O‘zbekiston siyosiy madaniyatida sodir bulgan uzgarishlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	59.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekiston siyosiy madaniyatida sodir bulgan uzgarishlar

Купить

O’ZBEKISTON SIY OSI Y MA DA N IY A TIDA SODIR BULGA N
UZGA RISHLA R
Reja
1.Sovet davrida siyosiy madaniyat bo‘lganmi
2.O‘zbekistonning o‘tish davri siyosiy madaniyatiga xos xususiyatlar
3. XX I asrda O‘zbekiston siyosiy madaniyatining rivojlanish yo‘llari

1. Sov et dav rida siy osiy madaniy at bulganmi?
Siyosiy madaniyatni urganishga bagishlangan kupgina asarlar
mazkur madaniyat nimadan tarkib topgani, kanday an’analar asosida
rivojlangani va u yoki bu tarixiy boskichlarda kaysi kadriyatlar unda
yetakchilik kilganini aniklashga yunaltirilgan. Bizni esa Uzbekiston
siyosiy madaniyatida kamida oxirgi uttizellik yilda sodir bulgan
uzgarishlar kiziktiradi.
Mamlakatimiz zamonaviy siyosiy madaniyati bosib uggan yulni
shartli ravishda uch boskichga ajratish mumkin: sovet davri, utish davri
va XX I asrda rivojlanish istikbollari.
Kayta kurishdan oldingi davrda respublikamizda va chet ellarda
siyo siy madaniyat xakdka juda kup kitoblar, risolalar, makdpalar chop
etildi. Garbda «sovetologiya» nomini olgan tadkikot yunalishi vujudga
keldi va u XX asrning 60-yillarida sobik Ittifokning siyosiy
madaniyatini faol urgana boshladi. N. Petrovning fikricha, bundan
«Xrushchevning «mu’tadillik» davri boshlanganidan sung
kommunistik tuzumning kutilmagan barkarorligini tushuntirish
maksadi kuzlandi» 1
.
Mazkur yunalish vakillari, masalan, G. Almondning fikricha,
siyosiy madaniyat empirik jixatdan sezilarli, kuzga yakkol tashlanuvchi
xulk-atvor bilan boglik. Ammo bunday karashi uchun uni xamkasblari
tankid tigi ostiga oldilar: fakat siyosiy xulk-atvorning uzini urganish
yetarli emas, shaxslarning normativ va madaniy karashlarini xam
urganish kerak deya ta’kidladilar.
1
Петров Н. О концепции политической культури, или основная ошибка советологии // Полис. 1998. №1.
С. 40

Ularning bixeviorizmga bir tomonlama moyilligi, modomiki
xokimiyat institutlari mavjud va faoliyat kursatayotgan ekan, demak
axoli rasmiy siyosatni kullab-kuvvatlaydi, degan karashida xam
namoyon buldi. Bunga tayanib, Sovet Ittifokida xokimiyat organlari uz
faoliyatida xalkommasining karashlarini ifoda etadi, degan fikrni ilgari
surish mumkin edi.
«Uzining xakikiy siyosiy xis-tuygularini shaxs rasmiy xokimiyatdan
xam, intervioerlardan xam yashirishni ma’kul kurishi mumkin», degan
fikr G. Almond va S. Verbaning xayoliga xam kelmagan bulsa kerak.
Siyosiy madaniyat tarafdorlari fukarolarning an’anaviy
tasavvurlari va e’ti љ odlari bolsheviklarning xarakatlari va asosiy
maksadlariga moskelgani tufayli sovet tuzumi jamoatchilikning
kullab-kuvvatlashiga tayangan, degan fikrni ilgari surdilar.
A. Inkeles va R. Bauer raxbarligida amalga oshirilgan Garvard
loyixasi sovet jamiyatining kadriyatlarini urgangan jiddiy
tadkikotlardan biridir. Mazkur loyixa doirasida SSSRlik 3000 dan ortik
kochok surovdan utkazildi. Olimlar Sovet Ittifokining kupchilik axoliey
undagi tuzumni kullab-kuvvatlaydi, odamlarning uz jamiyati
kadriyatlariga nisbatan sadokati amerikalik fukorolarning shunday
sadokatidan deyarli fark kdlmaydi, degan xulosaga keldilar.
Boshka Garb olimlari, jumladan, S. Uayt sovet siyosiy madaniyati
xakkatda «ildizi absolyutizmning bir necha yuz yillik tarixiy tajribasiga
borib takaladigan» 2
Rossiya siyosiy madaniyatidir, deb xulosa chikardi.
Boshkacha aytganda, sovet davri bilan inkdpobdan oldingi davr tarixi
2
Петров Н. О концепции политической культури, или основная ошибка советологии // Полис. — 1998. — №
1. С. 44.

urtasida vorisiylik alokalari mavjud va ularning xar birida avtoritar
tamoyillar yetakchilik kilgan, degan xulosaga kelindi.
Sobik sovet olimlarining sovet siyosiy madaniyati xakddagi
tadkikotlari asosan targibot xususiyatiga ega edi. Siyosiy madaniyat
xodisasini ular kanday tushungani xakida xam ikki ogiz gapirib
utmokchimiz.
Bunda siyosiy madaniyat borasida zikr etilgan tadkikotlarning
kupchiligi «ilmiy kommunizm va KPSS tarixi soxasida» ixtisoslashgan
olimlarga tegishli edi 3
. Mazkur mualliflarning barcha nazariyalari
Leninning siyosiy madaniyat xakida aytgan bir nechta gaplari negiziga
kurilgan, bu xodisaning uziga ular «etuk sotsializmni
takomillashtirish, sotsialistik demokratiyami, sotsialistik turmush
tarzini yanada rivojlantirish va xar tomonlama yetuk shaxsni voyaga
yetkazish jarayonining tarkibiy kismi» 4
deb karaganlar. Ya’ni siyosiy
madaniyat sotsializm kurish koroli deb tushunilgan. Buning ustiga,
siyosiy madaniyatga mutlako ijobiy (ya’ni bir yokpama) xodisa deb
karalgan. Uz vaktida Ye.A. Vavilin va V.P. Feofanov kayd etib
utganlaridek bu zabt etish lozim bulgan uziga xos «marra» edi 5
.
Boshkacha kilib aytganda, sobik Ittifokda xolis tadkikotlar mavjud
emas, ilmiy adabiyotxamu xakda tukri tasavvur xosil kilish imkonini
3
Баталов Э. Советская политическая культура (к исследованию распадаю щейся парадигми) //
ОНС. 1995. N9 3. С. 34.
4
Политическая культура социализма. — Фрунзе, 1984; Иовчук М. Т., Коган Л. Я. Советская
социалистическая культура: исторический опит и современние проблеми. М., 1979; Кепзеров
Н. М. Политическая культура социалис тического общества. — М., 1982; Коган Л. И., Вишневский
Ю. Р., Шапко В. Т. Полити ческая культура развитого социализма: проблеми и опит. —
Свердловск 1982; ва бошк
5
Вавилин Е. Л., Феофанов В. П. Исторический материализм и категория куль тури. Новосибирск
1983. С. 17. 3
Каранг: Общая и прикладная политология. М.. 1997. С. 64.

bermas edi. Bu tushunarli, albatta: bundam tadkikotlar paydo bulgan
takdirdaxamxayot yuzini kurmagan bulardi.
Shunday kilib, Garb va sovet olimlarining sovet siesiy
madaniyatiga bappllangan tadkikotlariga kiskacha sharxni yakunlar
ekanmiz, kimning tadkikotlari nisbatan Tw pn bulgan — Sovet
Ittifokidagi siesiy madaniyatni madx etgan ilmiy kommunizm
tarafdorlarining fikrimi yoki «Sovet Ittifokida yashaydigan axolining
mutlakkupchiligi mamlakatdagi ijtimoiy-siyosiy tuzumni kullab-
kuvvatlaydi va umuman olganda, uning yutuklariga ijobiy baxo
beradi», deb xulosa chikargan Garb sovetologlarining fikrimi anik bir
narsa deyish kiyinligini kayd etib utmokchimiz.
Sovet jamiyati va fukarolarining siyosiylashganlik darajasi katta,
degan fikr keng tarkalgaiiga karamay, siesiy xulk-atvor va siyosiy ong
soxasini tashkil etuvchi vokeliklarning taxlili (§ 8.3 ga karang) buning
butunlay teskarisini kursatdi. Fukarolarning siesiy jarayonda
katnashish darajasi amalda uncha katta emas edi. Siyosatga lokayd
munosabat va siesiy jarayonda ishtirok etishga moyillikning pastligi
sovet odamlarining siesiy madaniyatiga xos jixatlardir.
Kupchilik axoli mavjud siesiy tizimni chindan xam ma’lum
darajada kullab-kuvvatlar yoki unga iisbatan xayrixox betaraflik
pozitsiyasini egallab turardi. Buni odamlar mavjud tizimning
mukobilini kurmaganligi bilan izoxlash mumkin.
Tenglik sovet odamlarinnng muxim siesiy kadriyatlaridan biri edi.
Tenglik liberaldemokratik jamiyatlardagi singari tushunilmasdan,

aksincha, sovet kishisi nafakat siesiy, balki iktisodiy va ijtimoiy
soxalarda imkoniyatlarning xam tengligini nazarda tutar edi.
Sobik SSSRda kollektivizm shaxslararo munosabatlarni
uyushtiruvchi asosiy tamoyillardan biri xisoblanardi. Buning xam ijobiy,
xam salbiy jixatlari bor edi. Bir tomondan, bu boshkalarni kullab-
kuvvatlash, birdamlik ruxi va xamshia yordam kulini chuzishga
tayyorlikni nazarda tutsa, ikkinchi tomondan, shaxsni, insonni
davlatga, partiyaga, jamoaga tobe kilib kuyardi. Mamlakatda sodir
bulayotgan sie siy xodisalargata’sir kursata olmaslik xissi, xokimyatdan
kurkish va siesiy madaniyatning murosasozlikka moyillik jixati,
boshkacha fikrlashga chiday olmaslik ana shundan kelib chikar edi.
Konunga yalpi xurmatsizlik siyosiy muammolarni konunni chetlab
utib, shu jumladan kuch ishlatish nuli bilan xal kilishga moyillik sovet
siyosiy madaniyatining uziga xos jixatlaridan biridir (sobik Sovet
Ittifokida repressiyalar va ommaviy katagonlar mustabid tuzumning a
sosiy kuroli edi).
Siyosiy uzini uzi anglash shaxs siyosiy madaniyatining ajralmas
kismidir. Barcha soxalarda fukarolar uzlarini ma’lum vazifalar, siyo siy
okimlar yoki tashkilotlarga daxldor xisoblaydilar. Sobik SSSRda fakat
bitta partiya — Kommunistik partiya mavjud edi. Shuning uchun xam
Sovet Ittifoki fukarolarida uzini uzi tabakalashtirilgan tarzda namoyon
kilish imkoniyati mavjud emasdi.
E. Batalovning fikricha, «ikki xil fikrlash xamda suz bilan ish
urtasidagi uzilish» sovet fukarolari siyosiy ongining uziga xos ji -
xatlaridan biri edi. Umuman olganda, bu jixat davlatga xam xos bulib,

vokelikni juda kam aks ettiruvchi SSSR Konstitutsiyasi buning yorkin
dalilidir.
Davlat xokimiyati va fukarolar, jamiyat va shaxs, xukuklar va
majburiyatlar, yukori doiralar va oddiy xalk urtasida uzaro alokaning
mutlako mavjud emasligi sovet davri siyosiy Madaniyatiga xos
xususiyatlardan biridir. Fukarolar, shaxs va uning xukuklari emas,
balki xokimiyat, jamoa va davlat oldidagi majburiyatlar xamisha
yetakchilik kilardi. Bunga mosravishda, munosabatlar tepadan pastga
karab amalga oshirilar va doxiylar yoki bosh kotiblarning uz «tabaalari»
ustidan cheksiz xokimiyatiga asoslanar edi.
Sovet kishisining siyosiy madaniyatidagi xulk-atvorga kuyidagilar
xos edi:
1) saylovda ishtirok etish darajasining balandligi (odamlarni ovoz
berishga majbur kilishar yoki uymauy yurib ovoz tuplashar edi);
2) nomzodlarni kullab-kuvvatlashdayakdillik (real mukobil mav jud
emasligi tufayli);
3) saylovga sof rasmiyatchilik tadbiri deb karash.
Saylovdan tashkari, siyosiy ishtirokning «jamoat» tashkilotlarida
ishlash, xukumat amaldorlari bilan alokalar, xukumat idoralariga
xamda gazeta va jurnallarga murojaat etish (xat yozish) singari
shakllari xam mavjud edi.
Kupchilik fukarolarning KPSS va VLKSM singari tashkilotlardagi
faoliyati a’zolik badallarini tulash, nari borsa, yigilishlarda ishtirok etish
bilan cheklanardi.

Bularning barchasi sovet kishilari siyosatda passiv ishtirok
etgan, boshkacha aytganda, fukaroning passiv siyosiy pozitsiya»ni
egallagan degan xulosa chikarish imkonini bsradi. Xokimiyatga karshi
norozilik akkiyalarida ishtirok etishga taysr bulgan odamlar soni
barmokbilan sanarli edi.
Yukorida sanab utilganlarning barchasi sovet jamiyatida
shaxsga xos bulgan belgilardir. Umuman jamiyat masalasiga kelsak bu
yerda siyosiy tizimning faoliyat kursatish madaniyatini kurib chikish
kerak Sobik Sovet Ittifokdka u ikki xodisada: partiya va davlatning
birligida xamda konun chikaruvchi, ijro etuvchi va sud
xokimiyatlarining bir kulda jamlanishida uz ifodasini topdi. Barcha
siyosiy karorlar avtoritar usulda kabul kilinar edi. Binobarin, sobik
SSSRning si yosiy madaniyatini, klassik tipologiyaga kura, aralash
siyosiy madani yat, ya’ni patriarxal, tabaalik va ishtirokchilik tiplarini
uzida mujassamlashtirgan, ikkinchi tipga mansub jixat yetakchilik
kiladigan siyosiy madaniyat deb ta’riflash mumkin.
Sovet siyosiy madaniyatining tadkikotchisi E. Batalovning ta’biri
bilan aytganda, sovet „siyosiy madaniyati — bu «fukarolik jamiyati
davlatning tulikxukmi ostida bulgan sharoitlarda siyosiy xayotni dav -
latning tartibga solishiga asoslangan etatistik madaniyatning klas sik
namunasidir» 6
.
2. Uzbek ist onning ut ish dav ri siy osiy madaniy at iga xos
xususiy at lar
6
Баталов Э. Советская политическая культура (к исследованию распадающейся пара дигми) // ОНС. 1994.
№ 6. С. 69.

«Tuzumning uzgarishi u yoki bu siyo siy madaniyatning realligi
xakidagi
karashlarning tabiiy sinovidir». Deb takidlagan edi B. Berri.
Xozirgi zamon Uzbekiston jamiyatining siyosiy xayoti B.
Berrining yukorida keltirilgan suzlari nakadar tugriligini yana bir kara,
tasdiklaydi, zotan, Uzbekistonda sotsialistiktuzum urniga demokra tiya
urnatilganidan keyingina biz nixoyat real va soxta siyosiy mada niyat
urtasidagi farkni baxolay oldik
Siyosiy madaniyat xakida yozgan mualliflar soni kancha bulsa,
siyo siy madaniyatga berilgan ta’riflar soni xam shuncha ekanligi
ma’lum. Madaniyat umuman xayotdagi xulk-atvor normalarini
belgilagani singari, siyosiy madaniyat xam siyosiy xastlagi xulk-atvor
normalari va «uyin koidalari»ni belgilaydi, njtimoiy tizimni birlashtiradi.
Xar kanday ijtimoiy-siyosiy tizimning yashovchanligini ta’minlash va
vorisiyligini saklashda siyosiy madaniyatning tub kadriyatlari birinchi
darajali axamiyatga egadir. Siyosiy madaniyatga umummilliy
madaniyatning shakli, uning ajralmas kismi deb karagan takdirdagina
uni tugri tushunish mumkin. Bu axolining kupchiligi kullab-
kuvvatlovchi kdkriyatlar, normativlar, siyosiy xulk-atvor koidalari va
stereotiplari tizimidir. Bularning barchasi uzok yillar davomida, butun
milliy tarix mobaynida shakllanadi 7
.
Sovet davridan dolgan salbiy meros mustakil Uzbekistondagi
siyo siy madaniyat darajasiga bevosita ta’sir kursatayotgan ijtimoiy-
iktisodiy va siyosiy soxalardagi muammolardan biridir. Siyosiy, iktisodiy
va ijtimoiy soxalarni islox kilishning zarurligini partiyabyurokratik
7
Политическая культура: Теория и национальние модели. — М., 1994. — С. 55-77.

doiralaridan tashkari, SSSRning yakin utmishdagi barcha oliy raxbarlari
yaxshi tushunar edilar. «Turrunlik» davrida avvalgi yaxshi usish
sur’atlari boy berildi, bu Garb mamlakatlariga strukturaviy isloxotlarni
amalga oshirish a SSSR bilan bulgan «sovukurush»da galaba krzonish
xamda tarixiy tarakkiyotning sifat jixatidan yangi boskichiga kadam
kuyish imkeshini berdi.
Ijtimoiy tarakkiyotda, ozgina bulsa xam, oksash zamondan
orkada kolishni istamagan keyingi avlodlar uchun katta kiyinchiliklar
T y F dirishini tarix yana bir karra namoyish etdi. Metindek mustaxkam
bulib tuyulgan SSSR kumdan yasalgan uydek bir laxzada tukilib
tushganidan sung xalkaro xayotning mustakillikni kulga kiritgan yangi
sub’ektlari jaxonning yetakchi mamlakatlaridan ancha orkdda
kolganliklarini xis etdilar.
Bunday parchalani щ natijasida uzining kupgina alokalarini
yukotgan Uzbekiston kiyin axvolda koldi. U «taraediyotni kuvib yetish»
paradigmasiga kaytishga majbur buldi. Bu esa siyosiy madaniyatda
eski stereotiplartiklanishiga kulay zamin xozirladi.
Mamlakatning xozirgi avlod raxbarlari xal kilishi kerak bulgan
vazifalar juda murakkabdir. Xozirgi zamon Uzbekiston jamiyatining
manzarasini ijobiy tomonga batamom uzgartirib yuborishi kerak
bulgan isloxotlarni amalga oshirish masalasi kun tartibiga kuyildi. Ba’zi
bir olimlar xozirgi rivojlanish boskichini kapitalizmga va xdtto yovvoyi
kapitalizmga utish boskichi deb ta’rifladi. Ammo bu yangilanish
jarayonlari XX asrning oxiri — XX I asoning boshida sifat jixatidan
boshk# sharoitlarda sodir bulayotganini] unugmaslik kerak Bunda

Uzbekiston kupgina aktorlari u bilan yakinlashish va xamkorlik
xilishdan manfaatdor bulgan jaxon xamjamiyatining tarkibiy kismi
bulib kolayotir. Bu nukai nazardan sunggi yillardagi tashki xalkaro
vaziyat eng muxim ichki isloxotlarni amalga oshirish uchun kulay
imkoniyat yaratdi.
Prezident I.A.Karimov boshchiligidagi Uzbekiston raxbariyati
axolini kullab-kuvvatlash, jamiyatda bozor iktisodi, demokratiya va
Fukarolik jamiyati negizlarini yaratishga yunaltirilgan isloxotlarni
amalga oshirmokda. Isloxotlar jamiyat xayotining siyosiy, iktisodiy,
ijtimoiy, xarbiy, ma’muriy, xukukiy va boshka soxalarinykamrab olgan.
Bu isloxotlarning barchasini bir vaktda amalga oshirish talab etiladi,
ammo amalda bu juda mushkul vazifa. Isloxotlarning xali davom
etayotganligi bugungi kunning uziga xos j щ atlaridan biridir, ammo
sunggi yillarda sodir bulgan yangilanish jarayonlarining ortga
kaytmasligi odamlar ongida ildiz otganining uzi mamlakatni
rivojlantirish istikbollari umidbaxsh bulishiga kafolat beradi.
Shu bilan birga, jamiyatni jipslashtiradigan uzak — millim F OYA
shakllanayotgani katga yutukdir. Sotsializm kurish davrining asosiy
goyasi — nafakat SSSRda, balki butun dunyoda kommunizmning va
kommunizm goyalarining tantanasi goyasi — tarix axlatxonasiga
itkitib yuborildi va endi u fakat utmishni urganuvchilarnigina
koniktirishi mumkin.
Milliy mustakillikning asosiy maksad deb e’lon kilinishi bu tun
xalkni bir bayrok ostiga birlashtirish, mustakillikning dastlabki davrida

demokratik davlat barpo etish va fukarolik jamiyati kurish yulidan olga
siljishga yordam berdi. Xozirgi rivojlanish boskichida demokratiya va
demokratik kadriyatlar yulida sunggi xal kdpuvchi kadamni tashlash
uchun xalkni birlashtirishga yana bir marta yordam beradygan yangi
milliy goyalarni anik ifodalash talab etiladi.
Bu nuktai nazardan, urushdan keyingi davrda xar uch-besh yilda
yangi goyalar va prinsiplar ilgari surilgan Yaponiya tajribasi e’tiborga
molikdir. Zotan, mazkur goyalar va prinsiplar pirovard natijada
mamlakatga sobik militaristik tuzumning ta’siri okibatlarini bartaraf
etish, vayrongarchilikni tugatish va yangi jamiyat, liberalan’anaviy tipga
mansub jamiyat kurish va pirovardida ijtimoiy-iktisodiy ri vojlanish
darajasiga kura jaxonda ikkinchi uringa chikishga yordam berdi.
Mamlakat kup partiyali tizim barpo etish yulidan bormokda.
Mavjud siyosiy partiyalar xali kuchli mavkega ega bulmayotir. Shuning
dek siyosiy partiyayarning chinakam xayrixoxdari xali tulik
shakllanmaganini xam e’tirof etish lozim.
Siyosiy partiyalarning fukarolarni tarbiyalashdagi axamiyati
benixoya kattadir. Fukarolarning ijtimoiy-siyosiy faolligi tegishli
konunlar va xukukiy mexanizmlar bilan uyushtirilmaganida «turli
guruxlarning uz manfaati yulida yashirincha xarakati avj oladi.
Bunday sharoitda barcha vositalar — adolatning oyokosti kilinishi,
xakikatning buzilishi, konunni mensimaslik ishga solinadi. Jamiyatni
inkirozga olib boruvchi bu yulga karama-karshi ularok, guruxlarning
uz manfaatlarini ximoya kiliish uchun siyosiy partiyalarga birla щ ishdek
demokratik yul xam mavjuddir» 8
.
8
Рахматуялаев Т. Сиёсий партия ва лсмократик тамойиллар. ~ Самарканд, 1989.56.

Siyosiy x urfikrlilik erkinlik va ozodlik goyalarining , ma’rifatchilik
xarakatining keng yoyilishi bilan demokratik kadriyatlarni ximoya
kiluvchi, davlatning yakka xokimligini cheklashga da’vat etuvchi siyosiy
birlashmalar, partiyalar ijtimoiy-siyosiy tizimda uz urnini topa boradi.
Natijada siyosiy partiyalar uz oldiga siyosiy xoxish va istakning
shakllanishiga doimiy ta’sir etishni maksad kilib kuyib, uni amalga
oshirish yulidagi barkaror tashkiliy tuzilma sifatida shakllanadi. «Siyosiy
partiyaning xarakterli xususiyati uz ta’sirini xukumatga utkazish,
xokimiyatni uz kulida sakdab turish va ta’sir utkazish uchun saylovlarda
ishtirok etishdir. Partiya maksadini amalga oshirish uchun partiya
a’zolari partiyaning jamiyatdagi ta’sirini ugkaza borishda siyosiy
tizimda raxbarlik urinlarini egallashlari lozim. Demak xokimiyatga
intilish partiyaning asosiy belgisidir. Bizda esa aksariyat bu xakikatni
yo tushunmaydi yoki tan olgisi kelmaydi» 9
.
Ta’kidlash joizki, mamlakatimizda siyosiy partiyalar faoliyatidan,
tutgan pozitsiyasidan konikmaslik xatto ularning mavjudligi, tadbirlari
va dasturlari bilan kizikmaslik kengtarkalgan. Siyosatshunos Sh.
Mamadalievning ma’lumot berishicha, «Uzbekistonda tashkil etilgan
siyosiy partiyalarning dasturlaridan xabardormisiz?», degan savolga
respondentlarning 71,8% — «yuk», 21,2% — «yaxshi emas», atigi 6,2%
— «xa» deb javob bergan. «Yux» deb javob berganlarning 80% ga
yaknini 35 yoshgacha bulganlar tashkil etgan. Demak biroz bulsada,
salbiy xulosalarga kelish mumkin. Xozirgi yoshlar tushunchasida
siyosiy partiyalar uz mavkeiga, obruyiga ega emas yoki.ularning nima
bilan shugullanishi ularni kiziktirmaydi. 35 yoshgacha bulganlarning
9
Рахмотуллаев Т. Сиёсий партия ва демократик тамойиллар. — Самарканд, 1989. — 166.

atigi 2,8% u yoki bu partiya tadbirlaridan, dasturlaridan xabardor
ekanligini aytganlar 10 2
.
Siyosiy partiyalarni faollashtirish ulardagi ayrim nuksonlarni
bartaraf kilishni takozo etadi. Siyosiy partiyalarda ichki demokratiya
xali keng rivoj topmadi. Baxsmunozara ular xayotining asosiy|
mezoniga aylanmagan. Xuddi shuning dek partiyalararo baxslar xam
kuzatilmayapti. Parlamentga saylangan partiya yetakchilari, faollari
kelgusi saylovgacha partiya ichki faoliyatini jonlantirishga emas, balki
erishgan mandatini, lavozimini saklab kolishga intiladilar, xolos.
Natijada partiya xayoti murt bulib kolishga majbur. Demak partiyalarda
ichki demokratiya vaxurfikrlilikni, partiyalararo baxsni, munozarani,
uzini uzi tankidni shakllantirish mexanizmlarini yaratish zarur 11
.
Uzbekistox щ a odamlarni siyosiy muammolardan xam kura
kuprokutish davrining iktisodiy muammolari tashvishlantiradi. Zotan,
90-yillarning boshida axolining turmush darajasi ancha pasaydi.
Iktisodiy isloxotlar ijtimoiy yunaltirilgan xolda bulsada, evolyusiya yuli
bilan amalga oshirilgan axolining bokimandalik kayfiyatlari kuchli
bulgan, eskicha ishlashga urganib kolgan kismiga, ayniksa, zamonga
moslashuvchanlik darajasi yoshlarga Karaganda ancha past bulgan
katta avlod vakillariga muayyan kiyinchiliklar tugdirdi.
Mamlakatimizda demokratiyaning shakllanishi bilan boglik
kiyinchiliklar kup jixatdan demokratik tipga mansub real siyosiy
madaniyatning sustligi bilan izoxlanadi. Zero, bir kator mansabdor
10
Момадолиев Ш. О. Халк хокимияти: назария ва амалиёт. — Т., 2003. — 165-6.
11
Уша жойда. — 1736.

shaxslar va oddiy; fukarolar, ba’zan uzlari sezmagan xolda, eski siyosiy
madaniyat imperativlari bilan fikrlaydilar va xarakat kiladilar.
Uzbekiston yana me’lum vakt mobaynida sovet siyosiy
madaniyatining muayyan ta’sirini uzida xis etadi deb xisoblash uchun
ayrim asoslar mavjud. Shunga karamay, bugungi Uzbekistonda siyosiy
madaniyat ning muayyan uziga xos tipi mavjud va uni urganish
buyicha faol tadkikotlar olib borilmokda.
Tadkikot usullarida, ilgari surilayotgan farazlarda va ayrim boshka
jixatlarda mavjud tafovutlarga karamay, ularning barchasi bir narsada
yakdil: xozirda Uzbekiston fuka{zolarining siyosiy madaniyatida jiddiy
uzgarishlar sodir bulgan. Bu, avvalambor, sotsialistiktuzumning
inkirozga uchrashi bilan botik Respublikada Garb demokratiyasiga xos
bulgan prinsiplar: saylab kuyiladigan prezident va par lament, siyosiy
partiyalarning xilma-xilligi, erkin matbuot va xrkazolarga asoslangan
yangi siyosiy tizim vujudga keldi. Ammo Uzbekistonning siyosiy
xayotida kup narsalar «taraniy etgan» Garb jamiyatlaridagidan
boshkacha sodir bulgan va sodir bulmokla. Bu tabiiy xoldir.
Utkazilgan tadkikotlar kupgina fukarolar «demokratiya»
tushunchasining mazmuni xakida anikdasavvurga ega emasligini
kursatadi. Ammo mamlakatimiz fukarolarining tub kadriyatlari Garb
mamlakatlari fukarolariniki bilan,bir xil (tenglik adolat, erkinlik va
xokazo).
Uzbekiston fukarolarining mutlak kupchiligi xozirgi kunda
saylovda ovoz berishni siyosatchilarga nisbatan uz munosabatini ifoda
etishning yagona usuli deb xisoblaydi.

Siyosiy madaniyatni uzgartirishdagi kiyinchilik respublika axolisining
madaniytarixiy mentalitetini uzgartirish zarurligi bilan boglik.
Demokratik institutlar, demokratiya amaliyoti jamiyatimizda chukur
ildiz otishiga xali ancha bor. Bunga mamlakatdagi raxbar doiralar va
oddiy xalkning baxamjixat xarakati bilan erishish mumkin. Bularning
barchasi mexnatni, vakni va muayyan tajriba tuplanishini talab etadi.
Shunday kilib, Uzbekistonning utish davridagi siyosiy
madaniyatini klassik «fukarolar» madaniyatiga xam, «ishtirokchilik»
madaniyatiga xam mansub deb bulmaydi. Chunki bunday karashlar
jamiyatimizda xali keng tarkalganicha yuk, ammo ularning ilk
kurtaklari xozirgi kunda nishona bermokda.
3. X X I asrda Uzbek ist on siy osiy madaniy at ning riv ojlanish y ullari
Uzbekistonda siyosiy madaniyatning rivojlanishiga doir
bashoratlar ilmiy adabietda asosan XX asrning 90-yillari boshida,
Uzbekiston kaysi yuldan borishi xali konseptual darajada ishlab
chikilmagan, siyosiy va xukukiy jixatdan tegishli tadbirlar va xujjatlar
bilan rasmiylashtirilmagan davrda kilingan edi.
Mamlakat mustakillikni kulga kiritganidan un uch yil vakt
utganidan sung bu xakda ishonch bilan fikr yuritish mumkin.
Usha davrda kup sonli tadkikotlarning mualliflari «demokratik» siyosiy
madaniyat shakllanishi uchun xalk «uning uchun an’anaviy xisoblangan
kadriyatlar bilan ma’lum darajada xamoxdng bulgan» yangi kadriyatlar
va karashlarni kabul kdgshshi kerakligini kayd etgan edilar 12
.
12
Российская повседневность и политическая культура: возможности, про блеми и предели трансформации.
— М., 1996. — С. 302.

Uzbekistonda yangi siyosiy madaniyat turt manbadan tarkib
topishi kerak degan faraz ilgari surildi:
— siyosiy amaliyot (yangi tajriba, an’analar va x.k);
— chet el tajribasini uzlashtirish;
— sovet davridan dolgan ijobiy meros;
— uziga xos tarixiy madaniyatni tiklash.
Ammo Uzbekiston siyosiy madaniyati kanday kurinishga ega
buladi, u AKSh va Buyuk Britaniyada xukm surayotgan «fukarolar
madaniyati»ni esga soladimi yoki xech kaysi madaniyatga
uxshamaydigan, sof uzbekona xodisa buladimi, degan savolga xech
kim anik javob bera olmadi.
Bugun, oradan un uch yil utib, xozirgi vaktda Uzbekiston siyosiy
madaniyati uziga xos yuialishda rivojlanishga moyil, deb komil ishonch
bilan ayta olamiz. Shu tarifa, biz kupgina mamlakatlar e’tirof etgan
tarakkiyotning uzbek modeli mavjudligini yana bir karra kayd
etishimiz mumkin.
Uzbekiston Respublikasining Prezidenti I.A.Karimov
«Uzbekistonning uz istiklol va tarakkiyot yuli» kitobida davlatimiz tashki
siyosatining olti asosiy prinsipini anik kursatib berdi:
1) uz milliy davlat manfaatlarini ustuvor kuygan xolda, uzaro
manfaatlarni jaxon mikyosida e’tiborga olish;
2) tinchlik va xavfsizlikni mustaxkamlash; mojarolarni tinch yullar
bilan xal kilish; mamlakatning yadro zonasisiz kolishi; inson xukuklarini
muxofaza kilish, baxsli masalalarni xal kilishda kuch ishlatishdan va
kuch ishlatish bilan taxdid solishdan voz kechish;

3) teng xukuklilik uzaro manfaatdorlik va boshka davlatlarning
ichki ishlariga aralashmaslik;
4) tashki siyosatda ochiklik mafkuraviy karashlardan xolilik
prinsipi;
5) xalkaro xukuknormalari davlatning ichki xukuki normalaridan
ustunligini tan olish;
6) ikki tomonlama va kup tomonlama alokayaar urnatish xamda
ularni rivojlantirish 13
.
Xar bir mamlakatning siyosiy madaniyati uzining utmishdagi
madaniyatlari va boshka mamlakatlarning madaniyatlari ta’sirini x ji c
kilishi shubxasiz. Ammo bunda Uzbekiston siyosiy madaniyati uzining
shakllanish jarayonida, xozirgi kunda va yaxin kelajakda, uz tarixiy
madaniy kadriyatlari durdonalaridan, sobik sovet siyosiy madaniyati
merosidan va Garb mamlakatlarining siyosiy madaniyatlari
namunalaridan fakat eng yaxshi jixatlarini okdlona jamlab oladi, deb
umid kilamiz.
U yoki bu mamlakatda sodir bulayotgan siyosiy jarayonga siyosiy
ma daniyatning xususiyati ta’sir kursatishi, xar xil guruxlarning
manfaatlarini muvofiklashtirish va siyosiy barkarorlikni ta’minlash
extimolini oshirishi yoki kamaytirishi shubxasiz. Uzbekiston bilan
boglik xolatda siyosiy madaniyat, uning mavjud siyosiy vokelikka
muvofikutigi muammosi dolzarb, zotan, siyosiy va iktisodiy uzgarishlar
ax щ ining siyosiy karashlari yangilanishiga turtki berishi lozim. Mazkur
shart bajarilmagan takdirda, odamlarni siyosatdan uzoklashtiruvchi
13
Каримов И. А. Узбекистоннинг уз истиклол ва тараккиёт йули. — Т., 1992. — 12 6.

siyosiy madaniyat shakllanadi va bu fukarolarning ijtimoiylashuvini
susaytiradi.
Bu urinda siyosiy madaniyatdagi uzgarishlarga davlat izchil ta’sir
kursatishi mumkinmi, agar mumkin bulsa, davlat siyosiy
madaniyatdagi uzgarishlarga kanday vositaxar yordamida ta’sir
kursatadi, degan xakli savol tugiladi. Siyosiy madaniyatni
shakllantiruvchi omillar va sub’ekglarning taxlili, umuman olganda,
ularning sxemasi ma’lum karashlar va kadriyatlarning uzgarishi sodir
buladigan ijtimoiylashish jarayoni mexanizmiga moskeladi, degan
xulosa chikarish imkonini beradi. Bizni kuprokkiziktiradigan jamoaviy
ijtimoiylashishning kuyidagi shakllari farklanadi:
— an’anaviy (madaniyatni an’analar orkali utkazish);
— safarbar etuvchi (tashki, favkulodda omillar ta’sirida sodir
buladi);
— modernizatsion (madaniyatni uzgartirishning an’anaviy
mexanizmlari ta’sir kdlmaydigan jamiyatlarda mavjud buladi);
— utish shakli (an’anaviy mexanizmlardan — modernizatsion
shakllargautish).
Jamiyatimiz ijtimoiylashish jarayonida madaniy
an’analardanxamkura kuprok madaniyatdagi yangiliklar yetakchi urin
tutadigan modernizatsiya boskichini boshdan kechirmokda. Bunda
ikkilamchi ijtimoiylashishning ta’siri kuchayadi, uni amalga oshirishda
an’anaviy institutlar inkirozga uchragan sharoitlarda xar xil innovatsion
vositalar, shu jumladan ularning eng ta’sirchani — televidenie
yetakchi urin egallay boshlaydi. Fan-texnikaa inkilobi jarayonida u,

aslida, birlamchi ijtimoiylashish omiliga xam aylanadi va shaxs
madaniyatining rivojlanishiga uning shakllanishining dastlabki
boskichlaridayok ta’sir kursatadi.
Siyosiy madaniyat umumiy madaniyatning bir kismi sifatida
tarixiy tajriba tuplanishiga karab rivojlanib boradi. Ronald Inglxartning
fikricha, «...madaniyat — uzgarmas mezon emas. Madaniyat shunday
bir tizimki, jamiyat mazkur tizim yordamida atrof muxitga moslashadi.
Agar atrof muxit uzgarsa, ma’lum vakddan sung madaniyat xam
uzgarishi mumkin». «Yangi» demokratik mamlakatlardagina emas,
«eski» demokratik mamlakatlarda xam madaniyat vaktivakti bilan uzini
uzi yangilab turadi. Xar kanday madaniyat odamlar siyosiy ongi va
xulk-atvorining yangi va an’anaviy elementlarini uzida
mujassamlashtiradi. Uning mana shu xossasi jamiyatga yutukdarni
tuplab borish va atrof muxitdagi uzgarishlar moslashish kobiliyatini
takomillashtirish imkonini beradi. Shuning uchunxamsiyosiy
madaniyatning an’anaviy va yangi elementlarini.ng uzaro ta’siri
muammosi jaxonning barcha mamlakatlarida mavjud.
XX I aerda iktisodning rivojlanishi va jadal usishi xisobiga
Uzbekistonning siyosiy madaniyati xam uzgarsa, u «ishtirokchilik»
elementlari yetakchilik kiluvchi «fukarolar» madaniyatini eslatsa kerak
Ammo xozirgi kunda Uzbekiston fukarolarining siyosiy madaniyati,
klassik tipologiya ga kura, aralash tipga mansubdir.
Bir tomondan, xalk saylov jarayonlarida faol ishtirok etadi
(reepublikada utkaziladigan saylovlarda urta xisobda ovoz berish
xukukiga ega bulgan mamlakat axolisining 9092% katnashadi), ammo,

boshka tomondan, odamlarda «aynan mening ovozim» umumiy
natijada xech narsani xal kilmaydi, degan karash xam ancha keng
tarkalgan.
Shunday kilib, fukarolarning faolligi xasida fakat shaxsiy
kuzatishlarga asosan xukm chikarish kiyin. Uzbekistonda siyosiy
madaniyatni rivojlantirish yxllari xakida ishonch bilan suz yuritish
uchun yukorida zikr etilgan masala yuzasidan ancha keng kamrovli
tadkikotlar utkazish maksadga muvofik
Uzbekiston kaysi yuldan borishi kerak degan baxlar xali
nixoyasiga yetgani yuk, ammo shunisi anikki, Prezidentimiz kayd etib
utganidek bizni tanlagan yulimizdan kytarib bulmaydi. Demokra tik
tarakkiyot va fukarolik jamiyatini barpo etish yuli yagona tugri yuldir.

Adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T: 2003
2. Karimov I. A. Po puti sozidaniya. Ot regionalnoy bezopasnosti k bezopas nosti
globalnoy. V ы stuplenie na spesialnom torjestvennom zasedanii General noy
Assamblei po sluchayu pyatidesyatoy godov щ ini Organizatsii Ob’edinennix
Natsiy, NyuYork 24 okt.1995 g. T.4. T., 1996.
3. O‘zbekiston Res. Hukumatining karorlar tuplami. — T., 1997. №5.
4. Karimov I.A. Vatan sajdagox kabi mukaddasdir. T.Z. - T., 1996.
5. Karimov I.A Biz kelajagimizni uz kulimiz bilan kuramiz. - T., 1999.
6. Karimov I.A. O’zbekiston XX I asr busagasida: xavfsizlikka taxdid, barkarorlik
shartlari va tarakkiyot kafolatlari. T., 1997.
7. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining axborotnomasi. 1999. — №5. —
110modda.
8. Kobilov Sh. Prezident Islom Karimovning «O’zbekiston XX I asr busagasida :
xavfsizlikka taxdid, barkarorlik shartlari va tarakkiyot kafolatlari» asarini
urganish buyicha ukuv-kurgazmali kullanma / Mas’ul muxarrir U. Tadjixanov.
— T., 1999.
9. Karimov I.A. Biz tanlagan yul — demokratik tarakkiyot na ma’rifiy dunyo
bilan xamkorlik yuli. T. 11. — T., 2003.
Karimov I. A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. T.5, — T., 1997

O‘zbekiston siyosiy madaniyatida sodir bulgan uzgarishlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish