O‘zbekiston Respublikasining “Qizil kitobi” - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekiston Respublikasining “Qizil kitobi”

Купить

Mavzu: O’zbekiston Respublikasining “Qizil kitobi”.
Reja:
1. Qizil kitob va uning o’rni.
2. O’zbekiston qo’riqxonalarining qisqacha tarixi.
3. O’zbekiston “Qizil kitobi”ning zarurligi.
4. Kelajak oldidagi burchimiz.

Kirish
"Qizil Kitob ― bu hujjat bo’lib u Insonning vijdonidir. Har qaysi millat dunyo
oldida o’zining tabiat boyliklarini asrash mas'uliyatini olgan".
(Xalqaro Qizil Kitobdan)
Qizil kitob va uning o’rni
Qizil Kitob - nima? Bu xavf va umid kitobidir. Bu kitobni boshqacha qilib qayg’u-
alam kitobi ham deyiladi, chunki bu kitobda yer yuzidagi yo’qolib ketayotgan
hayvon zotlari va o’simlik turlarini o’zida mujassamlashtirgan. Qizil Kitob -
harakatga chaqiruvchi kitobdir.
Dunyoning ko’pgina davlatlari olimlari tomonidan butun dunyoda yo’qolib
ketayotgan va juda kam uchraydigan hayvonlar, o’simliklar dunyosini himoya
qilish va ularni saqlab qolish uchun Tabiat va tabiat resurslarini himoya qilish
birlashmasining Qizil Kitobi (XTHQB) tashkil etildi. Bu kitob chet elda 60-70
yillarda chop etildi. 1-2- tomida sutemizuvchilar, qushlar haqida, 3-4-tomida esa
suvda va quruqlikda yashovchi hayvonla, sudralib yuruvchilar va baliqlar haqida
so’z yuritiladi.
Qizil Kitob tabiatni sevuvchilar, mutaxassislarni diqqatini o’ziga tortib, hamma
mintaqada mashhur bo’ldi. Bu kitob xuddi kalendardek bezalgan bo’lib, uning har
bir varag’i har xil rangdadir. Har qaysi rangni o’z ma'nosi bo’lib, masalan, qizil
rangda yozilgan hayvon zotlari va o’simlik turlarining yo’qolib ketayotgani va
ularning himoyaga muhtojligini bildiradi.
Yer yuzida hayvon zotlari va o’simlik turlarining yo’qolib ketishining ikki sababi
bor bo’lib, birinchi sababi ― bu tabiiy sharoitning o’zgarishi natijasida bo’lsa
(tabiiy sabab), ikkinchi sababi esa ― (antropogen) inson harakatlari natijasidir.
Tirik tabiatdagi o’simlik va hayvon turlari sonining qisqarishi muammosi. Yer
yuzidagi hayotni ta’minlashda o;simliklar dunyosi, ayniqsa, o’rmonlarning
ahamiyati beqiyosdir. Hozirgi vaqtda yer yuzi quruqligining 25 % ni o’rmonlar
tashkil etadi. Ular shimoliy yarim sharda va tropik mintaqalarda tarqalgan. Biroq
hozirgi kunda o’rmonlarning holatini yaxshi deb bo’lmaydi. Chunki, har yili 3

mlrd m3 hajmda o’rmonlar qirqilmoqda. FАО ma’lumotlariga ko’ra bu ko’rsatkich
yaqin yillar ichida 1,5 martaga ortishi mumkin.
Insoniyatni, ayniqsa, tropik va subtropik o’rmonlar muammosi tashvishga
solmoqda. U yerlarda yiliga dunyo miqyosidagi qirqilishi kerak bo’lgan
o’rmonlarning yarmidan ko’pi kesib tashlanmoqda. 160 mln gektar tropik
o’rmonlar vayron bo’lgan, atigi yiliga 11 mln gektar maydon tiklanmoqda.
Floraning kamayib ketishi “Qizil Kitob” yaratilishiga sabab bo’ldi.
Ozbekistondagi dorivor osimliklar.
Osimlik nomi. Oilasi.
1.arslonquyruq(arslonquloq) labguldoshlar
2.arpabodyon soyqabonguldoshlar
3.botakoz murakkabguldoshlar
4.boymadaron murakkabguldoshlar
5.bazulbong labguldoshlar
6.beshbarg ranoguldoshlar
7.baxmalgul gulxayridoshlar
8.dalachoy dalachoydoshlar
9.gulizdarak ayiqtovondoshlar
10.gazanda gazandadoshlar
11.ixroj sutlamadoshlar
12.itburun(namatak) ranoguldoshlar
13.isiriq tuyatovondoshlar
14.kashnich soyabonguldoshlar
15.limonot labguldoshlar
16.marmarak(mavrak) labguldoshlar
17.omonqora(qoraqobiq) chuchmomodoshlar
18.oqqaldirmoq murakkabguldoshlar
19.olabuta shoradoshlar
20.oqsinak dukkakdoshlar

21.petrushka soyabonguldoshlar
22.qush jiyda jiydadoshlar
23.qirqbogim qirqbogimdoshlar
24.qizilmiya(shirinmiya) ranoguldoshlar
25.qoraandiz murakkabguldoshlar
26.qoqiot murakkabguldoshlar
27.qoshqarbeda dukkakdoshlar
28.qorazirk zirkdoshlar
29.qizilbarg onachirdoshlar
30.qariqiz murakkabguldoshlar
31.qoytikan murakkabguldoshlar
32.rovoch ayiqtovondoshlar
33.sachiratqi murakkabguldoshlar
34.sanchiqot murakkabguldoshlar
35.sebarga dukkakdoshlar
36.suvqalampir torondoshlar
37.suvarov piyozi piyozdoshlar
38.sedana ayiqtovondoshlar
39.sigirquyruq sigirquyruqdoshlar
40.sariqchoy dalachoydoshlar
41.turkiston dolanasi ranoguldoshlar
42.totim pistadoshlar
43.uzum tokdoshlar
44.zagoza zagozadoshlar
45.zubturum zubturumdoshlar
46.zira soyabonguldoshlar
47.orik ranoguldoshlar
48.yetmak chinniguldoshlar
49.yersovun zirkdoshlar
50.yovoyi sabzi soyabonguldoshlar

51.shirchoy ranoguldoshlar
52.shirinmiya(qizilmiya) dukkakdoshlar
53.shvid soyabonguldoshlar
54.choyot choyotdoshlar
55.chilonjiyda jumrutdoshlar
56.chochqaquloq piyozdoshlar
57.chakanda jumrutdoshlar
Ozbekistonda bazi zaxarli osimliklar royxati.
Zaxarli osimliklar oz organlarida zaxarli moddalar (alkaloidlar, glikozidlar va
organik kislatalar) saqlaydi. Zaxarli sinil, filiks kislatalari boladi.
Osimlik nomi. Oilasi.
1.achiqmiya dukkakdoshlar
2.ayiqtovon ayiqtovondoshlar
3.bodyoni rumiy soyabonguldoshlar
4.bozshira shoradoshlar
5.bangidevona ituzumdoshlar
6.itkuchala kuchaladoshlar
7.kuchala kuchaladoshlar
8.kakra murakkabguldoshlar
9.kokmaraya gavzabondoshlar
10.kampirchopon gavzabondoshlar
11.mingdevona ituzumdoshlar
12.muhalis sigirquruqdoshlar
13.oqparpi ayiqtovondoshlar
14.olmasot ayiqtovondoshlar
15.oqmiya dukkakdoshlar
16.otashak ayiqtovondoshlar
17.oleandr(xona osimligi) kendrdoshlar

18.qoshbarg tuyatovondoshlar
19.qizboltir dukkakdoshlar
20.qoraquloq kuchaladoshlar
21.qoramig chinniguldoshlar
22.sutlama sutlamadoshlar
23.sovunot navrozguldoshlar
24.togturpid rutadoshlar
25.tosh buyurgun shoradoshlar
26.tikanli shoxbarg shoxbarigdoshlar
27.tuyatovon tuyatovondoshlar
28.tugmabosh ayiqtovondoshlar
29.temirtikan tuyatovondoshlar
30.uchma ayiqtovondoshlar
31.yulduzot chinniguldoshlar
32.gumay boshoqdoshlar
33.shoxbarg shoxbargdoshlar
34.chakamig royandoshlar
35.isiriq tuyatovondoshlar

Dunyoda umumiy qushlar va hayvonlarning 1/4 qismi tabiiy sabablar natijasida
yo’qolgan bo’lsa, 3/4 qismi esa inson ta'sirida yo’qolgandir. Oldin bu raqamlarni
faqat biologiya mutaxassislari bilishsa, endi esa millionlab odamlarga ham ayon
bo’ldi va insonlar oldida savol tug’ildi: Inson, sen nima qilyapsan? To’xta - sen o’z
uyingni buzyapsan!
Hayvon va o’simlik dunyosini asrashda ko’pgina amaliy ishlar qilinib va ularni
hisobga olib har qaysi davlat, viloyat, tuman va mintaqalarda o’z Qizil Kitoblari
tashkil etilyapdi. O’zbekiston Qizil Kitobi ham 1984 yilda tashkil topgan. Unda
ko’pgina o’simlik turlari va hayvon zotlari kiritilgan. Masalan, o’simliklardan
lolaning barcha turlari, anzur piyozi, boychechak va h.z.
Qizil Kitob haqida yana bir muhim joyi bo’lib, Qizil Kitobning sahifalari hech
qachon tugallanmaydi, doimo uning sahifalarini yangi o’simlik turlari va hayvon
zotlari bilan to’ldirilib boriladi.
Qizil Kitobning sahifalarini qisqartirish uchun inson madaniyati va hulqini doim
oshira borish kerak, bu olimlar oldida qo’yilgan muhim muammolardan biridir.
O’zbekiston Qo’riqxonalarining qisqacha tarixi
Yer yuzida yildan - yil tabiat burchaklariga inson qo’li yetmagan yerlar kamayib
bormoqda, ya'ni tabiatdagi cho’l, tog’ va o’rmonlarning asl qiyofasini ko’rishga
imkoniyat qolmayapti. Tabiatning asl muhitini va unda yashayotgan barcha
jonzotlarni saqlab qolish uchun davlat tomonidan Qo’riqxonalar tashkil qilingan.
Qo’riqxona nima? Qo’riqxona ― bu akvatoriya yoki territoriya, xo’jalikdan
butunlay ajratiigan yer maydoni bo’lib hisoblanadi. Qo’riqxonalar - tabiatning
ilmiy laboratoriyalari bo’lib, u erda tabiat rivojlanish qonuniyatlarining murakkab
tekshirishlari va kuzatishlari o’tkaziladi.
Qo’riqxonalarda ayrim hayvon zotlari va o’simlik turlari o’rganiladi, hamda bu
yerda insonning har qanday ta'siri umuman ta'qiqlanadi.
O'zbekistonda birinchi Qo’riqxona - 1929 yilda Turkistonning g’arb qismida
tashkil qilingan. Hozirgi kunda uning yer maydoni 26840 gektar. U hozirda Zomin
nomini olgan. Archazorlar, noyob o’simliklar va u yerda yashovchi hayvonlar: tog’
echkisi, tog’ qo’yi, oq tirnoqli ayiq, qushlar, suvdagi baliqlar muhofaza qilinadi.

Ikkinchi Qo’riqxona - 1947 yilda Toshkent oblastining Ohangaron va Parkent
tumanlari atrofida tashkil qilingan bo’lib, maydoni 451,6 km2 va hozirda Chotqol
nomi bilan ataladi. O’simlik dunyosida 1100 dan ortiq daraxt va butalar turi bor.
Qoyalarda 2 tur archa o’sadi, daryolar bo’ylari qarag’ayzorlar bilan qoplangan,
qo’riqxona hayvonlarga boy. Bu yerda Sibir tog’ echkisi, to’g’iz, Turkiston
silovsini, oq tirnoqli ayiq, tulki, Menzbir sug’uri, jayra, relikt yumronqoziq, irbis
va turli qushlar qo’riqlanadi. Ugom-Chotqol tabiiy milliy bog’ 1990-yilda tashkil
etilgan, maydoni 5760 km2.
Nurota tog’-yong’oq qo’riqxonasi Jizzax viloyatining Forish tumanida Nurota
tog’larining shimoliy yonbag’irlarida 1975-yili noyob hayvon turi Seversev
qo’ylarining populyatsiyasini saqlash va yong’oq turlarini himoya qilish
maqsadida tashkil etilgan. Bu yerda 900 ga yaqin o’simlik turlari uchraydi,
ularning ayrimlar
endemic: Viktoriya, Korolkov, Velikiy lola turlari, Yelena chinniguli, Suvorov
piyozi, poyali piyoz, Seversev ungeriyasi, daraxtsimon o’simliklar asosan soylar
bo’yida uchraydi. Bu yerda asosiy o’rmon hosil qiluvchi turlarga yong’oq, yovvoyi
o’rik, olxo’ri, olma, tut, tol teraklar, qayrag’och toshloq yonbag’irlarda xandon
pista va Buxoro bodomi o’sadi. Maydoni 17752 km2.
Hayvonot olami ham juda boy. Bu yerda karakanga tulkisi, cho’l bo’risi, korsak,
tosh suvsar, jayra, tolay quyoni va to’g’iz keng tarqalgan. Cho’l hayvonlaridan bu
qo’riqxonada uzunoyoq kirpi, qizil dumli, katta qumsichqonlar va Seversov
tovushkonini umumkin. Qizil kitobga kiritilgan Seversov qo’yi, berkut va
boshqalar bu qo’riqxonada qo’riqlanadi.
Qizilsuv tog’-archa davlat qo’riqxonasi 1975-yilda Qashqadaryo viloyati
Yakkabog’ tumanida tashkil qilingan. Umumiy matdoni 30094 ga, uning 4192
gektari o’rmon bilan qoplangan. 400 dan ortiq o’simlik turlari o’sadi. Hayvonot
olami ham boy, turli sutemizuvchi hayvonlarning 23 turi mavjud. Qushlarning 66
turi uchraydi, ulardan 27 turi shu yerda qishlaydi. Oq tirnoqli ayiq, bars, Markaziy
Osiyo silovsini, qizil sug’ur, Pamir oqtishi, tolay quyoni va Markaziy Osiyo takasi
qo’riqlanadi.

Miroki davlat qo’riqxonasi 1976-yilda Qashqadaryo viloyatida tashkil qilingan.
Oqsuv va Tanxozdaryo havzalarida joylashgan. Qo’riqxona hududida Seversov
muzligi ― o’zbekistondagi yirik muzliklardan biri joylashgan. Bu yerda g’orlar
ko’p, lekin ular hali yaxshi o’rganilmagan. Oqsuv daryosida juda chiroyli
sharshara mavjud.
Qo’riqxonada o’sadigan o’simliklarning ko’pi oziq-ovqat, dori-darmon va
manzaraliligi bilan katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, Maksimovich rovochi, anzur
piyozi, kiziliya, tog’ rayhon, kiyik o’ti, lolalar, shirach, tog’olcha, qoraqant va
boshqalar ko’p uchraydi.
Hayvonot olami ham ancha boy. Qorli cho’qqilarda bars yoki uning izlarini
uchratish mumkin. Archzorlarda Turkiston silovsini va oq tirnoqli ayiq hayot
kechiradi. Qo’riqxonaning janubiy qismida Markaziy Osiyo takasi, bo’ri, tulki,
jayra, qizil sug’ur, tolay quyoni tarqalgan. Qo’riqxonada turli sayroqi va yirtqich
qushlarni uchratish mumkin.
Payg’ambar Orol qo’riqxonasi. 1971-yilda Amudaryodagi payg’ambar orol
qo’riqxona deb e’lon qilingan. Umumiy maydoni 4043 gektar, shundan 964 gektari
to’qayzor. Qo’riqxona Amudaryo yuqori oqimining to’qayzor namunasi sifatida
saqlash maqsadida tashkil qilingan. Bu yerda asosan Buxoro bug’usi-xongul
muhofaza etiladi.
Baday to’qay davlat qo’riqxonasi 1971-yilda Qoraqalpog’iston hududida,
Amudaryoning quyi oqimida tashkil qilingan. To’qay o’rmonlari va u yerdagi
hayvonlarni saqlash maqsadida ochilgan.
1975-yilda Samarqand viloyatida maydoni 2360-2518 gektar bo’lgan Zarafshon
davlat qo’riqxonasi tashkil etildi. Bu qo’riqxonani ornitologik deb atasa ham
bo’ladi, chunki bu yerda asosan turli qushlar keng tarqalgan (160 dan ortiq tur).
Asosiylaridan biri Zarafshon qirg’ovulidir.
Abdusamad davlat qo’riqxonasi 1978-yilda tashkil etilgan bo’lib, maydoni 2158
ga, shundan 1459 gektari to’qayzor. Sirdaryoning o’rta oqimida joylashgan.
Farg’ona vidysida

saqlanib qolgan kichik-kichik noyob to’qayzorlar va shu yerlarda uchraydigan
Sirdaryo qirg’ovuli, suv parrandalari hamda boshqa to’qayzorga xos bo’lgan
jonivorlarni saqlash maqsadida tashkil qilingan
Qorako’l cho’l davlat qo’riqxonasi 1971 (1990)-yilda Buxoro viloyatida amu-
Qorako’l kanallari atroflaridagi uchar qumlarni saksovul-buta o’simliklari bilan
mustahkamlash, irrigatsion inshootlarning qum ostida qolishidan himoya qilish,
Janubiy Qizilqum fauna va flora majmualarini tiklash, uchib o’tish davrida
qushlarning dam olishi va oziqlanishi uchun sharoit yaratish maqsadida tashkil
qilingan maydoni 10000 ga.
Vardanzil davlat qo’riqxonasi 1975-yilda Buxoro viloyatining Shofirkon tumanida
tashkil qilingan. Asosiy maqsadi, qadimiy Vardanzi shahrining xarobalari va 50
yoshlik saksovul daraxtlarini muhofaza qilish. Maydoni 3 km2.
Arnasoy davlat qo’riqxonasi 1983-yilda Jizzax viloyatida tashkil qilingan.
Maydoni 63 ming gektar. Uning tarkibiga Tuzkon ko’li ham kiradi. Asosan qushlar
qo’nib o’tadigan paytida dam olishga qo’nadigan qushlarni muhofaza qilish
maqsadida ochilgan. Bu yerda jingalak birqozon, qora va kulrang laylaklar, g’oz,
qirg’ovul va loyxo’raklarni uchratish mumkin.
Biosfera qo’riqxonalari – inson xo’jalik faoliyatining tabiatga ta’sirini ayrim
regionlar va sayyora ko’lamida o’rganish, baholash, ularni nazorat qilib turish
uchun xalqaro va milliy darajada tashkil etiladigan qo’riqxonalardir. Atrof-muhit
ustidan sayyora miqyosida nazorat sistemasi, biosfera qo’riqxonalari
ma’lumotlariga asoslanadi.
O’zbekistonda mavjud Nurota tog’-yong’oqzor qo’riqxonasi asosida biosfera
qo’riqxonasi tashkil etilgan.
O’zb е kistonning muhofaza etiladigan tabiiy hududlari tizimiga umumiy maydoni
2164 kvadrat kilom е tr bo’lgan to’qqizta davlat qo’riqxonasi, 6061 kvadrat kilom е tr
maydonni egallagan ikkita milliy bog’, maydoni 12186,5 kvadrat kilom е trni o’z
ichiga olgan to’qqizta davlat buyurtmaxonasi va bitta noyob hayvon turlarini
ko’paytirish bo’yicha R е spublika markazi (“Jayron” Ekomarkazi) kiradi.
Muhofaza qilinadigan tabiiy hududlarning umumiy maydoni 20520 kvadrat

kilom е tr yoki r е spublika umumiy hududining 5,2 foizini tashkil qiladi. Shulardan
yirik va e’tiborni jalb qiladigan Chotqol o’rmon-tog’ biosf е ra qo’riqxonasi (356,8
kv.km) Chotqol tog’ tizmasining g’arbiy tarmog’ida joylashgan. Yana Hisor (814,3
kv. km) va Zomin (268,4 kv. km) tog’-archa qo’riqxonalari, Qoraqalpog’istonda
joylashgan Baday-To’qay (t е kislik-to’qayzordagi 64,6 kv. km maydonni egallagan
o’rmonlarni himoyalaydi) qo’riqxonasi, Qizilqum (101,4 kv.km) va Zarafshon
(23,5 kv.km) vodiy-to’qayzor qo’riqxonalari, Surxon o’rmon-tog’ (2136,9 kv.km)
va Kitob (53,7 kv.km.) g е ologiya qo’riqxonalari ona tabiatimiz musaffoligi
asralayotgan juda so’lim go’shalardir.
Yuqorida aytib o’tilgan Qo’riqxonalardan boshqa respublikamiz territoriyasida
yana bir qancha Qo’riqxonalar bor. Ulardan tashqari milliy bog’larimiz, tabiiy
yodgorliklarimiz ham bor. Har qaysi Qo’riqxonada ma'lum bir o’simlik turlari va
hayvon zotlari saqlanadi, ularning yashashi, ko’payishi, fiziologiyasi, tabiati
o’rganiladi.
Qo’riqxonalar, Qizil Kitobning asosiy va muhim vazifalari tabiatimizni
asrashimizga qaratilgandir. Siz ham o’z hissangizni qo’shing!
O`zbekiston Respublikasi «Qizil kitobi» ning zarurligi.
Yer kurrasida hozirgi vavti
670 ming (shundan 500 mingi gulli osimliklar) osimliklar va 1,5 million hayvon
turlari mavjud bolib, ularning 93% uchun quruqlik va 7% i uchun suv yashash
muhiti hisoblanadi.
Turlarning hosil bolishi va ularning yoqolib ketishi sababi evolyutsion taraqqiyot
jarayoni bolib, yerda geologik sharoitlarning ozgarishiga ham bogliqdir. Ammo
odamning kelib chiqishi natijasida bu tabiiy jarayon buzila boshladi, hayvon va
osimliklarning antropogen (inson faoliyati) ta'sirlari natijasida yoqolib borish
jarayoni tezlasha boshladi.
Odam tomonidan yangi yerlarning, orollarning va kontinentlarning ozlashtirilishi
natijasida butun sayyora masshtabida fauna va floraning xilma-xilligi tobora
kamayib borish jarayoni kuzatilmoqda.

Turlarning qirilishi qadim zamonlardayoq boshlangan edi. On minglab yillar ilgari
ovchilar tomonidan mamontlar, qalin junli karkidonlar, gigant bugular, gor arsloni
va ayiqlari, orta asrlarda Yevropa turi, Steller sigiri qirilib ketdi. Hozirgi biz
yashab turgan davrda turlarning yoqolib ketish jarayoni juda jadallik bilan davom
etmoqda. 1600-yildan 1875-yilgacha sut emizuvchilarning 63 turi, qushlarning 74
turi yoqolib ketdi. Keyingi yillarda har yili 1 tadan 10 tagacha hayvon va 1 tadan
osimlik turlari yoqolib ketmoqda. Hozirgi vaqtda umurtqali hayvonlarning 600 ga
yaqin turi, juda kop osimliklar turlari butunlay yoqolib ketish xavfi ostida turibdi.
Osimlik va hayvon turlarining tobora yoqolib borish xavfi mamlakatlar va butun
dunyo miqyosida zarur chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish
ehtiyojini tugdirmoqda.
1948 yilda tabiatni va tabiiy resurslarni muhofaza qilish Xalqaro Ittifoqi tuzildi. Bu
tashkilot flora va faunani muhofaza qilishga qaratilgan hamma ishlarni
birlashtiradi. Mazkur xalqaro uyushma 1973 yilda «qora royxat»ni chop etdi, unda
batamom yoqolib ketgan hayvonot turlari royxati keltirilgan.
Jahon «Qizil kitobi» 1979 yilgacha chop etildi, shuningdek sobiq SSSR da ham
«Qizil kitob» 1979 yilda chop etildi. «Qizil kitob» xavf xatar belgisi. Bu kitobga
kam va yoqolib ketayotgan osimlik va hayvonlarning turlari togrisida ma'lumotlar
berilgan.
Ozbekiston osimlik va hayvon turlari soni 27000 dan ortiq bolib, ulardan hayvon
turlari 15000 dan ortiq, osimliklar, zamburuglar va suvotlari esa 11000 atrofida.
Ozbekiston Respublikasi hududida hozirgi kunda 4500 ga yaqin gulli osimlik
turlari mavjud. Ular orasida jiddiy muhofazaga muhtoj kopgina kamyob, endem va
relikt turlar mavjud. Bunday turlarning soni 400 atrofida bolib, ular Ozbekiston
florasining 10-12% ini tashkil qiladi.
Zarafshon vohasining florasi 2600 tur, Samarqand viloyatining 1700 tur, undan
201 tur dorivor osimliklardir.
Ozbekiston florasining yoqolib ketish xavfi ostida turgan 163 tur «Qizil kitob»ning
1984 yilgi nashriga kiritilgan, yangi «Qizil kitob»da esa (1998) kiritilgan osimlik
turlarining soni 301 taga yetdi.

Ozbekiston faunasida umurtqasiz hayvonlarning 677 turi (sut emizuvchilar -108,
qushlar - 432, sudralib yuruvchilar - 58, amfibiyalar - 2 va baliqlar - 77) mavjud,
umurtqasiz hayvonlar turlari esa 15 mingdan ortiq.
Ozbekistonning birinchi «Qizil kitob»i 1983 yilda nashr qilingan bolib, unga
umurtqali
sut emizuvchilar -108, qushlar - 432, sudralib yuruvchilar - 58, amfibiyalar - 2 va
baliqlar - 77) mavjud, umurtqasiz hayvonlar turlari esa 15 mingdan ortiq.
Ozbekistonning birinchi «Qizil kitob»i 1983 yilda nashr qilingan bolib, unga
umurtqali hayvonlarning 63 turi kiritilgan edi.
Yangi «Qizil kitob» (2003) birinchi bor davlat tilida yozilgan bolib, ikkinchi
tomida sut emizuvchilarning 23 turi, qushlarning 48 turi, sudralib yuruvchilarning
16 turi, baliqlarning 17 turi, xalqasimon chuvalchanglarning 3 turi,
mollyuskalarning 14 turi va bogimoyoqlilarning 61 turi kiritildi.
Ta'kidlash lozimki, «Qizil kitob»ga kiritilgan osimliklar va hayvonlar royxati
yildan-yilga aniqroq bolmoqda va biz ularning yangi nashrlariga guvoh bolamiz.
Ozbekiston Respublikasi «Qizil kitob»ida osimlik va hayvonot turi, oilasi, avlodi,
turkumi tartibida alfavit boyicha royxatga olingan va har bir osimlik korgazmali
tarzda suratlari keltirilgan. Bu oz navbatida noyob va yoqolib borayotgan osimlik
va hayvonot turlari togrisida keng omma tomonidan aniq tasavvurga ega
bolishlariga yordam beradi.
«Qizil kitob» muhofaza choralarini kuchaytirish, qoriqxona va buyurtma
hududlarini kengaytirish, yovvoyi osimliklar bilan savdo-sotiqni tartibga solishda
litsenziyalar tizimini joriy qilish kabi bir talay muhim tadbirlarni kun tartibiga
qoyadi.
Umuman, bu kitob barcha osimlik va hayvonot muhofaza qilish borasida qonun
asoslariga tayangan muhim hujjat hisoblanadi.
Kitobga kiritilgan osimlik turlari 4 kategoriyaga bo’lingan:
«0» maqomi berilgan osimlik turlari yoqolgan yoki yoqolish arafasida turgan
osimliklardir.

«1» maqomidagi osimliklar turlari esa yoqolib borayotgan turlardir. Bunga yoqolib
ketish xavfi ostida turgan, saqlab qolish uchun maxsus muhofaza qilishni talab
etadigan osimlik turlari kiritilgan.
«2» maqomidagi turlar esa noyob turlardir. Bu guruhga ma'lum kichik
maydonlarda oziga xos sharoitlarda saqlanib qolgan, tez yoqolib ketishi mumkin
bolgan va ularning saqlanishini ta'minlash uchun jiddiy nazoratni talab etuvchi
turlar kiradi.
«3» maqomidagi osimlik turlari kamayib borayotgan osimliklardir. Bu guruhga
kiritilgan osimlik turlari ma'lum vaqt ichida soni va tarqalish maydonlari tabiiy
sabablarga yoki antropogen omillari ta'siri ostida qisqarib ketayotgan turlar kiradi.
Mazkur risolaga Samarqand viloyati hududida uchraydigan va Ozbekiston
Respublikasi «Qizil kitobi»ga kiritilgan noyob va yoqolib borayotgan, inson
muhofazasiga muhtoj osimlik va hayvon turlari togrisidagi ma'lumotlar matnlari
ozgartirishlarsiz kiritildi.
XULOSA
Kelajak oldidagi burchimiz.
Tabiatni asrash va boyliklaridan tejamkorona foydalanish insoniyat oldidagi eng
muhim muammolaridan biri. Qaysikim, tabiat ehson - tuhfalarini ko’r - ko’rona
sarflash va uning boyliklarini talon-taloj qilishga hech kimning haqqi yo’q.
Tabiat haqida qayg’urish - insoniyat o’zi haqida qayg’urishdir, chunki inson
tabiatning farzandidir
Tabiat uchun yetkazilgan zarar insonning o’ziga qaratilgan zarardir. Texnika va
ilmiy taraqqiyotning rivojlanishi insonning tevarak atrofga bo’lgan ta'sirini
kuchaytirdi, bu esa hayvon va o’simlik dunyosining qashshoqlanishiga olib keldi.
Bizning bu xatolarimizni kelajak avlod kechirarmikan? Yo’q. Bizdan oldingi
qadimgi avlodlarimiz flora va fauna dunyosini tarixiy va madaniy yodgorliklarni
shafqatsizlarcha qirishgan, qaysikim, endi ular haqida biz faqatgina rasmlar,
qo’lyozmalar, arxeologik topilmalar orqali bilamiz. Lekin bu bilan biz ularni qattiq
qoralay ham olmaymiz, chunki ularning ongi - bilimlari yetarli darajada emas edi.

Ammo bizning zamonamiz insonlarini kelajak avlod kechirmaydi - sababi, biz
ixtisoslashgan, takomillashgan va mukammal insonlardirmiz.
Tabiat o’zining go’zalligi bilan o’ziga insonoyatni jalb etadi. Har bir kishini
maftunkor tog’larni qoplab turgan doimiy muzlar, ulardagi xushbo’y gullar,
dorivor o’simliklar, hayvon turlari, toza havo, sho’x sharsharalari, muz chuqqilari,
qoyalari bilan rom etadi. Bularning hammasidan zavq olish kerak, har bir
narsaning o’z qadriga yetish, tabiatdagi mo’jazgina bir jonli mavjudotni ham
asrab-avaylash lozim. Lekin insonlar bularning qadriga yetish, zavq olish o’rniga
ularga ozor yetkazishadi, masalan, tog’da endi ochilgan gullarning eng kattasi, eng
chiroylisini uzib olib, guldasta tayyorlaydi, lekin o’ylab ko’rishmaydi-ki ozgina
vaqt o’tib bu gullar so’lib, qurib qolishini, o’z chiroyini yuqotgan guldastani esa
tashlab yuboriladi. Boshqa mamlakatlarda bunday olishda ko’pgina ishlar qilingan.
Masalan, Fransiyada tog’ etaklarida odamlar, uchun turli mavzularda
"murojaatnoma"lar taxtakachlarda qoqib qo’yilgan, jumladan, gullarning dam
oluvchi sayyohlarga murojaati: "Bizni uzmang, uzib siz bizni o’ldirasiz va bizni
avlod qoldirishdan mahrum etasiz". Gullarni asray bilish, uning qadriga yetish har
bir kishining madaniyati va tarbiyasidan darak beradi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Ahmatqul Ergashev, Temur Ergashev. Ekologiya, biosfera va tabiatni
muhofaza qilish. T.: “Yangi asr avlodi”, 2005.
2. www.uznature.uz―O’zbekiston “Qizil kitob”ining dolzarbligi.
3. www.uzstudent.uz―Referat―Qizil kitob.
4. www.ziyonet.uz―Kutubxona―Ekologiya―Ekologik muammolar.

O‘zbekiston Respublikasining “Qizil kitobi”

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish