O‘zbekiston respublikasining saylov tizimi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	132.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbekiston respublikasining saylov tizimi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING
SAYLOV TIZIMI
REJA:
1.Saylov huquqi tushunchasi va uning konstitutsiyaviy kafolatlanishi
2. Saylov tizimi tushunchasi va asosiy prinsiplari
3. Saylovlar va ularni o`tkazish tartibi
1

Saylov huquqi tushunchasi va uning konstitutsiyaviy kafolatlanishi
O`zbekiston Respublikasi fuqarolarining eng muhim siyosiy huquqlaridan
biri davlat vakillik organlariga saylash va saylanish huquqidir (Konstitutsiyaning
117-moddasi). Fuqarolar ushbu huquq orqali davlat ishlarini boshqarishda bevosita
hamda o`z vakillari orqali davlatning eng muhim siyosiy masalalarini muhokama
qilish va hal etishda faol ishtirok etadilar (Konstitutsiyaning 32-moddasi).
Saylov tushunchasi vakillik organni ovoz berish yo`li bilan tashkil toptirish
tartibidir. Vakillik organlarini saylash jarayonida vujudga keladigan
munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy normalar saylov huquqi deb ataladi.
Saylov huquqi O`zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy huquqining muhim
institutidir.
Saylov huquqi tushunchasining yana bir ma`nosi ham bor. Bu tushuncha
fuqaroning saylovdagi ishtiroki, vakillik organlariga saylash va saylanish kabi
subyektiv huquqini ta`riflab berish uchun ishlatiladi.
Bu borada aktiv saylov huquqi bilan passiv saylov huquqini bir-biridan farq
qilish kerak. Aktiv saylov huquqi fuqaroning saylash, vakillik organlarini
saylashda bevosita qatnashish huquqini bildiradi. Passiv saylov huquqi –saylanish
huquqidir. Professor A.Saidov ta`kidlashicha "Saylov huquqi" tushunchasi va
iborasi ikki ma`noda ishlatiladi deb izohlaydi. Birinchisi, bu saylov huquqi saylov
qo`yiladigan davlat organlarini shakllantirishni tartibga soluvchi huquqiy
me`yorlar tizimidir. Saylov huquqining manbalari Konstitutsiya, davlatning oliy va
mahalliy vakillik organlariga saylovlar haqidagi qonunlardir. Ikkinchisi, bu saylov
huquqi fuqarolarning saylab qo`yiladigan organlarini tuzishda qatnashish, ya`ni
unga o`zlarining saylanish (passiv saylov huquqi) va ularning tarkibini saylash
(faol saylov huquqi) huquqlaridir."
Davlat organlari o`zining tuzilish tartibi jihatidan turli xususiyatlarga egadir.
O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq davlatning ba`zi
organlari saylanadi, boshqalari tuziladi. Davlat hokimiyati organlariga
o`tkaziladigan saylovlar demokratik asosda o`tkaziladi. O`zbekistonda ildiz otib
borayotgan demokratiya jahonda tan olingan demokratik an`analarni o`zida
mujassamlashtiradi. Bu demokratiya hech qanday milliy, irqiy va boshqa
cheklashlarni bilmaydi. Shu bilan birga, davlat organlarini saylash va tuzish tartibi
ularning har qaysisining o`ziga xos xususiyatlariga muvofiq ravishda amalga
oshiriladi.
O`zbekiston Respublikasi davlat vakillik organlariga saylovlar O`zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi, "O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov
to`g`risida"gi, "O`zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi to`g`risida"gi, "Xalq
deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga saylov to`g`risida"gi va
"O`zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi to`g`risida"gi qonunlar
tashkil qilinadi va o`tkaziladi.
Davlatdagi eng muhim masalalarning fuqarolar xohish-irodasi bilan hal
etilishi demokratiyaning yaqqol namoyon bo`lishidir. Davlat hokimiyatini
shakllantirishda saylovlar va demokratik tamoyillar muhim ahamiyatga ega.
O`zbekistonda eng muhim masalalarning asosan referendum yo`li bilan hal etilishi
2

bevosita demokratiya namunasidir. Shuni ham ta`kidlab o`tish kerakki,
O`zbekistonda barcha davlat organlarini demokratik asoslarda tuzish tartibi va
chinakam xalqchilligi bilan ham ajralib turadi. Xalqchillik shu narsada o`z
ifodasini topadiki, butun davlat apparatining negizini tashkil etgan davlat organlari
uning xalq deputatlari bevosita saylovchilar tomonidan umumiy saylov yo`li bilan
saylanadilar.
O`zbekistonda saylovlar ochiqligi, oshkoraligi saylov tizimining eng muhim
tamoyillaridan bo`lib hisoblanadi.
Vakillik organlarining umumiy saylov yo`li bilan tashkil etilishi alohida va
ko`p qirrali ahamiyatga ega. Umumxalq saylovlar davlat hokimiyatini amalga
oshirishda fuqarolar ishtirokining eng muhim shakllaridan biridir.
O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining XXIII bobida fuqarolarning
saylov huquqi kafolatlanishi alohida mustahkamlangan. Konstitutsiyaning 117-
moddasida shunday deyiladi: "O`zbekiston Respublikasining fuqarolari vakillik
organlariga saylash va saylanish huquqiga egadirlar .Har bir saylovchi bir ovozga
ega. O`z xohish-irodasini bildirish tengligi va erkinligi qonun bilan kafolatlanadi.
O`zbekiston Respublikasida Prezident saylovi, hokimiyatning vakillik
organlari saylovi umumiy, teng, to`g`ridan-to`g`ri saylov huquqi asosida yashirin
ovoz berish yo`li bilan o`tkaziladi. O`zbekiston Respublikasining 18 yoshga
to`lgan fuqarolari saylash huquqiga egadirlar.
Sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolar, shuningdek
ozodlikdan mahrum etish joylarida saqlanayotganlar saylanishi mumkin emas va
saylovda qatnashmaydilar. Boshqa har qanday hollarda fuqarolarning saylov
huquqlarini to`g`ridan-to`g`ri yoki bilvosita cheklashga yo`l qo`yilmaydi.
Saylov o`tkazish tartibi qonun bilan belgilanadi."
Saylov tizimi tushunchasi va asosiy prinsiplari
Saylovlar fuqarolarning davlat va jamiyat ishlarini boshqarishga faol jalb
qilishning eng muhim shakllaridan biridir. O`zbekistonda saylov tizimi va saylov
huquqi chinakam demokratik prinsiplarga asoslangan bo`lib, prinsiplar
O`zbekiston fuqarolarining davlat suverenitetini to`liq amalga oshirishni
ta`minlaydi.
Davlatda vakillik organlarini shakllantirish yuzasidan mavjud bo`lgan va
fuqarolarni saylovga jalb etish, saylovni tashkil qilish va deputatning saylovchilar
bilan o`zaro munosabatlarini belgilaydigan tartibi saylash tizimi deyiladi.
Saylov tizimi tushunchasi – davlatning demokratik yoki demokratik
emasligini ko`rsatuvchi asosiy omildir. Professor A.Saidov "Saylov tizimi
tushunchasi" bu fuqarolik jamiyatida davlatning vakillik organlarini saylash yo`li
bilan yuzaga keluvchi davlat jamoat munosabatlari tizimidirdeb fikr bildiradi.
Saylov tizimining asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat:
Birinchisi: umumiy saylov huquqi prinsipi. Bu prinsip shundan iboratki,
O`zbekistonning 18 yoshga to`lgan barcha fuqarolari saylash huquqiga egadirlar,
aqldan ozganligi qonunda belgilangan tartibda aniqlangan fuqarolar bundan
mustasnodir. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga o`ttiz besh yoshdan
kichik bo`lmagan, davlat tilini yaxshi biladigan, bevosita saylovgacha kamida o`n
3

yil O`zbekiston hududida muqim yashagan O`zbekiston fuqarosi saylanishi
mumkin.
O`zbekistonning 25 yoshga to`lgan fuqarosi Oliy Majlis Qonunchilik
palatasi deputatligiga saylanishi mumkin.
Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga deputatlar saylovi
umumiydir. Saylov kunigacha 21 yoshga to`lgan O`zbekiston fuqarolari saylanish
huquqiga egadirlar.
Saylovda qatnashish uchun yosh senzidan boshqa cheklovchi senzlarning
yo`qligi saylov huquqining chinakam va real umumiyligini ko`rsatadi. Bu huquq
demokratiyaning eng muhim prinsiplariga - xalq suverenitetiga, O`zbekiston
fuqarolarining huquqiy jihatdan tengligiga asoslanadi. Aqldan ozganligi qonunda
belgilangan tartibda aniqlangan shaxslarning mustasno qilinganligi tamomila tabiiy
va qonuniyatli bir holdir. Buning boisi shuki, bunday shaxslar o`z hatti-harakatlari
to`g`risida o`zlariga hisob berolmaydilar va saylovda qatnashish huquqidan ongli
ravishda foydalana olmaydilar. O`zbekistonda saylovda qatnashish uchun yosh
darajasi oqilona kamaytirilib, 18 yosh qilib belgilangan.
Saylovda qatnashish uchun boshqa senzlar yo`qligi O`zbekistonda keng xalq
ommasi saylovlarda faol qatnashish imkoniyatiga egadir. Masalan, 1999 yil 5
dekabrda Oliy Majlisga o`tkazilgan saylov vaqtida saylovchilarning 95,03 foizi
ovoz berishda ishtirok etdi.
2004 yilning 26 dekabrida mamlakatimizda ilk bor O`zbekiston
Respublikasining ikki palatali parlamenti – Oliy Majlisning Qonunchilik palatasiga
saylovlar bo`lib o`tdi. Mazkur saylovlarda yuqoridagi partiyalar O`zlarining
deputatlikka qo`ygan nomzodlari uchun kurash olib boradilar.
Umumiy saylov huquqi O`zbekistonning barcha fuqarolariga nisbatan joriy
etiladi. Fuqaroligi bo`lmagan shaxslar va O`zbekiston hududida yashovchi
ajnabiylar saylovda qatnashish va vakillik organlariga saylanish huquqiga ega
emas. Umumiy saylov huquqi O`zbekiston Respublikasining xorijiy davlatlardagi
vakolatxonalarida, kasalxonalarda, tug`ruqxonalarda, sanatoriylarda va boshqa
shifoxonalarda, kemalarda, yirik temir yo`l stansiyalarida, aeroportlarda va shu
singarilarda saylov uchastkalarini tashkil etish yo`li bilan ham ta`minlanadi.
Tegishli organlar saylov uchastkalarini tuzish va ovoz beriladigan joylarni
belgilash vaqtida saylovchilar uchun eng ko`p qulaylik vujudga keltirish zarurligini
ko`zda tutadi.
Saylov dam olish kuni o`tkaziladi. Xalq deputatlariga saylov bilan bog`liq
xarajatlar davlat hisobidan bo`lib, bu qoida saylov to`g`risidagi qonunlarda
mustahkamlab berilgan. Saylov o`tkazish uchun eng yaxshi jamoat binosi ajratib
beriladi. Fuqarolarning o`z saylov huquqini amalga oshirishiga hech narsa xalaqit
bera olmaydi.
Qonunda fuqarolarning saylov huquqlarini buzganlikda aybdor shaxslarni
javobgarlikka tortilishi nazarda tutilgan. Umumiy saylov huquqining keng
kafolatlanganligi fuqarolarning ovoz berishda deyarli yoppasiga ishtirok etishlarini
ta`minlaydi.
Ikkinchisi: teng saylov prinsipi. Saylov tizimining demokratik mohiyati
saylovning umumiy bo`lishida, ya`ni barcha fuqarolarning saylovda ishtirok
4

etishidagina emas, shuningdek saylovning teng bo`lishida hamdir. Umumiy va
teng saylov prinsiplari o`zaro chambarchas bog`liq bo`lib, bir-birini to`ldiradi.
Umumiy saylov bo`lmasa, teng saylov ham bo`lishi mumkin emas. O`zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasining 117-moddasida hamda “Oliy Majlisga saylov
to`g`risida”gi qonunida “Har bir fuqaro – saylovchi bir ovozga ega. O`zbekiston
Respublikasi fuqarolari ijtimoiy kelib chiqishi, ijtimoiy va mulkiy mavqei, irqi va
milliy mansubligi, jinsi, ma`lumoti, tili, dinga munosabati, mashg`ulotining turi va
xususiyatidan qat`i nazar teng saylov huquqiga egadirlar”, deb belgilangan.
Saylov huquqining tengligi, saylovchi faqat bitta saylovchilar ro`yxatiga
kiritilishi va ovoz berishi bilan ta`minlanadi.
Uchinchisi: to`g`ridan-to`g`ri saylov prinsipi. O`zbekiston Respublikasida
saylov umumiy va teng bo`libgina qolmay, shu bilan birga to`g`ridan-to`g`ri
hamdir, ya`ni vakillik organlarga deputatlar to`g`ridan-to`g`ri saylanadi, xalq
deputatlarining barcha vakillik organlarga fuqarolar bevosita saylaydilar.
To`g`ridan-to`g`ri saylov to`g`ridan-to`g`ri bo`lmagan saylovdan shu bilan farq
qiladiki, birinchi holda deputat saylovchilar tomonidan bevosita xohish-irodalarini
erkin ifoda etishlari yo`li bilan saylanadi.
To`g`ridan-to`g`ri saylovlarning joriy etilishi saylovchilarning deputat bilan
bevosita aloqasini kuchaytiradi. To`g`ridan-to`g`ri saylov ko`p bosqichli saylovdan
shu bilan farq qiladiki, bunda saylovchilar o`z deputatini yaqin biladilar, undan
hisob berib turishini talab qila oladilar.
To`rtinchisi: yashirin ovoz berish prinsipi. O`zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 117-moddasida O`zbekiston Respublikasida Prezident saylovi,
hokimiyatning vakillik organlariga saylovlar yashirin ovoz berish yo`li bilan
o`tkaziladi.
Saylovchilarning saylovlarda yashirin ovoz berishlari demokratiyani amalga
oshirish shakllaridan biridir. Zero, bunday ovoz berishda huquqlar o`z xohish-
istaklarini erkin ifoda etish imkoniyatiga ega bo`ladilar.
Konstitutsiyada saylov huquqining prinsiplarining mustahkamlanishi
O`zbekiston Respublikasida saylovchilar uchun barcha imkoniyatlarning
yaratilganligi, ularning saylovlarda qatnashish huquqlari hech qanday senzlar bilan
cheklanmaganligi va fuqarolarning davlatni idora etishda aktivligi oshganligining
yaqqol namunasidir.
Saylovlar va ularni o`tkazish tartibi
2002 yil 27 yanvarda bo`lib o`tgan referendum natijasida O`zbekiston
Respublikasining davlat hokimiyatini amalga oshirilishida muhim o`zgarishlar yuz
berdi. O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining II-chaqiriq, sakkizinchi
sessiyasida, "Referendum yakunlari hamda davlat hokimlari tashkil etilishining
asosiy prinsiplari to`g`risida"gi Konstitutsiyaviy Qonuni qabul qilindi. Bu esa
yuqorida ko`rsatib o`tilganidek, O`zbekiston hayotida davlat boshqaruvini amalga
oshirilish borasida tub islohotlarni boshlab berdi.
Davlat hokimiyati organlarini shakllantirish tartibi jamiyat a`zolarining
diqqat e`tiborida, bo`lib hozirgi kunda ham har doimgidan ko`ra ham ko`proq
e`tiborni o`ziga jalb etmoqda.
5

Jamiyat hayotidagi o`zgarishlar va jamiyat munosabatlaridagi siyosiy,
iqtisodiy, ijtimoiy-madaniy aloqalar rivoji, har bir shaxsning ijtimoiy ongiga ta`sir
etib, uning siyosiy-huquqiy ongini shakllanishiga olib kelmoqda. Shunday
jarayonlardan biri, albatta saylovga bo`lgan munosabatlarda ko`rinadi.
Demokratik jarayonlarning izchil rivoji o`zbek xalqining asriy orzularini
yuzaga chiqishiga omil bo`lib kelmoqda.
"Sovetlar davri"dagi soxta saylovlar mazmunini chuqur anglagan xalqimiz,
o`z taqdirini o`zi belgilash imkoniga ega bo`lganidan so`ng, haqiqiy xalq
hokimiyatchiligi tamoyilini o`z hayotlarida ko`rish maqsadida, davlat
hokimiyatining manbai faqat o`zi ekanligiga ishonch bilan qarab, bugungi siyosiy
jarayonlarda faol ishtirok etmoqda.
Saylov instituti konstitutsiyaviy huquqning asosiy instituti bo`lib, bevosita
va bilvosita demokratiya shakllaridan biri hisoblanadi.
Xalq o`z hokimiyatini o`zi shakllantirar ekan, bu orqali o`z kelajak taqdirini
ham shu hokimiyatga ishonib topshirdi. Hokimiyat ushbu ishonch va orzu-
umidlarni ro`yobga chiqishiga mas`uldir.
Shuning uchun ham saylov jarayonlarini huquqiy tartibga solish saylovlarni
o`tkazishdan ko`zlangan maqsadga erishishda muhim vositadir.
O`zbekiston Konstitutsiyasida belgilangan saylov o`tkazish tamoyillarni
yanada hayotga keng va chuqur tadbiq etish uchun ham ushbu moddada aks etgan
qoida juda ham muhimdir.
"O`zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi, Oliy Majlis Qonunchilik
palatasiga hamda Qoraqalpog`iston Respublikasi Jo`qori Kengesiga, viloyatlar,
tumanlar, shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlariga saylov tegishincha
ularning konstitutsiyaviy vakolat muddati tugaydigan yilda – dekabr oyi uchinchi
o`n kunligining birinchi yakshanbasida o`tkaziladi.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi hamda davlat hokimiyati
vakillik organlariga saylov muddatlari bir paytga to`g`ri kelib qolgan taqdirda
davlat hokimiyati vakillik organlarining vakolat muddati bir yilga uzaytiriladi."
Shunday qilib, ushbu modda Prezident saylovini, Oliy Majlisning quyi
palatasiga hamda Qoraqalpog`iston Respublikasi Jo`qorg`i Kengesi, viloyatlar,
tumanlar, shaharlardagi davlat hokimiyatining vakillik organlariga o`tkaziladigan
saylovlarni aniq ma`lum kunda o`tkazilishini belgilab berdi. Ushbu organlar
vakolat muddati tugaydigan yil saylov yili hisoblanib, shu yilning dekabr oyi
uchinchi o`n kunligining birinchi yakshanbasi saylov o`tkaziladigan kun deb
olindi. Bunga ham ma`lum asoslar bor. Avvalo, dekabr yilning yakunlovchi oyi
hisoblanganligi uchun, saylovchilarning yillik rejadagi asosiy vazifalari bajarilgan
bo`ladi.
Yakshanba kuni saylov kuni deb belgilanishi ham aksariyat davlatlarda
ma`qullangan. Masalan, Germaniya Federativ Respublikasi qonunchiligi saylovni
yakshanba yoki ish kuni hisoblanmagan kunda o`tkazishni taqazo etadi. Chunki,
yakshanba kuni saylovchilarning deyarli barchasi o`zlarining doimiy istiqomat
joylarida bo`lib, saylov uchastkalari saylovchilarning doimiy yashash joyini
hisobga olib, tashkil qilinadi. Ma`lumki, saylov uchastkalari, saylovchilarning
bevosita erkini-irodasini belgilovchi ovoz berish joyidir. Saylovni ish kuniga
6

to`g`ri kelishi ularning ham, davlatning ham iqtisodiy manfaatlarini biroz bo`lsada
cheklashi mumkinligi e`tiborga molikdir. Qolaversa, mehnatkashlarning individual
manfaatlarini ham hisobga olib saylovning yakshanba kuni o`tkazilishi maqsadga
muvofiq deb topildi.
Uchinchi o`n kunlikning birinchi yakshanbasi dekabrning quyidagi raqamli
kunlariga to`g`ri keladi: 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27.
Demak, saylovlar yangi yil kirib kelishidan kamida 4 kun oldin o`tkazaladi.
Konstitutsiyaviy qonun davlat boshlig`i hamda vakillik organlari
saylanadigan vaqtni bir davrda bo`lmasligini ta`minlashga qaratilgan ushbu sa`i-
harakatdan ko`zlangan maqsad quyidagilarda ifodalanadi:
birinchidan, ma`lum bir shart-sharoitlarda shakllangan kayfiyat ta`sirida
bo`lgan saylovchilar bir vaqtda ham ijro hokimiyatiga boshchilik qilish lozim
bo`lgan Prezidentni va davlat hokimiyatining vakillik organlari deputatlarini tanlab
olishi orqali vujudga kelishi mumkin bo`lgan salbiy holatlarni oldini olishga
qaratilgan. Chunki, ma`lum davrdagi shart-sharoitlar masalan davlat xavfsizligini
ta`minlash tabiiy sharoitlar va iqtisodiy muammolar yuzaga kelgan davrlardagi
saylovlar salbiy oqibatlarni yuzaga keltirishi mumkin;
ikkinchidan, turli davrda shakllangan hokimiyat tarmoqlari turli siyosiy-
huquqiy-falsafiy fikrlarga ega bo`lib mavjud muammolar yechimini topishga
turlicha yondoshishlari tufayli jamiyat va davlat hayotini rivojiga ijobiy hissalarini
ko`shadigan muqobil tizim yarata oladi;
uchinchidan, hokimiyat bor joyda muholif kuchlar mavjudligini hisobga
olsak, muholifat ham u yoki bu hokimiyat tarmog`idan o`rin olishga doimiy
harakat qiladi;
to`rtinchidan, demokratik mamlakatlarning davlatchilik tajribasi shuni
ko`rsatadiki, hokimiyat tarmoqlarining turli davrlarda shakllanishi hokimiyat
taqsimlanishi va ularning birini-biri tiyib turish hamda muvozanatda ushlash
tamoyilini ta`minlashiga qaratilgan tadbirlardan biri hisoblanadi.
Umuman olganda, saylov o`tkazish muddatlarini aniq belgilash demokratik
jarayonlarni uzluksizligini ta`minlaydi, xalqimizning siyosiy huquqiy qarashlarini
yanada kengaytiradi, pirovardida saylovlar natijasiga bog`liq orzu istaklarimizni
ro`yobga chiqishida amaliy yordam beradi. Shuningdek, "Referendum yakunlari
hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari to`g`risida"gi
Konstitutsiyaviy Qonunning 6-moddasida hamda “ Oliy Majlissalovi to`g`risida”gi
qonunida O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining yuqori palatasi Senatning
tashkil etilish prinsiplari mustahkamlangan:
"Senat hududiy vakillik palatasi bo`lib, Senat a`zolaridan (senatorlardan)
tarkib topadi.
Senat a`zolari Qoraqalpog`iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent
shahridan teng miqdorda – olti kishidan saylanadilar. Senatga saylov
Qoraqalpog`iston Respublikasi Juqorg`i Kengesi, viloyatlar, tumanlar va shaharlar
davlat hokimiyati vakillik organlari deputatlarining tegishli qo`shma majlislarida
mazkur deputatlar saylanganidan so`ng bir oy ichida ular orasidan yashirin ovoz
berish yo`li bilan o`tkaziladi.
7

Senatning o`n olti nafar a`zosi fan, san`at, adabiyot, ishlab chiqarish
sohasida hamda davlat va jamiyat faoliyatining boshqa tarmoqlarida katta amaliy
tajribaga ega bo`lgan va alohida xizmat ko`rsatgan eng obro`li fuqarolar orasidan
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tayinlanadi.
Saylov kuni yigirma besh yoshga to`lgan hamda kamida besh yil
O`zbekiston Respublikasi hududida muqim yashagan O`zbekiston Respublikasi
fuqarosi Senat a`zosi bo`lishi mumkin.
Senatning vakolat muddati – besh yil."
Mazkur moddaga binoan Oliy Majlisning yuqori palatasi Senat deb
nomlandi. «Senat» termini yuridik atama sifatida ko`pchilikka tanish. Deyarli
barcha ilmiy, siyosiy, huquqiy adabiyotlarda parlamentning yuqori palatasi Senat
deb nomlanadi. AQSH, Fransiya, Italiya kabi davlatlar parlamentlarining yuqori
palatasi ham rasman «Senat» nomi bilan ataladi.
Senat – yuqori palata sifatida barcha federativ davlatlarda mavjud, u
federatsiya subyektlarining vakillaridan iborat tarzda tuzilib, parlamentning
mustaqil tarkibiy tuzilmasi hisoblanadi. Avvalo AQSH davlat tarixida ilk bor,
federatsiya subyektlarining manfaatini himoya qilish maqsadida tuzilgan
parlamentning yuqori palatasi keyinchalik boshqa federativ davlatlar
parlamentlarining tashkil etilishida namuna bo`ldi. Unitar davlatlarning aksariyat
ko`pchiligida ma`muriy-hududiy birliklarning manfaatlarini himoya qilish
maqsadida, yuqori palata - Senat hududiy birliklarning vakillaridan iborat tarzda
tuziladi. Bunga Italiya, Fransiya davlatlarining parlamentlari misol bo`la oladi.
Oliy Majlis Senatining tashkil etilishi Qoraqalpog`iston Respublikasi,
Toshkent shahri va viloyatlarning har biridan vakil qilib yuboriladigan a`zolardan
iborat holda tuziladi. Har bir ma`muriy-hududiy birlik, tenglik tamoyili asosida
o`zlarining olti nafardan iborat vakillarini Senat a`zoligiga taqdim etadi.
Senatga saylanadigan a`zolar nomzodini ko`rsatuvchi organlar, faqat o`z
tarkibiga kirgan deputatlar orasidan Senat a`zoligiga nomzod tanlab olish huquqiga
ega ekanligi ko`rsatilgan. Demak, saylov asosida senator bo`ladigan shaxs, avvalo
tegishincha tuman, shahar, viloyat yoki Qoraqalpog`iston Respublikasi Jo`qorg`i
Kengesi deputati bo`lishi lozim.
Ushbu moddaga binoan Senat a`zoligiga nomzod har bir viloyatda
tegishincha viloyat hamda shu viloyat hududidagi shahar va tumanlar vakillik
organlari deputatlarining qo`shma majlisida ko`rsatiladi, qo`shma majlis a`zolari
o`z oralaridan olti nafar deputatni Senat a`zoligiga viloyat vakillari sifatida
saylaydi.
Toshkent shahri hamda Qoraqalpog`iston Respublikasi ham o`z hududiy
vakillik organlari deputatlarining qo`shma majlisida oltitadan o`z vakillarini saylab
Senat tarkibiga kiritadi.
Demak, viloyatlar, Toshkent shahri va Qoraqalpog`iston Respublikasining
har biridan oltitadan saylab olingan jami – 84 nafar kishi saylov asosida Oliy
Majlisning yuqori palatasi - Senat a`zosi hisoblanadi.
Senat tarkibini shakllantirishda tayinlash prinsipi asosida ham o`n olti nafar
kishini Senat tarkibiga kiritish belgilangan.
8

Senat tarkibiga O`zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan
tayinlanadigan ushbu nomzodlikka talablar shundan iboratki, nomzodlar mamlakat
ahamiyati darajasidagi amaliy tajribaga ega bo`lgan, elu-yurtning hurmati, e`tibori
va ishonchini qozongan, ijtimoiy hayotning barcha sohalaridan boxabar shaxslar
bo`lishi lozim. Shunday shaxslar ichidan tanlab olinib, davlat boshlig`i tomonidan
tayinlangan Senat a`zolari Senat faoliyatida katta xizmat ko`rsatishi tabiiy hol. Shu
bilan birga ushbu tarkibdan o`rin olgan shaxslar ma`muriy-hududiy birliklar
vakillarining hudud manfaatlari borasidagi tortishuv hamda bahslar yechimini
topishida amaliy yordam beradi. Binobarin elning nufuzli vakillari bo`lmish ushbu
tarkibdagi shaxslar, davlat boshlig`i singari, xalq va davlat manfaatlarining
mushtarakligini ta`minlash, mamlakat taqdiri, kelajagi masalalarida ham ulkan
mas`uliyatni his etadilar.
Horijiy davlatlarda tayinlash usuli orqali yuqori palata tarkibini
shakllantirish GFR, Kanada, Iordaniya mamlakatlarida mavjud.
Senat a`zosi bo`lishlik uchun nomzodga nisbatan ba`zi talablar mavjud. Bu
esa saylov kuniga qadar 25 yoshga to`lgan, shu bilan birga, O`zbekiston hududida
kamida 5 yil muqim yashagan O`zbekiston Respublikasi fuqarosi bo`lgan
shaxslargagina Senat a`zosi bo`lish imkoniyatini beradi.
Senat a`zosi bo`lish uchun ma`lum yosh belgilanishi tabiiy, chunki yuqori
palataning o`ziga xos xususiyatlari bo`lib, barcha mamlakatlarda yuqori palataga
a`zolik uchun yuqori yosh belgilangan. Masalan, Turkiya Senatiga a`zo bo`lishlik
uchun nomzod saylov kuni kamida 40 yoshda bo`lishi lozim. Bunday holat AQSH,
Hindiston, Yaponiya davlatlarida – 30 yosh, Braziliya, Fransiya davlatlarida – 35
yoshni talab qiladi.
Senatning vakolat muddati – besh yil qilib belgilangan. Oliy Majlis vakolat
muddati besh yil qilib belgilanganligi, uning har ikki palatasiga ham tegishlidir.
Senat yuqori palata sifatida o`ziga xos xususiyatlar hamda vakolatlarga ega
bo`ladi. Senatning asosiy ish faoliyati ma`lum davrlarda chaqirilib turiladigan
sessiyalarida namoyon bo`ladi. Senat qonunchilik jarayonida o`ziga xos funksiyani
amalga oshirib qonunlarni puxta va pishiq yaratilishiga, shuningdek shoshma-
shosharlik bilan qabul qilingan qonunlarni qayta ishlanishi uchun mas`uliyat bilan
qarovchi hamda hududlar manfaatining mushtarakligini ta`minlovchi organ sifatida
faoliyat yuritadi.
Senatning O`zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan taqdim etiladigan
ma`lum mansabdor lavozimlariga nomzodlarni tasdiqlash, mamlakat tashqi siyosiy
faoliyatining ustuvor yo`nalishlarini belgilash, shuningdek davlat mudofaasiga doir
masalalarda ayrim vazifalarni amalga oshirish funksiyalari ham mavjud.
Oliy Majlis Qonunchilik palatasiga saylovni o`tkazuvchi saylov okruglari,
Qoraqalpog`iston Respublikasi Juqorg`i Kengesi raisining, viloyatlar va Toshkent
shahri hokimlarining taqdimnomasiga binoan Markaziy saylov komissiyasi
tomonidan tuziladi. Saylov okruglarining chegaralari Qoraqolpog`iston
Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrining ma`muriy-hududiy tuzilishini
inobatga olgan holda belgilanadi. Saylov okruglari, qoida bo`yicha, O`zbekiston
Respublikasining butun hududida saylovchilar soni teng holda tuziladi.
9

Markaziy saylov komissiyasining qarori asosida saylov okruglarining
ro`yxatini ularning chegaralari va saylovchilar sonini ko`rsatilgan holda saylov
tayinlanganidan keyin kechi bilan o`n besh kun ichida e`lon qiladi. Saylov okrugi –
saylov o`tkazish uchun Konstitutsiya va saylov to`g`risidagi qonunlar asosida
belgilab qo`yilgan hududiy saylov birligidir.
Deputat qaysi okrugdan saylangan bo`lsa, u shu okrug aholisining vakili deb
hisoblanadi. O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to`g`risidagi qonunga
asosan, Oliy Majlisga saylov o`tkazish uchun bir yuz yigirmata saylov okrugi
tuziladi.
O`zbekiston Respublikasi mahalliy xalq deputatlar kengashlariga saylov
to`g`risidagi qonunga asosan xalq deputatlar viloyat va Toshkent shahar
kengashlariga deputatlar saylashda - 60-tadan saylov okruglari tuziladi. Xalq
deputatlari tuman va shahar kengashlariga deputatlar saylashda - 30 tadan saylov
okrugi tuziladi.
Har bir saylov okrugidan bitta deputat saylanadi. O`zbekiston
Respublikasida saylovlarni tashkil qilish hududiy prinsipga asoslanadi, shuning
uchun saylovlar saylov okruglari orqali amalga oshiriladi.
Saylov to`g`risidagi qonunlarga asosan saylov uchastkalari shahar, tuman
hokimlarining taqdimnomasiga asosan okrug saylov komissiyalari tomonidan
tuziladi. Harbiy qismlarda saylov uchastkalari qismlar yoki harbiy qo`shilmalar
komandirlarining taqdimnomasiga binoan okrug saylov komissiyalari tomonidan
tuziladi. O`zbekiston Respublikasining xorijiy davlatlardagi vakolatxonalari
huzurida saylov uchastkalari Tashqi ishlar vazirligining taqdimnomasiga binoan
Markaziy saylov komissiyasi tomonidan tuziladi.
Saylov uchastkalari saylov tayinlangandan keyin o`ttiz kundan kechikmay
tuziladi. Saylov uchastkalari kamida 20 nafar va ko`pi bilan 3000 nafar
saylovchilardan iborat tuziladi. O`zbekiston Respublikasida saylovni tashkiliy
ravishda o`tkazish uchun quyidagicha saylov komissiyalari tashkil etildi:
Markaziy saylov komissiyasi;
Okrug saylov komissiyasi;
Uchastka saylov komissiyasi.
O`zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi O`zbekiston
Respublikasi Prezidenti, Oliy Majlis Qonunchilik palatasiga saylovlarini,
shuningdek O`zbekiston Respublikasi Referendumini tashkil etish va o`tkazish
uchun tuziladi hamda u o`z faoliyatini doimiy asosda amalga oshiradi.
Markaziy saylov komissiyasi o`z faoliyatida O`zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasiga, Saylov to`g`risidagi qonunlarga, referendum to`g`risidagi
qonunga va boshqa qonunlarga amal qilib ish olib boradi. Markaziy saylov
komissiyasi Oliy Majlis palatalari tomonidan o`n besh nafar a`zodan iborat
tarkibda tuziladi. Markaziy saylov komissiyasining a`zolari Qoraqolpog`iston
Respublikasi Juqorg`i Kengesi, xalq deputatlari, viloyatlar va Toshkent shahar
kengashlarining tavsiyasi bo`yicha Oliy majlis palatalari tomonidan
tasdiqlanadilar. Markaziy saylov komissiyasining raisi komissiya a`zolari orasidan
Prezidentning taqdimnomasi bilan komissiya majlisida saylanadi. Raisning
o`rinbosari va komissiya kotibi komissiya a`zolari orasidan komissiya majlisida
10

saylanadilar. Markaziy saylov komissiyasi respublika hududida saylov
to`g`risidagi qonunning ijro etilishini nazorat qiladi va uning hamma joyida bir
xilda qo`llanishini ta`minlaydi.
Okrug saylov komissiyasi saylov e`lon qilingandan keyin Markaziy saylov
komissiyasi tomonidan yigirma kundan kechikmay rais, rais o`rinbosari, kotib va
yana kamida 6 nafar a`zodan iborat tarkibda tuziladi. Okrug saylov
komissiyalarining vakolatlari O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov
to`g`risidagi qonunda to`liq ko`rsatilgan. Saylov okrugi saylov to`g`risidagi
qonunning ijrosini nazorat qiladi, saylov uchastkalarini tuzadi va ularga rahbarlik
qiladi, deputatlikka nomzodlarga saylov kompaniyasida ishtirok etishlari uchun
teng sharoit yaratilishini ta`minlaydi, Markaziy saylov komissiyasi tomonidan
ro`yxatga olingan deputatlikka nomzodlar to`g`risidagi ma`lumotlarni e`lon qiladi
va bu nomzodlarga tegishli guvohnomalar beradi, saylov okrugi bo`yicha saylov
natijalarini aniqlaydi va Markaziy saylov komissiyasiga taqdim etadi va qonunda
ko`rsatilgan boshqa vakolatlarni amalga oshiradi.
Uchastka saylov komissiyasini okrug saylov komissiyasi tuzadi. Uchastka
saylov komissiyasi saylov tayinlangandan keyin ellik kundan kechikmay 5-19
nafar a`zodan, shu jumladan rais, rais o`rinbosari va kotibdan iborat tarkibda
tuziladi. O`zbekiston Respublikasining xorijiy davlatlardagi vakolatxonalari
hududida uchastka saylov komissiyasi raisning vazifalarini idora rahbari amalga
oshiradi.
O`zbekiston Respublikasi vakillik organlari saylovlariga tayyorgarlik
ko`rish, ovoz berishni tashkil qilish va berilgan ovozlarni sanab chiqish uchun
saylov uchastkalariga bo`linadi. Uchastka saylov komissiyasi aholini saylov kuni
va ovoz berish joyi to`g`risida xabardor qiladi. Ovoz berish binolari va saylov
qutilari hamda boshqa saylov ashyolari tayyorlab qo`yilishini ta`minlaydi. Oliy
Majlisga saylov to`g`risidagi qonunda uchastka saylov komissiyasining vakolatlari
to`liq ko`rsatilgan.
O`zbekiston Respublikasida saylovga tayyorgarlik ko`rish va ularni
o`tkazish bilan bog`liq bo`lgan tadbirlar orasida deputatlikka nomzodlar ko`rsatish
eng muhim va ma`suliyatli tadbirlar hisoblanadi.
Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzodlar ko`rsatish huquqiga siyosiy
partiyalar va fuqarolar ko`satish huquqiga egalar. Siyosiy partiya, saylov
kampaniyasi boshlaganligi e`lon qilingan kundan kamida olti oy oldin O`zbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan ro`yhatga olingan, saylovda ishtirok
etishini qo`llab-quvvatlovchi kamida ellik ming saylovchining imzosini to`plagan
taqdirdagina deputatlikka nomzodlar ko`rsatishi mumkin.
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining qonunchilik palatasiga
nomzodlar ko`rsatish siyosiy partiyalar tomonidan saylovga oltmish besh kun
qolganida boshlanadi va qirq besh kun qolganida tugaydi. Deputatlikka nomzod
tanlash tartibi siyosiy partiyalarning o`zlari hal qilgani holda, har bir okrugdan
bitta deputat, ya`ni 120 deputat ko`rstatishga vakolatlidir.
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qonunchilik palatasi deputatligiga
nomzodlar ko`rsatish uchun saylash huquqiga ega ega bo`lgan har bir fuqaro yoki
fuqarolar guruhi deputatlikka nomzod ko`rsatish uchun tegishli saylov okrugining
11

kamida uch yuz nafar saylovchisidan iborat saylovchilar tashabbuskor guruhini
tuzishi mumkin. Deputatlikka nomzod ko`rsatgan saylovchilar tashabbuskor guruhi
okrug saylovchilari umumiy sonining kamida sakkiz foizi miqdorida nomzodni
qo`llab – quvvatlovchi imzoni to`plashi (imzolayotgan fuqarolar miqdori har bir
mahalla, qishloq yoki ovul bo`yicha mutanosib ravishda taqsimlangan bo`lishi
shart) kerak.
O`zbekiston Respublikasi Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar
Kengashlarining deputatligiga nomzodlar ko`rsatish, siyosiy partiyalar,
fuqarolarning o`zini-o`zi boshqarish organlari tomonidan saylovga oltmish besh
kun qolganida boshlanadi va qirq besh kun qolganida tugallanadi.
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatligiga
nomzodlar Markaziy saylov komissiyasi tomonidan ro`yxatga olingan kundan
boshlanib, Markaziy saylov komissiyasi tomonidan belgilanadigan tartibda
ommaviy axborot vositalaridan foydalanishda teng huquq va sharoitlar yaratib
berilib, deputatlikka nomzod besh nafarga qadar ishonchli vakilga ega bo`lishi,
nomzod ro`yhatga olinganidan keyin o`z ishonchli vakillarini o`zi belgilashi,
deputatlikka nomzod qilib ro`yxatga olingan shaxs saylovchilar bilan uchrashuvlar
o`tkazishi, saylovoldi yig`ilishlarida so`zga chiqish huquqiga egadirlar.
Televideniye ko`rsatuvlari va radio eshittirishlarida qatnashish vaqtida, o`rtacha
oylik ish haqi saylov o`tkazish uchun ajratiladigan mablag`lar hisobidan saqlangan
holda, ishlab chiqarish yoki xizmat vazifalarini bajarishdan ozod bo`lish huquqiga
ega.
O`zbekiston Respublikasi Prezidentligiga nomzod 15 nafarga qadar
ishonchli vakillarga ega bo`lishga haqlidirlar. Ishonchli vakillar nomzodga saylov
kampaniyasini o`tkazishda yordam beradilar, uni O`zbekiston Respublikasining
Prezidenti etib saylash uchun targ`ibot olib borib, davlat va jamoat tashkilotlari,
saylov komissiyalari bilan bo`ladigan munosabatlarda nomzodning manfaatini
himoya qiladilar.
Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlari deputatligiga
nomzodlar tegishli viloyat, tuman, shahar saylov komissiyasi tomonidan ro`yxatga
olingan kundan e`tiboran boshlanadi. Deputatlikka nomzodlarga, siyosiy
partiyalarga, mustaqil tashabbuskor guruhlarga tegishli viloyat, tuman, shahar
saylov komissiyasi tomonidan belgilanadigan tartibda ommaviy axborot
vositalaridan foydalanishda teng huquq beriladi va saylovchilarning yig`ilishlari
uchastka saylov komissiyasi tomonidan barcha nomzodlar uchun mutlaq teng
sharoitlarga rioya etilgan holda tashkil qilinadi.
Xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashi deputatligiga nomzod uch
nafarga qadar ishonchli vakilga ega bo`lishi mumkin. Ular nomzod deputat etib
saylanishi uchun tashviqot yuritadilar, mahalliy davlat organlari va jamoat
birlashmalarining organlari, saylovchilar bilan o`zaro munosabatlarda, shuningdek
saylov komissiyalarida nomzodning manfaatlarini himoya qiladilar. Shu bilan
birga, saylov kompaniyalarida, xalqning siyosiy irodasini shakllantirish va ifoda
etishda partiyalarning roli doim ham bir xilda baholanavermaydi. Ko`p partiyalilik
prinsipi partiya ro`yxatlari (fraksiyalari) bo`yicha saylangan deputatlar jumlasidan
siyosiy uyushmalar tashkil etishda o`z aksini topadi. Mazkur uyushmalar aholi turli
12

tabaqalarining parlamentdagi siyosiy vakilligini ta`minlabgina qolmasdan, balki
butun parlament ishining tashkil etilishini yaxshilashga ham ko`maklashadi.
Bunda, tabiiyki, jamiyatning bir nechta kichik siyosiy partiya va guruhlarga
parchalanishi va parlamentda ularning ancha to`liq vakilligi parlament ishiga
salbiy ta`sir ko`rsatishi: qarama-qarshiliklar natijasida (agar parlamentda barqaror
ko`pchilik bo`lmasa) parlamentning vakolatlari jumlasiga kiritilgan muayyan
masalani hal qilishning iloji bo`lmasligi mumkinligini ham e`tiborga olish lozim.
2004 yil 26 dekabr va 2005 yil 9 yanvarda takroriy ovoz berish natijalariga
ko`ra, O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining barcha 120
deputati saylandi va ro`yxatga olindi. Saylovda 489 deputatlikka nomzod, shu
jumladan siyosiy partiyalardan 435 va saylovchilarning tashabbuskor guruhlardan
mustaqil nomzodlar 56 kishi ishtirok etdi. 2004 yil 26 dekabrdagi asosiy saylovda
12197159 (85,1%) saylovchi, joriy yil 9 yanvarida esa 5400000 dan ortik, kishi
yoki takroriy ovoz berishda ishtirok etish xuquqiga ega saylovchilarning qariyb 80
% qatnashdi.
Saylovlar natijasida O`zbekiston Liberal-demokratik partiyasi
saylovchilarning eng ko`p ovozini oldi, bu partiyadan deputatlarning 34,3%
saylandi, O`zbekiston Xalq demokratik partiyasidan deputatlarning 23,3%
saylandi. Shuningdek, Fidokorlar partiyasining 11 a`zosi, "Adolat" partiyasining
10 a`zosi saylandi. Tashabbuskor guruhlardan ko`rsatilgan 56 nomzoddan 14 kishi
deputatlikka saylandi, Qonunchilik palatasiga saylangan deputatlar orasidan ular
11,6 foizni tashkil etdi.
Ta`kidlash joizki, ikki palatali parlament tizimida faqat Qonunchilik
palatasigina siyosiylashgan xususiyatga ega bo`lgani bois, deputatlar birlashmalari-
fraksiya va deputatlar guruhlari aynan mazkur palatada tuziladi.
“ O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi to`g`risida”gi
qonunning 23-moddasiga ko`ra, Qonunchilik palatasi deputatlari siyosiy,
professional va boshqa asosda fraksiyalar va deputatlar guruhlari shaklida
deputatlar birlashmalarini tuzishi mumkin.
Demak, mamlakatimiz parlamenti faoliyati bilan bog`liq qonun hujjatlariga
muvofiq, deputatlar birlashmalarining ikki shakli-fraksiyalar va deputatlar
guruhlari mavjud.
Fraksiya siyosiy partiyadan ko`rsatiladigan deputatlar tomonidan partiya
manfaatlarini Qonunchilik palatasida ifodalash maqsadida tuziladigan va
belgilangan tartibda ro`yxatdan o`tkazilgan deputatlar birlashmasidir. Deputatlar
guruhlarini Qonunchilik palatasi tarkibiga saylangan, siyosiy partiyadan
ko`rsatilmagan deputatlar tuzishi mumkin.
Qonunchilik palatasiga nomzod qo`yilgan xotin —qizlar jami 159 kishi
kuchli intiluvchanlik va yuksak professionalizmni namoyish etdi, siyosiy yetuklik,
akl zakovat raqiblaridan qolishmadi. Natijada qonunchilik palatasiga saylangan
deputatlarning qariyb 18%ni xotin —qizlar tashkil etdi, bu esa 1999 yilda Oliy
Majlisga bo`lgan saylovlaridagidan ikki yarim baravar ko`pdir.
13

Tashabbuskor guruhlardan ko`rsatilgan 56 nomzoddan 14 kishi deputatlikka
saylandi, qonunchilik palatasiga saylangan deputatlar orasidan ular 11,6%ni tashkil
etdi.
Saylangan deputatlar orasida 18,3% —yuristlar, 21,7% —iqtisodchilar.
Deputatlarning 10% sanoat, qurilish, transport va aloqa soxasi vakillari, 7,5%
qishloq xo`jaligi vakillari, 12,5% tadbirkorlar, 20% ta`lim, fan, madaniyat va
sog`liqni saqlash xodimlari, 16% nodavlat notijorat tashkilotlar vakillari.
Bu o`zgarishlar eng avvalo Qonunchilik palatasining doimiy, professional
asosida ish olib borishidir. Bu palataga a`zo bo`lish uchun asosiy da`vogarlar
sifatida siyosiy partiyalar va saylovchilarning tashabbus guruhlari maydoniga
chiqadi», - deb ko`rsatadi I.A.Karimov.
Bu palataga saylangan deputat siyosiy jarayonda faol ishtirok etib,
professional nuqtai-nazardan mana shu qonun chiqaruvchilik, qonun yaratuvchilik
va qonun ijod qilish ishigi mukammal yetarli tayyorgarlikka ega bo`lgan shaxslar
bo`lishi lozim.
Ovoz berish. Ovoz berish saylov jarayonining eng muhim bosqichi bo`lib
aynan shu bosqichda xalqning xoxish irodasi amalga oshadi. Odatda ovoz berish
tadbiri saylov qonunchiligida batafsil bayon etiladi.
Ovoz berishga saylovchilar ro`yxatida turuvchi fuqarolar shaxsini
tasdiqlovchi xujjatlar bilan (qator mamlakatlarda saylov kartochkasi yoki ovoz
berish huquqini beruvchi guvohnomalar) yo`l qo`yiladi. Shuni alohida ta`kidlash
lozimki bir qator mamlakatlarda an`anaviy saylov byulletenlari orqali ovoz berish
bilan birga maxsus mashinalar vositasida ham ovoz berish amaliyoti mavjud.
Maxsus mashinalar orqali ovoz berish saylovchilarni xoxish irodasini qanday
kechayotganligini kuzatish bilan birga saylov natijalarini tezlik bilan aniqlash
imkonini beradi, bu esa saylov qonunchiligini buzilishini oldini oladi deb
hisoblanadi. Lekin mashinalar ham odamlarga bo`ysunadi. Shuning uchun mutlaq
qonuniy ovoz berish jarayonini kafolatlamaydi.
Saylov kunida o`zi ro`yhatdan o`tgan doimiy yashash joyida bo`lmagan
saylovchilarni ovoz berishda qatnashishini hal qilish masalasi ham jahonning turli
mamlakatlari qonunchiligida turlicha hal qilingan. Ba`zi davlatlarda bu masala
(maslan Rossiya, Avstriya) shaxs agar saylov kunida o`zi yashash joyida
bo`lmasligi mumkinligini tasdiqlovchi hujjatni (masalan, xorijiy davlatga bilet)
taqdim qilsa, saylovga qadar ovoz berishi mumkin bo`ladi. Xorijiy davlatlarda
doimiy yashovchi fuqarolar ham saylovdan oldin o`z davlati elchixonasida ovoz
berishi mumkin. Ko`pchilik davlatlarda shunday xolatni hisobga olib pochta orqali
ovoz berish amaliyoti ham mavjud. Masalan, Germaniyada pochta orqali ovoz
berishda saylovchi o`z vaqtida saylov okrugi rahbariga (ya`ni okrug saylov
organining raisiga) pochta orqali ovoz berish huquqini beruvchi guvohnomasi va
alohida muhrlangan konvertda saylov byulletenini to`ldirilgan holatda jo`natishi
lozim. Agar pochta saylov kunida soat 18.00 ga qadar yetib kelsa ovoz berilgan
hisoblanadi. Saylovchi o`z guvohnomasini saylov byulletenini o`z qo`li bilan
to`ldirganligi haqida qasamyod bilan imzolashi lozim.
Saylov kunida o`z doimiy yashash joyida bo`lmaydigan saylovchilarni ovoz
berishining yana bir usuli – ishonchli vakil orqali ovoz berishdir. Fransuz Saylov
14

kodeksi ishonchnoma orqali ovoz berishi mumkin bo`lgan shaxslar doirasini
batafsil belgilagan, unga ko`ra xorijda bo`lgan, xizmat safarida bo`lgan, saylovda
bevosita qatnashishga sog`lig`i yo`l qo`ymaydigan va boshqa fuqarolar
ishonchnoma orqali ovoz berishlari mumkin.Umumiy saylovlardagi ovoz berish
odatda bir kunda o`tkaziladi.
O`zbekiston Respublikasida saylovlarda ovoz berish jarayoni saylov kuni
ovoz berish binosi uchastka saylov komissiyasi a`zolarining kamida uchdan ikki
qismi hozir bo`lganda ochiladi hamda saylov kuni soat 6 dan 20 gacha o`tkaziladi.
Ovoz berish vaqti va joyi to`g`risida uchastka saylov komissiyasi saylovchilarni
kechi bilan saylovga o`n kun qolganida xabardor qiladi.
Saylov komissiyasining raisi komissiya a`zolari hozirligida saylov qutisini
muhrlaydi, saylov byulletenlari va saylovchilarning ro`yhatlarini komissiya
a`zolari o`rtasida taqsimlaydi hamda saylov boshlanganligini e`lon qiladi.
Saylovchi ovoz berish binosiga kelgach, uchastka saylov komissiyasining a`zosiga
o`z shaxsini tasdiqlovchi xujjatni ko`rsatadi hamda saylovchilar ro`yhatiga imzo
qo`yadi. Shundan keyin unga saylov byulleteni beriladi. Saylov byulleteni ovoz
beruvchi tomonidan yashirin ovoz berish kabinasida to`ldiriladi. Saylovda
saylovchi o`zi qarshi ovoz berayotgan deputatlikka nomzodlarning saylov
byulletenidagi familiyasini o`chiradi va to`ldirilgan saylov byulletenini saylov
qutisiga tashlaydi. Harbiy qismlarda, sanatoriylar dam olish uylarida, kasalxonalar
va boshqa statsionar davolash muassasalarida, shuningdek olis va borish qiyin
bo`lgan yerlardagi fuqarolar turgan joylarda tuzilgan saylov uchastkalarida,
basharti ro`yhatga kiritilgan barcha saylovchilar ovoz berib bo`lgan bo`lsa,
uchastka saylov komissiyasi istalgan vaqtda ovoz berish tugaganligini e`lon qilishi
mumkin.
Saylov natijalarini aniqlash. Berilgan ovozlarni hisoblash avval saylov
uchastkalarida saylov tugashi bilan darhol boshlanadi. Dastlab har bir saylov
okrugida berilgan barcha ovozlar hisoblanadi, so`ngra byulletenlar orasidan
haqiqiy emas deb topilganlari chiqarib tashlanadi. Odatda qonunchilik bilan
qanday saylov byulletenlari haqiqiy emas deb topilishi mumkinligi belgilangan
bo`ladi, shubhali holatlar uchastka saylov organining maxsus bayonnomasi orqali
hal qilinadi.
Saylov uchkastkasida hisoblab chiqilgan ovozlar yuqori turuvchi saylov
organiga yuboriladi. Saylov natijalari saylov okrugi miqiyosida, tegishli holatlarda
hududiy va markaziy organlar miqyosida e`lon qilinadi.Turli mamlakatlarda bir xil
ovoz berish jarayoni bo`lib, unda teng miqdorda saylovchilar qatnashgan bo`lsa
ham saylov natijalari qo`llaniladigan saylov tizimiga ko`ra turlicha bo`lishi
mumkin.
Takroriy shuningdek, navbatdan tashqari va alohida bir okruglarda saylov
o`tkazilganda saylov jarayonining bir muncha soddalashtirilgan tartibi qo`llanilishi
mumkin.
Respublikamizda saylov natijalari quyidagi tartibda aniqlanadi, ya`ni
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasiga deputatlar
saylovining natijalarini aniqlash uchastka saylov komissiyalari tomonidan taqdim
etilgan bayonnomalar asosida aniqlanadi. Okrug saylov komissiyasi; okrug
15

bo`yicha saylovchilar umumiy sonini; saylov byulletenlari va varaqalari olgan
saylovchilarning sonini; ovoz berishda ishtirok etgan saylovchilarning sonini; har
bir deputatlikka nomzodni yoqlab va unga qarshi berilgan ovozlar sonini; haqiqiy
emas deb topilgan saylov byulletenlari varaqlari soni aniqlanadi va Markaziy
saylov komissiyasiga belgilangan tartibda taqdim etiladi. O`z navbatida Markaziy
saylov komissiyasi okrug saylov komissiyalaridan olingan bayonnomalar asosida
okrug saylov komissiyasi singari hisoblash jarayonini amalga oshirgandan so`ng,
ovoz berishda ishtirok etgan saylovchilar yarmidan ko`pining ovozini olgan
deputatlikka nomzod deputat etib saylangan hisoblanadi. Agar saylovda
saylovchilar ro`yxatiga kiritilgan saylovchilarning o`ttiz uch foizidan kami ishtirok
etgan bo`lsa, saylov o`tmagan hisoblanadi. Xuddi mana shunday saylov natijalarini
aniqlash qoidasi O`zbekiston Respublikasi Prezidentligiga saylov o`tkazishda
hamda xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga o`tkaziladigan
saylovlarda ham amalga oshiriladi.
Takroriy ovoz berish. O`zbekiston Respublikasi Prezidentligiga, Oliy Majlis
Qonunchilik palatasi va xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashlari
deputatligiga saylash uchun ikki nafardan ortiq nomzod qo`yilgan bo`lsa va
nomzodlardan xech biri talab qilingan miqdordagi ovozni olmagan bo`lsa
saylovchilarning ovozini eng ko`p olgan ikki nomzod ishtirokida takroriy ovoz
berish o`tkaziladi. O`zbekiston Respublikasi Prezidentligiga saylovlarda Markaziy
saylov komissiyasi, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va xalq deputatlari viloyat,
tuman, shahar Qengashlari deputatligiga saylovlarda okrug komissiyasi tegishincha
viloyat, tuman, shahar saylov komissiyasi mazkur qaror haqida okrug
saylovchilarini xabardor qiladi.
O`zbekiston Respublikasi Prezidentligiga takroriy saylovlar asosiy saylov
o`tkazilgan kundan boshlab bir oy ichida, lekin kamida o`n besh kun keyin
o`tkaziladi, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va xalq deputatlari viloyat, tuman,
shahar kengashlari deputatligiga takroriy saylovlar asosiy saylov kunidan keyin
ikki hafta ichida o`tkaziladi.
Takroriy ovoz berish chog`ida ovoz berishda qatnashgan saylovchilarning
ovozini boshqa nomzodga nisbatan ko`p olgan Respublika Prezidentligiga, Oliy
Majlis Qonunchilik palatasi va xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashlari
deputatligiga nomzod, takroriy ovoz berishda ro`yhatga kiritilgan saylovchilarning
yarmidan ko`pi qatnashgan va bu nomzodni yoqlab berilgan ovozlar unga qarshi
berilgan ovozlardan ortiq bo`lgan taqdirdagina saylangan hisoblanadi.
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati a`zoligiga takroriy ovoz
berish, agar ovoz berish chog`ida belgilangan miqdorda Senat a`zolari
saylanmagan bo`lsa, saylanmay qolgan miqdordagi Senat a`zoligi uchun
ovozlarning zarur miqdorini to`plamagan nomzodlar bo`yicha davlat hokimiyati
vakillik organlarining (xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar kengashlari)
qo`shma majlislarining o`zida o`tkaziladi.
Takroriy saylovlar. O`zbekiston Respublikasi qonunchiligiga binoan
O`zbekiston Respublikasi Prezidentligiga takroriy saylovlar saylov o`tkazilmagan
yoki haqiqiy emas deb topilsa yohud agar O`zbekiston Respublikasi
Prezidentligiga saylash uchun ikkitadan ko`p nomzod qo`yilmagan bo`lsa va
16

ulardan hech biri saylovchilarning ovozini zarur miqdorda olmagan bo`lsa,
Markaziy saylov komissiyasi takroriy saylov tayinlaydi. Bunda komissiya saylovni
yangi tarkibdagi okrug va uchastka saylov komissiyalari o`tkazishi zarurligi
to`g`risida qaror qabul qilishi mumkin. Ovoz berish asosiy saylov o`tkazilgan
saylov uchastkalarida va saylovchilarning avval tuzilgan ro`yhatlari bo`yicha
o`tkaziladi.
Komissiyalar tuzish, O`zbekiston Respublikasi Prezidentligiga nomzodlar
ko`rsatish va ularni ro`yhatga olish, O`zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovini
takror o`tkazish bilan bog`liq boshqa chora-tadbirlar «O`zbekiston Respublikasi
Prezidenti saylovi to`g`rsida”gi qonunda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
Takroriy saylov asosiy saylov o`tkazilganidan keyin qirq kun ichida
o`tkaziladi.
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati a`zolarining takroriy
saylovi quyidagi hollarda o`tkaziladi:
A) Agar saylov haqiqiy emas deb topilgan bo`lsa;
B) Agar takroriy ovoz berish natijasida belgilangan miqdorda Senat a`zolari
saylanmagan bo`lsa.
Ikkinchi holatda nazarda tutilgan vaziyatlarda takroriy saylov saylanmay
qolgan miqdordagi Senat a`zoligi uchun o`tkaziladi. Senat a`zolarining takroriy
saylovi Senatga o`tkazilgan asosiy saylovdan keyin ko`pi bilan o`n besh kunlik
muddat ichida o`tkaziladi.
Saylanmay qolgan miqdordagi Senat a`zoligiga nomzodlar ko`rsatish va
takroriy saylov o`tkazish qonunchilik bilan belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va xalq
deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga takroriy saylovlar quyidagi
hollarda o`tkaziladi:
A) Basharti, saylov okrugi bo`yicha saylov o`tmagan yohud emas deb
topilgan bo`lsa;
B) Agar takroriy ovoz berish saylangan deputatni aniqlash imkonini
bermagan bo`lsa;
V) Agar saylov okrugi bo`yicha deputatlikka ko`pi bilan ikki nomzod
ovozga qo`yilgan bo`lsa va ulardan birortasi ham saylanmagan bo`lsa.
Takroriy saylov tegishincha Markaziy, viloyat, tuman va shahar saylov
komissiyasining topshirig`iga binoan okrug saylov komissiyasi tomonidan
o`tkaziladi. Bunda tegishli saylov komissiyasi takroriy saylov yangi tarkibdagi
okrug va uchastka saylov komissiyalari tomonidan o`tkazilishi to`g`risidagi qaror
qabul qilinishi mumkin. Ovoz berish asosiy saylov o`tkazish uchun tuzilgan
avvalgi saylov uchastkalarida va saylovchilar ro`yhatlari bo`yicha o`tkaziladi.
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va xalq
deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashlari deputatligiga takroriy saylov kechi
bilan bir oylik muddat ichida o`tkaziladi.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov deputatlikka nomzodlarga
qo`yiladigan talablar haqida to`xtab, quyidagilarni ta`kidlaydi: ”Deputat bo`lishni
istagan odam, avvalo, halol-pokligi, ma`naviy yetukligi, teran bilimi, qobiliyati, el-
17

yurt manfaatini shaxsiy manfaatidan ustun qo`yish kabi xususiyatlari bilangina
saylovchilarning ishonchiga sazovor bo`lishi mumkin”.
Siyosiy partiyalar faqat o`z partiyasi a`zolarigina emas, balki partiyasizlarni
ham deputatlikka nomzod etib ko`rsatishlari mumkin. Quyidagilar Oliy Majlis
Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzod etib ro`yxatga olinmaydilar:
Qasddan sodir etilgan jinoyat uchun ilgari sudlangan fuqarolar.
Saylov tayinlangan kunga qadar besh yil mobaynida O`zbekiston
Respublikasi hududida doimiy yashamagan fuqarolar.
O`zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining harbiy xizmatchilari, Milliy
xavfsizlik xizmati, Ichki ishlar vazirligi va boshqa harbiylashtirilgan
bo`linmalarning xodimlari.
Diniy tashkilotlar va birlashmalarning professional xizmatchilari.
Hukumat a`zolari, sudyalar, bosh prokuror va prokuratura organlarining
mansabdor shaxslari, vazirliklar, idoralar rahbarlari va ularning o`rinbosarlari,
hokimiyat ijroiya organlarining mansabdor shaxslari (viloyatlar, tumanlar va
shaharlarning hokimlaridan tashqari) deputat etib saylangudek bo`lsalar, egallab
turgan lavozimlaridan bo`shash to`g`risida ariza berganlari taqdirdagina Oliy
Majlis deputatligiga nomzod etib ro`yxatga olinadilar.
Deputatlikka nomzodlarni ro`yxatga olish saylovga o`ttiz besh kun qolganda
to`xtatiladi. Deputatlikka nomzodlar Markaziy saylov komissiyasi ro`yxatga
olganidan keyin besh kun ichida deputatlikka nomzod to`g`risidagi ma`lumot
okrug saylov komissiyasi tomonidan mahalliy matbuotda e`lon qilinadi.
Deputatlikka nomzodlar ko`rsatish, nomzodni keng muhokama qilish saylov oldi
muhim bosqichi hisoblanadi. Deputatlikka nomzodlar Markaziy saylov
komissiyasi tomonidan ro`yxatga olingan kundan boshlab saylov oldi tashviqotlar
boshlanadi.
Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzod beshtagacha
ishonchli vakilga ega bo`lishi mumkin. Mahalliy vakillik organlariga deputatlikka
nomzodlar uchtagacha ishonchli vakilga ega bo`lishi mumkin. Ishonchli vakillar
nomzod deputat etib saylanishi uchun tashviqot ishlari olib boradilar. Ishonchli
vakillarni deputatlikka nomzodlarning o`zi tanlaydi va ularni ro`yxatga olish uchun
tegishli okrug saylov komissiyasiga taqdim qiladi.
O`zbekiston Respublikasida hokimiyat vakillik organlariga saylovchilar
ro`yxatini uchastka saylov komissiyalari tuzadilar va uni har bir uchastkada
tegishli uchastka saylov komissiyasining raisi va kotibi imzolaydi.
Saylovchi faqat bitta saylovchilar ro`yxatiga kiritilishi mumkin. Uchastka
saylov komissiyasi saylovchilar ro`yxatlarini tuzish ishiga jamoatchilik vakillarini
jalb qilish asosida ish olib boradilar.
Saylov kunigacha yoki saylov o`tkazilayotgan kunda 18 yoshga to`lgan
barcha fuqarolar saylovchilar ro`yxatiga kiritiladi.
O`zbekiston Respublikasining xorijiy davlatlardagi vakolatxonalari
huzurida, sanatoriylar, kasalxonalarda, invalidlar uylarida, dam olish uylarida va
boshqa davolash muassasalarida tuzilgan saylov uchastkalari bo`yicha
saylovchilarning ro`yxatlari mazkur muassasalar rahbarlarining taqdim etilgan
ma`lumotlari asosida tuziladi.
18

Harbiy qismlarda saylovchilar ro`yxatlari harbiy qismlarning komandirlari
taqdim etgan ma`lumotlar asosida tuziladi.
Saylovchilar ro`yxatida har bir saylovchining familiyasi, ismi, otasining ismi
tug`ilgan yili va turar joyi ko`rsatiladi. Saylovchilar ro`yxati saylovga 15 kun
qolganda saylov uchastka hududida hamma tanishishi uchun taqdim qilinadi.
Saylovchilar ro`yxatidan tushib qoldirilgan saylovchilar uchastka saylov
komissiyasiga arz qilishi mumkin. Uchastka saylov komissiyasi yigirma to`rt soat
ichida uni ko`rib chiqib saylovchilar ro`yxatiga kiritadi. Uchastka saylov
komissiyalari ro`yxatlar bilan tanishiladigan joyni va vaqtni saylovchilarga xabar
qiladi. Agar saylov komissiyasi noto`g`ri qaror qabul qilsa, bu holda saylovchi
saylov komissiyasi qarori ustidan qonunda ko`rsatilgan tartibda sudga shikoyat
qilishi mumkin.
Saylov byulletenlari saylovga kamida uch kun qolganda yetkazib beriladi.
Saylov byulletenlari uchastka saylov komissiyalariga qat`iy hisob bilan beriladi.
Saylov byulletenlari davlat tilida, shuningdek okrug saylov komissiyasining
qaroriga binoan saylov okrugi aholisining ko`pchiligi muomala qiladigan tillarda
nashr etiladi.
Saylov to`g`risidagi qonunlarga binoan saylov kuni ovoz berish ertalab soat
6.00 dan kechqurun 20.00 gacha o`tkaziladi. Ovoz berish odatda maxsus ajratilgan
binoda o`tkaziladi. Shuning uchun ovoz beradigan joylarni jihozlab qo`yiladi,
saylov byulletenlari beriladigan joy belgilanadi va saylov qutilari o`rnatiladi.
Saylov qutilari shunday o`rnatiladiki, ovoz beruvchilar uning oldiga borish
uchun yashirin ovoz beradigan kabina yoki xonalar orqali o`tadilar. Ovoz berish
kabinalari yoki xonalarining nechta bo`lishi saylov uchastkalaridagi
saylovchilarning soniga qarab belgilanadi. Saylovchi ovoz berish binosiga kelgach,
uchastka saylov komissiyasining a`zosiga o`z shaxsini tasdiqlovchi hujjatni
ko`rsatadi hamda saylovchilar ro`yxatiga imzo qo`yadi. Shundan keyin unga
saylov byulleteni beriladi. Agarda saylovchi bir sababga ko`ra saylovchilar
ro`yxatiga familiyasi kirmay qolgan bo`lsa uning shaxsi, fuqaroligi va turar joyini
tasdiqlovchi hujjatga asosan saylovchilar ro`yxati ilovasiga kiritiladi. Ovoz berish
vaqtida saylovchi qarshi ovoz berayotgan nomzodlarning saylov byulletenidagi
familiyalarini o`chiradi.
Saylov kuni ovoz berish binosi uchastka saylov komissiyasi a`zolarining
kamida uchdan ikki qismi hozir bo`lgandagina ochiladi. Uchastka saylov
komissiyasi saylov kunidan oldin saylov kunini o`tkazish uchun tashkiliy
vazifalarni ko`rib chiqadi va har bir saylov komissiyasi a`zosi qanday ishlarni
bajarishi kerak, ariza va shikoyatlarni qabul qilish tartibi, tegishli ma`lumotlarni
kim tayyorlaydi kabi vazifalar oldindan belgilab olinadi va javobgar a`zolar
aniqlanadi. Uchastka saylov komissiyasining raisi soat 20.00-da ovoz berish
tamom bo`lganligini e`lon qiladi. Ovoz berish tugagach, saylov qutilarini
ochishdan oldin uchastka saylov komissiyasining a`zolari ishtirokida saylov
varaqalari solingan yopiq konvertlar qutilarga tashlanadi, foydalanilmagan barcha
saylov byulletenlari uchastka saylov komissiyasi tomonidan sanab chiqiladi va
bekor qilinadi. Uchastka saylov komissiyasi shu uchastkada ovozga qo`yilgan
barcha saylov uchastkasi bo`yicha saylov natijalarini alohida-alohida
19

bayonomasiga yozadi. Okrug saylov komissiyasi uchastka saylov komissiyalari
yuborgan saylov bayonotiga asosan okrug bo`yicha berilgan ovozlarni hisoblab
chiqadi. Deputatlikka nomzod okrugdagi barcha saylovchilar ovozlarining
yarmidan ko`prog`ini olgan taqdirdagina saylangan deb hisoblanadi.
Okrug saylov komissiyasi hokimiyat vakillik organi deputati qilib
saylanganlik to`g`risidagi guvohnoma beradi. Markaziy saylov komissiyasi okrug
saylov komissiyalaridan olingan bayonlar asosida va saylov to`g`risidagi qonunlar
asosida quyidagi vazifalarni amalga oshiradi:
Respublika bo`yicha saylovchilarning umumiy sonini;
Saylov byulletenlari va varaqalari olgan saylovchilarning sonini;
Ovoz berishda ishtirok etgan saylovchilarning sonini;
Har bir deputatlikka nomzodni yoqlab va unga qarshi berilgan ovozlarning
sonini;
Deputatlikka nomzodlar ko`rsatilgan har bir siyosiy partiyani yoqlab
berilgan ovozlarning umumiy sonini;
Haqiqiy emas deb topilgan saylov byulletenlari va varaqalari sonini
aniqlaydi.
Ovoz berishda ishtirok etgan saylovchilarning yarmidan ko`pining ovozini
olgan Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzod saylangan deb
hisoblanadi. Agar saylovchilarning ro`yxatiga kiritilgan saylovchilarning yarmidan
kami saylovda ishtirok etgan bo`lsa, saylov o`tmagan deb hisoblanadi.
Agar saylov okrugi bo`yicha ikkitadan ortiq nomzod ovozga qo`yilgan
bo`lsa va ulardan birontasi ham ko`pchilik ovozni ololmasa, ya`ni deputat bo`lib
saylanmay qolsa, okrug saylov komissiya eng ko`p ovoz olgan ikki nafar
nomzodni okrugda takroriy ovozga qo`yishni o`tkazish to`g`risida qaror qabul
qiladi. Bu qaror Markaziy saylov komissiyasiga yuboriladi. Markaziy saylov
komissiyasining qarori asosida ikki hafta ichida takroriy ovoz berish o`tkaziladi.
Saylov okrugi xalq deputatligiga ko`pi bilan ikkita nomzod ovozga
qo`yilgan bo`lsa va ulardan birontasi ham belgilangan miqdorda ovoz ololmay
saylanmagan bo`lsa yoki saylov okrugi bo`yicha ovoz berishga umumiy
saylovchilarning yarmidan ozi qatnashganligi uchun shu okrugda saylov
bo`lmagan deb hisoblansa yohud saylov haqiqiy emas deb topilsa, Markaziy
saylov komissiyasi tegishli okrug saylov komissiyasiga shu okrugda takroriy
saylov o`tkazishni topshiradi.
O`zbekiston Respublikasi hokimiyat vakillik organiga saylangan ayrim
deputatlarning vakolatlarini haqiqiy emas deb topilgan taqdirda, saylovchilar
tomonidan deputat chaqirib olinganda va boshqa sabablarga ko`ra deputatlik
vakolatlari muddatidan oldin to`xtatilgan hollarda tegishli saylov okruglarida yangi
saylov o`tkaziladi. Xalq deputati o`rni bo`shab qolganda uning o`rniga saylov
Markaziy saylov komissiyasi tomonidan saylov kunidan kamida bir oy oldin
belgilanadi va saylov to`g`risida qonunlar talablari asosida saylov o`tkaziladi.
Okrug saylov komissiyasi bo`shab qolgan deputatlar o`rniga saylov o`tkazishda
okrug saylov komissiyalari saylov kuniga yigirma besh kun qolganida tuziladi.
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va xalq deputatlari mahalliy
Kengashlarining vakolat muddati bir xil - besh yil bo`lganligi uchun deputatlik
20

o`rni vakillik organining vakolat muddati tugashiga olti oydan kam vaqt qolganda
bo`shab qolsa, yangi deputat saylovi o`tkazilmaydi. Okrug saylov komissiyalari
saylov bo`lib o`tgandan keyin deputat bo`lib saylangan deputat to`g`risida
Markaziy saylov komissiyasiga bayonot beradi. Markaziy saylov komissiyasi
bayonotni olgandan keyin saylangan deputatlarni ro`yxatga oladi, bu haqda
deputatni xabardor qiladi va Markaziy saylov komissiyasi o`n kun ichida
saylangan deputatlar to`g`risida e`lon qiladi. O`zbekiston Respublikasi mustaqilligi
davrida ikki marotaba vakillik organlariga saylovlar o`tkazildi, har qanday davlat
o`z erkini, huquqini qo`lga kiritar ekan, unda davlat hokimiyatini amalga
oshirilishi vaqt o`tgan sari rivojlanib takomillashib boradi hamda yangi
islohotlarga talab va ehtiyojlar ortadi.
21

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
RAHBARIY ADABIYOTLAR:
1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo limizni qat iyatʻ ʼ bilan davom ettirib ,
yangi bosqichga ko taramiz. T. 1. - Toshkent: O zbekiston.. 2017.
ʻ ʻ
2. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz. - Toshkent: O zbekiston. 2017.
ʻ
3. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson ma nfaatlarini ta minlash – yurt
ʼ ʼ
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. O zbekiston Respublikasi
ʻ
Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yiligiga bag ishlangan tantanali
ʻ
marosimidagi ma ruzasi. - Toshkent: O zbekiston. 2017.
ʼ ʻ
4. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O zbekiston davlatini
ʻ
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent: O zbekiston.
ʻ 2017.
ASOSIY ADABIYOTLAR
1. O’zbekiston respublikasi konstitutsiyasi T.2021y
2. “O‘zbekiston respublikasi oliy majlisiga saylov to‘g‘risida”gi o‘zbekiston
respublikasi qonuniga o‘zgartishlar va qo‘shimchalar kiritish haqida
3. Saylov qonunchiligi takomillashtirilishi munosabati bilan o‘zbekiston
respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish
to‘g‘risida o‘zbekiston respublikasining qonuni, 08.02.2021 yildagi o‘rq-670-son
Internet nashrlari
1. https://www.namangan.uz/uz/yangiliklar-2/313-saylov-demokratiyaning-
muhim-shakli
2. https://library-tsul.uz/category/saylov-qonunchiligi/
3. http://uzbekistan-geneva.ch/brayl-shriftli-saylov-byulletenlari.html
4. https://xs.uz/uz/post/sajlov-2021-mobil-ilovasi-yaratildi-barcha-malumot-
endi-doim-yoningizda
22

O‘zbekiston respublikasining saylov tizimi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish