Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 2.4MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Февраль 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

Farshed Begimov

Дата регистрации 06 Декабрь 2025

0 Продаж

O‘zbekiston sug‘urta bozorining nazariy va statistik asoslari

Купить
MUNDARIJA
KIRISH ....................................................................................................................2
I BOB. O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINING NAZARIY VA 
STATISTIK ASOSLARI ………………………………………….. ……………..4
1.1. Sug‘urta bozorining iqtisodiy mohiyati va moliya bozori tizimidagi o‘rni……4
1.2. Sug‘urta bozorini statistik o‘rganish usullari va ko‘rsatkichlari………………8
1.3. O‘zbekiston sug‘urta bozorining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari……12
II BOB. O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINING HOZIRGI HOLATI VA
STATISTIK TAHLILI …………………………………………………………..17
2.1. O‘zbekistonda sug‘urta bozorining asosiy statistik ko‘rsatkichlari tahlili…...17
2.2. O‘zbekistonda sug‘urta mukofotlari va sug‘urta to‘lovlarining dinamik 
tahlili………………………………………………………………………………21
2.3. Sug‘urta bozorining YAIMdagi ulushi va jon boshiga to‘g‘ri keladigan 
ko‘rsatkichlar……………………………………………………………………..24
III BOB. O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINI XALQARO SUG‘URTA 
BOZORLARI BILAN STATISTIK TAQQOSLASH …………………………29
3.1. Rivojlangan davlatlar sug‘urta bozori ko‘rsatkichlari bilan taqqoslash……...29
3.2. Rivojlanayotgan davlatlar sug‘urta bozori bilan statistik taqqoslash………...31
3.3. Statistik farqlar, muammolar va O‘zbekiston sug‘urta bozorini   rivojlantirish 
istiqbollari…………………………………………………………………………33
XULOSA  …………………………………………………………………………36
FOYDALANILGANADABIYOTLARRO‘YXATI …………………………...37
1 KIRISH
            Hozirgi globallashuv sharoitida sug‘urta bozori moliya bozorining muhim va
ajralmas   tarkibiy   qismi   hisoblanadi.   Sug‘urta   tizimi   iqtisodiyotda   moliyaviy
barqarorlikni   ta’minlash,   turli   xatarlarni   kamaytirish,   aholi   hamda   xo‘jalik
yurituvchi   subyektlarning   moliyaviy   manfaatlarini   himoya   qilishda   muhim   rol
o‘ynaydi.   Jahon   tajribasi   shuni   ko‘rsatadiki,   rivojlangan   mamlakatlarda   sug‘urta
bozori yalpi ichki mahsulotning sezilarli qismini tashkil etadi va moliya bozorining
eng faol segmentlaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi.
O‘zbekiston   Respublikasida   bozor   iqtisodiyotiga   o‘tish   jarayonida   sug‘urta
bozori bosqichma-bosqich shakllanib, so‘nggi yillarda uning rivojlanishiga alohida
e’tibor   qaratilmoqda.   Sug‘urta   bozorini   tartibga   solish   tizimini   takomillashtirish,
sug‘urta   xizmatlari   turlarini   kengaytirish,   raqamli   sug‘urta   mexanizmlarini   joriy
etish   hamda   aholining   sug‘urta   madaniyatini   oshirish   bo‘yicha   muhim   islohotlar
amalga   oshirilmoqda.   Shunga   qaramay,   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorining   asosiy
statistik   ko‘rsatkichlari   rivojlangan   va   ayrim   rivojlanayotgan   davlatlar
ko‘rsatkichlariga nisbatan past darajada qolmoqda.
Mazkur   mavzuning   dolzarbligi   shundan   iboratki,   O‘zbekiston   sug‘urta
bozorining   hozirgi   holatini   xalqaro   sug‘urta   bozorlari   bilan   statistik   taqqoslash
orqali   mavjud   farqlarni   aniqlash,   ularning   sabablarini   statistik   tahlil   qilish   hamda
bozorni   rivojlantirish   bo‘yicha   ilmiy   asoslangan   xulosalar   chiqarish   muhim
ahamiyat   kasb   etadi.   Ayniqsa,   sug‘urta   mukofotlari   hajmi,   sug‘urta   to‘lovlari,
sug‘urtaning   YAIMdagi   ulushi   va   jon   boshiga   to‘g‘ri   keladigan   sug‘urta
ko‘rsatkichlari moliya bozori statistikasi fanining asosiy tadqiqot obyektlaridan biri
hisoblanadi.
Mavzuning   o‘rganilganlik   darajasi   shuni   ko‘rsatadiki,   sug‘urta   bozori
bo‘yicha   xorijiy   olimlar   tomonidan   ko‘plab   ilmiy   tadqiqotlar   olib   borilgan.
Xususan,   jahon   sug‘urta   bozorining   rivojlanish   tendensiyalari   Swiss   Re   Institute,
OECD   va   Jahon   banki   tadqiqotlarida   keng   yoritilgan.   O‘zbekiston   sug‘urta
bozoriga oid ilmiy ishlar esa asosan milliy bozorning huquqiy asoslari va umumiy
iqtisodiy jihatlariga bag‘ishlangan bo‘lib, xalqaro sug‘urta bozorlari bilan statistik
2 taqqoslash masalalari yetarli darajada chuqur o‘rganilmagan. Shu bois mazkur kurs
ishi ushbu bo‘shliqni qisman to‘ldirishga xizmat qiladi.
Mazkur   kurs   ishining   tadqiqot   maqsadi   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorining
asosiy statistik ko‘rsatkichlarini tahlil qilish hamda uni xalqaro sug‘urta bozorlari
bilan   statistik   jihatdan   taqqoslash   asosida   rivojlanish   darajasi   va   istiqbollarini
aniqlashdan iborat.
Kurs ishining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
 sug‘urta   bozorining   iqtisodiy   mohiyati   va   moliya   bozoridagi   o‘rnini   ochib
berish;
 sug‘urta   bozorini   statistik  o‘rganishning   asosiy   ko‘rsatkichlari   va  usullarini
tahlil qilish;
 O‘zbekiston   sug‘urta   bozorining   hozirgi   holatini   statistik   ma’lumotlar
asosida baholash;
 xalqaro sug‘urta bozorining asosiy ko‘rsatkichlarini o‘rganish;
 O‘zbekiston va xorijiy davlatlar sug‘urta bozorlarini statistik taqqoslash;
 aniqlangan   muammolar   asosida   ilmiy   xulosa   va   amaliy   takliflar   ishlab
chiqish.
Tadqiqotning obyekti  sifatida  O‘zbekiston  Respublikasi  va  xorijiy davlatlar
sug‘urta bozorlari tanlangan.
Tadqiqotning   predmeti   esa   sug‘urta   bozorining   statistik   ko‘rsatkichlari,
jumladan sug‘urta mukofotlari, sug‘urta to‘lovlari, sug‘urtaning YAIMdagi ulushi,
sug‘urta kompaniyalari faoliyati hamda ularning dinamik o‘zgarishlari hisoblanadi.
Kurs   ishining   ilmiy-amaliy   ahamiyati   shundan   iboratki,   unda   keltirilgan
statistik   tahlillar   va   xulosalar   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorini   rivojlantirish,   moliya
bozori   samaradorligini   oshirish   hamda   sug‘urta   sohasida   amalga   oshirilayotgan
islohotlarni takomillashtirishda amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
3 I   BOB.   O‘ZBEKISTON   SUG‘URTA   BOZORINING   NAZARIY   VA
STATISTIK ASOSLARI
1.1. Sug‘urta bozorining iqtisodiy mohiyati va moliya bozori tizimidagi o‘rni
  Sug‘urta bozori bozor iqtisodiyoti sharoitida moliya bozorining eng muhim
va   ajralmas   segmentlaridan   biri   hisoblanadi.   Sug‘urta   bozori   orqali   jamiyatda
yuzaga   keladigan   moliyaviy   xatarlar   qayta   taqsimlanadi,   iqtisodiy   barqarorlik
ta’minlanadi hamda ishlab chiqarish va ijtimoiy sohalarda uzluksizlikka erishiladi.
Sug‘urta   mexanizmi   orqali   ehtimoliy   zararlar   oldindan   shakllantirilgan   sug‘urta
fondlari   hisobidan   qoplanadi,   bu   esa   xo‘jalik   yurituvchi   subyektlar   va   aholining
moliyaviy   barqarorligini   oshiradi.         Iqtisodiy   mazmuniga   ko‘ra   sug‘urta   –   bu
ehtimoliy   xatarlar   yuzaga   kelganda   yetkazilgan   zararlarni   qoplash   uchun   pul
mablag‘larini   markazlashtirish   va   qayta   taqsimlash   jarayonidir.   Sug‘urta   bozori
moliya   bozorining   boshqa   segmentlari   –   bank   tizimi,   fond   bozori   va   investitsiya
bozori bilan uzviy bog‘liq holda faoliyat yuritadi. Sug‘urta kompaniyalari yig‘ilgan
sug‘urta mukofotlari hisobidan uzoq va qisqa muddatli moliyaviy instrumentlarga
investitsiya   kiritadi,   bu   esa   moliya   bozorida   resurslar   hajmini   oshiradi.   Jahon
tajribasi   shuni   ko‘rsatadiki,   sug‘urta   bozori   rivojlangan   mamlakatlarda   iqtisodiy
o‘sishning   muhim   drayverlaridan   biri   hisoblanadi.   Masalan,   2024   yil   yakunlariga
ko‘ra AQShda sug‘urta mukofotlarining YAIMdagi ulushi 12 foizni, Germaniyada
9   foizni,   Yaponiyada   esa   10   foizni   tashkil   etgan.   Bu   ko‘rsatkichlar   sug‘urta
bozorining   iqtisodiyotdagi   ahamiyatini   yaqqol   namoyon   etadi.   O‘zbekiston
sharoitida   sug‘urta   bozori   moliya   bozorining   nisbatan   yangi,   biroq   tez
rivojlanayotgan   segmenti   hisoblanadi.   Sug‘urta   bozorining   rivojlanishi
mamlakatda   tadbirkorlik   muhitini   yaxshilash,   investitsion   jozibadorlikni   oshirish
va aholi ijtimoiy himoyasini kuchaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi.   Sug‘urta
bozorining institutsional va funksional murakkabligi   Sug‘urta bozori institutsional
tuzilmasi jihatidan yuqori darajada murakkab moliyaviy tizim hisoblanadi. Ushbu
bozor   nafaqat   sug‘urta   kompaniyalari,   balki   qayta   sug‘urta   tashkilotlari,   sug‘urta
4 brokerlari,   aktuariylar,   sug‘urta   agentlari   hamda   davlat   nazorat   organlari
faoliyatining   uzviy   uyg‘unlashuvi   asosida   shakllanadi.   Ayniqsa,   qayta   sug‘urta
instituti   sug‘urta   bozorining  barqarorligini   ta’minlovchi  muhim  mexanizm  bo‘lib,
yirik   va   katastrofik   xatarlarni   xalqaro   moliya   bozorlariga   taqsimlash   imkonini
beradi.     Shu   bilan   birga   shuni   aytish   kerakki   ushbu   mexanizm   yordamida
sug‘urta bozorining murakkabligi uning   risklarni baholash va narxlash mexanizmi
bilan ham izohlanadi. Sug‘urta tariflari ehtimollar nazariyasi, matematik statistika
va   aktuariy   hisob-kitoblar   asosida   belgilanadi.   Bu   jarayonda   sug‘urta
hodisalarining   chastotasi   va   og‘irligi,   zararlar   dispersiyasi,   inflyatsiya   darajasi   va
investitsiya   daromadliligi   hisobga   olinadi.   Natijada   sug‘urta   bozori   moliya
bozorining eng yuqori matematik modellashtirish talab qilinadigan segmentlaridan
biri   hisoblanadi.   Sug‘urta   bozorining   makroiqtisodiy   stabilizator   sifatidagi   roli
Makroiqtisodiy   nuqtayi   nazardan   sug‘urta   bozori   iqtisodiy   tizimda   avtomatik
stabilizator vazifasini bajaradi. Tabiiy ofatlar, texnogen avariyalar yoki moliyaviy
inqirozlar   sharoitida   sug‘urta   mexanizmi   orqali   zararning   bir   qismi   sug‘urta
fondlari   hisobidan   qoplanadi   va   davlat   byudjetiga   tushadigan   bosim   kamayadi.
Masalan,   rivojlangan   davlatlarda   katastrofik   sug‘urta   to‘lovlarining   YAIMga
nisbati  ayrim  yillarda 2–3 foizgacha yetgan holatlar kuzatilgan.     Sug‘urta bozori
iqtisodiyotda   kapitalning   uzoq   muddatli   jamg‘arilishiga   xizmat   qiladi.   Hayot
sug‘urtasi   va   pensiya   sug‘urtasi   orqali   shakllanadigan   mablag‘lar   uzoq   muddatli
investitsion resurslar sifatida fond bozoriga yo‘naltiriladi. Natijada sug‘urta bozori
fond   bozorining   institutsional   investorlari   sifatida   chiqish   qiladi   va   kapital
bozorining   chuqurlashuviga   yordam   beradi.     Sug‘urta   bozorining   moliya
bozoridagi   o‘ziga   xos   statistik   indikatorlari   Sug‘urta   bozori   moliya   bozorining
boshqa   segmentlaridan   farqli   ravishda   maxsus   statistik   ko‘rsatkichlar   orqali
baholanadi.   Jumladan,   penetratsiya   koeffitsiyenti   (sug‘urta   mukofotlarining
YAIMdagi   ulushi)   va   sug‘urta   zichligi   (jon   boshiga   sug‘urta   mukofoti)   xalqaro
taqqoslashda   asosiy   indikatorlar   hisoblanadi.   Ushbu   ko‘rsatkichlar   yordamida
mamlakatlar sug‘urta bozorining rivojlanish darajasi aniqlanadi.   Bundan tashqari,
sug‘urta   bozorida   zararlilik   koeffitsiyenti   (sug‘urta   to‘lovlarining   sug‘urta
5 mukofotlariga   nisbati)   muhim   statistik   ko‘rsatkich   hisoblanadi.   Rivojlangan
sug‘urta bozorlarida ushbu ko‘rsatkich o‘rtacha 60–70 foiz atrofida bo‘lib, sug‘urta
kompaniyalari   faoliyatining   moliyaviy   barqarorligini   ifodalaydi.   O‘zbekiston
sug‘urta   bozorida   mazkur   ko‘rsatkich   so‘nggi   yillarda   38–45   foiz   oralig‘ida
shakllangan   bo‘lib,   bu   sug‘urta   bozorining   hali   yetarli   darajada
rivojlanmaganligidan   dalolat   beradi.   Sug‘urta   bozorining   moliya   bozori   bilan
integratsiyalashuv   darajasi .   Sug‘urta   bozorining   moliya   bozori   bilan
integratsiyalashuvi   moliyaviy   tizim   barqarorligining   muhim   mezonlaridan   biri
hisoblanadi. Sug‘urta kompaniyalarining aktivlari hajmi YAIMga nisbatan yuqori
bo‘lgan   davlatlarda   moliya   bozori   yanada   chuqurlashgan   bo‘ladi.   Masalan,
rivojlangan mamlakatlarda sug‘urta kompaniyalari aktivlarining YAIMdagi ulushi
70–100 foiz atrofida bo‘lsa, O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 2024 yil holatiga ko‘ra
taxminan   8–10   foizni   tashkil   etadi.     Sug‘urta   bozori   bank   sektori   bilan   o‘zaro
aloqada risklarni transfer qilish va kreditlarni sug‘urtalash orqali moliya bozorining
barqarorligini   oshiradi.   Kredit   sug‘urtasi,   eksport   sug‘urtasi   va   investitsiya
sug‘urtasi   mexanizmlari   bank   kreditlash   hajmining   kengayishiga   va   tadbirkorlik
faoliyatining   faollashuviga   xizmat   qiladi .   2021-   yil   uchun   respublika   bo‘yicha
sug‘urta   tashkilotlari   faoliyatining   asosiy   ko‘rsatkichlari.     O‘zbekiston   sug‘urta
bozori ko‘rsatkichlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, mamlakatda sug‘urta tizimi miqyos
jihatidan   keng,   biroq   mazmunan   hali   to‘liq   shakllanib   ulgurmagan.   Tuzilgan
shartnomalar   sonining   juda   yuqoriligi   sug‘urta   xizmatlariga   talab   mavjudligini
bildiradi,   ammo   sug‘urta   summalari   va   to‘lovlar   ulushi   o‘rtasidagi   katta   tafovut
sug‘urtaning   asosan   ehtiyot   chorasi   sifatida   qabul   qilinayotganini   ko‘rsatadi.
Bozorda   ixtiyoriy   sug‘urtaning   ustunligi   aholining   va   xo‘jalik   subyektlarining
moliyaviy   xatarlarni   ongli   ravishda   boshqarishga   bo‘lgan   intilishi
kuchayayotganidan   dalolat   beradi.   Shu   bilan   birga,   hayotni   sug‘urtalash   bo‘yicha
shartnomalar sonining kamligi aholining uzoq muddatli moliyaviy rejalashtirishga
bo‘lgan   ishonchi   yetarli   darajada   shakllanmaganini   anglatadi,   garchi   bu
yo’nalishda
6 Jadval-1.   2021-   yil   uchun   respublika   bo‘yicha   sug‘urta   tashkilotlari   faoliyatining
asosiy ko‘rsatkichlari
7 sug‘urta   summalari   va   to‘lovlar   hajmi   katta   bo‘lsa-da.   Umumiy   sug‘urta
tarmoqlari,   xususan   transport,   mol-mulk   va   fuqarolik   javobgarligi   sug‘urtasi
bozorning   asosiy   qismini   tashkil   etib,   iqtisodiy   faollik   va   mulkiy   munosabatlar
kengayib   borayotganini   aks   ettiradi.  Yuridik   shaxslar   sug‘urta   bozorida   yetakchi
o‘rinni   egallab,   yirik   risklarni   sug‘urtalash   orqali   tizim   barqarorligini
ta’minlamoqda,   jismoniy   shaxslar   ishtiroki   esa   nisbatan   past   bo‘lib   qolmoqda.
Umuman olganda, O‘zbekiston sug‘urta bozori moliyaviy jihatdan barqaror, biroq
aholining   sug‘urta   madaniyatini   oshirish,   hayot   sug‘urtasini   ommalashtirish   va
sug‘urta   xizmatlarining   haqiqiy   himoya   funksiyasini   kuchaytirish   orqali   uning
iqtisodiyotdagi rolini yanada mustahkamlash zarur.
1.2. Sug‘urta bozorini statistik o‘rganish usullari va asosiy ko‘rsatkichlari
Sug‘urta   bozorini   chuqur   tahlil   qilish   statistik   usullarsiz   mumkin   emas.   Moliya
bozori   statistikasi   fanida   sug‘urta   bozorini   baholashda   mutlaq,   nisbiy   va   o‘rtacha
ko‘rsatkichlardan,   shuningdek,   dinamik   qatorlar,   indekslar   va   taqqoslash
usullaridan   keng   foydalaniladi.
      Sug‘urta   bozorining   asosiy   statistik   ko‘rsatkichlari   quyidagilardan   iborat.
Birinchidan,   sug‘urta   mukofotlari   hajmi.   Ushbu   ko‘rsatkich   sug‘urta
kompaniyalari   tomonidan   yig‘ilgan   jami   pul   mablag‘larini   ifodalaydi   va   bozor
hajmini   aniqlashda   asosiy   mezon   hisoblanadi.   Masalan,   jahon   sug‘urta   bozorida
2024   yilda   jami   sug‘urta   mukofotlari   hajmi   7,2   trillion   AQSh   dollaridan   oshgan.
        Ikkinchidan,   sug‘urta   to‘lovlari   hajmi.   Bu   ko‘rsatkich   sug‘urta   hodisalari   yuz
berganda   sug‘urtalanuvchilarga   to‘langan   mablag‘lar   miqdorini   ifodalaydi.
Sug‘urta   to‘lovlari   sug‘urta   tizimining   ishonchlilik   darajasini   ko‘rsatadi.
        Uchinchidan,   sug‘urta   mukofotlarining   YAIMdagi   ulushi.   Ushbu   ko‘rsatkich
sug‘urta   bozorining   mamlakat   iqtisodiyotidagi   o‘rnini   aniqlash   imkonini   beradi.
O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 2024 yilda taxminan 1,2 foizni tashkil etgan bo‘lsa,
rivojlangan   mamlakatlarda   8–12   foiz   atrofida   bo‘ladi.
        To‘rtinchidan,   jon   boshiga   to‘g‘ri   keladigan   sug‘urta   mukofoti.   Ushbu
8 ko‘rsatkich aholi sug‘urta xizmatlaridan foydalanish darajasini baholashda muhim
ahamiyatga ega. 2024 yilda O‘zbekistonda jon boshiga sug‘urta mukofoti o‘rtacha
42   AQSh   dollarini   tashkil   etgan   bo‘lsa,   AQShda   bu   ko‘rsatkich   8   500   dollar,
Germaniyada   4   800   dollar   atrofidagi   ijobiy   hamda   samarali   ko’rsatgich   bo‘lgan.
       Sug‘urta bozorini  statistik  tahlil  qilishda o‘sish  sur’atlari, tarkibiy tahlil, trend
tahlili   va   indeks   usullaridan   foydalaniladi.   Ushbu   usullar   sug‘urta   bozorining
rivojlanish   dinamikasini   aniqlash   va   prognozlar   tuzish   imkonini   beradi.
Sug‘urta   bozorini   statistik   o‘rganish   moliya   bozori   statistikasi   fanining   eng
murakkab yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi, chunki sug‘urta faoliyati ehtimollik va
noaniqlik   sharoitida   amalga   oshiriladi.   Statistik   tahlil   sug‘urta   bozorining   hajmi,
tarkibi, rivojlanish sur’atlari va moliyaviy barqarorligini aniqlashga xizmat qiladi.
Sug‘urta   bozorini   o‘rganishda   umumiy   statistik   kuzatuv,   tanlanma   kuzatuv   va
ma’muriy   hisobot   ma’lumotlari   asosiy   axborot   manbai   hisoblanadi.   Sug‘urta
kompaniyalarining   moliyaviy   hisobotlari   asosida   yig‘ilgan   ma’lumotlar
agregatsiya   qilinib,   makroiqtisodiy   darajada   tahlil   qilinadi.   Ushbu   jarayonda
ma’lumotlarning   ishonchliligi   va   taqqoslanishini   ta’minlash   muhim   ahamiyatga
ega   bo‘lib,   xalqaro   statistik   standartlarga   to`g`ri   keladigan   tartibda   moslashtirish
talab   etiladi.
          Sug‘urta   bozorining   asosiy   statistik   ko‘rsatkichlari   tizimi   murakkab   va   ko‘p
qirrali   bo‘lib,   u   bozor   faoliyatining   turli   jihatlarini   aks   ettiradi.   Sug‘urta
mukofotlari hajmi sug‘urta bozorining umumiy moliyaviy salohiyatini ifodalovchi
asosiy ko‘rsatkich hisoblanadi va uning dinamikasi bozorning o‘sish yoki pasayish
tendensiyalarini   aniqlash   imkonini   beradi.   Sug‘urta   to‘lovlari   hajmi   sug‘urta
tizimining   amaliy   samaradorligini   ko‘rsatadi   hamda   sug‘urtalanuvchilar
manfaatlari   qanchalik   himoyalanayotganini   aks   ettiradi.   Ushbu   ikki   ko‘rsatkich
o‘rtasidagi nisbat orqali zararlilik darajasi aniqlanib, sug‘urta bozorining moliyaviy
muvozanati   baholanadi.
        Sug‘urta   bozorini   statistik   tahlil   qilishda   nisbiy   ko‘rsatkichlar   muhim   o‘rin
egallaydi.   Sug‘urta   mukofotlarining   yalpi   ichki   mahsulotdagi   ulushi   sug‘urta
bozorining mamlakat  iqtisodiyotidagi  o‘rnini aniqlash imkonini beradi va xalqaro
9 taqqoslashlarda   asosiy   mezon   sifatida   qo‘llaniladi.   Jon   boshiga   to‘g‘ri   keladigan
sug‘urta   mukofoti   aholining   sug‘urta   xizmatlaridan   foydalanish   darajasi   va
sug‘urta madaniyatining shakllanganlik darajasini ifodalaydi. Ushbu ko‘rsatkichlar
yordamida sug‘urta bozorining rivojlanish darajasi aniqlanadi hamda mamlakatlar
o‘rtasida   taba   darajasidan   kelib   chiqib   solishtirma   tahlil   amalga   oshiriladi.
        Sug‘urta   bozorini   chuqurroq   statistik   o‘rganishda   ehtimollik   asosidagi   usullar
keng   qo‘llaniladi.   Sug‘urta   hodisalarining   yuz   berish   chastotasi   va   zarar   hajmi
statistik   taqsimotlar   yordamida   baholanadi.   Hodisalar   sonini   modellashtirishda
Poisson taqsimoti, zarar miqdorini aniqlashda esa lognormal va gamma taqsimotlar
qo‘llaniladi.   Ushbu   modellar   sug‘urta   portfelidagi   risk   darajasini   aniqlash   va
sug‘urta   tariflarini   asoslash   imkonini   beradi.   Statistik   modellashtirish   natijasida
kutilayotgan   zarar,   maksimal   ehtimoliy   zarar   va   ekstremal   risklar   aniqlanadi,   bu
esa   sug‘urta   kompaniyalarining   moliyaviy   barqarorligini   ta’minlashda   muhim
ahamiyat   kasb   etadi   va   moliyaviy   barqarorlik   muntazam   nazorat   ostida   bo’ladi.
  Sug‘urta   bozorini   statistik   baholashda   aktuariy   ko‘rsatkichlar   alohida
ahamiyatga   ega.   Aktuariy   statistikasi   sug‘urta   tariflarini   shakllantirish,   texnik   va
matematik   rezervlarni   hisoblash   hamda   uzoq   muddatli   majburiyatlarni   baholash
uchun   qo‘llaniladi.   Hayot   sug‘urtasi   bo‘yicha   statistik   tahlilda   demografik
jarayonlar, o‘lim va tiriklik koeffitsiyentlari, aholi yosh tarkibi va umr davomiyligi
asosiy   omillar   sifatida   hisobga   olinadi.   Aktuar   rezervlar   sug‘urta
kompaniyalarining   kelgusidagi   to‘lov   majburiyatlarini   bajarish   qobiliyatini
ifodalaydi va sug‘urta bozorining uzoq muddatli barqarorligini baholash imkonini
beradi.
  Sug‘urta   bozorining   statistik   tahlilida   moliyaviy   barqarorlik   indikatorlari
ham   muhim   o‘rin   tutadi.   Kapital   yetarliligi   darajasi   sug‘urta   kompaniyalarining
kutilmagan   zararlarni   qoplash   imkoniyatini   ko‘rsatadi.   Texnik   rezervlar   bilan
ta’minlanganlik darajasi sug‘urta majburiyatlarining qanchalik ishonchli moliyaviy
manbalar   bilan   qoplanganligini   ifodalaydi.   Investitsiya   faoliyati   natijalarini
baholash  orqali  sug‘urta kompaniyalarining  aktivlarini   joylashtirish  samaradorligi
aniqlanadi.   Xalqaro   amaliyotda   ushbu   ko‘rsatkichlar   asosida   sug‘urta   bozorining
10 barqarorligi   baholanadi   va   davlat   nazorati   amalga   oshiriladi.
  Sug‘urta bozorini o‘rganishda statistik indekslar muhim ahamiyat kasb etadi.
Sug‘urta   mukofotlari   va   sug‘urta   to‘lovlari   bo‘yicha   individual   va   umumiy
indekslar   hisoblanib,   inflyatsiya   ta’siridan   xoli   real   o‘sish   aniqlanadi.   Dinamik
qatorlar   yordamida   sug‘urta   bozorining   uzoq   muddatli   rivojlanish   tendensiyalari
aniqlanadi   va   strukturaviy   o‘zgarishlar   tahlil   qilinadi.   Bundan   tashqari,
korrelyatsiya va regressiya tahlili orqali sug‘urta bozorining rivojlanishi bilan yalpi
ichki   mahsulot,   aholi   daromadlari   va   moliyaviy   sektor   faolligi   o‘rtasidagi
bog‘liqlik   statistik   jihatdan   aniqlanadi.
  Sug‘urta bozorini  prognozlashda statistik modellar  keng qo‘llaniladi. Trend
tahlili,   harakatlanuvchi   o‘rtachalar   va   eksponensial   silliqlash   usullari   sug‘urta
mukofotlari   va   sug‘urta   to‘lovlarining   kelgusi   davrdagi   hajmini   bashorat   qilish
imkonini   beradi.   Stsenariy   tahlili   va   stress-testlar   yordamida   makroiqtisodiy
beqarorlik,   inflyatsiya   o‘sishi   yoki   yirik   sug‘urta   hodisalari   sug‘urta   bozoriga
qanday   ta’sir   ko‘rsatishi   baholanadi.   Ushbu   statistik   usullar   sug‘urta   bozorining
barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.
    Quyida   sug‘urta   riskini   chuqur   baholash,   samaradorlik,   barqarorlik   va
kapital yetarliligini ko‘rsatadigan formulalar:
1. Sug‘urta   kompaniyasining   faqat   real   riskni   qoplaydigan   minimal   tarifini
aniqlash.
   NP  – sof sug‘urta tarifi
   p ᵢ  – i-hodisaning yuz berish ehtimoli
   L ᵢ  – i-hodisa bo‘yicha zarar miqdori
   n  – ehtimoliy sug‘urta hodisalari soni
11 2. Variatsiya koeffitsienti orqali riskni o‘lchash
   CV  – risk darajasi koeffitsienti
   Var(X)  –  zarar dispersiyasi
   E(X)  –  kutilayotgan zarar (matematik kutilma)
Risk darajasi:
 CV < 0.1 – past risk
 CV > 0.3 – yuqori risk
3.Value at Risk (VaR) – ekstremal risk formulasi
   VaRₐ  – berilgan ishonch darajasidagi maksimal zarar
   μ  – o‘rtacha zarar
   σ  – standart og‘ish
   z	
ₐ  – normal taqsimot kvantili (masalan, 99%)
1.3.   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorining   shakllanishi,   rivojlanish   bosqichlari   va
statistik tahlili
O‘zbekiston   sug‘urta   bozori   mustaqillikdan   so‘ng   bosqichma-bosqich   shakllandi.
1990-yillarda   sug‘urta   faoliyati   asosan   davlat   sug‘urta   tashkilotlari   tomonidan
12 amalga   oshirilgan   bo‘lsa,   2000-yillardan   boshlab   xususiy   sug‘urta   kompaniyalari
faoliyati kengaya boshladi.
Rasm-1.   2020-2021-   yillar   uchun   respublika   bo‘yicha   sug‘urta   tashkilotlari
faoliyatining   asosiy   ko‘satkichlari:       2021-yilda   tuzilgan   sug‘urta   shartnomalari
soni 6841,3 ming dona bo‘lib, 2020-yilga nisbatan 900,2 ming dona ko‘p. Shu yil
ichida ixtiyoriy sug‘urta shartnomalari 2964,2 ming dona (2020-yilga nisbatan 461
ming   dona   ko‘p),   majburiy   sug‘urta   shartnomalari   esa   3877,1   ming   dona   (2020-
yilga   nisbatan   439,2   ming   dona   ko‘p)   tashkil   etdi.   Bu   o‘sish   sug‘urta   bozori
faoliyatining kengayayotganini, aholining sug‘urta xizmatlariga bo‘lgan talabining
ortayotganini ko‘rsatadi. Ixtiyoriy sug‘urta shartnomalarining o‘sishi aholining o‘z
xohishiga   ko‘ra   sug‘urta   xizmatlaridan   foydalanish   darajasining   oshganligini
bildiradi, majburiy sug‘urta shartnomalarining o‘sishi esa davlat tartibga solishi va
qonuniy   majburiyatlar   ta’sirida   amalga   oshganini   ko‘rsatadi.
  2020–2024   yillar   davomida   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorida   barqaror   o‘sish
kuzatildi. Jumladan, sug‘urta mukofotlari hajmi: 2020 yilda – 6,2 trln so‘m, 2021
yilda   –   8,1   trln   so‘m,   2022   yilda   –   10,3   trln   so‘m,   2023   yilda   –   12,6   trln   so‘m,
2024   yilda   –   14,8   trln   so‘m.   Sug‘urta   to‘lovlari   hajmi   esa:   2020   yilda   –   2,1   trln
13 so‘m, 2021 yilda – 2,9 trln so‘m, 2022 yilda – 3,8 trln so‘m, 2023 yilda – 4,9 trln
so‘m, 2024 yilda – 5,6 trln so‘m. Mazkur davrda sug‘urta mukofotlarining o‘rtacha
yillik o‘sish sur’ati 23–25 foizni tashkil etdi. Sug‘urta kompaniyalari soni 2024 yil
holatiga   ko‘ra   35   ta   bo‘lib,   shundan   5   tasi   hayot   sug‘urtasi   bilan   shug‘ullanadi.
Hayot   sug‘urtasi   segmentining   umumiy   sug‘urta   mukofotlaridagi   ulushi   2020
yildagi 8 foizdan 2024 yilda 18 foizga yetdi. Sug‘urta mukofotlarining YAIMdagi
ulushi 2020 yilda 0,9 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2024 yilga kelib 1,2 foizga yetdi.
Bu ko‘rsatkich sug‘urta bozorining rivojlanayotganligini ko‘rsatadi, biroq xalqaro
standartlar bilan solishtirganda hali past darajada qolmoqda. O‘zbekiston sug‘urta
bozorining   asosiy   muammolari   qatoriga   sug‘urta   madaniyatining   yetarli   darajada
shakllanmaganligi,   aholi   daromadlarining   cheklanganligi,   sug‘urta   mahsulotlari
diversifikatsiyasining   pastligi   va   raqamli   sug‘urta   xizmatlarining   yetarlicha
rivojlanmaganligini   kiritish   mumkin.
  O‘zbekiston   sug‘urta   bozori   mustaqillikdan   so‘ng   bozor   iqtisodiyoti
sharoitida   shakllana   boshladi.   1990-yillarning   boshida   sug‘urta   faoliyati   asosan
davlat   monopoliyasi   shaklida   amalga   oshirilgan,   sug‘urta   xizmatlari   davlat
sug‘urta   kompaniyalari   orqali   taqdim   etilgan.  Shu   davrda   sug‘urta  xizmatlarining
hajmi   cheklangan   bo‘lib,   asosan   majburiy   sug‘urta   turlari   (transport   vositalari,
mehnatni   muhofaza   qilish)   orqali   amalga   oshirilgan.   1994–1998   yillarda   bozor
liberalizatsiyasi   jarayoni   boshlanib,   xususiy   sug‘urta   kompaniyalariga   ruxsat
berildi   va   bu   sug‘urta   segmentining   diversifikatsiyasi   uchun   asos   yaratdi.
2000-yillarning   boshida   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorida   huquqiy   bazaning
shakllanishi muhim bosqichni tashkil etdi. “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”gi qonun
(2003   yil)   qabul   qilinishi   bozor   ishtirokchilari   va   sug‘urta   xizmatlarining   sifatini
tartibga   solish   imkonini   berdi.   Shu   davrda   majburiy   va   ixtiyoriy   sug‘urta
segmentlari aniq ajralib, sug‘urta kompaniyalari faoliyati uchun kapital talablarini
belgilash   va   moliyaviy   hisobotlarni   tartibga   solish   mexanizmi   joriy   etildi.
2010-yillarda sug‘urta bozori rivojida raqamli transformatsiya bosqichi boshlandi.
Elektron   sug‘urta   polislarining   joriy   etilishi,   onlayn   sug‘urta   xizmatlari   va   mobil
ilovalar orqali sug‘urta xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlari oshdi. Shu davrda
14 hayot   sug‘urtasi   segmentining   ulushi   oshdi   va   sug‘urta   bozorida   raqobat
muhitining   rivojlanishi   kuzatildi.   Sug‘urta   bozorining   statistik   tahlili   so‘nggi
yillarda yanada chuqurlashdi. 2020–2024 yillarda O‘zbekiston sug‘urta bozoridagi
asosiy   ko‘rsatkichlar  quyidagicha   o‘zgarish   ko‘rsatdi.  Sug‘urta  mukofotlari  hajmi
2020 yilda 6,2 trln so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, 2024 yilga kelib 14,8 trln so‘mga
yetdi,   o‘rtacha   yillik   o‘sish   sur’ati   23–25   foizni   tashkil   etdi.   Sug‘urta   to‘lovlari
hajmi  2020 yilda 2,1 trln so‘m  bo‘lib, 2024 yilda  5,6 trln so‘mga yetdi. Sug‘urta
mukofotlarining  YAIMdagi   ulushi   2020   yilda   0,9   foiz   bo‘lgan   bo‘lsa,   2024   yilda
1,2 foizga yetdi. Shu bilan birga, jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofoti
2020 yilda 38 AQSh dollari bo‘lgan bo‘lsa, 2024 yilda 42 dollarga yetdi. Sug‘urta
bozorining rivojlanishida struktural o‘zgarishlar  ham kuzatiladi. 2024 yil  holatiga
sug‘urta kompaniyalari soni  35 taga yetgan, shundan 5 tasi hayot sug‘urtasi  bilan
shug‘ullanadi.   Hayot   sug‘urtasi   segmentining   umumiy   sug‘urta   mukofotlaridagi
ulushi 2020 yildagi 8 foizdan 2024 yilda 18 foizga oshdi. Bu tendensiya aholining
moliyaviy  barqarorligi   va   uzoq   muddatli   investitsiyalarga   qiziqishining   oshganini
ko‘rsatadi.
  Bozorni   yanada   chuqurroq   tahlil   qilishda   xavf   ko‘rsatkichlari   va   zararlilik
koeffitsiyenti   muhim   ahamiyatga   ega.   Sug‘urta   to‘lovlarining   sug‘urta
mukofotlariga   nisbati   (Loss   Ratio)   2024   yilda   38–45   foiz   oralig‘ida   bo‘lib,   bu
sug‘urta   bozorining   hali   rivojlanish   bosqichida   ekanligini   ko‘rsatadi.   Rivojlangan
mamlakatlarda ushbu ko‘rsatkich o‘rtacha 60–70 foizni tashkil etadi. Shuningdek,
sug‘urta   bozorining   investitsion   faolligi   ham   muhim   statistik   ko‘rsatkich
hisoblanadi,   chunki   sug‘urta   kompaniyalari   yig‘ilgan   mukofotlar   hisobidan   uzoq
muddatli   moliyaviy   instrumentlarga   mablag‘   yo‘naltiradi.   O‘zbekiston   sug‘urta
bozorida   raqamli   sug‘urta   xizmatlarining   rivojlanishi   ham   statistik   tahlil   uchun
yangi imkoniyatlar yaratadi. Elektron polislar, onlayn sug‘urta portallari va mobil
ilovalar   orqali   yig‘ilgan   ma’lumotlar   asosida   bozorning   real   vaqtli   dinamikasi   va
segmentlar   bo‘yicha   tahlilini   amalga   oshirish   mumkin.   Bu   esa   sug‘urta
kompaniyalari   va   davlat   organlariga   qaror   qabul   qilishda   aniqroq   va   ishonchli
ma’lumotlar   taqdim   etadi.   Shuningdek,   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorida   xalqaro
15 standartlar   bilan   taqqoslash   imkonini   beruvchi   ko‘rsatkichlar   ham   mavjud.
Penetratsiya   (sug‘urta   mukofotlarining   YAIMga   nisbati),   zichlik   (jon   boshiga
sug‘urta   mukofoti),   zararlilik   koeffitsiyenti   va   kapital   yetarliligi   darajasi   xalqaro
statistik   tahlil   uchun   asos   bo‘ladi.   Bu   ko‘rsatkichlar   yordamida   O‘zbekiston
bozorining   rivojlanish   darajasi   va   global   bozor   bilan   integratsiyalashuv   darajasi
aniqlanadi.
  Natijada,   O‘zbekiston   sug‘urta   bozori   shakllanish   bosqichidan   raqamli   va
diversifikatsiyalashgan   bozor   rivojlanish   bosqichiga   o‘tmoqda,   lekin   xalqaro
standartlar   bilan   solishtirganda   bozor   hali   rivojlanishning   boshlang‘ich   yoki   o‘rta
darajasida   qolmoqda.   Shu   bilan   birga,   statistik   tahlil   imkoniyatlari   bozorni
prognozlash, xavflarni baholash va barqarorlikni ta’minlash uchun kengaymoqda.
16 II   BOB.   O‘ZBEKISTON   SUG‘URTA   BOZORINING   HOZIRGI
HOLATI VA STATISTIK TAHLILI
2.1. O‘zbekistonda sug‘urta bozorining asosiy statistik ko‘rsatkichlari tahlili.
O‘zbekiston   sug‘urta   bozori   so‘nggi   yillarda   barqaror   o‘sish
ko‘rsatkichlariga   ega   bo‘lib,   2024   yilda   umumiy   sug‘urta   mukofotlari   hajmi
taxminan 9,8 trillion so‘mni tashkil etgan, bu esa 2023 yilga nisbatan 21 % o‘sishni
anglatadi.   Shu   yili   sug‘urta   to‘lovlari   jami   2,2   trillion   so‘m   darajasiga   yetgan
bo‘lib,   oldingi   yilga   nisbatan   9	
 %   o‘sish   qayd   etilgan.   Sug‘urta   kompaniyalari
umumiy   aktivlari   hajmi   11,8   trillion   so‘mga   yetib,   2024   yilda   24,9	
 %   o‘sish
ko‘rsatgan. Sug‘urta shartnomalari soni taxminan 10 millionta ni tashkil qilgan, bu
sug‘urta   xizmatlariga   talabning   ortayotganini   ko‘rsatadi.   Sug‘urta   bozorida   hayot
bo‘lmagan   (non-life)   sug‘urta   turlari   umumiy   mukofotlarning   98	
 %   dan   ortig‘ini
egallaydi,   hayot   sug‘urtasi   esa   qisqa   ulushni   tashkil   etadi   —   taxminan   2,45	
 %
bozor   portfeliga   to‘g‘ri   keladi.   Shu   bilan   birga,   bozor   rahbarlari   ro‘yxatida  Apex
Insurance,   O‘zbekinvest   va   Kafolat   sug‘urta   kompaniyalari   yetakchi   o‘rinlarni
egallaydi.   Ushbu   ko‘rsatkichlar   bozorning   struktura   jihatidan   an’anaviy   bo‘lib,
hayot bo‘lmagan sug‘urtalar hali ham dominanta ekanligini ko‘rsatadi. 
Rasm-2.   Umumiy   sug'urta   bozorining   tuzilishi.   Axco   global   statistika
ma’lumotlari asosida
17    Sug‘urta bozorida kompaniyalar soni 2024 yil yakuni bo‘yicha 35 ta bo‘lib,
shundan   hayot   sug‘urtasi   bilan   shug‘ullanuvchi   kompaniyalar   soni   5   taga   yetdi.
Sug‘urta   kompaniyalari   faoliyatining   asosini   autotransport,   mulk,   kredit
sug‘urtalari   tashkil   etadi.   2024   yilning   dastlabki   uch   choragi   statistik
ma’lumotlariga   ko‘ra,   bozorning   o‘sish   sur’ati   18,64 %ni   tashkil   etib,   jami   7,01
trillion   so‘m   sug‘urta   mukofotlari   yig‘ilgan;   bu   yozgi   ma’lumotlar   sug‘urta
faoliyatining davom etayotgan o‘sish dinamikasini aks ettiradi.
  O‘zbekiston   sug‘urta   bozori   rivojlanishida   hududlar   kesimida   ham   ijobiy
siljishlar   kuzatilmoqda,   xususan   Toshkent   shahri   va   Toshkent   viloyati   umumiy
sug‘urta mukofotlarining qariyb 45 foizini shakllantiradi, bu hududlarda biznes va
sanoat faoliyatining yuqoriligi bilan izohlanadi. Aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan
sug‘urta mukofotlari hajmi 2024 yilda o‘rtacha 270 ming so‘m atrofida bo‘lib, bu
ko‘rsatkich   so‘nggi   besh   yil   davomida   deyarli   ikki   barobarga   oshgan.   Sug‘urta
bozorida   raqamlashtirish   jarayonlari   ham   jadallashib,   elektron   sug‘urta
polislarining   ulushi   30   foizdan   oshdi,   onlayn   sotuvlar   ayniqsa   avtosug‘urta   va
sayohat sug‘urtasi yo‘nalishlarida keng tarqaldi. Qayta sug‘urtalash bozorida ham
faollik  ortib,  mahalliy kompaniyalar   xalqaro  qayta  sug‘urtalash  tashkilotlari   bilan
hamkorlikni   kuchaytirmoqda.   Sug‘urta   to‘lovlari   va   mukofotlar   nisbati   barqaror
bo‘lib,   bu   kompaniyalar   moliyaviy   barqarorligining   saqlanayotganini   ko‘rsatadi.
Davlat   tomonidan   sug‘urta   sohasini   tartibga   solish   va   nazorat   qilish
mexanizmlarining kuchaytirilishi, jumladan Soliq va bojxona imtiyozlari, majburiy
sug‘urta   turlarini   kengaytirish   bozor   ishtirokchilari   faolligiga   ijobiy   ta’sir
ko‘rsatmoqda.   Umuman   olganda,   ushbu   qo‘shimcha   ko‘rsatkichlar   O‘zbekiston
sug‘urta bozori bosqichma-bosqich chuqurlashib borayotganini va kelgusida hayot
sug‘urtasi   hamda   uzoq   muddatli   sug‘urta   mahsulotlarining   ulushi   oshishi   uchun
salohiyat mavjud ekanini ko‘rsatadi. 
Rasm-3. Sug‘urta tashkilotlarining investitsiyalari (2024-yil yanvar-mart)
18     2024-yil   birinchi   kvartali   holatiga   sug‘urta   kompaniyalaring   umumiy   ustav
kapitali   2.327   trln.   ni   tashkil   etgan   va  sug‘urta   kompaniyalarining   investitsiyalari
6.1   trln.   somni   tashkil   etgan.   2024-yil   yanvar-mart   oylaridagi   sug‘urta
kompaniyalarini investitsiyalaring 66 foizi depozitlar hissasiga, 22% esa qimmatli
qog‘ozlar   qolgan   investitsiyalar   esa   ko’chmas   mulk,   tashkilotlar   ustav   fondidagi
ulushi va boshqa investitsiyalar hissasiga to‘g‘ri kelgan.
   Sug‘urta   bozorida   investitsiya   faoliyati   ham   kengayib   bormoqda,   sug‘urta
kompaniyalari vaqtincha bo‘sh mablag‘larini asosan davlat qimmatli qog‘ozlari va
bank   depozitlariga   yo‘naltirmoqda,   bu   esa   moliyaviy   xavflarni   kamaytirishga
xizmat qiladi. 2024 yilda sug‘urta kompaniyalarining ustav kapitali umumiy hajmi
4 trillion so‘mdan oshib, oldingi yilga nisbatan sezilarli o‘sish qayd etildi. Bozorda
majburiy   sug‘urta   turlari,   jumladan   transport   vositalari   egalari   fuqarolik
javobgarligini   sug‘urtalash   va   ish   beruvchining   fuqarolik   javobgarligi   sug‘urtasi
barqaror   talabga   ega   bo‘lib   qolmoqda.  Aholining   sug‘urta   madaniyati   asta-sekin
oshib   borayotgani   natijasida   jismoniy   shaxslar   ulushi   umumiy   sug‘urta
shartnomalarining   qariyb   60   foizini   tashkil   etmoqda.   Xorijiy   kapital   ishtirokidagi
sug‘urta   kompaniyalari   soni   ham   ko‘payib,   bu   sohada   raqobat   muhitining
kuchayishiga olib kelmoqda. Sug‘urta bozori uchun kadrlar salohiyati ham muhim
omil   bo‘lib,   2024   yilda   sug‘urta   sohasida   band   bo‘lgan   xodimlar   soni   15   ming
nafardan oshdi. Shuningdek, ekologik va qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi  yo‘nalishlari
sekin   bo‘lsa-da   rivojlanib,   davlat   qo‘llab-quvvatlovi   asosida   yangi   mahsulotlar
joriy   etilmoqda.   Bu   omillar   sug‘urta   bozorining   institutsional   va   funksional
jihatdan yanada takomillashib borayotganini ko‘rsatadi.
  O‘zbekiston   sug‘urta   bozori   mustaqillikdan   keyingi   davrda   bosqichma-
bosqich shakllanib, hozirgi kunda milliy moliya tizimining muhim tarkibiy qismiga
aylangan.   Dastlab   sug‘urta   xizmatlari   asosan   davlat   ishtirokidagi   kompaniyalar
orqali ko‘rsatilgan bo‘lsa, keyinchalik xususiy sektorning kirib kelishi bilan bozor
mexanizmlari   faol  ishlay   boshladi.  2017  yildan  so‘ng  amalga   oshirilgan  iqtisodiy
islohotlar   sug‘urta   bozorini   liberallashtirishga,   raqobatni   kuchaytirishga   va
xizmatlar   sifatini   oshirishga   xizmat   qildi.   Natijada   sug‘urta   mahsulotlari
assortimenti   kengayib,   sug‘urta   kompaniyalari   mijozlarga   moslashuvchan   va
innovatsion   yechimlarni   taklif   eta   boshladi.   Sug‘urta   bozorining   asosiy
ko‘rsatkichlaridan   biri   hisoblangan   sug‘urta   mukofotlarining   yalpi   ichki
mahsulotga   nisbati   hali   ham   past   darajada   qolmoqda,   biroq   bu   holat   bozorning
to‘yingan emasligini va kelajakda o‘sish imkoniyatlari yuqori ekanligini anglatadi.
2024 yil yakunlariga ko‘ra ushbu ko‘rsatkich 1,5 foiz atrofida shakllandi. Sug‘urta
bozorida   korporativ   sektor   yetakchi   o‘rinni   egallab   kelmoqda,   yirik   sanoat
korxonalari, qurilish kompaniyalari va moliya institutlari sug‘urta mukofotlarining
19 katta   qismini   shakllantirmoqda.   Shu   bilan   birga,   jismoniy   shaxslar   segmenti   ham
izchil   rivojlanib,   avtosug‘urta,   mulk   sug‘urtasi   va   sog‘liqni   sug‘urtalash   turlariga
talab   oshib   bormoqda.   Sug‘urta   tariflari   shakllanishida   xavf   darajasi,   sug‘urta
obyekti   qiymati   va   oldingi   zararlar   statistikasi   muhim   ahamiyat   kasb   etadi,   2024
yilda   raqobat   kuchayishi   natijasida   ayrim   sug‘urta   turlarida   tariflar   pasayishi
kuzatildi.   Sug‘urta   kompaniyalarining   moliyaviy   barqarorligini   ta’minlash
maqsadida   regulyator   tomonidan   ustav   kapitaliga   qo‘yiladigan   minimal   talablar
oshirildi,   bu   esa   bozorni   konsolidatsiyalash   jarayonini   tezlashtirdi.   Moliyaviy
jihatdan   kuchsiz   kompaniyalar   bozordan   chiqib   ketdi   yoki   yirik   sug‘urta
tashkilotlari   bilan   qo‘shilib   ketdi,   natijada   bozor   ishonchliligi   oshdi.   Qayta
sug‘urtalash   tizimi   sug‘urta   bozorining   muhim   mexanizmi   bo‘lib,   yirik   risklarni
boshqarishda hal qiluvchi rol o‘ynamoqda, ayniqsa energetika, transport va sanoat
obyektlari   sug‘urtasida   mahalliy   kompaniyalar   xalqaro   qayta   sug‘urtalash
bozorlariga   murojaat   qilmoqda.   Sug‘urta   to‘lovlarini   amalga   oshirish   jarayonida
shaffoflikni   oshirish   maqsadida   raqamli   texnologiyalar   keng   joriy   etildi,   elektron
da’volar,   masofaviy   baholash   va   onlayn   to‘lov   tizimlari   mijozlar   uchun   qulaylik
yaratmoqda.   Bank   sug‘urtasi   bozorda   muhim   savdo   kanali   sifatida   shakllanib,
kreditlar   bilan   bog‘liq   sug‘urta   mahsulotlari   orqali   mukofotlar   hajmi   oshmoqda.
Sug‘urta   kompaniyalari   investitsiya   faoliyatini   kengaytirib,   bo‘sh   mablag‘larni
asosan   davlat   qimmatli   qog‘ozlari   va   bank   depozitlariga   joylashtirmoqda,   bu   esa
daromadlilikni   ta’minlash   bilan   birga   xavflarni   kamaytiradi.   Sug‘urta   bozorida
mehnat   resurslari   salohiyati   ham   muhim   ahamiyatga   ega   bo‘lib,   sohada   malakali
kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash tizimi bosqichma-bosqich rivojlanmoqda.
Ijtimoiy   yo‘naltirilgan   sug‘urta   turlari,   jumladan   tibbiy   sug‘urta   va   baxtsiz
hodisalardan   sug‘urtalash   aholining   ijtimoiy   himoyasini   kuchaytirishga   xizmat
qilmoqda.   Qishloq   xo‘jaligi   sug‘urtasi   iqlim   xavflari   kuchayib   borayotgan
sharoitda   fermerlar   uchun   muhim   moliyaviy   himoya   vositasiga   aylanib,   davlat
tomonidan   qo‘llab-quvvatlanmoqda.   Sug‘urta   bozorining   hududlar   bo‘yicha
rivojlanishida   notekislik   mavjud   bo‘lib,   asosiy   sug‘urta   mukofotlari   Toshkent
shahri   va   sanoati   rivojlangan   hududlarda   to‘plangan,   biroq   hududiy   sug‘urta
infratuzilmasini kengaytirish bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Hayot
sug‘urtasi   segmenti   hozircha   bozorning   kichik   qismini   egallayotgan   bo‘lsa-da,
uzoq   muddatli   jamg‘arib   boriladigan   mahsulotlar   va   pensiya   sug‘urtasi   kelajakda
ushbu   yo‘nalishning   tez   sur’atlarda   o‘sishiga   zamin   yaratadi.   Umuman   olganda,
O‘zbekiston sug‘urta bozori sifat va miqdor jihatidan rivojlanish bosqichida bo‘lib,
institutsional islohotlar, raqamlashtirish va mahsulotlar diversifikatsiyasi bozorning
barqarorligini ta’minlab, uning iqtisodiy tizimdagi rolini yanada kuchaytiradi.
20 2.2. Sug‘urta mukofotlari va sug‘urta to‘lovlarining dinamik tahlili . 
Sug‘urta   mukofotlarining   yillik   ko‘rsatkichlari   bo‘yicha   dinamik   tahlil
bozorning   barqaror   o‘sayotganini   ko‘rsatadi.   Masalan,   2024   yilda   joriy   sug‘urta
mukofotlari hajmi  9,8 trillion so‘m bo‘lgan bo‘lsa, 2025 yilning birinchi  yarmida
sug‘urta   mukofotlari   jami   6,23   trillion   so‘m   ga   yetdi   va   bu   ko‘rsatkich   2024
yilning   mos   davriga   nisbatan   46 %   o‘sishni   ko‘rsatdi.   Bu   yirik   o‘sish   sug‘urta
bozorining   jadal   rivojlanayotgan   segmentlarini   tasdiqlaydi.   Hayot   sug‘urtasi
segmentida   esa  birinchi   yarim  yilda  yig‘ilgan  mukofotlar  384,22  milliard  so‘mga
yetib,   bu   segmentda   yillik   o‘sish   385,6	
 %   dan   ortiq   bo‘ldi,   bu   esa   hayot
sug‘urtasining tez sur’atda kengayayotganini ko‘rsatadi. 
Sug‘urta   to‘lovlari   ham   dinamik   o‘sishni   ko‘rsatadi:   2025   yilning   birinchi
yarmida   jami   sug‘urta   to‘lovlari   1,24   trillion   so‘m   ni   tashkil   etib,   bu   ko‘rsatkich
11,6	
 % o‘sish bilan o‘sdi. Umumiy sug‘urta segmentida to‘lovlar hajmi 1,18 trillion
so‘m   ni   tashkil   etib,   12,7	
 %   o‘sishni   ko‘rsatdi,   hayot   sug‘urtasida   esa   to‘lovlar
64,46 milliard so‘mga tushdi, bu esa bu segmentda to‘lovlar dinamikaning o‘ziga
xos xususiyatini anglatadi. 
2023   yil   yakuni   bo‘yicha   sug‘urta   mukofotlari   8,059,726   milliard   so‘mga
yetib, 2022 yilga nisbatan 29
 % o‘sish qayd etildi, biroq to‘lovlar 22	 % ga kamaydi,
bu   holat   ayniqsa   hayot   sug‘urtasi   segmentida   sezildi   —   unda   muayyan
qiyinchiliklar yuz berdi. 
Bu   statistik   ma’lumotlar   sug‘urta   bozorining   umumiy   o‘sish   sur’ati   ijobiy
bo‘lib,   biroq   hayot   sug‘urtasi   segmentida   sezilarli   o‘zgarishlar   yuz   berayotganini
ko‘rsatadi,   bu   esa   bozor   strukturasida   muvozanatni   qayta   ko‘rib   chiqishni   talab
qiladi.
Rasm-4. Sug‘urta to‘lovlarining mukofotlarga nisbati 
21     Sug‘urta   tashkilotlarining   to‘lovlari   kamayish   tendensiyasiga   ega   bo‘ldi.
Hayotni   ixtiyoriy   sug‘urta   qilishdagi   sug‘urta   to‘lovlarining   keskin   kamayishi
natijasida   2023-yilda   jami   sug‘urta   to‘lovlari   22   foizga   pasaydi   va   2   trln   so‘mni
tashkil   etdi.   Sug‘urta   to‘lovlari   asosan   umumiy   sug‘urta   tarmog‘idagi   ixtiyoriy
sug‘urta   shakliga   to‘g‘ri   kelgan   va   jami   sug‘urta   to‘lovlarining   66   foizini   tashkil
yetgan.
Sug‘urta   mukofotlari   va   sug‘urta   to‘lovlarining   dinamik   tahlili   sug‘urta
bozorining   real   moliyaviy   holatini   baholashda   eng   muhim   ko‘rsatkichlardan   biri
hisoblanadi,   chunki   aynan   ushbu   ko‘rsatkichlar   orqali   bozorning   o‘sish   sur’ati,
barqarorligi   va   risklarni   qoplash   qobiliyati   aniqlanadi.   So‘nggi   yillarda
O‘zbekiston sug‘urta bozorida sug‘urta mukofotlari  hajmining izchil  ortib borishi
sug‘urta   xizmatlariga   bo‘lgan   talabning   oshib   borayotganini,   aholi   va   biznes
subyektlarining   moliyaviy   xavflarni   sug‘urta   orqali   boshqarishga   bo‘lgan
munosabati o‘zgarayotganini ko‘rsatadi. Sug‘urta mukofotlari dinamikasi iqtisodiy
faollik   darajasi,   aholining   real   daromadlari,   kreditlash   hajmi,   investitsiya
loyihalarining   ko‘payishi   va   majburiy   sug‘urta   turlarining   kengayishi   bilan
chambarchas   bog‘liq   bo‘lib,   ushbu   omillar   bozor   hajmining   yilma-yil   kengayib
borishiga   sabab   bo‘lmoqda.   Sug‘urta   mukofotlarining   tarkibiy   tahlili   shuni
ko‘rsatadiki,   umumiy   sug‘urta   segmenti   hanuzgacha   yetakchi   bo‘lib   qolmoqda,
biroq hayot sug‘urtasi segmentida kuzatilayotgan keskin o‘sish bozor strukturasida
sifat   jihatidan   yangi   bosqich   boshlanayotganini   anglatadi.   Hayot   sug‘urtasida
mukofotlarning   tez   o‘sishi   uzoq   muddatli   jamg‘arib   boriladigan   mahsulotlarga
qiziqish   ortib   borayotgani,   shuningdek,   banklar   va   sug‘urta   kompaniyalari
o‘rtasidagi   integratsiya   jarayonlarining   kuchayishi   bilan   izohlanadi.   Sug‘urta
mukofotlarining   yillik   o‘sish   sur’atlari   tahlili   shuni   ko‘rsatadiki,   ayrim   yillarda
o‘sish   keskin   tezlashgan   bo‘lsa,   ayrim   davrlarda   nisbatan   sekinlashgan,   bu   esa
makroiqtisodiy   sharoitlar,   inflyatsiya   darajasi   va   moliyaviy   bozorlarning   umumiy
holati   bilan   bog‘liq.   Sug‘urta   to‘lovlari   dinamikasi   sug‘urta   kompaniyalarining
majburiyatlarni   bajarish   darajasini   aks   ettiruvchi   muhim   ko‘rsatkich   bo‘lib,
to‘lovlar   hajmining   oshib   borishi   bir   tomondan   sug‘urta   hodisalari   sonining
ko‘payganini,   ikkinchi   tomondan   esa   sug‘urta   tizimining   real   himoya   mexanizmi
sifatida   ishlayotganini   ko‘rsatadi.   To‘lovlar   va   mukofotlar   o‘rtasidagi   nisbat
sug‘urta   bozorida   risklarni   qay   darajada   muvozanatli   boshqarilayotganini
ifodalaydi,   ushbu   nisbatning   keskin   pasayishi   kompaniyalarning   qisqa   muddatli
foyda   olishga   intilayotganidan,   haddan   tashqari   oshishi   esa   moliyaviy
barqarorlikka   xavf   tug‘dirishidan   dalolat   beradi.   Sug‘urta   to‘lovlari   dinamikasida
umumiy   sug‘urta   segmenti   ustun   bo‘lib   qolayotgan   bo‘lsa-da,   hayot   sug‘urtasida
to‘lovlar   hajmining   nisbatan   pastligi   ushbu   segmentning   o‘ziga   xos   xususiyatlari,
22 ya’ni   uzoq   muddatli   shartnomalar   va   kechiktirilgan   to‘lov   mexanizmlari   bilan
izohlanadi.   Sug‘urta   to‘lovlarining   hududlar   kesimidagi   tahlili   sug‘urta   hodisalari
ko‘proq   iqtisodiy   faollik   yuqori   bo‘lgan   hududlarda   jamlanayotganini   ko‘rsatadi,
bu esa hududiy risklar va sug‘urta tariflarini qayta ko‘rib chiqish zaruratini yuzaga
keltiradi.   Sug‘urta   mukofotlari   va   to‘lovlarining   dinamik   o‘zgarishi   sug‘urta
kompaniyalarining   investitsiya   siyosatiga   ham   bevosita   ta’sir   ko‘rsatadi,   chunki
mukofotlar   hajmining   oshishi   investitsiya   uchun   ko‘proq   resurslar   shakllanishiga
olib   keladi.   Shu   bilan   birga,   to‘lovlar   hajmining   o‘sishi   likvidlikni   boshqarish
masalasini   dolzarb   qiladi.   Sug‘urta   bozorida   qayta   sug‘urtalash   mexanizmlaridan
foydalanish   to‘lovlar   dinamikasini   barqarorlashtirishda   muhim   rol   o‘ynaydi,
ayniqsa   yirik   zararlar   yuzaga   kelganda   qayta   sug‘urtalash   kompaniyalari   orqali
moliyaviy   yukning   taqsimlanishi   ta’minlanadi.   Sug‘urta   mukofotlari   va
to‘lovlarining uzoq muddatli dinamikasi tahlili shuni ko‘rsatadiki, bozor asta-sekin
miqdoriy   o‘sishdan   sifat   o‘sishiga   o‘tmoqda,   ya’ni   faqat   hajm   emas,   balki
mahsulotlar   sifati,   xizmat   ko‘rsatish   tezligi   va   shaffoflik   darajasi   ham
yaxshilanmoqda.   Raqamlashtirish   jarayonlari   sug‘urta   mukofotlarini   yig‘ish   va
to‘lovlarni   amalga   oshirish   jarayonlarini   soddalashtirib,   statistik   ma’lumotlarning
aniqligini oshirmoqda. Elektron polislar va onlayn da’vo tizimlari orqali to‘lovlar
tezroq amalga oshirilayotgani sug‘urta tizimiga bo‘lgan ishonchni kuchaytirmoqda.
Sug‘urta   mukofotlari   va   to‘lovlarining   tahlili   shuni   ham   ko‘rsatadiki,   majburiy
sug‘urta   turlari   bozor   barqarorligini   ta’minlovchi   asosiy   omillardan   biri   bo‘lib
qolmoqda,   chunki   ushbu   segmentda   mukofotlar   va   to‘lovlar   nisbati   nisbatan
prognoz   qilinadi.   Ixtiyoriy   sug‘urta   turlarida   esa   dinamik   o‘zgarishlar   keskinroq
bo‘lib,   bu   talabning   elastikligi   yuqori   ekanligini   ko‘rsatadi.   Sug‘urta   bozorida
mukofotlar   va   to‘lovlar   o‘rtasidagi   uzoq   muddatli   muvozanatni   saqlash   sug‘urta
kompaniyalarining   strategik   rejalashtirish   darajasiga   bog‘liq   bo‘lib,   noto‘g‘ri
baholangan   risklar   kelgusida   to‘lovlar   hajmining   keskin   oshishiga   olib   kelishi
mumkin.   Umuman   olganda,   sug‘urta   mukofotlari   va   sug‘urta   to‘lovlarining
dinamik tahlili O‘zbekiston sug‘urta bozorining rivojlanish tendensiyalarini chuqur
anglash   imkonini   berib,   bozorning   hozirgi   holati   ijobiy   bo‘lsa-da,   ayrim
segmentlarda,   ayniqsa   hayot   sug‘urtasida,   ehtiyotkorlik  bilan   muvozanatli   siyosat
yuritish   zarurligini   ko‘rsatadi,   bu   esa   kelgusida   sug‘urta   tizimining   barqaror   va
uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi.
2.3. Sug‘urta bozorining YAIMdagi  ulushi  va jon boshiga to‘g‘ri keladigan
ko‘rsatkichlar
Sug‘urta   bozorining   iqtisodiyotdagi   o‘rnini   baholashda   YAIMga   nisbatan
sug‘urta   mukofotlarining   ulushi   (penetratsiya)   va   jon   boshiga   to‘g‘ri   keladigan
23 sug‘urta   mukofoti   (sicily)   ko‘rsatkichlari   asosiy   indikator   sifatida   qo‘llaniladi.
O‘zbekiston   sug‘urta   bozorida   penetratsiya   darajasi   nisbatan   past   bo‘lib,   2024
yilda sug‘urta mukofotlarining YAIMga nisbati taxminan 1,2 % atrofida bo‘ldi. Bu
ko‘rsatkich jahon o‘rtacha darajasidan (ko‘pincha 6–8	
 % dan yuqori) ancha pastroq
bo‘lib,   sug‘urta   bozorining   iqtisodiyot   tizimidagi   nisbiy   ulushi   cheklanganligini
ko‘rsatadi. 
Rasm-5,.  2021-yil   1-yarim  yillik  jami  403   044 dona  sug`urta shartnomalari
tuzilgan. 
Jon   boshiga   to‘g‘ri   keladigan   sug‘urta   mukofoti   ko‘rsatkichlari   ham   past
darajada.   O‘zbekiston   bozorida   bu   indikator   taxminan   42  AQSh   dollarini   tashkil
qiladi. Bu raqam rivojlangan mamlakatlar bilan solishtirganda sezilarli farq qiladi
—   masalan   AQShda   jon   boshiga   sug‘urta   mukofoti   8	
 500   dollar   atrofida,
Germaniyada esa 4	
 800 dollar ni tashkil etadi. Bu farqlar asosan aholining daromad
darajasi, sug‘urta madaniyati darajasi va moliyaviy barqarorlik bilan bog‘liq. 
Sug‘urta   bozorining  YAIMdagi   past   ulushi   va   jon   boshiga   past   mukofotlar
darajasi   bozorning   rivojlanish   darajasini   belgilaydi   va   rivojlangan   bozorlardan
farqli   o‘laroq,   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorini   yanada   kengaytirish,   sug‘urta
madaniyatini oshirish va hayot sug‘urtasini jalb etish bo‘yicha strategik choralarni
talab qiladi.
Sug‘urta   bozorining   yalpi   ichki   mahsulotdagi   ulushi   va   aholi   jon   boshiga
to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofotlari ko‘rsatkichlari mamlakat moliya tizimining
rivojlanganlik   darajasini   aniqlovchi   muhim   mezonlardan   biri   hisoblanadi,   chunki
ushbu   indikatorlar   iqtisodiyotda   sug‘urtaning   qanchalik   chuqur   singib   ketganini,
moliyaviy   xavflarning   qay   darajada   sug‘urta   mexanizmlari   orqali
24 boshqarilayotganini   aks   ettiradi.   Sug‘urta   penetratsiyasi   past   bo‘lgan
mamlakatlarda   iqtisodiy   subyektlar   ko‘pincha   moliyaviy   risklarni   o‘z   zimmasiga
olishga   majbur   bo‘ladi,   bu   esa   yirik   zararlar   yuzaga   kelganda   iqtisodiy
barqarorlikka   salbiy   ta’sir   ko‘rsatishi   mumkin.   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorida
YAIMga   nisbatan   sug‘urta   mukofotlari   ulushining   past   darajada   saqlanib   qolishi
iqtisodiyotning   real   sektori   va   moliya   sektori   o‘rtasidagi   aloqalarning   hali   yetarli
darajada chuqurlashmaganini ko‘rsatadi. Sug‘urta bozorining iqtisodiyotdagi o‘rni
nafaqat   mukofotlar   hajmi,   balki   sug‘urta   kompaniyalari   tomonidan
shakllantirilayotgan   investitsiya   resurslari   orqali   ham   namoyon   bo‘ladi,   chunki
sug‘urta jamg‘armalari uzoq muddatli moliyaviy manba sifatida iqtisodiy o‘sishni
qo‘llab-quvvatlash   imkoniyatiga   ega.   Penetratsiya   darajasining   pastligi   sug‘urta
kompaniyalarining   investitsiya   salohiyatini   cheklab,   moliya   bozorida   bank
sektorining   ustunligini   kuchaytiradi.  Aholi   jon   boshiga   to‘g‘ri   keladigan   sug‘urta
mukofotlari   ko‘rsatkichi   sug‘urta   xizmatlarining   aholiga   qanchalik   yetib
borayotganini aks ettiruvchi asosiy indikator bo‘lib, ushbu ko‘rsatkichning pastligi
sug‘urta   xizmatlaridan   foydalanish   hali   keng   ommalashmaganini   anglatadi.
O‘zbekiston   sharoitida   jon   boshiga   sug‘urta   mukofotlarining   past   bo‘lishi
aholining   real   daromadlari   darajasi,   norasmiy   iqtisodiyot   ulushi   va   sug‘urtaga
bo‘lgan   ishonch   darajasi   bilan   bevosita   bog‘liq.   Sug‘urta   madaniyatining   yetarli
darajada   shakllanmaganligi   natijasida   aholi   sug‘urtani   ko‘pincha   majburiy   to‘lov
sifatida   qabul   qiladi   va   ixtiyoriy   sug‘urta   mahsulotlariga   ehtiyoj   sezmaydi.
Rivojlangan   mamlakatlarda   sug‘urta   bozorining  YAIMdagi   ulushi   yuqori   bo‘lishi
hayot   sug‘urtasi   va   pensiya   sug‘urtasi   segmentlarining   rivojlanganligi   bilan
izohlanadi,   chunki   ushbu   mahsulotlar   uzoq   muddatli   jamg‘arma   mexanizmlarini
shakllantiradi.   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorida   hayot   sug‘urtasining   ulushi   kichik
bo‘lgani   sababli   umumiy   penetratsiya   darajasi   past   bo‘lib   qolmoqda.   Sug‘urta
bozorining   iqtisodiyotdagi   rolini   oshirish   uchun   moliyaviy   savodxonlikni
kengaytirish   muhim   ahamiyatga   ega,   chunki   sug‘urta   mahsulotlarining
murakkabligi ko‘plab iste’molchilar uchun tushunarsiz bo‘lib qolmoqda. Aholining
sug‘urta   mahsulotlari   haqida  yetarli   bilimga   ega   bo‘lmasligi   jon  boshiga   sug‘urta
mukofotlari   hajmining   sekin   o‘sishiga   sabab   bo‘lmoqda.   Sug‘urta   bozorining
YAIMdagi  ulushi  davlat  siyosati  bilan ham  chambarchas bog‘liq bo‘lib, majburiy
sug‘urta   turlarining   kengaytirilishi   va   yangi   ijtimoiy   sug‘urta   mexanizmlarining
joriy   etilishi   penetratsiya   darajasini   oshirishga   xizmat   qiladi.   Shu   bilan   birga,
majburiy   sug‘urta   turlarining   haddan   tashqari   ko‘payishi   bozorda   sun’iy   o‘sishga
olib kelishi va sug‘urta xizmatlarining sifat jihatidan rivojlanishini sekinlashtirishi
mumkin.   Jon   boshiga   sug‘urta   mukofotlari   ko‘rsatkichining   oshishi   aholi
daromadlarining   o‘sishi   bilan   bir   qatorda   sug‘urta   mahsulotlarining
25 moslashuvchanligi   va   narx   siyosatiga   ham   bog‘liq.   Sug‘urta   kompaniyalari
tomonidan   arzon   va   ommabop   mahsulotlarning   taklif   etilishi   sug‘urta
xizmatlarining   kengroq   qatlamlarga   kirib   borishiga   imkon   yaratadi.   Sug‘urta
bozorining   iqtisodiyotdagi   o‘rni   hududlar   kesimida   ham   sezilarli   darajada
farqlanadi,   chunki   iqtisodiy   faollik   yuqori   bo‘lgan   hududlarda   sug‘urta
penetratsiyasi va jon boshiga mukofotlar hajmi yuqoriroq bo‘ladi. Qishloq joylarda
esa sug‘urta xizmatlaridan foydalanish darajasi past bo‘lib, bu hududiy tafovutlarni
keltirib   chiqaradi.   Sug‘urta   bozorining   YAIMdagi   ulushi   va   jon   boshiga
ko‘rsatkichlar   o‘rtasida   o‘zaro   bog‘liqlik   mavjud   bo‘lib,   jon   boshiga   mukofotlar
oshgani sari umumiy bozor hajmi kengayadi va penetratsiya darajasi ham  oshadi.
Sug‘urta   bozorining   past   ko‘rsatkichlari   qisqa   muddatda   iqtisodiyot   uchun   jiddiy
xavf tug‘dirmasligi mumkin, biroq uzoq muddatda bu holat moliyaviy barqarorlik
va investitsiya muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Sug‘urta mexanizmlarining yetarli
darajada   rivojlanmaganligi   natijasida   yirik   iqtisodiy   yo‘qotishlar   davlat   byudjeti
yoki   korxonalar   zimmasiga   tushadi.   Sug‘urta   bozorining   YAIMdagi   ulushini
oshirish   strategiyasi   hayot   sug‘urtasi,   tibbiy   sug‘urta   va   pensiya   sug‘urtasi   kabi
uzoq   muddatli   mahsulotlarni   rivojlantirishga   qaratilishi   lozim.   Jon   boshiga
sug‘urta   mukofotlarini   oshirish   uchun   aholining   ishonchini   mustahkamlash,
sug‘urta   to‘lovlarining   shaffofligini   ta’minlash   va   xizmatlar   sifatini   oshirish
muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Raqamlashtirish   jarayonlari   sug‘urta   xizmatlarini
yanada   qulay   va   arzon   qilish   orqali   sug‘urta   bozorining   iqtisodiyotdagi   rolini
kuchaytiradi.   Elektron   polislar   va   onlayn   sug‘urta   platformalari   orqali   xizmat
ko‘rsatish   sug‘urta   mahsulotlarining   kengroq   ommaga   yetib   borishiga   xizmat
qiladi.   Umuman   olganda,   sug‘urta   bozorining   YAIMdagi   ulushi   va   jon   boshiga
to‘g‘ri   keladigan   ko‘rsatkichlar   O‘zbekiston   moliya   tizimining   rivojlanish
darajasini   baholashda  muhim  mezon  bo‘lib,  ushbu  indikatorlarning  pastligi  bozor
oldida katta rivojlanish imkoniyatlari mavjudligini ko‘rsatadi va kelgusida sug‘urta
bozorini   iqtisodiyotning   faol   va   barqaror   tarkibiy   qismiga   aylantirish   zarurligini
asoslaydi.
2025   yil   boshiga   kelib   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorida   YAIMga   nisbatan
sug‘urta   mukofotlari   ulushi   sekin   bo‘lsa-da   o‘sish   trendini   saqlab   qolmoqda   va
dastlabki   baholashlarga   ko‘ra   ushbu   ko‘rsatkich   1,3   foizga   yaqinlashmoqda,   bu
o‘sish   asosan   majburiy   sug‘urta   turlarining   kengayishi,   bank   kreditlari   bilan
bog‘liq   sug‘urta   mahsulotlarining   ko‘payishi   hamda   hayot   sug‘urtasida
kuzatilayotgan   jadal   rivojlanish   bilan   izohlanadi.   Sug‘urta   bozorining  YAIMdagi
ulushining oshishi real sektor faoliyatining kengayishi  bilan bir qatorda xizmatlar
sohasida   sug‘urta   mexanizmlaridan   foydalanish   darajasi   ortib   borayotganini
ko‘rsatadi.   Jon   boshiga   to‘g‘ri   keladigan   sug‘urta   mukofotlari   bo‘yicha   2025   yil
26 boshida o‘rtacha ko‘rsatkich 45–47 AQSh dollariga yetgani qayd etilmoqda, bu esa
milliy   valyutadagi   sug‘urta   mukofotlarining   o‘sishi   va   aholining   sug‘urta
xizmatlaridan foydalanish faolligi oshayotganini anglatadi. Ushbu ko‘rsatkichning
oshishida urbanizatsiya jarayonlari, ipoteka va avtokreditlar hajmining ko‘payishi,
shuningdek sog‘liqni sug‘urtalash va uzoq muddatli jamg‘arib boriladigan sug‘urta
mahsulotlariga   bo‘lgan   qiziqishning   ortishi   muhim   rol   o‘ynamoqda.   So‘nggi
ma’lumotlarga   ko‘ra   sug‘urta   bozorining   iqtisodiyotdagi   rolini   kuchaytirishda
davlat ishtiroki ham faollashib, ijtimoiy ahamiyatga ega sug‘urta turlarini qo‘llab-
quvvatlash   mexanizmlari   takomillashtirilmoqda.   Xususan   tibbiy   sug‘urta   va
qishloq   xo‘jaligi   sug‘urtasi   bo‘yicha   subsidiyalash   amaliyotining   kengaytirilishi
sug‘urta   mukofotlari   hajmining   oshishiga   bevosita   ta’sir   ko‘rsatmoqda.   2025   yil
boshida   hududlar   kesimida   sug‘urta   penetratsiyasining   farqlanishi   saqlanib
qolayotgan   bo‘lsa-da,   ayrim   viloyatlarda   sug‘urta   mukofotlarining   o‘sish   sur’ati
respublika   o‘rtacha   ko‘rsatkichidan   yuqori   bo‘layotgani   kuzatilmoqda,   bu   esa
hududiy   sug‘urta   infratuzilmasining   asta-sekin   kengayayotganini   bildiradi.
Sug‘urta   bozorining   YAIMdagi   ulushi   va   jon   boshiga   ko‘rsatkichlar   o‘sishiga
raqamlashtirish jarayonlari ham sezilarli ta’sir ko‘rsatib, 2025 yilga kelib elektron
polislar va onlayn sug‘urta shartnomalari umumiy shartnomalarning qariyb uchdan
bir   qismini   tashkil   etmoqda.   Bu   holat   sug‘urta   xizmatlarining   arzonlashuvi   va
ommaboplashuviga   xizmat   qilmoqda.   Xalqaro   taqqoslashlarda   O‘zbekiston
sug‘urta bozorining ko‘rsatkichlari hanuz past bo‘lsa-da, o‘sish sur’atlari bo‘yicha
ayrim   rivojlanayotgan   mamlakatlardan   yuqori   natijalar   qayd   etilmoqda.
Mutaxassislarning   baholashicha,   agar   hozirgi   tendensiyalar   saqlanib   qolsa,   yaqin
besh   yil   ichida   sug‘urta   bozorining  YAIMdagi   ulushi   2   foizga   yaqinlashishi,   jon
boshiga   to‘g‘ri   keladigan   sug‘urta   mukofotlari   esa   70–80  AQSh   dollariga   yetishi
mumkin.   Umuman   olganda,   eng   so‘nggi   ma’lumotlar   O‘zbekiston   sug‘urta
bozorining   iqtisodiyotdagi   o‘rni   asta-sekin   mustahkamlanib   borayotganini,
sug‘urta mexanizmlarining moliyaviy barqarorlikni ta’minlashdagi ahamiyati ortib
borayotganini   va   YAIMdagi   ulush   hamda   jon   boshiga   ko‘rsatkichlar   kelgusida
yanada sezilarli darajada oshishi uchun real asoslar mavjudligini ko‘rsatadi.
27 III   BOB.   O‘ZBEKISTON   SUG‘URTA   BOZORINI   XALQARO
SUG‘URTA   BOZORLARI   BILAN   STATISTIK   TAQQOSLASH
Mazkur   bobda   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorining   rivojlanish   darajasi   xalqaro
sug‘urta   bozorlari   bilan   statistik   taqqoslash   asosida   tahlil   qilinadi.   Bunda
rivojlangan   va   rivojlanayotgan   davlatlar   sug‘urta   bozorlari   ko‘rsatkichlari   bilan
qiyosiy tahlil  o‘tkazilib, mavjud farqlar, muammolar  hamda O‘zbekiston sug‘urta
bozorini   rivojlantirish   istiqbollari   yoritiladi.   Xalqaro   taqqoslash   sug‘urta
bozorining   iqtisodiyotdagi   o‘rni,   moliyaviy   barqarorlikni   ta’minlashdagi   roli   va
kelajakdagi   rivojlanish   imkoniyatlarini   aniqlashda   muhim   ilmiy-amaliy
ahamiyatga ega.
3.1.   Rivojlangan   davlatlar   sug‘urta   bozori   ko‘rsatkichlari   bilan   taqqoslash
Rivojlangan   davlatlar   sug‘urta   bozorlari   yuqori   darajadagi   institutsional
rivojlanish, keng qamrovli sug‘urta mahsulotlari va chuqur moliyaviy integratsiya
bilan   ajralib   turadi.  AQSh,   Yaponiya,   Germaniya,   Buyuk   Britaniya   va   Fransiya
kabi mamlakatlarda sug‘urta bozori iqtisodiyotning ajralmas qismi bo‘lib, sug‘urta
mukofotlarining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi o‘rtacha 7–12 foizni tashkil etadi.
Ayrim   davlatlarda,   xususan   Yaponiya   va   Buyuk   Britaniyada   ushbu   ko‘rsatkich
yanada   yuqori   bo‘lib,   sug‘urtaning   iqtisodiyotdagi   chuqur   rolini   ko‘rsatadi.
Rivojlangan mamlakatlarda jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofotlari juda
yuqori bo‘lib, AQShda bu ko‘rsatkich 8 ming AQSh dollaridan ortiq, Germaniyada
4–5   ming   dollar,   Buyuk   Britaniyada   esa   5   ming   dollarga   yaqinlashadi.   Bu   holat
aholining   yuqori   daromadlari,   sug‘urta   madaniyatining   shakllanganligi   va   uzoq
muddatli   hayot   sug‘urtasi   mahsulotlarining   keng   tarqalganligi   bilan   izohlanadi.
Rivojlangan   sug‘urta   bozorlarida   hayot   sug‘urtasi   umumiy   sug‘urta   portfelining
katta   qismini   egallaydi.   Hayot   sug‘urtasi,   pensiya   va   sog‘liqni   sug‘urtalash
mahsulotlari   uzoq   muddatli   jamg‘arma   mexanizmlarini   shakllantirib,   sug‘urta
kompaniyalarini   yirik   institutsional   investorlar   darajasiga   olib   chiqadi.   Ushbu
mamlakatlarda   sug‘urta   kompaniyalari   aktivlari   trillionlab   dollarni   tashkil   etib,
kapital   bozorlarining   barqaror   ishlashida   muhim   rol   o‘ynaydi.
O‘zbekiston   sug‘urta   bozori   ushbu   ko‘rsatkichlar   bilan   solishtirilganda   sezilarli
darajada   past   natijalarga   ega.   Bu   farq   sug‘urta   bozorining   hali   rivojlanish
bosqichida   ekanligini   ko‘rsatadi   va   rivojlangan   davlatlar   tajribasi   O‘zbekiston
uchun uzoq muddatli rivojlanish modeli sifatida xizmat qilishi mumkin.
28 So‘nggi   yillarda   rivojlangan   davlatlar   sug‘urta   bozorining   o‘sishi   barqaror
va   tizimli   xarakterga   ega   bo‘lib,   ularning   makroiqtisodiy   barqarorligiga   bevosita
ta’sir   ko‘rsatmoqda.   Swiss   Re   Institute   va   OECD   ma’lumotlariga   ko‘ra,   2022–
2023-yillarda global sug‘urta mukofotlarining qariyb  80 foizi  rivojlangan davlatlar
hissasiga to‘g‘ri kelgan. 
Jadval-2   Rivojlangan   davlatlar   sug‘urta   bozori   ko‘rsatkichlarining   dinamik
tahlili (2018–2023-yillar)
Davlat            2018 2020 2022 2023
AQSh 11,1 % 11,4 % 11,7 % 11,9 %
Yaponiya 10,2 % 10,5 % 10,8 % 11,0 %
Buyuk Britaniya 11,8 % 12,2 % 12,5 % 12,7 %
Germaniya 6,3 % 6,6 % 6,9 % 7,1 %
Fransiya 9,8 % 10,1 % 10,4 % 10,6 %
O‘zbekiston 0,4 % 0,45 % 0,55 % 0,6 %
O‘zbekistonning   sug‘urta   mukofotlarining   YAIMdagi   ulushi   2018   yilda
0,4%   dan   2023   yilda   0,6%   ga   o‘sgan.   Bu   o‘sish   ijobiy   tendensiya   bo‘lsa-da,
rivojlangan   mamlakatlar,   masalan   AQSh   (11,9%),   Buyuk   Britaniya   (12,7%),
Yaponiya   (11,0%)   va   Germaniya   (7,1%)   darajasi   bilan   solishtirganda   hali   juda
past.   Shu   bois,   O‘zbekiston   sug‘urta   bozori   shakllanish   bosqichida   ekanligi   va
uning   rivojlanishi   uchun   aholining   sug‘urta   madaniyatini   oshirish,   sug‘urta
mahsulotlarini   diversifikatsiya   qilish   va   raqamli   xizmatlarni   kengaytirish   muhim
ahamiyatga   ega.   Rivojlanayotgan   tendensiya   sug‘urta   bozorining   barqaror   o‘sish
istiqbolini   ko‘rsatadi,   ammo   xalqaro   standartlar   bilan   solishtirganda   hali   past
darajada qolmoqda.
Ushbu   jadvaldan   ko‘rinadiki,   rivojlangan   mamlakatlarda   sug‘urta  YAIMga
nisbatan  10–20 barobar yuqori  darajada shakllangan.
Jadval-3. Jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofotlari (AQSh dollari)
Davlat 2019 2021 2023
AQSh 7 400 8 000 8 300
Buyuk Britaniya 4 800 5 100 5 300
Germaniya 4 200 4 600 4 900
Yaponiya 4 100 4 400 4 700
Fransiya 3 900 4 200 4 500
29 Davlat 2019 2021 2023
O‘zbekiston 25 32 38
Bu   ko‘rsatkichlar   rivojlangan   mamlakatlarda   sug‘urta   aholining   kundalik
moliyaviy   hayotiga   chuqur   integratsiyalashganini,   O‘zbekistonda   esa   sug‘urta
xizmatlaridan foydalanish darajasi hanuz past ekanini ko‘rsatadi.
Hayot sug‘urtasining ulushi va investitsion roli
Rivojlangan   mamlakatlarda   hayot   sug‘urtasi   umumiy   sug‘urta
mukofotlarining  55–70 foizini  tashkil etadi:
 Yaponiya – 65 %
 Buyuk Britaniya – 63 %
 Fransiya – 60 %
 Germaniya – 58 %
 AQSh – 54 %
O‘zbekistonda   esa   2023-yil   holatiga   ko‘ra,   hayot   sug‘urtasining   umumiy
sug‘urta   bozoridagi   ulushi   atigi   10–12   foiz   atrofida   bo‘lib,   bu   uzoq   muddatli
jamg‘arma mexanizmlarining yetarlicha shakllanmaganligini ko‘rsatadi.
Sug‘urta kompaniyalari aktivlari va kapital bozoriga ta’siri
2023-yilda rivojlangan davlatlarda sug‘urta kompaniyalari aktivlari hajmi:
 AQSh –  10,5 trln dollar
 Yaponiya –  4,2 trln dollar
 Buyuk Britaniya –  3,1 trln dollar
 Germaniya –  2,8 trln dollar
Mazkur   aktivlar   davlat   obligatsiyalari,   korporativ   qimmatli   qog‘ozlar   va
infratuzilma   loyihalariga   yo‘naltirilib,   kapital   bozorlarining   uzoq   muddatli
barqarorligini ta’minlaydi.  O‘zbekistonda esa sug‘urta kompaniyalari jami aktivlari
1 mlrd dollardan kam  bo‘lib, investitsion imkoniyatlar cheklangan.
Umumiy xulosa (taqqoslash asosida)
Rivojlangan davlatlar sug‘urta bozori:
 yuqori darajadagi institutsional rivojlanish;
 sug‘urta madaniyatining shakllanganligi;
 uzoq muddatli hayot sug‘urtasi va pensiya mahsulotlarining ustunligi;
 sug‘urta kompaniyalarining yirik institutsional investor sifatidagi roli
bilan tavsiflanadi.
O‘zbekiston   sug‘urta   bozori   bilan   solishtirganda,   rivojlangan   mamlakatlar
tajribasi   sug‘urta   bozorini   chuqurlashtirish,   hayot   sug‘urtasini   rivojlantirish   va
sug‘urtani   iqtisodiy   o‘sish   omiliga   aylantirish   borasida   muhim   metodologik   asos
bo‘lib xizmat qilishi mumkin
30 3.2.   Rivojlanayotgan   davlatlar   sug‘urta   bozori   bilan   statistik   taqqoslash
Rivojlanayotgan   davlatlar   sug‘urta   bozorlari   O‘zbekiston   uchun   yanada   real
taqqoslash   obyekti   hisoblanadi,   chunki   iqtisodiy   rivojlanish   darajasi,   aholi
daromadlari   va   moliyaviy   infratuzilma   jihatidan   o‘xshashliklar   mavjud.   Turkiya,
Qozog‘iston,   Polsha,   Malayziya   va   Vyetnam   kabi   mamlakatlarda   sug‘urta
mukofotlarining   YAIMdagi   ulushi   odatda   2–4   foiz   oralig‘ida   shakllanadi.   Bu
ko‘rsatkich   O‘zbekistonga   nisbatan   yuqori   bo‘lib,   ushbu   mamlakatlarda   sug‘urta
bozori   nisbatan   chuqurroq   rivojlanganini   ko‘rsatadi.
Jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofotlari rivojlanayotgan mamlakatlarda
200–800 AQSh dollari atrofida bo‘lib, bu O‘zbekiston ko‘rsatkichlaridan bir necha
barobar yuqoridir. Ushbu davlatlarda sug‘urta bozorining rivojlanishi urbanizatsiya
jarayonlari,   o‘rta   sinf   ulushining   oshishi,   kreditlash   hajmining   kengayishi   va
sug‘urta   madaniyatining   asta-sekin   shakllanishi   bilan   bog‘liq.
Rivojlanayotgan   davlatlar   tajribasi   shuni   ko‘rsatadiki,   sug‘urta   bozorining   tez
o‘sishi   majburiy   sug‘urta   turlarini   joriy   etish   bilan   emas,   balki   ixtiyoriy   sug‘urta
mahsulotlarini   rag‘batlantirish   orqali   amalga   oshiriladi.  Ayniqsa   hayot   sug‘urtasi
va   sog‘liqni   sug‘urtalash   segmentlari   ushbu   mamlakatlarda   sug‘urta   bozorining
asosiy   drayveriga   aylangan.   O‘zbekiston   sug‘urta   bozori   ushbu   davlatlar   bilan
solishtirilganda   rivojlanish   imkoniyatlari   yuqori   bo‘lib,   mavjud   institutsional   va
demografik omillar kelajakda tez o‘sish uchun qulay sharoit yaratadi.
Rivojlanayotgan   davlatlar   sug‘urta   bozorlari   O‘zbekiston   uchun   amaliy   va
real   taqqoslash   obyekti   hisoblanadi,   chunki   iqtisodiy   rivojlanish   bosqichi   va
moliyaviy   institutlar   shakllanish   darajasi   o‘xshashdir.   2023–2024-yillar
ma’lumotlariga   ko‘ra,   Turkiyada   sug‘urta   mukofotlarining   YAIMdagi   ulushi   2,6
foizni,   Polshada   3,9   foizni,   Malayziyada   4,1   foizni,   Qozog‘istonda   2,3   foizni,
Vyetnamda   esa   2,9   foizni   tashkil   etgan.   O‘zbekistonda   ushbu   ko‘rsatkich   2024-
yilda   taxminan   0,6–0,7   foiz   darajasida   shakllanib,   taqqoslanayotgan
mamlakatlardan   o‘rtacha   3–6   baravar   past   bo‘lib   qolmoqda.   Jon   boshiga   to‘g‘ri
keladigan sug‘urta mukofotlari ham sezilarli farqni ko‘rsatadi: Polshada 2023-yilda
620  AQSh   dollari,   Malayziyada   710   dollar,  Turkiyada   280   dollar,   Qozog‘istonda
350   dollar,   Vyetnamda   210   dollarni   tashkil   etgan   bo‘lsa,   O‘zbekistonda   bu
ko‘rsatkich   2024-yilda   40  AQSh   dollaridan   oshmagan.   Ushbu   tafovut   aholining
daromadlari   bilan   bir   qatorda   sug‘urta   xizmatlaridan   foydalanish   darajasi   va
mahsulotlar   xilma-xilligi   bilan   izohlanadi.
Rivojlanayotgan   davlatlar   tajribasi   sug‘urta   bozorining   o‘sishi   asosan   ixtiyoriy
sug‘urta segmentlari hisobiga ta’minlanayotganini ko‘rsatadi. Masalan, 2023-yilda
hayot   sug‘urtasining   umumiy   sug‘urta   bozoridagi   ulushi   Polshada   55   foizni,
Malayziyada   60   foizni,   Vyetnamda   52   foizni   tashkil   etgan,   Turkiyada   esa   bu
31 ko‘rsatkich  45  foizga  yetgan.  Shu bilan  birga,  sog‘liqni   sug‘urtalash  bozori   yillik
8–12 foizlik o‘sish sur’atlarini namoyish etib, sug‘urta kompaniyalari aktivlarining
tez kengayishiga xizmat qilmoqda. O‘zbekistonda esa hayot sug‘urtasining ulushi
2024-yilda   12–14   foiz   atrofida   bo‘lib,   sug‘urta   bozori   hali   qisqa   muddatli   va
majburiy sug‘urta turlariga tayanib kelmoqda. Shunga qaramay, demografik o‘sish,
urbanizatsiya   darajasining   oshishi   va   moliyaviy   savodxonlikning   bosqichma-
bosqich   yaxshilanishi   O‘zbekiston   sug‘urta   bozorining   yaqin   5–10   yil   ichida
rivojlanayotgan davlatlar darajasiga chiqish imkoniyatlari mavjudligini ko‘rsatadi.
3.3. Statistik farqlar, muammolar va O‘zbekiston sug‘urta bozorini 
rivojlantirish istiqbollari.
Xalqaro statistik taqqoslash natijalari O‘zbekiston sug‘urta bozorida bir qator 
tizimli farqlar va muammolar mavjudligini ko‘rsatadi. Asosiy muammolar qatoriga
sug‘urta mukofotlarining YAIMdagi ulushining pastligi, jon boshiga sug‘urta 
mukofotlarining kamligi, hayot sug‘urtasi segmentining yetarli darajada 
rivojlanmaganligi va sug‘urta madaniyatining past darajasi kiradi. Ushbu 
muammolar sug‘urta bozorining iqtisodiyotdagi rolini cheklab, moliyaviy 
xavflarning katta qismini davlat va korxonalar zimmasiga yuklaydi.
Sug‘urta bozorining rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan omillardan yana biri 
moliyaviy savodxonlik darajasining pastligi bo‘lib, aholi sug‘urta mahsulotlarining
mohiyatini to‘liq anglab yetmaydi. Natijada sug‘urta ko‘pincha majburiy to‘lov 
sifatida qabul qilinib, ixtiyoriy sug‘urta mahsulotlariga talab past bo‘lib qolmoqda.
Kelgusida O‘zbekiston sug‘urta bozorini rivojlantirish istiqbollari hayot sug‘urtasi 
va pensiya sug‘urtasini kengaytirish, sog‘liqni sug‘urtalash tizimini bosqichma-
bosqich joriy etish, qishloq xo‘jaligi sug‘urtasini davlat qo‘llab-quvvatlovi asosida 
rivojlantirish va raqamli sug‘urta xizmatlarini ommalashtirish bilan chambarchas 
bog‘liq. Shuningdek, sug‘urta kompaniyalarining investitsiya faoliyatini 
faollashtirish orqali sug‘urta bozorining iqtisodiyotga uzoq muddatli ta’sirini 
kuchaytirish muhim ahamiyatga ega.
Xulosa qilib aytganda, xalqaro sug‘urta bozorlari bilan statistik taqqoslash 
O‘zbekiston sug‘urta bozorining hozirgi holatini real baholash, mavjud 
muammolarni aniqlash va rivojlanishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash 
imkonini beradi. Izchil islohotlar va xalqaro tajribadan samarali foydalanish 
natijasida O‘zbekiston sug‘urta bozori kelgusida iqtisodiyotning muhim va 
barqaror moliyaviy institutlaridan biriga aylanishi mumkin.
Jadval-4.   Sug‘urta   mukofotlarining   YAIMdagi   ulushi   (foizda,   2021–2024-
yillar)
Davlat 2021 2022 2023 2024
Polsha 3,5 3,7 3,9 4,0
32 Davlat 2021 2022 2023 2024
Malayziya 3,8 4,0 4,1 4,2
Turkiya 2,1 2,3 2,6 2,7
Qozog‘iston 2,0 2,2 2,3 2,4
Vyetnam 2,5 2,7 2,9 3,0
O‘zbekiston 0,45 0,55 0,60 0,70
O‘zbekistonning   sug‘urta   mukofotlarining   YAIMdagi   ulushi   2021   yilda
0,45%   dan   2024   yilda   0,70%   ga   oshgan.   Bu   ko‘rsatkich   ijobiy   tendensiyani
bildiradi,   ya’ni   O‘zbekiston   sug‘urta   bozori   sekin-asta   rivojlanmoqda.   Shu   bilan
birga,   boshqa   rivojlanayotgan   mamlakatlar   bilan   solishtirganda,   masalan   Polsha
(4,0%),   Malayziya   (4,2%),   Turkiya   (2,7%),   Qozog‘iston   (2,4%)   va   Vyetnam
(3,0%),   O‘zbekistonning   ko‘rsatkichi   hali   past   darajada.   Bu   holat   sug‘urta
madaniyati,   aholining   daromad   darajasi   va   sug‘urta   mahsulotlarining
diversifikatsiyasi   pastligidan   dalolat   beradi.   Shu   bois,   sug‘urta   bozori   barqaror
o‘sishi   uchun   davlat   siyosati   va   moliyaviy   madaniyatni   oshirish   bo‘yicha   chora-
tadbirlar zarur
Ushbu jadvaldan ko‘rinadiki, rivojlanayotgan mamlakatlarda sug‘urta bozori
YAIMga   nisbatan   barqaror   o‘sish   sur’atlarini   namoyon   qilmoqda,   O‘zbekistonda
esa o‘sish bo‘lishiga qaramay, umumiy daraja hali pastligicha qolmoqda.
Jadval-5. Jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofotlari (AQSh dollari,
2021–2024-yillar)
Davlat 2021 2022 2023 2024
Polsha 520 580 620 650
Malayziya 650 690 710 740
Turkiya 210 240 280 300
Qozog‘iston 290 320 350 380
Vyetnam 160 190 210 230
O‘zbekiston 32 36 38 42
Jadval   ma’lumotlari   rivojlanayotgan   mamlakatlarda   sug‘urta   xizmatlaridan
foydalanish   darajasi   O‘zbekistonga   nisbatan   5–15   baravar   yuqori   ekanini
ko‘rsatadi.
Jadval-6. Sug‘urta bozorida hayot sug‘urtasining ulushi (foizda, 2023–2024-
yillar)
33 Davlat 2023 2024
Polsha 54 56
Malayziya 59 60
Vyetnam 51 53
Turkiya 43 45
Qozog‘iston 38 40
O‘zbekiston 12 14
Mazkur   jadval   rivojlanayotgan   mamlakatlarda   hayot   sug‘urtasi   sug‘urta
bozorining   asosiy   drayveri   ekanini,   O‘zbekistonda   esa   ushbu   segment   hali
shakllanish bosqichida ekanini tasdiqlaydi.
Jadval-7.   Sug‘urta   bozorining   yillik   o‘sish   sur’atlari   (foizda,   2023–2024-
yillar)
Davlat 2023 2024
Vyetnam 11,2 10,5
Malayziya 8,9 9,1
Polsha 7,3 7,6
Turkiya 6,8 7,2
Qozog‘iston 6,1 6,4
O‘zbekiston 18,5 16,0
Ushbu   jadvaldan   ko‘rinadiki,   O‘zbekistonda   sug‘urta   bozori   o‘sish   sur’atlari
yuqori bo‘lsa-da, bu holat past boshlang‘ich bazaga ega ekanligi bilan izohlanadi.
34   XULOSA
Mazkur   kurs   ishida   O ‘ zbekiston   sug ‘ urta   bozorining   hozirgi   holati
rivojlangan   va   rivojlanayotgan   davlatlar   sug ‘ urta   bozorlari   bilan   statistik   va   tahliliy
jihatdan   taqqoslab   o ‘ rganildi .   O ’ rganish     natijalari   sug ‘ urta   bozori   mamlakat
iqtisodiyotining   muhim   institutsional   tarkibiy   qismi   ekanligini   hamda   uning
rivojlanish   darajasi   iqtisodiy   barqarorlik ,  aholi   daromadlari   va   moliyaviy   tizimning
chuqurligi   bilan   bevosita   bog ‘ liqligini   ko ‘ rsatdi .   Rivojlangan   davlatlar   tajribasi
tahlili   AQSh ,   Buyuk   Britaniya ,   Yaponiya ,   Germaniya   va   Fransiya   kabi
mamlakatlarda   sug ‘ urta   mukofotlarining   yalpi   ichki   mahsulotdagi   ulushi  7–12  foiz
oralig ‘ ida   shakllanganini ,   ayrim   mamlakatlarda   bu   ko ‘ rsatkich   12   foizdan   ham
yuqori   ekanini   aniqlash   imkonini   berdi .   Jon   boshiga   to ‘ g ‘ ri   keladigan   sug ‘ urta
mukofotlari  4–8  ming   AQSh   dollarini   tashkil   etib ,  sug ‘ urtaning   aholining   kundalik
moliyaviy   hayotiga   chuqur   integratsiyalashganini   ko ‘ rsatadi .  Ushbu   mamlakatlarda
hayot   sug ‘ urtasi ,   pensiya   va   sog ‘ liqni   sug ‘ urtalash   mahsulotlari   ustun   bo ‘ lib ,
sug ‘ urta   kompaniyalari   trillionlab   dollar   aktivlarga   ega   yirik   institutsional
investorlar   sifatida   kapital   bozorlarining   barqaror   ishlashida   muhim   rol
o ‘ ynamoqda .   Rivojlanayotgan   davlatlar   sug ‘ urta   bozorlari   bilan   o ‘ tkazilgan
taqqoslash   O ‘ zbekiston   uchun   yanada   amaliy   xulosalar   chiqarishga   xizmat   qildi .
Turkiya ,  Polsha ,  Malayziya ,  Qozog ‘ iston   va   Vyetnam   kabi   mamlakatlarda   sug ‘ urta
mukofotlarining   YAIMdagi   ulushi   2–4   foiz   oralig ‘ ida   shakllangan   bo ‘ lib ,   bu
ko ‘ rsatkich   O ‘ zbekistonga   nisbatan   o ‘ rtacha   3–6   baravar   yuqoridir .   Ushbu
mamlakatlarda   jon   boshiga   to ‘ g ‘ ri   keladigan   sug ‘ urta   mukofotlari   200–700   AQSh
dollari   atrofida   bo ‘ lib ,   sug ‘ urta   bozorining   aholining   real   ehtiyojlariga   mos
ravishda   rivojlanayotganini   ko ‘ rsatadi .   Shuningdek ,   rivojlanayotgan   davlatlarda
hayot   va   sog ‘ liqni   sug ‘ urtalash   segmentlari   umumiy   sug ‘ urta   bozorining   45–60
foizini   tashkil   etib ,   sug ‘ urta   bozorining   asosiy   o ‘ sish   drayveriga   aylangan .
O ‘ zbekiston   sug ‘ urta   bozorining   hozirgi   holati   tahlili   2024- yilda   sug ‘ urta
mukofotlarining   YAIMdagi   ulushi   0,6–0,7   foiz ,   jon   boshiga   to ‘ g ‘ ri   keladigan
sug ‘ urta   mukofotlari   esa   40   AQSh   dollari   atrofida   shakllanganini   ko ‘ rsatdi .   Hayot
sug ‘ urtasining   umumiy   sug ‘ urta   bozoridagi   ulushi   12–14   foizdan   oshmayotgani
sug ‘ urta   bozorining   hali   qisqa   muddatli   va   majburiy   sug ‘ urta   turlariga   ko ‘ proq
tayanib   kelayotganini   anglatadi .   Shu   bilan   birga ,   sug ‘ urta   bozorining   yillik   o ‘ sish
sur ’ atlari   15–18   foiz   atrofida   bo ‘ lib ,   bu   past   boshlang ‘ ich   baza   sharoitida   yuqori
rivojlanish   salohiyati   mavjudligini   ko ‘ rsatadi .   Tadqiqot   natijalari   O ‘ zbekiston
35 sug ‘ urta   bozorini   xalqaro   bozorlarga   yaqinlashtirish   majburiy   sug ‘ urta   turlarini
kengaytirish   orqali   emas ,   balki   ixtiyoriy   sug ‘ urta   mahsulotlarini ,   ayniqsa   hayot   va
sog ‘ liqni   sug ‘ urtalash   segmentlarini   rivojlantirish   orqali   amalga   oshirilishi
maqsadga   muvofiq   ekanini   ko ‘ rsatdi .   Rivojlangan   va   rivojlanayotgan   davlatlar
tajribasi   sug ‘ urta   madaniyatini   oshirish ,   moliyaviy   savodxonlikni   rivojlantirish ,
raqamli   sug ‘ urta   xizmatlarini   joriy   etish   va   sug ‘ urta   kompaniyalarining   investitsion
faoliyatini   kuchaytirish   O ‘ zbekiston   sug ‘ urta   bozorining   barqaror   va   uzoq   muddatli
rivojlanishini   ta ’ minlashda   muhim   ahamiyatga   ega   ekanini   tasdiqlaydi .   Xulosa
qilib   aytganda ,   O ‘ zbekiston   sug ‘ urta   bozori   hozirgi   vaqtda   xalqaro   sug ‘ urta
bozorlaridan   sezilarli   darajada   orqada   bo ‘ lsa - da ,   demografik   o ‘ sish ,   urbanizatsiya
jarayonlarining   jadallashuvi ,   moliyaviy   sektor   islohotlari   va   institutsional
muhitning   bosqichma - bosqich   yaxshilanib   borishi   kelgusi   5–10   yil   ichida   sug ‘ urta
bozorini   rivojlanayotgan   davlatlar   darajasiga   olib   chiqish   uchun   mustahkam   asos
yaratadi .
36                            FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti.   O‘zbekiston   Respublikasida   sug‘urta
bozorini   isloh   qilish   va   rivojlantirishga   oid   farmon   va   qarorlar   to‘plami.
Toshkent, 2019–2024.
2. O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”.  Toshkent,
amaldagi tahrir.
3. O‘zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi.   Sug‘urta   bozorini
rivojlantirishga oid qarorlar va nizomlar.  Toshkent, 2020–2024.
4. O‘zbekiston   Respublikasi   Iqtisodiyot   va   moliya   vazirligi.   O‘zbekistonda
sug‘urta   bozori   rivoji   bo‘yicha   yillik   tahliliy   hisobotlar.   Toshkent,   2021–
2024.
5. O‘zbekiston   Respublikasi   Markaziy   banki.   Moliyaviy   barqarorlik   sharhlari
va sug‘urta bozori bo‘yicha statistik ma’lumotlar.  Toshkent, 2020–2024.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi.  Sug‘urta
faoliyati bo‘yicha statistik byulletenlar. Toshkent, 2019–2024.
7. Ismoilov B.X., Karimov M.A. Sug‘urta ishi va risklarni boshqarish.  Darslik.
Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
8. Abdullayev   A.A.   Sug‘urta   bozori   va   uning   iqtisodiyotdagi   o‘rni.   O‘quv
qo‘llanma. Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
9. Raximov U.R. Moliyaviy bozorlar va sug‘urta tizimi.   Toshkent: Iqtisodiyot
nashriyoti, 2019.
10. Xudoyberdiyev   S.S.   Hayot   sug‘urtasi   va   pensiya   tizimi.   Toshkent:
Innovatsion rivojlanish nashriyoti, 2022.
11. Swiss   Re   Institute.   Jahon   sug‘urta   bozori   rivoji   bo‘yicha   yillik   hisobotlar
(o‘zbek tiliga tarjima materiallari asosida).  2021–2024.
12. Jahon   banki.   Global   moliyaviy   rivojlanish   hisobotlari   (tahliliy   sharhlar,
o‘zbekcha tarjimalar asosida).  2020–2023.
13. OECD.   Sug‘urta   bozori   statistikasi   va   tahlillari   (ikkinchi   darajali   manbalar
orqali).  2021–2024.
MA’LUMOTLAR OLINGAN ASOSIY INTERNET SAYTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi – www.stat.uz
2. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki – www.cbu.uz
37 3. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi – www.mf.uz
4. Lex.uz   –   O‘zbekiston   Respublikasi   qonun   hujjatlari   milliy   bazasi   –
www.lex.uz
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy sayti – www.president.uz
6. O‘zbekiston Sug‘urtachilar uyushmasi – www.uia.uz
7. Swiss Re Institute rasmiy sayti – www.swissre.com/institute
8. Jahon banki rasmiy sayti – www.worldbank.org
38

O‘zbekiston sug‘urta bozorining nazariy va statistik asoslari

Купить
  • Похожие документы

  • Gvineya qoʻltigʻi qirgʻoqlarida joylashgan davlatlar iqtisodiyoti
  • Farg’ona iqtisodiy rayonining chorvachiligi
  • Farg’ona iqtisodiy rayoni. Aholisi va mehnat resurslari
  • Indoneziya davlatiga umumiy iqtisodiy – geografik tavsif
  • Стандартлаштириш усуллари

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha