqtisodiy
isloxotlarning barqarorligiga ishonchsizlik bilan qaradilar. Garchi ular
mamlakatdagi demo g ratik harakatlar va oshkoralikni qo’llab-quvvatlasalar-da,
lekin eski vaqtlarga q aytish extimoli borligi uchun shoshilmasdan qulay siyosiy
1
Меньшиков С. Катастрофа или катерсис? - Москва. «Интер-версо» 1990. Стр.337-338.
25

ob-xavoni k u tishdi. Isti q bolli xorijiy sarmoyadorlarning asosiylari sobiq ittifoq
davlatidagi ma’muriy buyruqbozlik usuli sa q lanib q olganligi va ayrim idoralarda
ustivor ahamiyat kasb etayotganligini sezishardi.
Sobiq ittifoqda tomonlar manfaatlarining uygunlashmaganligi va rejali
iqtisodning bozor iqtisodiga mos kelmasligi, qolaversa sovet mutaxassislarining
bozor qonunlarini tan olmasligi ham xorijiy sarmoya solishga t o’ si q bo’ldi. Ushbu
fikrni isbotlash uchun bir misol keltiramiz. Amerikalik bir firma egasi oziq-ovqat
xom-ashyosini qayta ishlaydigan zavod dastgo h larini sotish niyat ida ittifoqdagi
oziq-ovqat sanoati vazirligi bilan shartnoma tuzgach , u shbu zavod jamiyatga
xavodek zarur bo’lib, zararlarni qisqartirishga va importga talabni tubdan bartaraf
etishga xizmat qilishi lozim edi. S h artnomaga binoan dastgo h larini qulay bino
bilan ta’minlash vazirlikka yuklatilgan. Biroq taklif etilgan bino dastgo h lar uchun
mos bo’lmagan. Agarda bu binodan foydalaniladigan bo’lsa uni ko’tarish yoki
dastgo h larni kichraytirish kerak edi. Xorijiy va k ilning boshqa bino berish yoki
yangi binoni tez q urib olish uchun bir parcha y er beringlar, degan murojaatlariga
rad javobi berilgan. Zotan rejali iqtisod uchun bunday tezkorlik yot edi. S h unday
qilib, ma’muriy-buyruqbozlik tizimining byurokratik illatlari sababli foydali loyiha
barbod bo’lgan edi.
Binobarin, iqtisodiy, siyosiy manfaatlarining uyg ’ unlashmaganligi ko’plab
tushunmovchiliklarga olib kelgan. S h u sabab 1990 yilning oxirida sobiq, ittifoq,
davlatida qariyb 3900 ga yaqin qo’shma korxona ro’yxatga olingan bo’lsa-da,
ulardan bor-y o’ g ’ i 1,3 qismigina faoliyat ko’satgan, holos. Mazkur qo’shma
korxonalarning asosiylari sobiq, ittifoqning Evropa qismida tash k il qilingan,
Markaziy Osiyo respublikalari manfaatlari bu masalalari ham e’tibordan chetda
dolgan.
Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va rivojlantirish asosan ikki mezon
bo’yicha tash k il qilinadi:
1. Ustuvor tarmoqlarni qo’llab-quvvatlash va rivojlantirish.
2. Me h nat resurslari ko’p hududlarda qo’ shimcha ish joylari tash k il qilish.
26

Sobiq ittifoqda birinchi mezon bo’yicha y etarlicha tadbirlar amalga oshirildi,
ikkinchi mezon bo’yicha ham faqat ittifoqning Evropa qismlarida ishlar olib
borildi. Ish joylari tash k il qilish bo’yicha Kavkazorti va O’ rta Osiyo respublikalar
iqtisodiyotiga deyarli sarmoya solinmadi. Pirovardida iqtisodiy tanglikka uchragan
mamlakatda moliyaviy inqiroz yanada kuchaydi. Endilikda ittifoqda a’zo bo’lgan
respublikalarning h ar biri o’ z kuchi va irodasi ila tanglikdan chiqishi lozim edi.
C h unki yirik imperiyadagi iqtisodiy tanglik shu qadar kuchaygan ediki, uni
iqtisodiy siyosat orqali bartaraf etish mushkul edi.
Mustaqillikka erishganidan s o’ ng h ar bir respublika tashqi iqtisodiy
aloqalarini o’zi erkin hal qila boshladi. Respublikalarning siyosiy va iqtisodiy
mustaqillikka erishishi xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va rivojlantirishning
uchinchi bosqichini boshlab berdi.
Isti q lol sharofati ila O’zbekiston rejali iqtisoddan ijtimoiy yo’naltirilgan bozor
munosabatlariga o’tishi asosiy maqsad qilib oldi. Biz sobiq ittifoq davridagi rejali
iqtisodiyotda yashayotgan davrimizda qo’shma korxonalarning afzalligi sezilgan
edi. O’sha davrdan boshlab to iqtisodiyotni yangi shaklga o’tkazgunga q adar
qo’shma korxonalar soni ittifoq bo’yicha salmoqli bo’lsa-da, biroq O’ zbekistan
sharoitida bu ko’rsatkich ittifoqnikidan bir necha bor kam edi. Albatta, buning
q ator sabablar bo’lgan lekin, fikrimizcha, ob’ektiv sabablarga nisbatan sub’ektiv
sabablar ko’pro q edi.
Keyingi yillarda, hukumat raxbarlari tomonidan qo’shma korxonalarga
alohida e’tibor berila boshlandi va hozirgi kunga kelib bu korxonalar uchun
Hamd o’ stlik davlatlariga q araganda y etarli iqtisodiy hamda huquqiy
infrastrukturalar yaratib berildi. Bugungi kunda respublikamiz Moliya vazirligida
ro’yxatdan o’tgan va faoliyat k o’ rsa ta yotgan qo’shma korxonalar sonining to’rt
mingga yaqinligi mamlakatimizdagi investitsiya ishtirokidagi xo’jalik sub’ektlarini
tashkil etishda ishtirok etmoqdalar. Qo’shma korxonalarning eng ko’p miqdori
Rossiya Federatsiyasi, Turkiya, Janubiy Koreya, AQSH va Pokiston davlatlari
bilan hamkorlikda tuzilgan. «C h et el investitsiyalari to’g’risida» 1
va «C h et ellik
1
Солик туловчининг журнали, - 1998 й. 6-сон
27

invetorlar huquqlarining kafolatlari va ularni himoya qilish choralari t o’g’ risida»gi
qonunlarning qabul qilinishi hamda hayotga tadbiq, etilishi ham muxim ahamiyat
kasb etdi.
Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va rivojlanish bosqichlarini o’rganish
natijasida quyidagi xulosaga keldik. Sarmoyadorlarni jalb qilishni maqsad qilgan
rivojlanayotgan davlatning ham, investitsiyalarni yo’naltirayotgan rivojlangan
mamlakatlarning ham o’ziga xos strategik maqsadlari bo’ladi. Bizning fikrimizcha,
ularni quyidagicha izo h lash mumkin.
Rivojlangan mamlakat sarmoyadorlarining rivojlanayotgan davlatlar
iqtisodiga sarmoya solishdan asosiy manfaatlari quyidagi 2.2-rasmda keltirilgan.

Manba: Muallif ishlanmasi
2.2-rasm. Sarmoyadorlarining sarmoya solishdan asosiy manfaatlari
Rivojlanayotgan mamlakatlarning xorijiy sarmoyadorlarni jalb qilishdan
asosiy strategik maqsadlari:
- xorijiy zamonaviy texnika va texnologiyadan foydalanish;
- ichki jamgarmani kushimcha manbalar bilan tuldirish;
- ishlab chiqarish samaradorligini oshirish uchun xorijiy boshqaruv
tajribasidan foydalanish;
- importni qisqartirish hisobiga valyutani tejash;
28Sarmoyadorlarining sarmoya
solishdan asosiy manfaatlari
Tabiiy boyliklardan foydalanish imkonini olish hamda yangi bozorlar
kashf etish va iqtisodiga kirib borish
Malakali ishchi resurslariga kam xarajat sarf qilib, yuqori iqtisodiy
samara olish
Dunyo bozorida rakobatga bardosh beradigan tovarlarning yangi
turlarini yaratish uchun ilmiy izlanish va texnik yangiliklar
natijasidan foydalanish
Iqtisodiy va moliyaviy imtiyozlarga ega bo’lish

- asosan tayyor sanoat mahsulotlari h isobiga eksportni kengaytirish;
- ma h alliy iqtisodiyotni muvozanatlashtirishga erishish.
H ar qanday xorijiy sarmoyador qo’shma korxona tash k il qilishdan oldin bu
tadbir uning uchun qanday va qancha iqtisodiy, ijtimoiy samara berishi xa q ida
oldindan tahlil qilib k o’ radi. Agarda sarmoyador ixtiyoridagi boylik iqtisodiy
s a mara bermas ekan, u xech qachon o’ zga bir davlatda qo’shma korxona
ochmaydi. Binobarin, xorijiy sarmoyador uchun shunday iqtisodiy va huquqiy
shart-sharoit yaratib berish kerakki, pirovardida, ular ham, mamlakat ham
iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy samara olsin.
Milliy iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb etishning s o’ nggi bosqichini
biz Respublikamizni mustaqillikka erishgan davridan keyingi vaqtni tahlil qilish
ob’ekti sifatida oldik ( 2.3 -jadval) .
2.3 -jadval
Korxonalar va tashkilotlarning mulkchilik shakllari bo’yicha taqsimoti
Ko’rsatkichlar 2012 yil 2013 yil 2014 yil 214 yilning 2012 yilga
nisbatan o’zgarishi
Ozbekiston Respublikasi
bo’yicha jami 283,4 298,9 301,6 18,2
SHundan
Davlat 39,4 39,3 39,4 -
Nodavlat 244,0 259,6 262,2 18,2
Qo’shma korxonalar soni 4,6 4,6 4,7 0,1
2.3 -jadval ma’lumotlaridan shu narsa ma’lum bo’lyaptiki, Ozbekiston
Respublikasi bo’yicha jami korxona va tashkilotlar 2014 yilda 2012 yilga nisbatan
18 ming 200 taga oshib, 301 ming 600 taga yetdi. Shundan Davlatga qarashli
korxona va tashkilotlar soni o’zgarishsiz qolgan bo’lsada nodavlat korxona va
tashkilotlar soni 2014 yilda 262 ming 200 tani tashkil etdi. Bu daqvrda
mamlakatda faoliyat ko’rsatayotgan q o’shma korxonalar soni 4 ming 700 taga
yetdi.
Ushbu jadval ma’lumotlaridan shunday xulosa chiqarish mumkinki,
Ozbekiston Respublikasi da faoliyat ko’rsatayotgan qo’shma korxonalar soni 2012
29

yilga nisbatan 100 taga oshganligini ko’rish mumkin. Aslida ko’rsatkichlar ni bu
darajada o’sishi Respublikada investitsion muhitning nisbatan yaxshi yo’lga
qo’ yil ayotganligidan dalolat beradi.
Yuqorida qayd etganimizdek, mamlakatimiz milliy iqtisodiyotga xorijiy
investitsiyalarning kir i b kelishini uch bosqichga bo’lib tahlil qildik. Tahlillar
natijasiga tayanib sh u narsani aytishimiz mumkinki, xorijiy investitsiyalarni jalb
qilish jarayoni jadallashi, ya’ni xorijiy investitsiyalarning qiymat ko’rinishi bilan
birga davlatlar geografiyasi ham kengaydi.
Umuman olganda, bizning fikrimizcha, respublika masshtabiga q araganda
viloyat lar masshtabida xorijiy investorlar bilan hamkorlikda ishlash natijalari xavas
qiladigan darajada emas. O’zbekiston Respublikasid a , nisbatan qulay investitsion
muhit mavjud deyishimizga asos bor, albatta. C h unki, oldingi yuqorida qayd etib
o’tganimizdek, xorijiy va mahalliy investorlar uchun y etarlichi me’yoriy xujjatlar
qabul qilinib hayotga tadbiq etilgan. S h uning uchun ham respublikamiz
iqtisodiyotida xorijiy investorlarning xajmi ortib bormoqda.
2.2. Namangan viloyatida faoliyat ko’rsatayotgan qo’shma
korxonalarninng iqtisodiy tahlili
O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining 2013 yil 18 noyabrdagi
“O’zbеkiston Rеspublikasining 2014 yilgi Invеstitsiya dasturi to’ g’ risida”gi
PQ-2069 sonli qarori asosida viloyat hokimining 2014 yil 11 yanvardagi
“Namangan viloyatining 2014 yil h ududiy invеstitsiya dasturi to’g’risida”gi
11-sonli qarori qabul qilingan.
Hududiy invеstitsiya dasturiga asosan 2014 yilda 12 ta asosiy va 6 ta ustivor
loyihalar bo’yicha 16,3 mln.dollar mi q dorida to’g’ridan-to’g’ri xorijiy
invеstitsiyalar jalb q ilinishi ko’zda tutilgan. Xisobot yakuni bilan amalda dastur
doirasidagi hamda q o’shimcha loyihalar bilan birgalikda 16,6 mln.doll. mi q dorida
to’g’ridan-to’g’ri xorijiy invеstitsiyalar jalb etildi.
Jumladan, Namangan tumanidagi "AISHA HOME TEXTILE" Qkda 1379,3
ming dollar, "SOLAR ENERGY GRAND" QKda 105,0 ming dollar, “VOLNA
30

EKO” QKda 52,5 ming dollar, Namangan shahridagi “PURE LINE LUX” QKda
282,1 ming dollar, "AVTO PLAST PART" QKda 160,1 ming dollar, Uychi
tumanidagi "VODIY IPAK GILAMI" QKda 80,0 ming dollar, To’ra q o’rg’on
tumanidagi "FT TEXTILE GROUP" QKda 807,8 ming dollar, Uch q o’rg’on
tumanidagi “UCHKURGAN TEXTILE” QKda 4656,2 ming dollar, Yangi q o’rg’on
tumanidagi "NATURAL JUICE" MChJda 63,4 ming dollar hamda 8 ta q o’shimcha
loyihalar doirasida 9,0 mln.dollar jami 16,6 mln.dollar mi q dorida to’g’ridan to’g’ri
horijiy invеstitsiyalar o’zlashtirildi.
Viloyatni 2013-2015 yillarda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish Dasturiga
asosan 2014 yil davomida 204,7 mlrd so’m miqdorida mablag’ o’zlashtirish
hisobiga 1347 ta loyihalarni ishga tushirib, (sanoat sohasida 392 ta, xizmat
ko’rsatish sohasida 592 ta, qishloq xo’jaligi sohasida 363 ta) 11115 ta ish o’rni
yaratildi.
2014 yil da 1347 ta (rеjaga nisbatan 100,0%) loyihalar (sanoat sohasida 392 ta,
xizmat ko’rsatish sohasida 592 ta, qishloq xo’jaligi sohasida 363 ta) amalga
oshirilib, 11182 ta (100,6%) ish o’rinlari barpo etildi. Ushbu maqsadlar uchun
215,3 mlrd so’m mablag’lar (shundan, 135,3 mlrd so’mi tashabbuskorlarning o’z
mablag’lari, 79,8 mlrd so’mi bank krеditlari, 100,0 ming dollar xorijiy
invеstitsiyalar) sarflandi.
2.4-jadval
Namangan viloyatining “2014 yil h ududiy invеstitsiya dasturi to’g’risida”gi
11-sonli qarori bo’yicha bajarilgan ishlar
T/r Tarmoqlar Ajratilgan mablag’lar ( mlrd
so’m ) Loyiha
soni Yaratigan
ish o’rni
1 Yengil sanoat 41,1 127 3771
2 Oziq-ovqat 20,7 70 672
3 Qurilish matеriallari 27,9 124 1681
4 Charm boyabzali 1,5 8 86
5 Mashinasozlik va mеtalni qayta
ishlash 12,2 17 337
6 Mеbеl va qog’oz 3,0 24 243
7 Kimyo va nеftkimyo 9,6 16 259
8 Farmotsеvtika 8,4 2 107
Manba: Namangan viloyati statistika bosh boshqarmasi ma’lumotlari
31

Umuman olganda sanoat yo’nalishida 392 ta (100,0%) loyihalar, amalga
oshirilib, 7200 ta ish o’rinlari (100,0%) yaratildi. Ushbu loyihalarga 124,9 mlrd
so’m mablag’lar (shundan, 54,4 mlrd so’mi bank krеditi va 100,0 ming dollar
xorijiy invеstitsiyalar) yo’naltirildi.
Buni quyida keltirmo q chi bo’lgan omillar va ko’rsatkichlar bilan izo h lab
berish mumkin . Birinchidan, xorijiy investitsiyalarni respublikamiz milliy
iqtisodiyotida to’tgan urni be qi yosdir. Yqorida x orijiy investitsiyalarni davr
o’ zgarishiga bog ’ lab uch davrga bo’lib, o’rganish natijasida shunday xulosaga
keldikki, xorijiy investitsiyalarni kirib kelishining jadallashishi uchinchi bosqichga
t o’ g ’ ri kelgan. Bu davr Respublikamiz mustaqillikni qo’ lga kiritgan davrdan to
hozirgi kunga qadar bo’lgan davrni q amrab olgan. Bu ijobiy ko’rsatkich
Respublikamizning mustaqilligini asosiy xususiyati deb bilamiz.
Ikkinchidan, Respublikada xorijiy investitsiyali korxonalarning ro’yxatdan
o’tgani 3600 ta bo’lsa, viloyatda 64 tani tash k il etmoqda . Ulush jihatdan 0,9 foiz
holos. Bizning fikrimizcha, bunga ob’ektiv va sub’ektiv sabablar mavjud, albatta.
Ob’ektiv t o’ si q larning mavjudligi, ma h alliy h okimiyat organlarining
qanchalik ko’p xatti-harakat qilmasinlar, baribir xorijiy investorlarni jalb qilishni
jadallashtirish imkoniyati cheklanganligini namoyon qilmo q da. S h unga muvofi q
Namangan viloyatida investitsion muhitni qanday tash k il etilganligi haqida
iqtisodiy o’rganish, tahlil va tal q in ishlarini olib borishni ma q sadga muvofi q deb
topdik.
2.5-jadval
Namangan viloyatida faoliyat ko’rsatayotgan qo’shma korhonalar
№ K o’ rsatkichlar nomlari O’ lchov
birligi 2013 y.
yakuni, 2014 yil
yakuni 2014 yil ning 2013 yilga
nibatan o’zgarishi %
1 R o’ yxatdan o’ tgan xorijiy
invеstitsiya asosida tashkil
etilgan korxonalar soni birlik 6 3 ,0 6 4 ,0 101,6
2 shu jumladan:
3 Faoliyat yuritayotganlar birlik 58,0 60,0 103,4
4 Va q tincha ishlamayotganlar birlik 5,0 4,0 80,0
5 Tashkil etilayotganlar birlik 2,0 2,0 100,0
6 Butunlay faoliyatini
t o’ xtatganlar birlik 5,0 5,0 100,0
Manba: Namangan viloyati statistika bosh boshqarmasi ma’lumotlari
32

2.5-jadval ma’lumotlariga ko’ra Namangan viloyatida 2014 yilda ro’ yxatdan
o’ tgan xorijiy invеstitsiya asosida tashkil etilgan korxonalar soni 2013 yilga
nisbatan 1,6 foiz o’sib 64 taga yetdi. faoliyat ko’satayotgan qo’shma korxonalar
soni 3,4 foizga oshib 60 tani tashkil etdi. Vaqtincha ishlamayotganlar korxonalar
soni 4 ta bo’ldi.
Viloyatda 2014 yil yakuni bilan 2900 dan ziyod faoliyat ko’rsatayotgan
sanoat korxonalari tomonidan hisobot davrida 1965,0 mlrd.so’mlik (112,5%)
sanoat mahsulotlari, 1205,0 mlrd. so’m (113,7%) xalq istе'moli mollari ishlab
chiqarilib, prognoz (112,5% va 112,0%) paramеtrlari to’liq ta'minlandi.
Viloyatda iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash maqsadida eng avvalo yuqori
salmoqqa ega еngil sanoat, oziq-ovqat, mashinasozlik va qolgan sanoat
tarmoqlarini jadal rivojlantirish dasturlari bo’yicha qator tadbirlar amalga
oshirilmoqda.
Shu davrda aholi jon boshiga sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmlari
776,9 ming so’m va aholi jon boshiga xalq istе'moli mollari ishlab chiqarish 476,5
ming so’mni tashkil etib, 2013 yilning shu davriga nisbatan mos holatda 248,4
ming so’m va 140,7 ming so’mga k o’ p yoki 118,3 foiz va 116,6 foizga o’sishiga
erishildi.
2.6-jadval
Namangan viloyatidagi qo’shma korhonalarning ishlab chiqarish haqida
ma’lumot
№ K o’ rsatkichlar nomlari O’ lchov
birligi 2013 yil 2014 yil 2014 yil ning 2013
yilga nibatan
o’zgarishi %
1 Ishlab chiqarish xajmi va xizmat
ko’rsatish mln. s o’ m 375600,0 403246,0 107,4
2 Mintaqada jami ishlab chiqarilgan
mahsulotga nisbatan ulushi % 48,8 49,5 х
3. Eksport xajmi Ming $ 45367,2 48792,6 107,6
4 . Mintaka jami eksportiga nisbatan
ulushi % 41,5 43,3 х
5 . Import xajmi Ming $ 74652,0 75862,4 101,6
Manba: Namangan viloyati statistika bosh boshqarmasi ma’lumotlari
33

Namangan viloyatidagi qo’shma korhonalarning ishlab chiqarish va xizmat
ko’rsatish xajmi 2014 yilda 2013 yilga nisbatan 7,4 foizga oshib 403 mlrd. 246
mln. so’mni tashkil etib, mintaqada jami ishlab chiqarilgan mahsulotga nisbatan
ulushi 49,5 foizga teng bo’ldi. Qo’shma korhonalar tomonidan ishlab chiqarilgan
mahsulot e ksport xajmi 2014 yilda 2013 yilga nisbatan 7,6 foiz o’sib 48 mln. 792
ming 600 AQSh dollarini tashkil etib, m intaka jami eksportiga nisbatan ulushi 43,3
foizga etdi.
Qo’shma korhonalarning importdagi hajmi 2014 yilda 2013 yilga nisbatan 1,6
foizga o’sib 75 mln. 862 ming 400 AQSh dollarini tashkil etdi. Bu esa o’z
navbatida viloyatda mahalliylashtirish dasturini amalga oshirish lozimligini keltirib
chiqaradi.
Bu borada O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining 2014 yil 4 fеvraldagi
“2014-2016 yillarda sanoat koopеratsiyasi asosida tayyor mahsulotlar, butlovchi
buyumlar va matеriallar ishlab chiqarishni mahalliylashtirishni yanada
chuqurlashtirish to’g’risida”gi PQ-2120-sonli qarorini viloyatda ijrosini ta'minlash
maqsadida viloyat hokimining 2014 yil 18 fеvraldagi 50-sonli qarori qabul qilinib,
dasturga asosan 2014 yilda jami 10 ta xududiy tasarrufdagi korxonalarning 18 ta
loyihasi bo’yicha 35,8 mlrd. so’mlik mahsulot ishlab chiqarilish bеlgilab olingan.
Dastur doirasida amalga oshirilgan ishlar natijasida yanvar-dеkabr oylari
davomida 47,4 mlrd. so’mlik mahsulotlar ishlab chiqarildi hamda 52,4 mlrd.
so’mlik mahsulotlar ichki bozorlarga sotildi. Shu davrda iqtisod qilingan valyuta
miqdori 9,5 mln.dollarni tashkil etib, 34 ta nafar yangi o’rinlari yaratildi.
Keltirilgan yutuqlarmiz bilan bir qatorda viloyatdagi yirik korxonalardan 7
tasida sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi oldingi yilning shu davriga
nisbatan 47,2 mlrd.so’mga pasaygan. Ushbu korxonalar qatorida bir qator qo’shma
korxonalarni ham ko’rish mumkin. Jumladan, Namangan shahridagi "Nеstlе
O’zbеkiston" QKda 22,3 mlrd so’mga (81,4%), “Pop Fеn” QKda 1,2 mlrd. so’mga
(92,6%) Uychi tumanidagi “Mеga tеkstil” QKda 1,7 mlrd so’mga (72,1%)
mahsulot ishlab chiqarish hajmlari o’tgan yilga nisbatan kamaygan.
34

2. 3 . Marketing faoliyati orqali qo’shma korxonalar tash k il etishni
rivojlantirish
Hozirgi kunda, mamlakatimiz milliy iqtisodiyoti tarmoqlarida minglab xorijiy
investitsiyali koronalar tashkil etilib, ular ishlab chiqargan tovarlari, ko’rsatayotgan
xizmatlari va bajarayotgan ishlari bilan respublikaning jahon integratsiyasiga
qo’ shilishida o’ z xissalarini qo’ shib kelmo q da. Ularning unumli va samarali
faoliyat ko’rsatishining asosi - bu bozor munosabatlari qonunlariga rioya
qilishlaridadir. C h unki, jahon bozoriga o’ z ma h sulotlarimizni olib chiqib, ma’lum
miqdorda iqtisodiy samara opishi uchun bozordagi ra q obatni y engishimizga t o’ g ’ ri
keladi. Aks h olda, foyda o’ rniga katta miqdorda zarar ko’ rishimiz mumkin.
Bizning fikrimizcha, ja h on bozorida iste’molchilar va haridorlarga mos
tovarlarni ishlab chiqarishimiz uchun marketing faoliyatini qonun va qoidalariga
rioya qilib, undan unumli foydalana bilish hozirgi bozor iqtisodiyotining asosiy
talablaridan biri hisoblanadi.
Marketing iqtisodiy kategoriyasi bizning leksikamizda yaqinda paydo
bo’lishiga q aramay butun milliy iqtisodiyotimizning barcha tarmoqdarida samarali
foydalanib kelinmo q da. Ko’plab ishbilarmonlar va tadbirkorlar marketing faoliyati
va tadqiqotlaridan uz tadbirkorlik hamda tijorat faoliyatida foydalanib yuqori
iqtisodiy samaralarga erishmoqda. Marketingni iqtisodiy mo h iyati va mazmuni
haqida juda ko’plab fikrlar aytilgan, albatta. Ammo umumiy fikrdan shunday
xulosa chiqarish mumkinki, bu asosan bozorni o’rganishni bildiradi.
Bizning fikrimizcha, marketing eng muvofiq narxlardagi mahsulotlarni ishlab
chiqarish, haridorga ijobiy, ruxiy ta’sir etish bilan yuqori darajada iqtisodiy samara
olishni rejalashtirishdir. S h u bois, aytishimiz mumkinki, marketing faoliyatining
yaxshi va to’g’ri tashkil etilganligi alohida mamlakatda tadbirkorlar, investorlar
uchun qulay investitsiya mu h itining mavjudligidan dalolat beradi.
H a q i q atda, bizning respublikamizda xorijiy investorlar uchun investitsion
mu h it qisman ta’miplanganligini guvo h i bo’lyapmiz, albatta. Ammo mazkur
investitsion muhit jahon integratsiyasiga keskin kirib borishimizga hamon tupik
sharoit yaratib bermayapti. Ushbu holat haqida Prezident I.Karimov quyidagi
35

fikrlarni bildirgan: «S h u narsani qayta-qayta takrorlashga to’g’ri kelmoqda:
O’zbekiston iqtisodiyotining jahon iqtisodiy tizimi bilan integratsiyalashuviga
erishmasdan turib, tashqi iqtisodiy aloqalarni kengaytirmasdan va
mustahkamlamasdan turib, eng muximi, xorijiy investitsiyalarni mamlakat
iqtisodiyotiga jalb etmasdan turib, ya’ni men aytmoqchimanki, bank va moliya
sohalarida, real iqtisodiyotda, birinchi galda y etakchi tarmoqlarda chet el
kapitalining ishtirokini kengaytirmasdan turib, iqtisodiyotimizning barqaror
tarakkiyotini ta’minlash kiyin» 1
.
Bizning fikrimizcha, Prezident, I. Karimov bildirgan fikrlarini t o’ li q va o’ z
vaqtida amalga oshirish uchun investitsion muhitning dastlab nazariy masalalarini,
s o’ ngra amaliyotdagi real h olatni imkon qadar tahlil qilamiz.
Hozirgi kunda respublikamiz milliy iqtisodiyotida bevosita investitsiyalarning
asosiy qismi mahsulot eksportiga muljallangan sohalarga, yoqilgi energetika
majmuasiga, neft, kimyo, oltin q azib olish, paxtani qayta ishlash sanoatiga,
q oplanish muddatlari q is q a bo’lgan va katta mablag’ talab qilmaydigan yuqori
samaradorli investitsion loyihalarga yo’naltirilmoqda. Xorijiy investitsiyalarning
ana shunday tarmoqlarga taqsimlanishi tarixiy omillar va ijtimoiy ishlab
chiqarishning tarkib topgan tuzilmasi bilan bog’liq. Bugungi kunda mamlakat
iqtisodiyoti tarmoqlari tuzilmasi takomillashib borayotganligi yangi ishlab
chiqarishlardagi bevosita xorijiy investitsiyalarning o’sish tendensiyasini
kuchaytirilmoqda. Jumladan, avtomobilsozlik, elektronika sanoati rivojlandi.
Q urilish industriyasi, aloqa korxonalarida va qishloq xo’jaligida yangi texnika-
texnoligiyalar joriy qilinmoqda.
H ar yili mamlakatda qabul qilinadigan investitsion dasturni amalga oshirish
orqali tarmoqlarda va hududlarda tuzilmaviy qayta qurish vazifasini hal etish,
xorijiy investitsiyalar samaradorligini oshirishga erishish mumkin. Dasturning
asosiy xususiyati ayrim tarmoqlarda va mintaqalarda xorijiy investorlar uchun real
amal qiluvchi imtiyozlar tizimini yarati sh , yuridik shaxslar yuqori turuvchi idoralar
va mahalliy xokimiyatlar o’ rtasida mulk va vakolatni aniq chegaralab qo’yish,
1
Каримов И. Озод ва обод Ватан Эркин ва фаровон хаёт пировард максадимиз. Т.: «Узбекистон», 2000, 53-
бет.
36

barqaror iqtisodiy tashqi savdo qonunchiligini jumladan, erkin iqtisodiy hudud va
konsessiyalar bo’yicha me’yoriy bazani yarati sh, soliq t u zilmasini
soddalashtiri sh dan iborat.
Bugungi kungacha mamlakat hukumati tomonidan milliy valyuta q adrini
mustahkamlash uning erkin ayirboshlanish q obiliyatini oshirit maqsadida q ator
xujjatlar qabul qilindi, pul-kredit siyosati kuchaytirildi, inflyasiya sur’atla r ini
kamaytirish bo’yicha chora-tadbirlar k o’ rildi, valyuta operatsiyalarini amalga
oshirish qonuniy xujjatlar bilan tartibga solindi. Biroq bu bilan milliy pul birligi
s o’ mning erkin ayirboshlanishiga to’liq erishildi deb bo’lmaydi, albatta.
Milliy valyutani muomalaga kiritish uning barqarorligi va mustahkamligi
bilan bog ’ li q ko’plab masalalarni hal qilishni talab etadi. Prezidentimiz
ta’kidlaganlaridek: «Bugungi eng mu h im vazifa valyutamizni baquvvat, dunyoda
obr o’ li valyutaga aylantirishdir. U yuksak qiymatga va katta kuchga ega bo’lishi
lozim. S o’ mning barqarorligini ta’minlash va q adrini oshirish umummilliy vazifa.
Respublikamizdagi barcha fu q arolarning farovonligi ana shu vazifaning hal
etilishiga bog ’ li q ».
Bu muammoni ijobiy hal qilish bo’yicha respublika hukumati tomonidan
q ator chora-tadbirlar ishlab chiqilib amalga oshirilmoqda, ya’ni respublikada
valyuta siyosatini erkinlashtiri sh siyosati amalga oshirilmoqda. Bunda valyuta
kurslarini unifikatsiyalash jarayonini chuqurlashtirish, birjadan tashqari valyuta
bozorlarini kengaytirish, valyuta ayirboshlash operatsiyalari miqyosini ko’paytirish
ishlari o’tkazilmoqda. Qilinayotgan ishlardan asosiy maqsad esa, joriy
operatsiyalar bo’yicha to’liq konvertatsiyaga tezroq o’tish uchun zarur shart-
sharoitlar yaratishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun:
- birinchidan, milliy valyutaning to’la konvertatsiyalashuviga o’tish jarayoni
ijobiy kechishini ta’minlash va kafolatlash maqsadida valyuta resurslarini izlab
topish uchun barcha halqaro moliyaviy tuzilmalar bilan amaliy hamkorlik qilish;
- ikkinchidan valyuta ayirboshlash operatsiyalarida qatnashuvchi banklar va
ayirboshlash shaxobchalari sonini keskin ko’paytirish shu tari q a ayirboshlash
37

shaxobchalari orqali valyuta sotish xajmini oshirish uchun zarur bo’lgan
ra q obatlantiruvchi omillarni vujudga keltirish;
- uchinchidan, ayirboshlash shaxobchalarida valyuta ayirboshlash
operatsiyalari xajmining o’sishig‘i nisbatga olgan holda, valyuta sotish shartlari va
talablarini erkinlashtirish, ya’ni valyuta sotishdagi cheklashlarni bosqichma-
bosqich kamaytirib borish talab etiladi.
Mamlakatda reklama - informatsiya ta’minotdagi taqchillikda mahsulot
bozori potensial raqobatchilarning narx va ishlab chiqarish siyosati, xom ashyo va
materiallarga bo’lgan imkoniyatlar, yangi ishlab chiqarishni tashkil etish natijasida
kelib chiqishi mumkin bo’lgan ekologik holatni baholash kuyicha ma’lumotlarning
etishmasligi kuzatilmoqda:
- mamlakatda qulay investitsion faoliyatni yaratish bo’yicha amal qilib
kelayotgan qonuniy-huquqiy bazani, xorij sarmoyasi uchun yaratilgan imtiyoz va
qulayliklarni targ ’ ibot-tashvi q ot qilishning sust kechayotganligi;
- joylardagi huquqni muxofaza qilish muassasalari tomonidan respublikada
investitsion faoliyatni tartibga solish va himoya qilish qonuniy bazasining to’g’ri
amalga oshirilishiga erishish.
Iqtisodiyotning har bir tarmogida qonun ustivorligiga to’la rioya etish talab
etiladi, jumladan xorijiy investorlar faoliyatini tartibga solish huquqiy bazasiga
rioya qilish, ularning huquqlarini poymol qilmaslik va himoya qilish o’zaro
kelishuvlar va shartlarning bajarilishiga olib keladi.
Xorijiy investorlar mablag’lari bu kichik va xususiy tadbirkorlik sub’ektlariga
beriladigan beg ’ araz insonparvarlik yordami emas, h ar bir tadbirkor loyihaning
moliyaviy rejasini to’zishda xorijiy investor o’ rnida o’zini xis qilish va shunga
yarasha mablag’lar harakati prognozini to’g’ri hisoblab chiqish zarur. Xulosa qilib
aytadigan bo’lsak xorijiy investor ham mahalliy hamkorga o’xshagan holda
ma’lum vaqtdan s o’ ng foyda olish maqsadida mablag’larni ma’lum bir sohaga
joylashtiradi. Agar u investitsiya rentabelligiga erishmasa, xorijiy investorning
loyihaga bo’lgan qiziqishi susayadi bu holat boshqa investorlarning kichik biznes
38

va xususiy tadbirkorlik sohasiga bo’lgan fikri munosabatiga salbiy ta’sir etishi
mumkin.
S h u o’rinda respublikamizda o’ z ish faoliyatini oshirmoqchi bo’lgan xorijiy
investorlarning o’ z maya j buriyatlarining bajarmaslik holatlari ham uchramoqda.
Ularni xorijiy investorlarning o’ z zimmasiga olgan majburiyatlarining bajarmaslik
hollarida, jumladan qo’shma korxona ustav fondiga o’ z vaqtida badallarni
kiritmaslik, badal kiritish va asbob-uskuna etkazib berish bo’yicha kafolatlarni o’ z
vaqtida ta q dim etmasligi, asbob-uskunani etkazib berish va montaj qilishda
kamchilik va xatolarga yo’l qo’yishlarida ko’ rish mumkin. Albatta,
respublikamizda xorijiy investorlar ishtirokida amalga oshiriladigan loyihalarni
moliyalashtirishda muammolar, hal qilinmagan masalalar mavjud. Investitsion
loyihalarni tayyorlash va amalga oshirishning barcha fazalarini muvaffa q iyatli
r o’ yobga chiqishi xorijiy investorlar va ularning investitsiyalarini iqtisodiyotga jalb
qilish va ular bilan o’zaro manfaatli hamkorlik qilish istikbollariga bog’liq.
Respublikada qulay investitsion muhitni shakllantirish bo’yicha ishlarni yanada
kuchaytirish bundan bu yo n ham mamlakatda uzoq muddatga muljallangan
strategik amalga oshirishga zamin bo’ladi.
Biz yuqorida qayd etib o’tgan materiallar investitsion muhitning nazariy
kirralarini ochib beruvchi ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, investitsion muhit
qanchalik yaxshi yo’lga qo’ yilsa, investitsion resurslarning qo’nim topishi va
rivojlanishi shunchalik yaxshi kechadi.
Qulay investitsion muhitni tashkil etish alohida bir davlatda, mintaqada,
tarmoqda va alohida korxona miqyosida ham amalga oshirish mumkin. S h uni
alohida ta’kidlab o’tish joizki agar alohida davlatning butun hududida investitsion
muhit yaxshi bo’lsa, butun davlatda mahalliy va xorijiy investitsion resurslar
qo’nim topib tez rivoj topishi mumkin. Ammo davlatning joylashgan hududi
ko’lamining katta yoki kichikligiga bog’liq holda butun davlatda yaxlit qulay
investitsion muhitni yaratish imkoni bo’lmasligi ham mumkin. SHunday hollarda
alohida mintaqa yoki alohida tarmoqlarda investitsion muhitni yaxshi yo’lga
qo’yish lozim. Biroq alohida mamlakat uchun ustuvor tarmoqlar ham mavjud
39

bo’ladiki, ular uchun davlatning o’zi qulay investitsion muhitni maxsus yaratib
beradi.
Umuman olganda, respublika tarmoqlar iqtisodiyotining barcha ustuvor
tarmoqlari xorijiy investitsiyalarning kirib kelishidagi ulushini qo’llab-quvvatlasa
bo’ladi. Ayni q sa, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik ni rivojlantirishga 10 foizni
kirib kelishini juda yaxshi investitsion muhit tashkil etilgan deyishimizga asos bor.
Ammo, bizni to’liq q oni q tirmaydigan tarmoq - bu agrosanoat tarmog ’ idir. Statistik
ma’lumotlarga q araganda, bugungi kunda qishloq xo’jaligi tarmog ’ ida me h natga
layo q atli aholini q ar i yb yarmi faoliyat ko’rsatadi, umumiy aholining 64 foizi
qishloqlarda yashaydi. S h u jumladan, mamlakatga valyuta tushumining 50 foizidan
ortiqrog ’ i paxta, pilla va q orak o’ lchilik mahsulotlarini eksport qilishni hisobiga
shakllanmoqda.
Agrosanoatni mana shunday ustuvor tomonlarini hisobga oladigan bo’lsak,
xorijiy investitsiyalarni jalb qilish boshqa tarmoqlarga nisbatan ancha past deb
hisoblaymiz.
Yuqorida i nvestitsion muhitni Namangan viloyatida qanday tashkil
etilganligi , xorijiy investitsiyali korxonalarning soni haqida to’xtalgan edik .
Hozirgi kunda qo’shma korxonada bozor kon’yunkturasini o’ rganib,
mavsumiy va talab yo’nalishlariga mos mahsulot lar ishlab chiqarilmoqda.
Xulosa sifatida quyidagilarni ta’kidlab o’ tm ish maqsadga muvafiqdir :
Respublikada xorijiy investitsiyalarni muxim qo’nim topishi uchun qulay
investitsion muhitni nisbatan yaratilgan desak bo’ladi. C h unki respublikada «Erkin
iqtisodiy zonalar to’g’risida», «Konsessiya t o’g’ risida», «C h et el investorlar
huquqlarining kafolatlari va ularni himoya qilish choralari t o’g’ risida»gi qonunlar
qabul qilinib milliy iqtisodiyotga muvaffakiyatli joriy etilgan;
Respublikamiz tarmoqlari bo’yicha xorijiy investitsiyalarni taqsimlanishi
nisbatan yaxshi yo’lga kuyilgan. Ammo respublika iqtisodiy va sotsial jihatining
yarmini ta’minlab turgan agrosanoatda xorijiy investitsiyalarni kirib kelishini
kuchaytirish uchun marketing masalalarini to’g’ri yo’lga qo’ yib, marketing
tadqiqotlarini jadal suratlar bilan olib borishni ta q azo etadi;
40

- Viloyat masshtabida investitsion muhit respublikamizning boshqa
viloyatlariga nisbatan yax sh i deb bo’lmaydi. S h unga muvofiq viloyatda
tadbirkorlik faoliyati bilan shugullanmoqchi bo’lgan xorijlik investorlarga
moliyaviy va bank kreditlari bo’yicha maxsus imtiyozlarni berish zarur. Bugungi
kunda faqat moliyaviy imtiyozlar orqali viloyatda investitsion muhitni keskin
yaxshilash mumkin;
- Tahlillar shuni ko’rsatdiki, viloyatda ro’yxatdan o’tgan qo’shma
korxonalarning 1 0 foizi faoliyat ko’rsatmasdan turibdi. Bunday bo’lishiga olib
kelgan sabablarni yaxlit o’rganishni ta’minlovchi tadbirlarni amalga oshirish lozim
va mahalliy xokimiyat xodimlarining faoliyatini oshirish zarur.
Ushbu bobga xulosa qilish orqali xorijiy investitsiyalar va O’zbekiston
Respublikasining investitsiyalar orqali jahon integratsiyasiga kirishida ularning
ahamiyatini Prezidentimiz so’zi bilan yakunlamoqchimiz. U kishi shunday yozadi:
«S h u narsani qayta-qayta takrorlashga to’g’ri kelmoqda: O’zbekiston
iqtisodiyotining jahon iqtisodiy tizimi bilan integratsiyaga erishmasdan turib,
tashqi iqtisodiy aloqalarni kengaytirmasdan va mustahkamlamasdan turib, eng
muximi, xorijiy investitsiyalarni mamlakat iqtisodiyotiga jalb etmasdan turib, ya’ni
men aytmoqchimanki, bank va moliya sohalarida, real iqtisodiyotda, birinchi galda
etakchi tarmoqlarda chet el kapitalining ishtirokini kengaytirmasdan turib,
iqtisodiyotimizning barqaror taraqqiyotini ta’minlash kiyin» 1
.
Namangan viloyati ham mamlakatimiz milliy iqtisodiyotining jahon
integratsiyasiga kirishida munosib xissa qo’shayapti, albatta. Ammo xorijiy
investitsiyalarni jalb qilib yangi xo’jalik sub’ektlarini tashkil qilish borasida
Respublikaning o’rtacha ko’ rsatkichlaridan ham ortda q olmoqda. Bu o’ z
navbatida, viloyatdagi ijtimoiy infrat u zilmaning ham keskin rivojlanishiga nisbatan
salbiy ta’sirini ko’rsatmoqda. Isti q bolda, bu nu q sonlarni tezda bartaraf etish davr
talabidir. Mavjud muammolarni bartaraf etish borasidagi mulo h azalarimizni
malakaviy ish aning keyingi bobida aks ettirishni maqsadga muvofiq deb topdik.
1
Каримов И. Ислохотлар ва инвестициялар буйича идоралараро мувофиклаштирувчи кенгаш йигилишидан
маъруза.. «Халк сузи» 2000 йил 2 феврал.
41

3 -BOB. O’ ZBEKISTONDA QO’ SHMA KORXONALAR TASHKIL
ETISHNING SAMARADORLIGI VA ULAR TANLAGAN
STRATEGIYASIGA ERISHISHINING ASOSIY YO’NALISHLARI
3.1. Qo’shma korxonalar tashkil etishning iqtisodiy samaradorligi
ko’rsatkichlari
O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini rivojlantirish uchun bozor
infrastrukturasini yaratishda chet el sarmoyadorlarini jalb etish juda mu h im
ahamiyatga egadir. Barcha davlatlardagi investitsion muhit, chet el sarmoyadorlari
uchun eng mu h im ahamiyatga ega bo’lgan omillardan biridir. Chunki faqat mana
shu omil sarmoya tavakkali qanchalik yuqori ekanligiga javob beradi. Uning
t u zilishi O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotiga chet el kapitalini, zamonaviy
texnologiya, boshqaruv malakasini jalb etishga sharoit yaratib beradi.
S h undan kelib chiq q an holda, O’zbekiston Respublikasi hukumati tomonidan
chet el sarmoyadorlari uchun ma’ q ul sharoit yaratib berish yuzasidan siyosat olib
borilmoqda. Buning asosida quyidagi 3.1-rasmda keltirilgan tamoyillar yotadi .
Manba: Muallif ishlanmasi
3.1-rasm. Chet el sarmoyadorlari uchun ma’ q ul sharoit yaratib berish
tamoyillari
42Chet el sarmoyadorlari uchun ma’ q ul sharoit yaratib berish tamoyillari
Tash q i iqtisodiy faoliyatni yanada erkinlashtirish maqsadiga yo’naltrilgan
siyosatni olib borish
Respublikamiz iqtisodiyotiga chet el sarmoyasini keng ko’lamda, to’g’ridan-
to’g’ri jalb qilishga q aratilgan huquqiy, ijtisoiy-iqtisodiy sharoitlarni yanada
takomillashtirish
Respublikamiz halq xo’jaligini zamonaviy tizimini yaratishda, yangi, jahon
andozalariga javob beradigan texnologiyalarni olib kelishda yordam
beradigan chet el sarmoyadorlari uchun, "Ochiq eshiklar" siyosatini yurgizish
Respublikamiz mustaqilligini ta’minlash, shuningdek ra q obatbardosh
mahsulotlarni ishlab chiqarish bilan bog’liq bo’lgan zaruriy yo’nalishlarga
mablag’larni t o’ plash

O’zbekiston investitsiya siyosatida quyidagi soha va ishlab chiqarishning
turlari aniqlanganki, bo’larning barchasi mahalliy xom ashyoni qayta ishlash va
davlatimkz eksport saloxiyatini riojlantirishga yo’naltirilgan. Bu sohalarga
sarmoyalarni kiritish muximdir:
- qishloq xo’jalik mahsulotlarini qayta ishlash;
- mineral - xom eshyo resurslarini qayta ishlash va ularni ekologik toza ishlab
chiqarishni tashkil etish, jumladan neft va gazni ham;
- zamonaviy axborot va telekommunikatsiya sistemalarini tashkil etish,
kosmik tadqiqotlarni olib borish;
- dori-darmonlar ishlab chiqarish, tibbiyot asbob-uskunalarini ishlab chiqish;
- sayo h lik sanoatini rivojla n tirish va qishloq xo’jalik mashinalarini ishlab
chiqarish;
- aloqa xizmatini rivojlantirish va qishloq xo’jalik mahsulotlarini qayta
ishlaydigan uskunalarni ishlab chiqarish.
X alq xo’jaligini rivojlantirishdagi mana shu strategik yo’nalishlarni hisobga
olgan O’zbekiston Respublikasida olib borilayotgan investitsiya siyosatining
asosiy yo’nalishlari quyidagilar bilan harakterlanadi;
O’zbekiston Markaziy bankining qayta moliyalashtirish tariflarini, inflyasiya
darajasini yanada pasaytirishga yo’naltirilgan samarali makroiqtisodiy siyosatni
yurgizish;
- Xususiylashtirish va Davlat tasarufidan chiqarish jarayonini tezlashtirish,
qimmatli qog’ozlar bozorini rivojlanishini jadallashtirish, portfelli sarmoyalarni
jalb qilish h ajmini o’ s h irish;
- Ishlab chiqilgan qonuniy aktlarni samarali kullanishini ta’minlovchi
mexanizmlarni yaratish va avvalambor, O’zbekiston bozorida biznes olib
borayotgan sarmoyadorga «sarmoyaviy xavfsizligi»ni ta’minlash;
- Sarmoyalar xajmini oshirishga yo’naltirilgan chora-tadbirlarni yaratish va
qo’ llash;
- Ishlab chiqarish sohasida sarmoyalar samaradorligini oshirish va kapital
samaradorligini oshirish orqali kapital qo’ yilmalarni foydaligini oshirish.
43

- Ham mahalliy, ham chet el sarmoyadorlari uchun yagona mukobil «Milliy
sarmoyalash rejimi»ni b( skichma-bosqichma yaratish.
Bizning fikrimizcha, chet ellik sarmoyador bilan birgalikda korxona qurishda
investitsiya siyosatini olib borish uchun asosiy e’tiborni quyidagi muammolarni
y echishga q aratish lozim.
Sarmoyalarning kirib kelishining eng zaruriy omili bu - sarmoyadorning
boshqa davlatlardagiga nisbatan bu erda yuqori foyda olish mumkinligidir.
S h uning uchun ham shunday kuchli raqobatda preferensional rejimni tashkil
qilishga to’g’ri keladi, bu degani bir davlatning ikkinchi davlatga bojxona
t o’ lovlari, imtiyozli kreditlash, tash q i savdo operatsiyalarini sug ’ urtalash, valyuta
rejimi, moliyaviy yordam miqyosida o’ zaro shartnomalar t u zish orqali, uchinchi
davlatga yoymasdan turib, imtiyozli sharoitlarni yaratib berish. Umuman olganda
huquqiy - me’yoriy munosabatlarda quyidagi yondashuvlarga e’tibor berish
di qq atga sazovordir.
Manba: Muallif ishlanmasi
3.2-rasm. Huquqiy - me’yoriy munosabatlar g a yondashuvlar
Qo’shma korxonalarning tarmoqlardagi faoliyatiga e’tiborni q aratadigan
bo’lsak, b u larning 37,2% sanoatga yo’naltirilgan, savdo va umumiy ov q atlanish
korxonalarida 37,9% tashkil etgan bo’lsa, qishloq xo’jaligi, sog ’ li q ni sa q lash,
maorif, madaniyat, san’at, sayyo h lik, fan va ilmiy xizmat, elektron hisoblash
44Huquqiy - me’yoriy munosabatlar g a yondashuvlar
C h et el sarmoyasini shunday tartibga solish kerakki, hozirda va kelajakda
korxonani ichki bozordan milliy kapital bilan birgalikda si q ib chiqarmaslik
kerak.
C h et el sarmoyadorlari huquqlarida ikki yo q lama kelishuvlarga mu h im
ahamiyat berish kerak.
Ayrim hollarda, agarda zarur bo’lsa, sarmoyaviy kontraktlarni qonunda
ko’rsatilganiga nisbatan bir muncha imtiyozli sharoitlarda amaliyotda
qo’ llash mumkin.
C h et el sarmoyasini jalb etnshda shu narsaga e’tibor berish lozimki,
ko’pgina faoliyat ko’rsatib turgan chet el korxonalari ham ma’naviy, ham
jismonan eskirgan, kam rentabelli, ishlab chiqarish darajasi juda pastdir

xizmatiga yo’naltirilgan qo’shma korxonalarning salmog ’ i hammasi birgalikda
4,2%ni tashkil etadi.
3.4-jadval
Sanoat tarmoqlari ichida qo’shma korxonalrni salmogi
T/r Yo’nalishlar Sanoatdagi ulushi %
1 Oziq-ovqat sanoatida
8,8
2 Y engil sanoatda
7,8
3 Mashinasozlikda 6,5
Ishlab chiqarilgan mahsulotning xajmi bo’yicha
4 Mashinasozlikda 31,4
5 Oziq-ovqat sanoatida 17,2
6 Rangli metallurgiyada 7,9
Qo’shma korxonalarning hududlar bo’yicha joylashganini k o’ rib |
chiq q animizda, 4-jadvaldan ko’rinib turganidek, faoliyat ko’rsatib turgan 'qo’shma
korxonalarning 75,2% ni Toshkent shaxrida , atiga 2,2%i Namangan viloyatida
joylashgan. Bu o’ z vaqtida ishlab chiqarish kuchlarini iqtisodiyotga ratsional
holatda joylashtirishga tus q inlik qiladi.
3.5 -Jadval.
2014 yilda O’zbekiston Respublikasida faoliyat ko’rsatayotgan qo’shma
korxonalar soni, ular ishlab chiqargan mahsulot va xizmatlar xajmi.
Viloyatlar Ishlab turgan
korxonalar soni Mahsulot, ishlar, xizmatlar xajmi
Mln.sum.hisobida 2001 ga nistaban, foiz
hisobida
O’zbekiston Respublikasi bo’yicha 1951 176637,6 143,0
Korakalpogiston Respublikasi 5 267,3 32,2
Andijon 51 52725,9 143,4
Buxoro 39 600,9 134,1
Jizzax 29 462,6 2,9 m
Kashqadaryo 21 955,4 2,1 m
Navoi 24 15594,5 118,7
Namangan 43 2387,8 144,9
Samarkand 85 6995,8 2,5 m
Surxandaryo 28 851,6 2,6 m
Sirdaryo 13 309,4 1,7 m
Toshkent 107 10107,0 1,6 m
Fargona 49 4457,4 1,7 m
Xorazm 23 2173,4 96,4
Toshkent sh. 1434 78748,6 139,3
Manba: Uzbеkiston Rеspublikasi Statistika davlat kumitasi ma'lumotlari
45

Hozirgi vaqtda viloyatlardagi qo’shma korxonalar ishlab chiqarish
faoliyatining umumiy ko’rsatkichlari asosan katta korxonalar hisobiga to’g’ri
kelmoqda.
Masalan, «UzDEUavto» qo’shma korxonasini Asaka shaxrida tashkil etilishi
Andijon viloyatidagi qo’shma korxonalar ishlab chiqaradigan mahsulotining
xajmini o’sishiga olib keldi.
Bundan tashqari Navoiy viloyatida «Zarafshon-Nyumont», «Zarispark»,
«Agama» qo’shma korxonalarining tashkil etilishi, qo’shma korxonalar ishlab
chiqargan mahsulotning o’sishiga olib keldi.
Quyidagi 5-jadvaldan ko’rinib turibdiki, O’zbekiston Respublikasining 20 14
yildagi eksport xajmining 31,6 % i Navoiy viloyatiga, 22,9% i Andijon viloyatiga,
16,0 % i Toshkent sha h riga, 14,4% i Toshkent viloyatiga, atigi 15,1% i q olgan
viloyatlar xissasiga to’g’ri kelgan.
Bu tengsizlikni samarali hal etish uchun chet el sarmoyasini kiritishga ma’ q ul
bo’lgan soha, hududlarni konkretlashtirish uchun juda keng miqyosda ishlar olib
borishga to’g’ri keladi. Bu ishlarni amalga oshirishda nafaqat siyosiy, iqtisodiy
tomonlardan kelib chiqkan holda, balki sarmoyadorlarga mumkin qadar ko’pro q
imtiyozli sharoitlarni yaratib berish lozim.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, b oshqa davlatlarda qo’ yilggn kapital
foydasi asosida faoliyat ko’rsatayotgan imtiyozli sharoitlar natijasida, ma’lum
miqdorda marja h osil bo’ladi. Buning ancha qismini umumiy asoslarda
qo’ yiladigan boshqa sarmoyali tushumlarga kafolat bo’ladigan maxsus fondlarga
yo’naltirish mumkin bo’ladi. Buna q angi konsorsiumlik jamiyatiga o’xshash
jamiyatlarni konkurs yoki auksionlar asosida t u zish maqsadga muvofiq bo’ladi. Bu
konkurslarga har xil shakldagi xususiy tadbirkorlarni keng ko’lamda jalb qilish
maqsadga muvofiq bo’ladi.
Hozirgi zamon iqtisodiyotida kapitalning bir davlatdan ikkinchi davlatga
kirib kelishi, q immatbaxo q ogozlarning, chet el sarmoyalarining umumiy xajmida
o’sishiga olib keladi. S h uning uchun ham q immatbaxo q ogozlar bozorini
rivojlanishini jadallashtirish maqsadga muvofiqdir. Bu yo’nalishdagi davlat
46

siyosati bir qancha ketma-ket bosqichlarga m o’ ljallanishi kerak. Avvalambor
obligatsiya, o’ rta muddatli veksellar chiqarishni taxminlash, Davlatni xususiy va
shaxsiy korxonalar aksiyalarini sotib olishda qatnashishi, bu qimmatli qog’ozlarni
likvidligini yanada oshiradi. C h et el portfellik sarmoyalarni jalb qilishadagi
samarali mexanizm hisoblangan innovatsiya fondlari, sarmoya kompaniyalari,
o’ zaro pul bozori fondlarini tashkil etish mu h imdir. Hozirgi vaqtda q immatli
qog’ozlar bozorining rivojlanishida alohida rol respublikada q immatli qog’ozlar
emissiyasining asosiy bazasi hisoblangan, Davlat mulkini bosh taqsimlovchisi
bo’lgan Davlat mulki Qo’ mitasi zimmasiga yuklangan.
Ko’pgina davlatlarda chet el sarmoyalarini jalb etishda davlat mulkidan
asosiy omil sifatida samarali foydalanilmoqda. Lekin uni bu yo’nalishga kullash
mumkin bo’lmaydi, agarda bu uchun sharoitlar bo’lmasa. Buning uchun Davlat
kuzgalmas mulki ishlab chiqarishda va maishiy xizmat sohasini kengaytirishga
xizmat qilishi, ijaraga berilishi va kredit oladigan vaqtda kafolat sifatida ishlatilishi
kerak. Hozirgi sharoitda zarur bo’lgan komponentlarni yukligi qo’ zg ’ almas mulkni
olishga g ’ arb sarmoyadorlari juda extiyotkorlik b ilan yondashishadi. Bizning
sharoitda bu masala yuzasidan tajribani y o’q ligi, chet el tajribasini o’rganishga
undaydi.
Respublikamizga chet el sarmoyalarini jalb etishda yana bir yordamchi
mexanizm sifatida sayyo h likni tashkil etish uchun davlat obligatsiyalarini chiqarish
va alohida iste’mol talabiga ega bo’lgan mahsulotni sotib olishni ko’rsatish
mumkin. Obligatsiyalar ma’lum vaqtda nominal qiymati bo’yicha (qoplash asosida
chiqariladi yoki diskont bilan va bu bilan birgalikda milliy ishlab chiqarish
mahsulotlarini sotib olishda va safar uchun k u ponlar ham chiqariladi.
Respublikaga sayyo h larni kelishiga q izi q tirish, qo’ shimcha kapitallarni
sarmoyalash bilan bog’liqdir.
Mana shunday kuchli ra q obat sharoitida kapitalni jalb qilish uchun ko’pgina
mamlakatlar, jumladan: Ispaniya, Gretsiya, Irlandiya, Turkiya davlatlari uz
iqtisodiyotlarida davlat marketing siyosatini yuritadilar. Mana shu y erda
O’zbekiston iqtisodiy salo h iyatining marketing siyosatini amalga oshirishni
47

yaratish va qo’ llash, dunyoga respublikamizning mana shu sohani boshqarishda
yaxshi tomonga yoy ish, O’zbekiston iqtisodiyoti imkoniyatlarini, o’ zbek
mahsulotlarini dunyo bozorlarida ra q obatbardosh ekanligini reklama qilishdan
iborat. Bundan tashqari hozirning o’zidayo q quyidagi muammolarni hal etish kerak
bo’ladi:
- milliy korxonalar va millatlararo korporatsiyalar birgalikdagi faoliyati;
- dunyo kapital bozorida milliy qimmatli qog’ozlar bozorining teng huquqlik
asosida integratsiyani ta’lshnlash;
- chet el tadbirkorlik sarmoyasini jalb etishda ichki va tash q i axborot
infrastrukturasini to’zish.
Bunday muammolarni hal qilish uchun chet davlatlarda shunga mos
keladigan vakolatxonalarni ochish, axborot tizimlarini rivojlantirish va ularni
halqaro axborot sistemasiga ulash, halqaro bank sistemasi bilan o’ zaro aloqalarni
rivojlantirish kerak.
Tajribalar shuni ko’rsatadiki, biznes dunyosida yangidan tashkil etilgan
korxonalarni hammasi ham hayotga yaro q li bo’lavermaydi. B u larga ham ob’ektiv,
ham sub’ektiv sabablar mavjuddir. Lekin b u larni tabiiy jarayon ekanligi tushunish
mu h imdir. Eng mu h imi - korxona faoliyati uchun normal sharoit yaratib berish
kerak. Bu o’ z vaqtida kredit, xom a shyo, valyuta va boshqa resurslardan
foydalanishga ruxsat etilganidan dalolat beradi. Boshqacha qilib aytganda, hamma
uchun bir xil ra q obat muhitini yaratib berish kerak, ana shunda kim kuchli ek anligi
ma’lum bo’ladi.
Albatta, ro’yxatdan o’tkazish protsedurasiga boshqacha yondashmoq kerak,
uni maksimal darajada qisqartirish, bor kuchni esa yangidan tashkil etiladigan
korxonalarni faoliyati uchun sharoit yaratishga karatish kerak. Hozirgi paytda
yuridik shaxslarni ro’yxatdan o’tkazishni yagona tartibini tashkil etish zarurligi
vujudga keldi. Bu avvalambor shu bilan aniqlanadiki, kachonki biz sarmoya uchun
ma’kul muhit yaratish to’g’risida gapirar ekanmiz, xech qachon mahalliy ya’ni
o’zimizning sarmoyadorlarimizni unutmasligimiz kerak. Albatta bunday yagona
yonlashuv ro’yxatdan o’tishdan boshlab amalgaoshirilishi kerak.
48

Y a ngidan t u zilayotgan korxonani ro’yxatdan o’tkazishga, chet el kapitali
qatnashadimi, y o’q mi bundan qat’iy nazar yuqorida ko’rsatlganidek yagona va
maksimal darajada qisqartilgan bo’lishi kerak.
Bugungi kunda ish yuritayotgan bank tizimi yanada takomillashtirishga
mu h tojdir. Real sarmoyalarni rivojlantirishga k o’ mak beradigan xizmatlar to’rini
ko’paytirish kerak. Bundan tashqari chet el kapitalini kirib kelishini
ragbatlantirishga extiyoj vujudga keldi. Bu, birinchidan, O’zbekistonda ilgor bank
texnologiyalarini kullashga imkon yaratadi, ikkinchidan, chet el sarmoyadorlarini
bizning bozorga bo’lgan ishonchini kuchaytiradi, uchinchidan, bu banklar
moliyaviy resurslarini O’zbekistonga sarmoya qilishishi uchun foydalanishga
imkon yaratadi. Bu siyosat juda chuqur k o’ rib chiqilgan choralar asosida olib
borilishi kerak.
3.2. Qo’shma korxonalar faoliyati samaradorligi tahlili .
Qo’shma korxonalarni tashkil etishda, avvalo O’zbekiston Respublikasi
iqtisodiyoti uchun konkret loyihani amalga oshirishda h ar tomonlama chuqur tahlil
qilib, uning yaxshi va yomon tomonlarini o’ rganib chiqish kerak; qo’shma
korxonalar ish yuritishdan olinadigan o h irgi samarasini hisoblab chiqish kerak.
S h u bilan bir katorda, bu korxonani nafaqat faoliyatining natijalarini, balki
qo’shma korxonaning rivojlanish strategiyasini, bizning davlatimiz extiyojlariga
maksimal darajada javob berishini ham hisobga olishi kerak. Bu masalalarning
hammasini qo’shma korxonalar texnik iqtisodiy asoslarini tayyorlash paytida
k o’ rib chiqish kerak.
C h et el sarmoyalari bilan t u ziladigan qo’shma korxonalar, avvalo ma’lum bir
iqtisodiy maqsadlarga erishish uchun yo’naltiriladi. S h u bilan birga h ar bir aniq
qo’shma korxona alohida bir vazifani y echish uchun tanlanadi. Loyihalashtirilgan
qo’shma korxona yoki ish yuritib turgan qo’shma korxonaning bu vazifalarni
y echishdagi talabni q ondirish darajasi, uning samaradorligi oxirgi ko’rinishida
aniqlanadi. Qo’shma korxona samaradorligini tahlil qilishni, ham bu loyihani
tayyorlash vaqtida, ham uning faoliyati jarayonida olib borish zarur.
49

Biro q , birinchi bosqichda ko’pro q qo’shma korxonaning samarali loyihasini
aniqlash to’g’risidagi masala emas, balki chet ellik sheriklar bilan shu sharoitga
mos keladigan hamkorlikni optimal shaklini tanlash vazifasi turadi. S h unday
shakllardan biri sifatida qo’shma korxonalarni tashkil etish mumkin. S h uning
uchun, avvalambor shu narsaga e’tibor berish kerakki, bu holatda boshqa
variantlarga nisbatan, ya’ni masalan, kerak bo’ladigan mahsulotni import qilish
uchun bir martalik kelishuvlar yoki shu mahsulotni ishlab chiqish uchun litsenziya
yoki chet ellik sherik bilan kooperatsiya aloqalari urnatishga karaganda, xakikatan
ham qo’shma korxona t u zish makb u lligiga ishonch h osil qilish kerak. H ar xil
variantlar orqali hamkorlik qilish samaradorligini takkoslashni oldindan hisoblash
juda mu h imdir. C h unki faqatgina shu holatda tanlovning to’g’riligiga ishonch h osil
qilish mumkin.
Agarda, chet ellik sheriklar bilan qo’shma korxona misolidagi hamkorlik
qilish ma’kul bo’lsa, qo’shma korxonani o’zini tashkil etish samaradorligini
aniqlash zarurdir. Bunda shu narsani e’tiborga olish kerakki, tanlangan sherik bilan
qo’shma korxonalarni tashkil etishda, har xil variantlarni hisoblagandek, qo’shma
korxonani tashkil etishda qanday sheriklarni tanlashga ham e’tibor berish zarur.
Qo’shma korxonani tashkil etishda uning faoliyati samaradorligini hisoblashga,
O’zbekiston Respublikasi umumiqtisodiy manfaatlari nazaridan kelib chiq q an
holda aniqlash mu h im ahamiyatga egadir.
Umumiy ko’rinishdagi iqtisodiy samaradorlikni aniqlashda, bu shaklning
tashqi iqtisodiy operatsiyalarini amalga oshirish va qiymat shaklida olinadigan
samara o’ rtasidagi harajatlar far q i orqali aniqlanadi. SHunday qilib, eng samarali
variant eng yaxshi natijani berish kerak va shu bilan birga bu shaklni halqaro
me h nat taqsimotiga q atnashish foydaliligini aniqlash zarur. Qo’shma korxonani
tashkil qilish va ish yuritishdan olinadigan to’g’ridan-to’g’ri samara bu shaklning
halqaro iqtisodiy aloqalaridan olingan kushimcha sof foydasi orqali aniqlanadi.
Biro q , zamonaviy va arzonrok mahsulotni ishlab chiqarishdan olinadigan
to’g’ridan-to’g’ri va aniq-ravshan ko’rinishdagi iqtisodiy samarani oldin ichki
bozorda bo’lmagan yangi turdagi mahsulotlarni olib kelishni, qo’shmakorxonalar
50

tashkil etishning yagona ijobiy natijasi deb bo’lmaydi. Bir xil natijalar unchalik
samara bermasada, lekin ular muxim ahamiyatga egadir. Gap ishlab chiqarish
vositalari ishlab chiqaradigan qo’shma korxonalar mahsuloti ustida bormoqda. Bu
mahsulotlarni mamlakat ichkarisida qo’ llanilishini hisobga olgan holda zamonaviy
texnikalarni kullash natijasida olinadigan iqtisodiy samarani hisoblab chiqish
mumkin.
S h u bilan birga import urnini bosishini unutmaslik kerak, bundan tashqari
aniq son jihatdan tahlil qilishga kiyin yon beradigan k o’ rgazmali samara vujudga
keladi. Bu narsa ichki bozorda qo’shma korxonalarni O’zbekiston Respubliksi
iqtisodiyotidagi shartnomaviy aloqalar va xo’jalik hisoboti rivojlanishi sharoitida,
jahon bozorining qattiq kriteriyasiga mos keluvchi mahsulotlarini paydo bo’lishida
namoyon bo’ladi va uz navbatida butun mamlakat miqyosida ishlab chiqarishni
texnika jihatdan rivojlanipshga ob’ektiv yordam beradi. Bundan tashqari ekologiya
va ijtimoiy (qo’shma korxonalarda ishlab chiqarish madaniyati, ichki bozorda
mahsulot assortimentini kengayishi) samaralarni hisobdan chiqarmaslik zarur.
Hozirgi vaqtda O’zbekiston Respublikasi hududida qo’shma korxonalar
tashkil etish va ish yuritish faoliyati iqtisodiy samarasini son jihatdan aniqlashda
kullanmaga mos ravishda, faqatgina to’g’ridan-to’g’ri harajatlar va samara hisobga
olinadi. Bu qo’ llanma qo’shma korxonada chet ellik va O’zbekistonlik
sheriklarining qatnashish samaradorligini aniq baholashga imkon beradi. Qo’shma
korxona samaradorligini aniqlash vaqt omillarini hisoblash majburiyligini talab
q iladi. Bu degani hisob-kitoblarda aniq ma’lumotlar, xakikiy harajatlar va bashorat
qilinadigan miqdorlar qo’ llaniladi.
Bashorat qilinadigan miqdorlarga: masalan qo’shma korxonalarga kerak
bo’ladigan xom ashyo, yoqilgi, yarim fabrikatlarning baxosi, yillar bo’yicha ishlab
chiqarish xajmi, ichki bozorda va tashqi bozorda sotuvlarning farki va boshqalar
kiradi. Bu miqdorlarning un yildan keyin ahamiyati qanday bo’lishni aniqlab
bo’lmaydi. S h uning uchun ham bu holda hisob-kitoblarning natijasi taxminiy
bo’ladi va hamma vaqt ham ijobiy ishni h a q i q iy tomondan ko’rsatmaydi. Boshqa
bashoratlar singari, ular konkret loyihani amalga oshirish samarasini taxminiy
51

baholaydilar. Bunday tekshiruvlarga qancha vaqt ko’p ketsa, shuncha aniqlik
natijasidan chetga chiqilishi mumkin. S h unga karamasdan bunakangi hisob
kitoblar juda foydali va ular qo’shma korxonalar tashkil etish vaqtida to’g’ri vaqtni
tanlashga imkon beradi.
Vaqt omilini hisobga olish zarurligi qo’shma korxonalarni tashkil etish va
ularning ish yuritishdagi samaradorligini aniqlashda, mu h im ahamiyatga egadir.
Agarda import operatsiyalari samaradorligini aniqlash bilan ta qq oslasak, qo’shma
korxonalar oldi-sotdilarga q araganda uzoq hamkorlikni k o’ zda tutadi. Aniq hisob-
kitoblarni olib borishda birinchidan, q o’shma korxonaga kuyiladigan kapitalning
turli vaqtliligi, bu degani harajatlar bir tomondan va ikkinchi tomondan uning ish
faoliyatidan olinadigan samara hamda, ikknchidan, q o’shma korxona
qatnashchilari harajatlarining ko’p marotabaligi va tugrli vaqtligi bir tomondan,
ikkinchi tomondan iqtisodiy samara olish davrning uzoqligi ga e’tibor berish kerak:
Bunday holatda faqat ko’rsatilgan momentlarni hisobga oladigan va har xil
vaqt ichida harajatlar va olingan samaralarning puldagi ifodasi urtasidagi xakikiy
farkni hisobga oladigan dinamik tahlil metodikasini qo’ llash mumkin. Qo’shma
tadbirkorlikni tahlil qilishda shu narsaga e’tibor be shsh kerakki, qilingan
sarmoyalarni va ulardan olinadigan xakikiy daromadni vaqt bo’yicha to’g’ri
kelmasligi juda katta aspektdir.
Qo’shma korxonalarni tashkil etishni amalga oshirish avvalo, kurilish va
ishlab chiqarish quvvatlarini ta’minlashga ketadigan kapital harajatlardan
boshlanadi. Bunday harajatlarni ham O’zbekistonliklar ham chet elliklar ko’taradi.
Faqat ma’lum bir muddatdan keyin qo’shma korxona mahsulot bera boshlaydi.
Biroq yana ikki holatni jumladan, q o’shma korxonalar ishlab chiqarish
jarayonining dastlabki vaqtlarida hamma vaqt ham rentabellik bo’la olmaydi,
chunki mahsulot sotilishning boshlanishi bu iqtisodiy samara olindi degan gap
emas , ikkinchi holatda k o’pgina qo’shma korxonalar kredit olib faoliyat
yuritadilar. S h uning uchun ham dastlabki ishlab chiqarish jarayonida olingan
foydalar foizlarni to’lashga keti shini hisobga olishga to’g’ri keladi .
52

Turli yillar davomida qilingan harajat va yil davomida olingan iqtisodiy
samaraning umumiy summasini oddiy mexaniq tarzda takkoslaganda aniq bir
natijani berishi kiyin. Bundan tashqari nominal miqdorlarga suyanmaslik kerak,
balki turli yillardagi turli baholarda ekanini hisobga olgan holda tuzatishlar kiritish
kerak. Bu maqsadga erishishi uchun diskontlash metodini kullash kerak.
Diskontlash -ma’lumotlarni yagona bazaga keltirishdir. Hisoblar, keltirilgan
harajatlar formulasiga asosan amalga oshiriladi. S h unday qilib, qo’shma
korxonalar tashkil etish va faoliyatini samaradorligini baholash okibatda amalga
oshirilgan va oshirilishi mumkin bo’lgan xakikiy harajatlarga va samara beradigan
kushimcha harajatlarga takkoslashga takaladi.
Qo’shma korxonalarni tashkil qilishda qabul qilinadigan karorlarning eng
muxim kriteriyasi bo’lib, ijtimoiy ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va
mamlakat miqyosida iqtisodiyotda maksimal yutuklarga erishishdir. Optimal
variantni tanlash halq xo’jaligini integral samarasidan kelib chiqadi. S h u bilan
birga bu variant qo’shma korxonalarga o’ zbek va chet ellik sheriklarning
qatnashishi samarasini amalga oshirishni kondirishi zarur. S h unday qilib, qo’shma
korxonalar tashkil etish va ish yuritish faoliyatining samaradorligini aniqlashdagi
vazifalarni echish quyidagi 3.3-rasmda keltirilgan bosqichlarga bo’linadi .
Manba: Muallif ishlanmasi
3.6-rasm. Qo’shma korxonalar tashkil etish va ish yuritish faoliyatining
samaradorligini aniqlashdagi vazifalarni y echish bosqichlar i
53Qo’shma korxonalar tashkil etish va ish yuritish faoliyatining
samaradorligini aniqlashdagi vazifalarni y echish bosqichlar i
Tashqi iqtisodiy muhitda turadigan alternativ variantlar dagi vazifalarni
y echishining samaradorligini ta qq osiy tahlilini qilish.
Qo’shma korxonalar tashkil etish va ish yuritish faoliyatidan
olinadigan halq xo’jaligini integral samarasini aniqlash
Butun bir qo’shma korxonaning samaradorligini aniqlash
Valyuta jihatdan o’ z-o’zini qoplash sharoitlarini aniqlashQ atnash uv chilar uchun qo’shma korxonada ishtiroki i
samaradorligini aniqlash

Bunda shuni aytib o’tish kerakki, qo’shma korxona tashkil etish va
faoliyatining samaradorligini h is o blashdagi hamma ishlar kerakli bo’lgan
ma’lumotlarni yi g’ ish va ularni qayta k o’ rib chiqishdan boshlanadi. O’zbekiston
Respublikasi hududida hamkorlikda qo’shma korxona to’zishdagi oxirgi q aror,
halq xo’jaligi samaradorligi bilan qo’shma korxonada O’zbekistonlik va chet ellik
sheriklarning qatnashish samaradorligi mos kelganda qo’ llaniladi.
3.3. Qo’shma korxonalar tanlagan strategiyasiga erishishining asosiy
yo’nalishlari
Mamlakatimizda olib borilayotgan iqtisodiy-ijtimoiy isloxotlarning tub
negizini tadbirkorlik, omilkorlik va ishbilarmonlik xislatlarisiz tasavvur etish q iyin.
Erkin bozor munosabatlarning keng ravnak topishi insonlar hayotida, turmush
tarzida, ma’naviy va amaliy k o’ nikmalarida namoyon bo’lyapti. Respublikamiz
fu q arolari rivojlangan Evropa davlatlari, AQSH, Y a poniya kabi davlatlarning boy
amaliy tajribasi xususida etarli axbor o tga ega bo’lib bormoqdalar.
Biznesning dastlabki vujudga kelish sharoitida uni bir kator ko’lamda yoki
jabhalarda talkin etilishi, uni sistemali tarzda o’rganish, izlanish ob’ekti, hamda
amaliy faoliyat yo’nalishi sifatida tartibga solish zarur.
Biznes tushunchasi keng maxnodagi tushuncha bo’lib - kasb, mashgullik, ish,
tadbirkorlik, shartnoma, ishbilarmonlik doirasi yoki hayoti, kompaniya va
aksariyat hollarda daromad undirish manbai sifatida q araladi.
S h u bilan birga uning kelgusidagi istikbolini belgilash, kuyilgan maqsad sari
intilish, doimil uzgarishlar sharoitiga moslanish, tavakkalchilik qilish kabi bir kator
nazariy va amaliy tomonlarni k o’ rib chiqish maqsadga mvofi q dir.
Strategiya - tub ma’noda mujassamlashgan rejalashtirish siyosatidir, xo’jalik
va harbiy jihatdan esa harakat yo’nalishi ma’nosini anglatadi.
Amerikalik y etuk iqtisodchi I.Ansoffning fikricha, strategiya – o’ z mo h iyati
jihatidan tashkilotning uz faoliyatida karor qabul etish jarayonida kullashi uchun
mavjud bo’lgan qoidalar majmuiga aytiladi.
54

Amaliy faoliyatda va amaliy boshqarish tajribasida strategiya mazmunan va
mantikan qanday namoyon bo’ladi. Ushbu strategiya xususiyatlarini I.Ansoff
quyidagicha tizimda tartibga solish mumkin deb
1. Strategiya aniq-konkret harakatlarda namoyon bo’lmaydi. U odatda,
firmaning mavkeini va o’sishini ta’minlovchi asosiy yo’nalishlarni belgilash bilan
cheklanadi.
2. Ifodalangan yalpi strategiya - loyihalar strategiyasini tavakkalchilik asosida
ishlab chiqish va foydalanish imkonini yaratadi. Y a ’ni strategiyaning urni -
muammolarni hal etishda imkoniyatlarni baholash, hal etish jarayonida unichg
yo’nalishiga to’g’ri kelmaydigan boshqa yo’nalishlarni uz vaqtida bartaraf etishdan
iborat.
3. Agar real vo q ealar va h odisalar rivojlanishish tashkilotni ma’kul
bo’lmagan holatlarga boshlasa, qabul qilingan strategiyaga bo’lgan zarurat
yukoladi.
4. Strategiyani ifodalash jarayonida konkret loyihalarni amalga oshirish
imkoniyatlarini dastavval to’la kura bilishning imkoni yukligi.
5. Tanlayotgan loyihalarni strategiyalar sifatida qurilishi, ularni orientir
tarzda bo’lishini anglatish mumkin. Lekin ular urtasidagi tafovut mavjud.
Orientir - bu maqsad turidirki, unga firma erishish uchun harakat qiladi.
Orientir - karor qabul qilishning yuqori darajasi. Orientirni tanlashda esa bir kator
strategiyalar va ularning uzgarishi nazarda tutiladi. Strategiya esa - maqsadga
erishish vositasidir.
Strategiya va orientirlar o’zaro bir-birlarini tuldiruvchan hisoblanadilarki,
boshqarishning turli buginlarida va muddatlarda ular yuzaga kelishi mumkin.
Masalan, samaradorlik ulchovi bo’lmish - bozordagi ulush ko’rsatkichi bir firma
uchun orientir, boshqa firma uchun esa tanlangan strategiya bo’lishi mumkin.
Hozirgi sharoitda yuz berayotgan keskin uzgarishlar tadbirkorlikning kay
jihatlari va intilishlari strategiyasi tanlashga va amalga oshirishga ko’prok ta’sir
etkazmoqda degan savol vujudga keladi.
55

Birinchidan, korxonaning ichki imkoniyatlarini talab, texnologiya va
mahsulotning hayotiy davrlarini "uzaytirish" bilan bog’liq bo’lgan o’rinish, ya’ni
korxona ichki saloxiyati hisoblangan texnologiya va mahsulotning hayotiy
davrlarini yangi bozorlar, yangi iste’molchilarni topishga.
Ikkinchidan, korxona rivojlanishi uchun geografik yoki milliy joylashuvning
etakchi ahamiyatga ega bo’lmay kolishi va transmilliy korporatsiya tarzida
rivojlanishda yangi va keng imkoniyatlarning mavjudligi.
Uchinchidan, mahalliy sanoat bozor extiyojlarini kondirishdan halqaro bozor
extiyojlarini kondirish uchun harajatlarning samaradorligi va istikboliy porlokligi.
S h unday ekan, korxona ichki salo h iyatining asosiy elementi bo’lgan
texnologiyani q ay tarzda talab va mahsulotning hayotiy davrlarni uzaytirishdagi
ta’sirini oshirish mumkinligini k o’ rib chiqishimiz kerak. Bu uning hayotiy davrlar
o’ rtasidagi bog’liqligi bilan aniqlanadi, bu hayotiy davrlar quyidagicha:
Manba: Muallif Ishlanmasi
3.7-rasm. Mahsulotning hayotiy davrlari
Biznes strategiyasi - korxonaning tegishli davr mobaynida kechayotgan fan
texnika tarakkiyoti zaminida belgilanadi, aniqlashtiriladi va samarali yo’nalishlari
bilan boyitiladi. Keling, endi O’zbekistonda sut mahsulotlari ishlab chiqarishga
56Mahsulotning hayotiy davrlari
Vujudga kelish, tugilish davri, ya’ni tarmoqning bozorga
kirib kelish davri
O’sishning jadallashish davri. Mahsulotga bo’lgan talabning eng
yuqori sur’atlarda yuzaga keli sh i va ishlab chiqarish quvvatlarini
oshirishga zaruratning vujudga kelishi
O’sishning pasayishi davri - talabni dastlabki tuyinishi va
taklifning uta yuqori rivojlanish davrining boshlanishi
Ye tuklik davri - talabning to’liq tuyishi va quvvatlari ortiqchaligining
sezilishi
Sunish davri - talabning yalpi pasayishi, iqtisodiy ijtimoiy va demografik
omillar ta’sirida mahsulotning eskirishi, iste’molning yalpi pasayishi

yo’naltirilgan " Nestle " qo’shma korxonasi qatnashchilarining, bu biznesda
tanlagan strategiyasi to’g’risida t o’ xtalib o’ t ish maqsadga muvofiqdir .
Bundan oldingi bo’limlardp ko’rsatib o’tganimizdek, bu korxonani tashkil
etishdan asosiy maqsad, O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini rivojlantirishda,
u ning eksport saloxiyatini oshirishda o’zining xissasini qo’ shib kelayotgan
Na mangan viloyatini valyutaga bo’lgan extiyojini q ondirishdir. Buning o’ziga
yarasha sabablari bor; hammaga ma’lumki hozirgi davrda mamlakat aholisining
oziq-ovqat mahsulotlariga bo’lgan talabini qondirishga o’z hissasini qo’shmoqda.
Buni amalga oshirish juda katta ma’suliyatni yangi texnika va asbob-uskunalar
talab qiladi. Mana shu yangi texnika va asbob-uskunalarni chetdan olib kelish
uchun katta miqdordagi valyuta mablag’lari talab qilinadi. O’zbekiston da qo’shma
korxonalarni tashkil etilishidan asosiy maqsadi ham yangi texnika va asbob-
uskunalarni sotib olish uchun valyutaga ega bo’lishdir.
" Nestle " qo’shma korxonasi O’zbekiston bozorini o’rganish natijasida o’ z
o’ rnini tezda aniqlab, mahalliy bozorga joylashishga harakat qildi. Ushbu firma
dunyoga mash h ur bo’lgan va mahsuloti jahon talablariga darajasiga javob
beradigan oziq-ovqat mahsulotlarini O’zbekiston bozorida reklama qilishdan
boshladi. Ko’p yillar davomida qo’shma korxona barcha iste’molchilarning o’ sib
borayotgan talablariga mos keluvchi mahsulotlarni ishlab chiqarish bilan o’zining
raqobat ga q odirligini ta’minlab kelmoqda.
Qo’shma korxona o’ z ravna q ini va asosiy raqobat bozorini iqtisodiyoti tez
rivojlanayotgan yoki rivojlanishi mumkin bo’lgan davlatlardan topib, o’ z strategik
mav q eini aniqlashga kirishdi. O’zbekistonni tanlashi bejiz emas edi, chunki bu
y erda mahsulot ishlab chiqarish uchun eng foydali bo’lgan:
1. Arzon ishchi kuchi.
2. Arzon xom ashyo mavjuddir.
S h uning uchun kompaniya tanlagan strategiyaga erishish uchun quyidagi
yo’nalishlarga ega bo’lish kerak:
1. Mahsulot assortimenti strategiyasi bo’yicha:
- yangi turdagi mahsulotlar ishlab chiqarish;
57

- Ishlab chiqarilgan mahsulotlarning sifatini va tashqi ko’rinishini qattiq
nazorat ostiga olish .
2. Ishlab chiqarish startegiyasi bo’yicha :
- Ishlab chiqarish texnologiyasi bilan uzviy bog’liq bo’lgan mahsulotlarga
qattiq talab (standart) o’ rnatish.
- Foydaning bir qismini texnologik yangiliklar ixtiro etishga yo’naltirish;
- Dizayn sohasida ish olib boradigan yaxshi mutaxassislarni ishga jalb etish.
3. Mahsulotlarni sotish strgtegiyasi bo’yicha:
- " Nestle " korxonasining ishlab chiqarish borasida imidjini mustahkamlash;
- Dunyo bozoridan mustahkam o’rin egallash, tashqi mamlakatlarda savdo
uylarini tashkil etish;
- Haridorlar sonini ko’paytirish uchun qulay baholarni va sharoitlarni
qo’ llash;
- S h u mahsulot turi b o’yi cha halqaro yarmarka va k o’ rgazmalarda
qatnashishi;
- Ommaviy axborot vositalari orqali reklamani rivojlantirish.
4. Personal tanlash va tayyorlash strategiyasi bo’yicha:
- Adolatli ish h a q i ta’riflarini tashkil etish.
- xizmat pogonasida ko’tarishni taklif etish.
- Xa qiqi y, k o’ ngli pok bo’lgan ishchilarni ishga yo llash;
- Mutaxassilar tayyorlash uchun ularni o’q uv yurtlarida ta h sil oldirish.
5. Ijtimoiy soha strategiyasi bo’yicha:
- Korxona xodimlarini yaxshi xordi q chiqarishlari uchun shart-sharoitlar
yaratib berish;
- Ishlab chiqarishda yuz beradigan falo k atlardan xodimlarni sug ’ urtalash.
- Xodimlarga va ularning oila a’zolariga tibbiy xizmat ko’rsatish sohasini
rivojlantirish.
- Foyda hisobidan korxon a ning madaniy-maishiy, sport sohasini rivojlantirish
va boshqalar.
58

S h unday qilib korxonaning tanlagan strategiyasiga erishishining asosiy
yo’nalishlari bilan bir q atorda quyidagi vazifalarni bajarishi lozim.
1. Uz mahsulotlarini sotishda bozorlarni segmentlarga bo’lish.
2. Korxona mahsulotiga bo’lgan talabni maqsadli yo’naltirilgan holda
o’rganish.
3. Iste’mol bozorida mavjud bo’lgan raqobatchilarni o’rganish.
4. Mahsulotlarni sotish uchun muljallangan savdo uylari va maxsus
d o’ konlarni tashkil etish.
5. Sotishga m o’ ljallangan mahsulotlarni sug ’ urtalash.
6. Korxona mahsulotlarini tash q i yarmarka va k o’ rgazmalarda reklama qilish
va boshqalar.
59

Xulosa va takliflar
Bugungi kunga kelib respublikamizda iqtisodiyotga sarmoya y etkizish va
qo’shma korxonalar tashkil etishni jadallashtirishga alohida e’tibor berilmoqda.
O’tgan 20 14 yilning o’zida 42 trillion 599 mlrd. 630 mln. 79 ming s o’ mdan ortiq
mablag’ investitsiya qilindi. Hozirgi kunga qadar tashkil etilgan qo’shma
korxonalar soni 3200 tadan oshdi va bu qo’shma korxonalarni chuqur o’rganish va
tahlil qilishni hayot takozo etmoqda.
Bizning bu mavzuga qo’ l urishimizdan maqsad, ushbu qo’shma korxonalarni
tashkil etish va ularning ish yuritishining samaradorligini, korxonalarning
maqsadiga, strategiyasiga erishish jarayonlarida vujudga keladigan muammolarni
hal etish uchun vazifa va yo’nalishlarni ishlab chiqishdan iboratdir. S h unday qilib,
qo’shma korxonalar hozirgi sharoitda, iqtisodiy munosabatlar muhitida
hamkorlikning eng rivojlangan shakli sifatida namoyon bo’lmoqda. Bu korxonalar
shunday shakllardan biriki, bunda halqaro hamkorlik q atnashchilari boshqa
shakldagi korxonalarda bir xil sharoitda, amalga oshirolmagan iqtisodiy
manfaatlarini hal etish mumkin bo’ladi.
Qo’shma korxonalarning maqsadi: mahalliy sherik uchun yuqori
texnologiyalarni iqtisodiyotga olib kirish, ishlab chiqarishni dunyo standartlariga
javob beradigan holda rivojlantirish, yuqori boshqaruv ilmini egallash va foyda
olishdir. C h et ellik sherik uchun asosiy maqsad -yuqori foydaga erishishdir.
Qo’shma korxonalarni tashkil etish va ish faoliyatini olib borishida, k o’ zlagan
maqsadga, tanlagan strategiyaga erishish jarayonida bir nechta muammolar
vujudga keladi. Bizning fikrimizcha asosiy e’tiborini mana shu muammolarni
echishga q aratish lozim.
1. Sarmoyalarning kirib kelishini eng zaruriy omili bu - sarmoyadorning
boshqa davlatlardagiga nisbatan bu erda yuqori foyda olish mumkinligidir.
S h uning uchun ham shunday kuchli ra q obatda preferensional rejimini tashkil
qilishga to’g’ri keladi.
2. Mahalliy korxonalar tarkibida qo’shma korxonalar to’zishda shunga
e’tiborni karatish lozimki, ko’pgina faoliyat ko’rsatib turgan chet el korxonalari
60

ham ma’naviy, ham jismonan eskirgan, kam rentabelli, ishlab chiqarish darajasi
juda pastdir. Bu korxonalarni iqtisodiyotga olib kirilishi kam samarali bo’ladi.
3. Qo’shma korxonalarni tarmoqlar va hududlar bo’yicha yo’naltirilishi bir
xilda emas. Respublika miqyosida tashkil etilgan qo’shma korxonalarning 37,9 %i
savdo va umumiy ovkatlanish korxonalarida, 37,2%i sanoatda va bor y o’ g ’ i 4,2%i
qishloq xo’jaligi, sog ’ likni sa q lash, maorif, madaniyat, san’at, sayyo h lik, fan va
ilmiy xizmat, elektron xizmatiga yo’naltirilgan. Qo’shma korxonalarni hududlar
bo’yicha yo’naltirilganini qarab chiqsak, 2 ,2%i Namangan viloyat ida joylashgan.
Bu o’ z vaqtida ishlab chiqarish kuchlarini iqtisodiyotga ratsional holatda
joylashtirishga t o’ s q inlik qiladi.
4. Q immatli q og ’ ozlar bozorini rivojlanishini jadallashtirish maqsadga
muvofiqdir. C h unki, hozirgi iqtisodiyotda, chet el sarmoyasining umumiy xajmida
kapitalning bir davlatdan ikkinchi davlatga o’tishida q immatli q og ’ ozlarning roli
o’ sadi.
5. X alqaro masshtabdagi mu h im sohalarda (paxta tozalash, oziq-ovqat,
resurslarni qayta ishlash) konsorsiumlar tashkil etish va ularga mahsulotni chetga
chiqarish uchun kvotalar berish maqsadga muvofiq bo’lardi.
6. Qo’shma korxonalarni ro’yxatdan o’tkazish jarayoniga boshqacha
yondoshmoq kerak, uni maksimal darajada qisqartirish, bor kuchni esa yangidan
tashkil etiladigan korxonalarni faoliyati uchun sharoit yaratishga q aratish kerak.
7. Respublikamizga xorijiy sarmoyadorlarni jalb qilishda iqtisodiyotni
rivojlantirish uchun ular bilan sheriklik asosida korxonalar tashkil etishda va
ularning texnologiyalaridan unumli foydalanib, raqobatbardosh mahsulotlar ishlab
chiqarishni ko’paytirish uchun valyuta konvertatsiyasi muammosini hal etish
kerak.
8. Bugungi kunda ish yuritayotgan bank sistemasi yanada takomillashtirishga
mu h tojdir. Real sarmoyalarni rivojlantirishga kumak beradigan xizmatlar to’rini
ko’paytirish kerak.
61

Qo’shma korxonalar o’ z maqsadlari va strategiyalarini amalga oshirishlarida
vujudga keladigan muammolarni hal etish uchun quyidagi vazifalarni amalga
oshirishlari lozim.
1. O’ z mahsulotlarini sotishda tashqi bozorlarni segmentlarga bo’lish.
2. Korxona mahsulotiga bo’lgan talabni maqsadli yo’naltirilgan holda
o’rganish.
3. Iste ’ mol bozorida mavjud bo’lgan raqobatchilarni o’rganish.
4. Mahsulotlarni sotish uchun muljallangan savdo uylari va maxsus
d o’ konlarni tashkil etish.
5. Sotishga muljallangan mahsulotlarni sugurtalash.
6. Korxona mahsulotlarini tashqi yarmarka va kurgazmalarda reklama qilish.
Bundan tashqari tanlangan strategiyaga erishish uchun quyidagi
yo’nalishlarga e’tibor berish kerak.
1. Mahsulot assortimenti strategiyasi bo’yicha:
- yangi turdagi mahsulotlar ishlab chiqarish;
- Ishlab chiqarilgan mahsulotlarning sifatini va tashqi ko’rinishini qattiq
nazorat ostiga olish .
2. Ishlab chiqarish startegiyasi bo’yicha :
- Ishlab chiqarish texnologiyasi bilan uzviy bog’liq bo’lgan mahsulotlarga
qattiq talab (standart) o’ rnatish.
- Foydaning bir qismini texnologik yangiliklar ixtiro etishga yo’naltirish;
- Dizayn sohasida ish olib boradigan yaxshi mutaxassislarni ishga jalb etish.
3. Mahsulotlarni sotish strgtegiyasi bo’yicha:
- " Nestle " korxonasining ishlab chiqarish borasida imidjini mustahkamlash;
- Dunyo bozoridan mustahkam o’rin egallash, tashqi mamlakatlarda savdo
uylarini tashkil etish;
- Haridorlar sonini ko’paytirish uchun qulay baholarni va sharoitlarni
qo’ llash;
- S h u mahsulot turi b o’yi cha halqaro yarmarka va k o’ rgazmalarda
qatnashishi;
62

- Ommaviy axborot vositalari orqali reklamani rivojlantirish.
4. Personal tanlash va tayyorlash strategiyasi bo’yicha:
- Adolatli ish h a q i ta’riflarini tashkil etish.
- xizmat pogonasida ko’tarishni taklif etish.
- Xa qiqi y, k o’ ngli pok bo’lgan ishchilarni ishga yo llash;
- Mutaxassilar tayyorlash uchun ularni o’q uv yurtlarida ta h sil oldirish.
5. Ijtimoiy soha strategiyasi bo’yicha:
- Korxona xodimlarini yaxshi xordi q chiqarishlari uchun shart-sharoitlar
yaratib berish;
- Ishlab chiqarishda yuz beradigan falo k atlardan xodimlarni sug ’ urtalash.
- Xodimlarga va ularning oila a’zolariga tibbiy xizmat ko’rsatish sohasini
rivojlantirish.
- Foyda hisobidan korxon a ning madaniy-maishiy, sport sohasini rivojlantirish
va boshqalar.
S h unday qilib korxonaning tanlagan strategiyasiga erishishining asosiy
yo’nalishlari bilan bir q atorda quyidagi vazifalarni bajarishi lozim.
1. Uz mahsulotlarini sotishda bozorlarni segmentlarga bo’lish.
2. Korxona mahsulotiga bo’lgan talabni maqsadli yo’naltirilgan holda
o’rganish.
3. Iste’mol bozorida mavjud bo’lgan raqobatchilarni o’rganish.
4. Mahsulotlarni sotish uchun muljallangan savdo uylari va maxsus
d o’ konlarni tashkil etish.
5. Sotishga m o’ ljallangan mahsulotlarni sug ’ urtalash.
6. Korxona mahsulotlarini tash q i yarmarka va k o’ rgazmalarda reklama qilish
va boshqalar.
Xulosa qilib aytganda, biz yuqorida ko’rsatib o’tgan muammo va takliflar u
yoki bu xujjatlarda o’ z aksini topsa, nafaqat qo’shma korxonalar ish faoliyatining
samaradorligini oshirishga, balki Respublikamiz iqtisodiyotini rivojlantirishda
qisman bo’lsa ham o’ z xissasini qo shgan bo’lar edi.
63

Foydalanilgan adabiyotlar
I. O’zbеkiston Rеspublikasi qonunlari
1. O’zbеkiston Rеspublikasining Konstitutsiyasi. – Toshkеnt:
O’zbеkiston, 2010.
2. O’zbеkiston Rеspublikasining Mеxnat Kodеksi. T.: «Sharq», 1998
(yangi tahrir). O’zbеkiston Rеspublikasining Soli q kodеksi.–T.: Iqtisodiyot va
huquq dunyosi, 2005. –B. 344.
3. O’zbеkiston Rеspublikasining 2003 yil 11 dеkabrdagi “Xususiy
korxona to’g’risida”gi qonuni. O’zbеkiston Rеspublikasi qonun h ujjatlari to’plami.
№ 3 - T.: Adolat, 2004. – 7-9 b.
4. Ozi q -ov q at ma h sulotlarining sifati va xavfsizligi to’g’risida”
O’zbеkiston Rеspublikasi qonuni 1997 yil 30 avgust.
5. “Invеstitsiya faoliyati to’g’risida”gi O’zbеkiston Rеspublikasining
1998 yil 24 dеkabrdagi qonuni. // Soli q lar va bojxona. gazеtasi. 1999, №4.–B. 1-2.
6. “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida”gi
O’zbеkiston Rеspublikasining 2000 yil 25 maydagi qonuni. O’zbеkiston
Rеspublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi. 2000.
II. O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеnti farmonlari va q arorlari
7. «Tadbirkorlik sub'еktlarini h u q u q iy h imoya q ilish tizimini yanada
takomillashtirish tadbirlari to’g’risida» O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеnti
farmoni. Xal q so’zi, 2005 yil, 16 iyun.
8. 2011-2015 yillarda O’zbеkiston Rеspublikasi sanoatini
rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlari to’g’risida. O’zbеkiston Rеspublikasi
Prеzidеntining q arori P Q -1442. 15.12.2010 y.
9. O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining “Tadbirkorlik sub'еktlarini
tеkshirishlarni yanada q is q artirish va ular faoliyatini nazorat q ilishni tashkil etish
tizimini takomillashtirish borasidagi q o’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi
2011 yil 4 aprеldagi Farmoni. // Xal q so’zi, 2011 yil 5 aprеl.
64

10. “Kichik biznеs va xususiy tadbirkorlik” Davlat dasturi. O’zbеkiston
Rеspublikasi Prеzidеntining q arori. 07.02.2011 y. № P Q -1474.
11. O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining 2011 yil 24 avgustdagi
“Kichik biznеs va xususiy tadbirkorlikni yanada rivojlantirish uchun q ulay
ishbilarmonlik mu h itini shakllantirishga doir q o’shimcha chora-tadbirlar
to’g’risida”gi PF-4354-sonli Farmoni.
12. “Monopoliyaga q arshi ishlarni tartibga solish va ra q obatni
rivojlantirish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”.
O’zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е ntining 2010 yil 26 f е vraldagi PF-4191-son
Farmoni // O’zb е kiston R е spublikasi qonun h ujjatlari to’plami – 9 son – 2010- 9
mart.
13. Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli
fuqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor ma h sadimizdir. O’zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisi qonunchilik palatasi va Senatining q o’shma majlisidagi ma'ruzasi //
Xal q so’zi, 2010 yil 28 yanvar.
14. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini
yanada yuksaltirishdir”. O’zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е nti I.A.Karimovning
Vazirlar Mahkamasi majlisidagi ma'ruzasi 2010 yil 29 yanvar. B-8.
15. “2015 yilda iqtisodiyotimizda tub tarkibiy o’zgarishlarni amalga
oshirish, modеrnizatsiya va divеrsifikatsiya jarayonlarini izchil davom ettirish
hisobidan xususiy mulk va xususiy tadbirkorlikka kеng yo’l ochib bеrish – ustuvor
vazifamizdir”. O’zbеkiston Prеzidеnti Islom Karimovning mamlakatimizni 2014
yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2015 yilga mo’ljallangan
iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar
Mahkamasining majlisidagi ma'ruzasi. // Xalq so’zi. № 11. 17.01.2015
III. O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеnti asarlari
16. Islom Karimov. Bosh ma h sadimiz–kеng ko’lamli islo h otlar va
modеrnizatsiya yo’lini q at'iyat bilan davom ettirish. T. “O’zbеkiston”, 2013. – 23
b.
65

17. Islom Karimov. 2012 yil Vatanimiz tara qq yotini yangi bos q ichga
ko’taradigan yil bo’ladi. T.: “O’zbеkiston”, 2012. – 36 b.
18. Karimov I.A. «Yuksak bilimli va intеllеktual rivojlangan avlodni
tarbiyalash – mamlakatni bar q aror tara qq iy ettirish va modеrnizatsiya q ilishning
eng mu h im sharti» mavzusidagi xal q aro konfеrеntsiyaning ochilish marosimidagi
nut q . // Xal q so’zi, 2012 yil 18 fеvral.
19. Karimov I.A. Dеmokratik islo h otlarni yanada chu q urlashtirish va
fu q arolik jamiyatini shaklantirish - mamlakatimiz tara qq iyotining asosiy
mеzonidir.–T.: 19.T. O’zbеkiston, 2011.
20. Karimov I.A. Mamlakatimizda dеmokratik islo h otlarni yanada
chu q urlashtirish va fu q arolik jamiyatini rivojlantirish kontsеptsiyasi (O’zbеkiston
Rеspublikasi Oliy Majlisi qonunchilik palatasi va Sеnatining q o’shma majlisidagi
ma'ruza), “Xal q so’zi”, 2010 yil 12 noyabr (№ 220).
21. Karimov I.A. Ja h on moliyaviy-iqtisodiy in q irozi, O’zbеkiston
sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. – T.: O’zbеkiston, 2009.
IV. O’ q uv q o’llanmalar va darsliklar
22. Sh.Sh.Shodmonov, U.V.G’afurov Iqtisodiyot nazariyasi.T:2007 y.
B.--302.
23. Xaydarov M.T, Ashurova D.S. Bo’stonov M «Iqtisodiy o’sish» – T.:
TDIU, 2007 – 141 bеt.
24. Grеgori Mеnkyu. “Makroekonomika”. M.: MGU. 2003 g., 327 str.
25. Saks D.J., Larr е n F. Makroekonomika Global yondashuv M., 2001. –
599 .
26. Makkon е ll K.R. Bryu S.L. “Ekonomiks”: printsipo’, probl е mo’ i
politika. Tallin 2001.
27. Gradov A.P. Natsionalnaya ekonomika. Kurs lеktsiy M. 2001.
28. Ishmu h amеdov A.E., A h mеdov D. Q . va bosh q alar “Makroiqtisodiyot”
O’ q uv q o’llanma, T.:TDIU,2004 y.
66

29. Grеgori Mеnkyu. “Makroekonomika”. M.:MGU.2003 g.
30. Pod.rеd K.A. Xubiеva “Ekonomichеskiy rost i faktor razvitiya
sovrеmеnnoy Rossii”, M. TЕTsS. 2004 g, 726 str.
31. G.A. Kutorshеvskiy “Ekonomika” osnovo’ tеorii. Uchеbnoе posobiе,
izd. “Ekonomika” 2004 g. 382 str.
32. Nomirov Z.N. O’zbеkistonda iqtisodiy o’sish omillari va ulardan
unumli foydalanish yo’llari. BMI. T. 2004 y.
33. Eff е ktivno’y ekonomich е skiy rost: T е oriya i praktika. Uch е bno е
posobi е dlya stud е ntov ekonomich е skix vuzov Pod. r е d. T.V. Chеchеlovoy, M:
Ekzamеn, 2003 g. 320 str.
VI. Intеrnеt saytlari
32. www.gov.uz–O’zb е kiston R е spublikasi Davlat h okimiyati portali
33. www.mfer.uz–O’zb е kiston R е spublikasi Tash q i iqtisodiy alo q alar,
inv е stitsiya va savdo Vazirligining rasmiy sayti
34. www.UzA.Uz–O’zb е kiston milliy axborot ag е ntligi rasmiy sayti
35. www.review.uz – “Ekonomich е sko е obozr е ni е ” jurnalining rasmiy
sayti
36. www.cer.uz – Iqtisodiy tad q i q otlar Markazining rasmiy sayti
37. www.uzreport.com – bizn е s axborotlari portali
38. www.vip.lenta.ru – Int е rn е t nashriyoti
39. www.InternetNews.com – yangiliklar sеrvеri
67

O‘zbekiston Respublikasiga chet el sarmoyasini jalb qilish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish