O‘zbekiston suv resurslari va ularning xo‘jalik ahamiyati

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY TA’LIM, FAN VA INOVATSIYALAR VAZIRLIGI 
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI 
O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI 
 
GEOGRAFIYA VA GEOAXBOROT TIZIMLAR  
FAKULTETI 
“O‘zbekiston suv resurslari va ularning xo‘jalik ahamiyati. 
mavzusida yozgan
KURS ISHI 
Ilmiy rahbar:  - __ 
Toshkent – 2025 
1  
  MUNDARIJA: 
KIRISH ...............................................................................................................3
I BOB. SUV RESURSLARI VA ULARDAN FOYDALANISH 
MASALALARI .............................................................................................................5
1.1. O‘zbekiston Respublikasining suv resurslari, ularni hududiy taqsimlanishi 
hamda xalq xo‘jaligidagi ahamiyati...............................................................................5
1.2.   O‘zbekistonda   suv   resurslarini   muhofaza   qilishning   ilmiy,   ekologik   va
huquqiy asoslari............................................................................................................15
1.3. Suv resurslarini muhofaza qilish chora-tadbirlari.......................................19
II BOB. YER RESURSLARI VA ULARDAN FOYDALANISH 
MASALALARI ...........................................................................................................25
2.1. O‘zbekistonning yer-suv fondi, qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan yer-
suv resurslari, ularning iqtisodiy-ijtimoiy ahamiyati...................................................25 
2.2. Yer-suv resurslari, ularning miqdori, turlari va tarkibi, sug‘oriladigan yerlar
miqdori, sifati...............................................................................................................32 
2.3. Yer va suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish yo‘llari......36
XULOSA ...........................................................................................................40
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI....................................42 
2  
  KIRISH
   Kurs ishining dolzarbligi.  Yer tabiat mahsuli sifatida paydo b о ‘lgan va inson
ongi hamda irodasiga b о g‘liq b о ‘lmagan holda mavjuddir. U murakkab moddiy tizim
sifatida   ifodalanadi   va   yer   t о ‘g‘risidagi   tushunchaning   turli   -   tuman   mohiyatini   о ‘z
ichiga oladi. Yerni ishlab chiqarish vositasi, holati t о ‘g‘risidagi s о ‘z yuritishdan oldin
albatta   birinchi   navbatda,   yer   t о ‘g‘risidagi   umumiy   tushunchaga   ega   b о ‘lmoq   zarur.
Geografik nuqtayi nazardan Yerning yuzasi sayyora deb tushuniladi.  
Yer   quyosh   tizimining  uchinchi   sayyorasi   hisoblanadi.   U   bundan   4,5  milliard,
boshqa bir  ma’lumot  b о ‘yicha  5,5 milliard yil  oldin paydo b о ‘lgan. Yer  sayyorasida
quruqlik   149,1   mln   kv   kmni   tashkil   etgan   b о ‘lib   u   dengiz   sathidan   о ‘rtacha   875   m
balandlikda   joylashgan.   Shu   quruqlikning   1/3   qismi   tog‘lardan   iborat.   Okeanlarning
maydoni   361,1   mln   kv   kmdan   iborat.   Ushbu   ma’lumotlar   yer   t о ‘g‘risida   umumiy
tushuncha beradi. Asosiy tabiiy resurslar turiga yer, suv, biologik va mineral boyliklar
bilan birga atrof-muhit havosi ham kiradi.  
Tabiiy resurslar – bu tabiiy muhitning ishlab chiqarish kuchlari rivojlanishining
hozirgi   darajasida   odamlarning   moddiy   va   ma’naviy   talablarini   (mehnat   predmetlari
va   vositalari,   iste’mol   predmetlari)   qondirish   uchun   foydalanilayotgan   yoki
foydalanilishi   mumkin   b о ‘lgan   tarkibiy   elementlaridir.   Tabiiy   muhitning   ahamiyati
tarkibiy   qismi   –   yer   resurslaridir.   U   hududi,   iqlimi,   relyefi,   tuproqlarining   sifati,
gidrologik   sharoiti,   о ‘simliklari   va   boshqa   belgilari   bilan   tavsiflanadi,   xalq   x о ‘jaligi
obyektlarini   va   aholini   joylashtirish   uchun   kenglik   asos,   qishloq   va   о ‘rmon
x о ‘jaliklarida asosiy ishlab chiqarish vositasi b о ‘lib xizmat qiladi.  
Yer   resurslaridan   foydalanish   suv   manbaalariga,   qazilma   boyliklar   zaxirasiga,
havo   haroratiga,   о ‘simlik   va   hayvonot   dunyosiga   t о ‘g‘ridan-t о ‘g‘ri   ta’sir   etadi.
Mamlakatimiz yer  resurslaridan oqilona, ekologik jihatdan xavfsiz foydalanish – har
bir fuqaroning, korxonaning va butun jamiyatning konstitutsiyaviy burchi hisoblanadi.
Qonun yerdan va yer osti  boyliklaridan, suv resurslaridan,   о ‘simlik hamda hayvonot
3  
  dunyosidan oqilona foydalanish, uni muhofaza qilish, suvning va havoning tozaligi va
ularni   saqlash,   tabiiy   boyliklarning   tiklanishini   ta’minlash   b о ‘yicha   barcha   zarur
choralarni amalga oshirishni talab etadi.  
  О‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasida   yer   va   boshqa   tabiiy   resurslar
о‘sha hududda yashaydigan xalqlar hayoti va faoliyatining asosi sifatida foydalanilishi
va   muhofaza   etilishi   belgilab   qо‘yilgan.   Tabiiy   resurslar   tarkibida   yer   ularning
hududiy,   xо‘jalik   va   ekologik   о‘zaro   bog‘liqliklarini   hamda   о‘zaro   munosabatlarini
ta’minlovchi,   tabiatdan   foydalanishning   kenglik   asosi   sifatida   ajralib   turadi.
Qonunchilik yerning unumdorligiga zarar yetkazishni taqiqlaydi.  
     Kurs ishining maqsadi.   Yer tabiiy muhitning birlamchi о‘zgarmas omillari
jumlasiga kiradi, suv kengliklari, yer osti boyliklari, о‘simlik, hayvonot dunyolari esa
о‘zlarining   joylashishlari   bо‘yicha   harakatlanuvchanlik   xarakteriga   ega.   О‘simlik
qoplamasining   yuqolib   ketishi   yoki   keskin   о‘zgarishi,   hayvonlarning   hozirgi   sahro
hududlaridagi   va   abadiy   muzliklar   mintaqalaridagi   migratsiyasi   va   halokati
tо‘g‘risidagi kо‘plab dalillar ma’lum.  
          Kurs  ishining obekti:  O‘zbekiston Respublikasining suv resurslari. 
           Kurs  ishining  predmeti:  Suv resurslarini axamiyati. 
                    Kurs   ishining   vazifalari.   Mineral   xomashyo   va   yonilg‘iga   boy   bо‘lgan
konlarning zaxiralari kamayadi, suv resurslarining qayta taqsimlanishi yuz beradi. 
Ulardan foydalanish  usullariga  va xо‘jalik oqibatlariga  bog‘liq holda  tabiiy resurslar
tugaydigan (qayta tiklanadigan va tiklanmaydigan) va tugamaydigan turlarga 
b о ‘linadi. Yerga tiklanishi cheklangan tabiiy resurs sifatida qarash t о ‘g‘riroq b о ‘ladi.  
                      Kurs ishining tuzilishi.   Kurs ishi  kirish, ikkita bob, xulosa,   foydalanilgan
adabiyotlar  ro‘yxatidan iborat.  Kurs ishining   to‘liq   matni 42 betdan  iborat.   
 I BOB. SUV RESURSLARI VA ULARDAN FOYDALANISH
4  
                       MASALALARI
1.1. O‘zbekiston Respublikasining suv resurslari, va ularni
hududiy   taqsimlanishi hamda xalq xo‘jaligidagi ahamiyati
O‘zbekiston   Respublikasi   suv   resurslarining   asosiy   yer   ustki   oqar   manbalari
Amudaryo va Sirdaryo daryolarining havzalari bo‘lib, ularning jami ko‘p yillik oqimi
115,6   km³   ni   tashkil   qiladi,   ulardan   Amudaryo   havzasida   78,5   km ³ ,   Sirdaryo
havzasida   esa   -   37,1   km ³   oqim   vujudga   keladi.   O‘zbekistonning   suv   resurslari   Orol
dengizi   havzasi   ega  bo‘lgan  umumiy  suv  resurslarining  faqat   bir  qisminigina   tashkil
qiladi, xolos.
      Bu   havzaga   Markaziy   Osiyoning   eng   yirik   daryolari:   Orol   dengiziga
quyiladigan   yer   usti   oqimining   asosiy   manbai   bo‘lgan   Amudaryo   va   Sirdaryo,
gidrografik   jihatdan   shu   havzaga   moyil   bo‘lgan   va   Orol   pasttekisligi   hududida
joylashgan   boshqa   daryolar   ham   kiradi.   Bevosita   O‘zbekiston   hududida   vujudga
keladigan   suv   resurslarining   ulushi   Amudaryo   havzasi   bo‘yicha   6   foizni,   Sirdaryo
havzasi   bo‘yicha   16   foizni,   respublika   bo‘yicha   jami   oqimning   taxminan   8   foizini
tashkil   qiladi.   O‘rta   Osiyoning   yuza   suvlari   resurslari   o‘lkaning   iqlim   va   orografik
xususiyatlariga bog‘liq holda g‘oyat notekis taqsimlangan. Uning deyarli uchdan ikki
qismini egallab yotgan bepoyon tekisliklarida oqar suvlar juda kam uchraydi. 
Tog‘lardan   bu   yerlarga   oqib   tushadigan   ko‘pchilik   daryolarga,   to   ularning   quyilish
joylariga qadar, bironta ham irmoq kelib qo‘shilmaydi.  
O‘lkamiz tog‘larida sertarmoq daryolar, katta-kichik soy va jilg‘alar juda ko‘p. 
Tog‘larni   o‘rab   olgan   tog‘oldi   tekisliklarida   ancha   zich   bo‘lgan   sun’iy   gidrografik
tarmoqlar   mavjud.   Ular   daryolar,   soylar   va   buloqlardan   suv   olib,   tevarak-atrofdagi
yerlarga   tarqalib   ketuvchi   irrigatsiya   kanallaridan,   ariqlardan   va   shuningdek,   zovur
hamda kollektorlardan iborat.  
Tekisliklarda va ayniqsa, tog‘oldi tekisliklarida bug‘lanish jarayoni juda kuchli
bo‘ladi. Chunki tog‘larda hosil bo‘lgan suvlar bu yerda sertarmoq irrigatsiya kanallari
5  
  va   ariqlari   orqali   keng   dala   maydonlariga   yoyilib,   ularning   katta   qismi   bevosita   suv
yuzasidan, tuproq yuzasidan va o‘simliklar orqali atmosferaga bug‘lanadi.  
1-rasm.  O‘zbekistonning ichki suvlar kartasi  
 
O‘rta Osiyo hududidan oqib o‘tuvchi daryolar suvlarining yillik zaxirasi  129,7
km³   ga   teng   bo‘lib,   ularning   daryolar   havzalari   bo‘yicha   taqsimlangan.
Respublikaning   daryolari,   kanallari,   suv   omborlari   va   hatto   yer   osti   suvlari   turli
antropogen   ta’sirlar   ostiga   tushib   qolgan.   O‘tgan   asrning   oltmishinchi   yillaridan
boshlab   yangi   yerlarni   keng   ko‘lamda   o‘zlashtirish,   sanoatning,   chorvachilikning
ekstensiv   rivojlanishi,   urbanizatsiya,   kollektor-drenaj   sistemalarining   qurilishi   va
daryo   suvlarining   sug‘orish   uchun   olinishi   munosabati   bilan   daryo   havzalaridagi
suvning   sifati   intensiv   ravishda   yomonlasha   bordi.   Bu   holat   ekologik-gigienik   va
sanitariya-epidemiologik   vaziyatni,   ayniqsa   daryo   o‘zanlaridagi   ahvolni
6  
  yomonlashtiradi.   O‘zbekiston   Respublikasida   oqimning   shakllanish   hududi   asosan
tog‘lardan boshlanadigan daryolarga to‘g‘ri keladi. 
Balandlikning   tog‘   zonasi   hududida   keskin   pasayishi   ekologik   sharoitlar
gradientini   vujudga   keltiradi,   bu   tabiiy   ravishda   vegetatsiya   davrida   suv   biotasining
yanada   gurkirab   rivojlanishiga   olib   keladi,   natijada   daryolarning   quyi   qismida   torf
vujudga   kela   boshlaydi.   Oqim   shakllanadigan   zonada   joylashgan   daryolar   suvining
sifat   tarkibi   daryo   o‘zanlarini   vujudga   keltiruvchi   tog‘   jinslaridan   hosil   bo‘lgan
chiqindilar   hamda   insonning   xo‘jalik   faoliyati   natijasida   vujudga   keladigan
oqimlardan   yuzaga   keladi.   Tog‘   zonalarida   suv   oqimlarini   ifloslantiruvchi   yaqqol
manbalari   yo‘q,   suvning   fizikkimyoviy   ko‘rsatkichlarining   barcha   o‘zgarishlari,
perfitonning tarkibi va tuzilishi esa orografiya va umumiy landshaft vaziyatidan kelib
chiqadigan tabiiy tuzilishga egadir.  
Daryo   ekosistemalariga   antropogen   bosimning   o‘sib   borishi   suvlarning   tarkibi
va   tuzilishidagi   chuqur   o‘zgarishlarga   olib   kelmoqda.   Farg‘ona   vodiysi   suv   oqimi
shakllanadigan   zonada   joylashgan   suv   oqimlarida   bioparda   bilan   qoplanish   mo‘tadil
yoki   g‘oyat   sust   rivojlanadi.   Daryolarning   yuqori   qismlaridagi   biotik   perifiton
indeksning qiymati 10 ga (ekologik zo‘riqishning zaif toifasi), quyi qismlarda esa 4 ga
(ekologik   zo‘riqishning   yuqori   toifasi)   tengdir.   O‘zbekiston   hududi   O‘rta   Osiyoning
ikki   daryosi   –   Amudaryo   va   Sirdaryo   oralig‘ida   joylashgan,   ularning   g‘arbiy   va
shimoliy – g‘arbiy qismidan Pomir-Olay va Tyanshan tog‘ sistemalari o‘tadi.  
                O‘zbekistonning   asosiy   gidrologik   xususiyati,   shuningdek   Orol   dengizi
vohasining   hamma  joyi   har   xil   gidrologik  funksiyalariga   ko‘ra  bir-biridan   katta  farq
qiladigan ikki qismga bo‘linadi: tekislik va tog‘li. Tog‘li hududlar daryo irmoqlaridan
suv   oqimi   shakllanish   zonasi   hisoblanadi.   Tekis   hududlar   kam   miqdorda
yog‘ingarchilik   va   yuqori   bug‘lanishi   tufayli   atmosfera   yog‘inlari   bir   necha   marta
ko‘p bo‘lishiga qaramasdan suv oqimlarini hosil qilmaydi.
7  
    Bundan   tashqari   tog‘lardan   oqib   kelgan   suvlar   tekist   hududlarda   sarflanadi,
bug‘lanadi, filtiratsiya bo‘lishi kuzatiladi va boshqa sabablar yo‘qolishga olib keladi.
Bu   jarayonlar   insonning   xo‘jalik   faoliyatida   kuchayadi:   daryolardan   kanallar   orqali
ekinlarni   sug‘orish   uchun   olingan   suv   bug‘lanishga   va   transpiratsiyaga   sarflanadi,
uning   bir   qismigina   qaytim   sifatida   yana   daryoga   oqib   tushadi.   Bu   oblast   O‘rta
Osiyoda   yirik   gidrolog   V.   L.   Shuls   terminologiyasi   bo‘yicha   suv   oqimini   tarqalish
oblasti   deb   aytadi.   Tog‘lardan   tekislikka   tabiiy   gidrologik   siklda   suv   harakatining
oxirgi   zvenosi   Orol   dengizi   hisoblanadi,   uning   barqaror   paytida   ustidan   har   yili
o‘rtacha 60 km³ suv parlangan. 
Suv   resurslarini   shakllanishidagi   hissasi   O‘zbekiston   hududida   Amudaryo
vohasi bo‘yicha 6%, Sirdaryo vohasi bo‘yicha 16%, respublika bo‘yicha umumiy oqib
o‘tadigan suvning 8% iga teng.  
Daryolar . Respublikada hammasi  bo‘lib 17 mingdan ko‘proq tabiiy ochiq suv
oqimlari  hisoblangan.  Amudaryo havzasida  ular  9,9, Sirdaryo havzasida  – 4,9 va bu
ikki daryo oralig‘ida – 2,9. Lekin, bular asosan katta bo‘lmagan soylar, suv oqimining
uzunligi 10 km dan kam, asosan Amudaryo va Sirdaryo oraligida. Ular qariyib butun
yil davomida qurib yotgan daryolar, suv oqimining uzunligi har yili ham 10 km yetib
bormaydi. O‘zbekiston hududida hammasi yoki katta qismi joylashgan suv to‘plovchi
katta daryolar – Ohangoron, Qashqadaryo, Surxandaryo. 
 
Suv resurslarini axamiyati, ularning taqsimlanishini, ularning xo`jalikni
rivojlantirishdagi axamiyatini o`rganish.
8  
    Xalq   xo jaligida     ishlatish   uchun   yaroqli   bo lgan   daryo,   ko l,   kanal,   suv   ombori,ʻ ʻ ʻ
dengiz   va   okean,   er   osti   suvlari,   atmosferaning   suv   bug lari:     mln   km   umumiy   xajmi-	
ʻ
taxminan 1390 mln km 3, shundan qariyb 1340 mln km 3  suv dunyo okeaniniki. 3 % dan
kamrog i chuchuk suvga (35.8 mln km 3) to g ri keladi. Lekin  0.3%  dangina foydalanish	
ʻ ʻ ʻ
mumkin.
                Nazariy   jixatdan     suv   resurslari   bitmas   tuganmasdir.   Chunki   rasional
foydalanilganda     ular   suv   aylanishi   jarayonida   yangilanib   turadi.   Biroq   suvni   ishlatish
darajasi     yildan   yilga     ortib   ketgani   uchun     ko p   mamlakatlarda     suv   resurslari	
ʻ
etishmovchiligi sezilmoqda. Tabiiy  suvlarga  oqindi  suvlar   tashlab ifloslashtirish katta
xavf tug dirmoqda.	
ʻ
Suv xo jaligi balansi	
ʻ
Yer   yuzasining     ma'lum   qismi   daryo,     ichki   dengizlar   xavzasida   muayyan     vaqt
davomida   inson xo jalik   faoliyatini   xisobga   olgan xolda   xo jalik faoliyatini   xisobga	
ʻ ʻ
olgan   xolda     suvning     kirimi   (atmosfera   yog inlari,   kanalizasiya     sistemalaridan,	
ʻ
sug orilgan     dalalardan   qaytarilgan   oqava     suvlar   va   boshqalar).   o rtasidagi   nisbat.	
ʻ ʻ
Xavzaning   suv  bilan   ta'minlanganligini  manfiy suv  va boshqa  suv tanqisligini  bartaraf
etish chora tadbirlari ko rish zarurligini bildiradi.	
ʻ
9  
  10  
 n omi  Uzunligi 
(km)  Manbai  Mansabi  To‘yinishi 
Sirdaryo  3019  Markaziy 
Tyanshan tizmasi 
Orol dengizi  Qor va muzlik 
suvlari 
Amudaryo  2540  Pomir tizmasi  Orol dengizi  Muzlik va qor 
suvlari 
Zarafshon  877  Turkiston va 
Zarafshon tizmasi 
Qizilqum cho‘li  Muzlik va qor 
suvlari 
Norin  578  Markaziy 
Tyanshan tizmasi 
Sirdaryo  Qor va muzlik 
suvlari 
Qoradaryo  180  Farg‘ona va 
Oloy tizmalari  Sirdaryo  Qor va muzlik 
suvlari 
So‘x  130  Oloy va Turkiston 
tizmasi  Katta Farg‘ona 
kanali  Muzlik va qor 
suvlari 
Sangzor  123  Turkiston tizmasi 
Arnasoy ko‘li  Qor va muzlik 
suvlari 
Jinnidaryo  57  Hisor tizmasi  Qashqadaryo  Qor va muzlik 
suvlari 
Oqsuv  115  Hisor tizmasi  Qashqadaryo  Qor va muzlik 
suvlari 
Tanxozdaryo  104  Hisor tizmasi  Qashqadaryo  Qor va yerosti 
suvlari 
Yakkabog‘daryo  108  Hisor tizmasi  Qashqadaryo  Doimiy   va
mavsumiy   qor
suvlari 
G‘uzordaryo  68  Chaqchar tog‘i  Qashqadaryo  Mavsumiy   qor
va   yomg‘ir
suvlari 
Qashqadaryo  373  Hisor tizmasi  Qarshi cho‘li  Doimiy   va
mavsumiy   qor
suvlari 
To‘polondaryo  124  Hisor tizmasi  Surxondaryo  Qor va muzlik 
suvlari 
Qoratog‘  100  Hisor tizmasi  Surxondaryo  Qor va muzlik 
suvlari 
Surxondaryo  196  Hisor tizmasi  Amudaryo  Qor va muzlik 
suvlari 
Sheroboddaryo  186  Boysuntog‘ 
tizmasi  Amudaryo  Mavsumiy   qor
va   yomg‘ir
suvlari  1-jadval 
O‘zbekistonning asosiy daryolari 
 
Ko‘llar . O‘zbekistonda ko‘llar soni 500 dan sal ko‘proq. Bu asosan kichik suv 
havza-lari, maydoni 1 km² kamroq. Maydoni 10 km² ko‘proq ko‘llar – 32 ta. Ularni 
kelib chiqishi har xil. Tog‘ ko‘llari odatda uyumlar yoki muzlik-tog‘ jinslari uyumidan
hosil bo‘ladi, tekisliklardagilarga – qayirli, delta, oxirgi, hozirgi vaqtda ko‘p hollarda 
olinadigan zavur suvlari quyiladi. O‘zbekistonda eng katta ko‘llar tizimi – bu Aydar-
Arnasoy, maydoni 3600 km², hajmi esa 42 km³, hamma suv omborlari zaxirasidan 
ustin turadi. Orol dengizi chegaralararo suv havzasidir.  
Suv   omborlari.   Hozirgi   vaqtda   respublikada   51   ta   suv   ombori   ishlab   turibdi,
asosan irrigatsiya ahamiyatiga ega. Ularning to‘liq loyiha hajmi 18,8 km², foydalisi – 
14, 8 km³ iborat. Eng yiriklari: Tuyamo‘yin,Chorvoq, Tudako‘l, Kattaqo‘rg‘on suv
omborlari   hisoblanadi.   Ular   daryo   suv   oqimlarini   yil   davomida   boshqarib   turish,
ekinlarni  sug‘orish  davrida foydalanish,  favqulodda suv  toshqinlarini  oldini  olish
uchun qurilgan. 
   2-jadval 
O‘zbekistonning yirik suv omborlari 
Nomi  Qaysi daryoga 
qurilgan  Maydoni 
(km 2
)  Suv 
hajmi 
(m 3
)  Chuqurligi (metr) 
O‘rtacha  Eng 
chuqur 
joyi 
Tuyamo‘yin  Amudaryo  650  7800  20  40 
Quyimozor  Amudaryo  178,5  320,0  17,3  40,3 
To‘dako‘l  Amudaryo  162  1200  4,8  11,1 
Kattaqo‘rg‘on  Zarafshon  84,5  900,0  10,1  28 
Tallimarjon  Amudaryo  77,35  1525  20  40 
Janubiy Surxon  Surxondaryo  65,0  800,0  12,3  27 
Andijon  Qoradaryo  55,5  1900  29,2  115 
Chimqo‘rg‘on  Qashqadaryo  49,2  386,1  10,2  30 
11  
  Chorvoq  Chirchiq  40,3  2006  50  166 
Toshkent 
(Tuyabo‘g‘iz)  Ohangaron, 
Chirchiq  20  250,0  11,2  31,5 
Pachkamar  G‘uzordaryo  12,4  260,0  21  62 
Jizzax  Sangzor  13,75  100,0  13,1  24 
Uchqizil  Zang kanali  10,8  160,0  16  40,3 
Karkidon  Isfayramsoy  9,5  216,0  10,1  23 
Ohangaron  Ohangaron  5,2  250,0  28  66 
 
Yerosti   suvlari.    O‘zbekiston   hududida 95  ta yer   osti  suvlari   konlari  ma’lum.
Ularning   umumiy   zahirasi   75580   ming   m³/sut.   miqdorida   baholanadi,   regional
foydalanish   Chuchuk   suv   resurslari   asosan   Farg‘ona   vodiysida   –   34,5   %,   Toshkent
viloyatida – 25,7 %, Samarqand – 18 %, Surxondaryo – 9 %, Qashqadaryo – 5,5 %
to‘plangan.  
Muzliklar . O‘zbekiston hududidagi qator daryolar (Surxondaryo, Qashqadaryo,
Piskom) ning yuqorisida tog‘ muzliklarining soni 525 ta, muz qoplamlarining umumiy
maydoni   54,2   km²,   ya’ni   muzliklar   asosan   kichik   formalarda,   bitta   muzlikning
o‘rtacha maydoni hammasi bo‘lib 0,293 km².  
Qaytim suvlar   kollektor-zavurlar oqimi va tashlangan suvlar shakllanadi. Suv
resurslarini   tashkil   qilishdan   ularning   hissasi   yuqori   va   shuning   bilan   birga   jiddiy
ifloslashtirish manbasi hisoblanadi. 1990-1999-yillarda respublika miqiyosida qaytim
suvlar   yig‘indisini   o‘rtacha   hajmi   yiliga   28   dan   33,5   km³   ga   o‘zgargan.   Bu   qaytgan
suv   oqimi   hajmidan   13,5-15,5   km³   ga     yaqini   Sirdaryo   havzasida   va   16-19   km³   ga
yaqini Amudaryo havzasida shakllangan. 
 
3-jadval 
12  
  O‘zbekistondagi asosiy irrigatsiya kanallari 
Nomi  Joylashgan o‘rni  Uzunligi, 
km  Maksimal 
o‘tkazish (m 3
/s)
Suyonli  Qoraqalpog‘iston 
Respublikasi  96,6  310 
Kegeyli  Qoraqalpog‘iston 
Respublikasi  55,4  220 
Quvonshijarma  Qoraqalpog‘iston 
Respublikasi  82,1  200 
Shahrixonsoy  Andijon  62,7  120 
Katta Andijon  Andijon  78,7  50 
Amu-Buxoro  Buxoro  378,7  350 
Chap irmoq  Jizzax  51,5  60 
Oxunboboyev   Namangan  37,3  70 
Katta Namangan  Namangan  140,6  61 
O‘ng qirg‘oq  Navoiy  49,9  45 
Qarshi  Qashqadaryo  105,2  350 
Mirishkor  Qashqadaryo  95,4  129 
Darg‘om  Samarqand  92,1  180 
Konimex  Samarqand  40,8  125 
Janubiy Mirzacho‘l  Sirdaryo  115,0  350 
Do‘stlik  Sirdaryo  49,0  230 
Sherobod (O‘ng 
irmoq)  Surxondaryo  61,7  150 
Amu-Zang  Surxondaryo  56,6  140 
Zang  Surxondaryo  87,4  86 
Qorasuv  Toshkent  125,6  260 
Toshkent  Toshkent  95,3  87 
Toshsoqa  Xorazm  32,1  550 
Shovot  Xorazm  75,3  122 
Daryoliq  Xorazm  75,2  100 
 
4-jadval 
13  
  O‘zbekistondagi asosiy irrigatsiya kollektorlari 
Nomi  Joylashgan o‘rni  Uzunligi, km  Maksimal 
o‘tkazish 
(metr 3
/s) 
Beruniy  Qoraqalpog‘iston 
Respublikasi   104,0  25 
Bosh chap qirg‘oq  Qoraqalpog‘iston 
Respublikasi  86,2  21 
Sariqsu  Andijon  54,7  90 
Og‘itma tashlamasi  Buxoro   68,7  100 
Markaziy Buxoro  Buxoro  95,1  80 
Shimoliy  Buxoro  139,9  57 
Achchiko‘l  Farg‘ona   31,7  166 
Shimoliy Bog‘dod  Farg‘ona  55,3  3 
Oqbuloq  Jizzax   51,8  26 
Pogranichniy  Jizzax  44,7  60 
Qoraqalpoq  Namangan  42,3  25 
Dasht  Qashqadaryo   33,9  12 
Shimoliy  Qashqadaryo  54,3  40 
Janubiy  Qashqadaryo  69,0  50 
Qorasuv  Samarqand  43,1  20 
Bosh qayir  Bosh qayir   73,5  5 
Mirzacho‘l  Bosh qayir  86,4  86 
Sho‘ro‘zak  Bosh qayir  65,2  9 
Divonko‘l  Xorazm  156,7  72 
Drujba ko‘llar 
kollektori  Xorazm  233,0  86 
 
O‘rta   Osiyo   suv   resurslari   agarda   uni   tejab   ishlatilsa,   70-80   million   kishiga
yetishi   mumkin,   BMT   ning  ma‘lumotlariga   ko‘ra   2030-yillarga   borib   O‘rta  Osiyoda
shuncha   aholi   yashaydi.   O‘rta   Osiyo   aholisi   50   million   kishiga   yetmasdan   Orol
dengizining   qurishi,   suv   tanqisligining   sezilishi,   bu   eng   avvalo   suv   resurslaridan
14  
  tejamsiz foydalanish isrofgarchilikning nihoyatda yuqori ekanligini bildiradi. Suvdan
noto‘g‘ri foydalanish quyidagi muammolarni keltirib chiqarmoqda:  
1) Suv resurslarining tanqisligi;  
2) Orol dengizi va ko‘pgina tabiiy ko‘llarning qurishi;  
3) Mavjud   sug‘orilayotgan   yerlarning   sho‘rlanishi   va   hosildorliknig
keskin pasayishi.  
4) Bio xilma- xillikning kamayishi.  
5) Mavjud   suv   resurslar   suv   manbalarini   hamda   uning   atrofida
ekologiyaning izdan chiqishi va ifloslanishi;  
6) Suv resurslarida tuz miqdorining ortishi.  
7) Aholini toza ichimlik suv bilan ta’minlay olmasligimiz.  
      
2-rasm.  Zarafshon daryosi 
 
15  
  Yuqoridagi  kamchiliklar  suv resurslaridan foydalanishdagi  asosiy  kamchiliklar
hisoblanadi. Suv resurslaridan foydalanishni  yaxshilashning  majmua amalga oshirish
maqsadga   muvofiqdir,   negaki   yuqoridagi   muammolarning   hammasi   bir-biriga
chambarchas bog‘liqdir. 
 
 
1.2. O‘zbekistonda suv resurslarini muhofaza qilishning ilmiy, ekologik va
huquqiy   asoslari.   Suv   resurslarini   ifloslanishdan,   bulg‘anishdan   va   miqdorining
kamayib   ketishidan   muhofaza   qilishning   ekologik   asosi   bo‘lib,   suvni   ekologik
tizimning   ajralmas   tarkibiy   qismi   ekanligi,   ya’ni   yerdagi   hayotning   mavjudligini
ta’minlovchi omil ekanligidir.Tabiat yaxlit tizimining ajralmas qismi bo‘lgan suvning
ifloslanishi,   bulg‘anishi,   hattoki   zaharlanishi   va   miqdorining   kamayib   ketishi   bu
tizimdagi salbiy jarayonlarni yuzaga kelishining, biologik muvozanatni hamda undagi
modda va energiya almashi-nuvining buzilishini, o‘simlik va hayvonot dunyosiga va
jumladan,   inson   salomatligiga   salbiy   ta’sir   ko‘rsatishini   yuzaga   keltiradi.   Shunday
holatni   yuzaga   kelishning   oldini   olish   ekotizimdagi   optimal   tabiiy   sharoitning
buzilishiga yo‘l qo‘ymaydi hamda biosferaning evolutsion rivojlanishini ta’minlaydi.
Shuning   uchun   suv   resurslarini   ifloslanishdan,   bulg‘anishdan   va   miqdorini   kamayib
ketishdan   muhofaza   qilishning   ekologik   asosi,   uni   optimal   tabiiy   muvozanatini
ta’minlash muhim ahamiyatga egadir. 
Suv  resurslarini  muhofaza  qilish,   undan  turli  maqsadlarda   oqilona  foydalanish
jarayonida uzluksiz ravishda amalga oshirilishi kerak. Buni amalga oshirish masalasi
suv resurslarining ifloslanishini va miqdorining kamayishini qayd etish va aybdorlarni
huquqiy   choralar   bilan   jazolashdan   iborat   bo‗libgina   qolmasdan,   balki   tabiatdan
foydalanish,   jumladan,   suv   resurslaridan   foydalanish,   tabiiy   hodisalarning
qonuniyatlarini   aniqlash   asosida,   suv   resurslarining   ifloslanishiga,   miqdorining
kamayishiga   va   behuda   sarflanishiga   olib   keladigan   tabiiy   va   sun‘iy   sabablarni   va
16  
  omillarning o‘rnatilishi asosida amalga oshirilishidadir. Shundan kelib chiqqan holda,
suv   resurslarini   muhofaza   qilish,   uni   shakllanish   jarayonidan   boshlanib,   shakllangan
obektdagi (yer osti va yer usti) suv miqdorlarini va sifatini muhofaza qilishning texnik
tadbirlarini ishlab chiqishdan iborat bolishi kerak. 
Yuqorida keltirilganlardan kelib chiqqan holda, suv resurslarini muhofaza qilish
deb,   suv   resurslarining   tabiiy   va   sun’iy   omillar   ta’sirida   ifloslanishi,   bulg‘anishi   va
miqdorining   kamayib   ketishini   hamda   suvning   behuda   va   befoyda   sarfini   bartaraf
qilishga   qaratilgan   ilmiy   asoslangan   huquqiy,   tashkiliy,   ijtimoiy,   texnikaviy   va
iqtisodiy tadbirlar tizimiga aytiladi.  
 
3-rasm.  O‘zbekistonda ishlatiladigan suvlarning taqsimlanishi  
 
Tabiat   qonuniyatlarini   o‘rganish   asosida   suv   resurslarini   muhofaza   qilish
vazifasiga quyidagilar kiradi:  
1. Suv   resurslarining   ifloslanishini,   uni   shakllanish   jarayonida   oldini   olish
chora-tadbirlarini uzluksiz ravishda amalga oshirish, ya’ni atmosfera havosi va tuproq
qatlamining   ifloslanishini   oldini   olish   chora-tadbirlarini   to‘liq   miqyosda   amalga
oshirish.  
2. Suvni   ifloslantiruvchi   o‘choqlarining   paydo   bo‘lishini   oldini   oluvchi
profilaktik tadbirlarni o‘z vaqtida amalga oshirish.  
17  
  3. Suvdan   oqilona   foydalanish   nuqtayi   nazaridan   undan   foydalanishni
to‘g‘ri   rejalashtirish.   Bularni   amalga   oshirish   uchun   albatta,   ilmiy   asos   va   yagona
qat’iy siyosat bo‘lishi shart. Suv obektlariga oqindi suvlarni oqizishga suv obekti tar-
kibidagi   ifloslovchi   nioddalarning   belgilab   qo‘yilgan   me’yorlardan   oshib   ketishiga
yo‘l qo‘ymaslik sharti bilan va suvdan foydalanuvchi bunday oqindi suvlarni tabiatni
muhofaza   qilish   va   sanitariya   nazorati   organlari   tomonidan   belgilab   qo‘yilgan
darajaga yetkazib tozalab berish sharti bilangina yo‘l qo‘yiladi. Agar mazkur talablar
buzilayotgan   bo‘lsa,   tabiatni   muhofaza   qilish   va   sanitariya   nazorati   organlari   oqindi
suvlarni   oqizishni   cheklab,   to‘xtatib   yoki   ta’qiqlab   qo‘yishlari,   hattoki   ayrim   sanoat
qurilmalarini,   sexlar,   korxonalar,   tashkilotlar,   muassasalarning   faoliyatini   to‘xtatib
qo‘yishlari   lozim.   Aholining   sog‘lig‘iga   xatarli   hollarda,   oqindi   suvlarni   oqizish
to‘xtatilib   hattoki,   ishlab   chiqarish   obektlaridan   va   boshqa   obektlardan   foydalanish
to‘xtatib   qo‘yilishi   lozim,   deyilgan.   Suv   monitoringi,   shu   jumladan,   yer   osti   suvlari
monitoringi   o‘zgarishlarni   o‘z   vaqtida   aniqlash,   ularga   baho   berish,   salbiy   ja-
rayonlarning oldini olish va ularga barham berish uchun suvlarning holati ustidan olib
boriladigan kuzatuv tizimidan iboratdir.  
Suv monitoringining tuzilishi, mazmuni va uni amalga oshirish tartibi 
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi, deyilgan.  
Yuqorida   qayd   etilgan   barcha   moddalar   respublikamizda   mavjud   suv
resurslarini   muhofaza   qilishning   huquqiy   asoslari   hisoblanib,   suv   resurslarini
muhofaza   qilishning   asosiy   omillari   hisoblanadi.     Suv   resurslarini   muhofaza   qilish
bosqichma-bosqich profilaktik ravishda amalga oshirilishi shart.
 Tabiatdagi yer usti (daryo, ko‘l, dengiz va atmosferadagi suv bug‘lari), yer osti
va atmosfera yog‘in suvlari tabiatdagi barcha (yer usti, yer osti va atmosfera yog‘in)
suvlarning   birlik   qonunidir.     Demak,   barcha   yer   usti   va   yer   osti   suvlarining   asosiy
manbai atmosfera yog‘in suvlaridir.
18  
    Oxirgi   10-20   yillar   davomida   atmosfera   havosining   haddan   tashqari
ifloslanganligi   va   zaharlanganligi   (turli   chiqindilar,   changlar,   tutunlar,   qurum   va
boshq.)   tufayli   turli   erigan   moddalarga   to‘yingan,   deyarli   «kislotali   yomg‘irlar»
hisobiga   shakllanayotgan   yer   usti   va   yer   osti   suvlari,   yog‘in   yer   yuzasiga   kelib
tushmasdan,   bu   bosqichda   ma‘lum   darajada   ifloslangan   suv   mavjud   bo‘lib,
shakllanishning keyingi bosqichi yer yuzasi bo‘ylab jilg‘a va soylarni tashkil etishida
yoki   yer   ostiga   shimilishida   tuproqdagi   turli   eriydigan   moddalar   va   iflosliklarga
to‘yinib yanada ifloslanmoqda. 
Ana shunday jarayonda shakllangan yer usti va yer osti suvlari obektlariga kelib
quyilayotgan   turli   oqova   (kommunal-ro‘zg‘or,   sanoat,   chorvachilik   majmualari   va
fermalari, sug‘oriladigan yerlardan chiqarilayotgan zovur tashlama) suvlar ta’sirida bu
suvlar yanada kuchliroq ifloslanmoqda, bulg‘anmoqda va zaharlanmoqda.  
 
1.3.   Suv   resurslarini   muhofaza   qilish   chora-tadbirlari.   Ma’lumki,   suv
resurslarini   muhofaza   qilish   ikki   yo‘nalishda   olib   boriladi.   Birinchisi,   miqdoriy
jihatdan kamayishdan  saqlash bo‘lsa, ikkinchisi  uning   ifloslanish   va   minerallashish
darajasining ortib ketishini oldini olishdir. Hozirgi vaqtda o‘lkamizda yuqoridagi har
ikki   yo‘nalish   ham   juda   muhimdir.   Birinchidan,   shahar   xo‘jaligining   va   sanoatning,
ayniqsa, uning ximiya va metallurgiya tarmoqlarining suvga bo‘lgan talabi yildanyilga
ortmoqda,   shunga   mos   ravishda   tabiiy   suvlar   ifloslanishining   manbai   bo‘lgan   oqava
suvlar ham ko‘paymoqda.  
19  
  4-rasm.  O‘zbekistonda suvni ifloslovchi asosiy tarmoqlar 
 
Ikkinchidan,   shu   paytgacha   oqava   suvlarni   daryo   va   ko‘llarga   oqizish   bunday
tabiiy   suv   manbalaridan   foydalanishning   bir   turi   deb   qaraldi.   Ayniqsa,   daryolar
ifloslangan   oqava   suvlarni   yo‘q   qilishda   o‘ziga   xos   tabiiy   inshoot   deb   qabul   qilindi.
Oqava   suvlar   kam   va   sanoat   uncha   rivojlanmagan   paytda   bunday   qarash   ma‘lum
darajada   to‘griday   tuyulgan   edi.   Afsuski,   ayrim   mutaxassislar   zavod   va   fabrikalar,
korxonalar   rahbarlari   bu   fikrni   hozir   ham   to‘g‘ri   deb   qaramoqdalar.   Ko‘pchilik
hollarda   suvni   sun’iy   tozalash   inshootlarini   qurish   tugallanmay   turib,   sanoat
obyektlari ishga tushirib yuborilmoqda. Bu sohaga ajratilgan kapital mablag‘lar sekin
o‘zlashtirilmoqda.  
Uchinchidan,   oqava   suvlarni   sun’iy   tozalashning   hozirgi   kundagi
imkoniyatlariga   ortiqcha   baho   berilayapti.   O‘zbekiston   tabiatni   muhofaza   qilish
Davlat   komiteti   Suv   resurslarini   muhofaza   qilish   bo‘limining   axborotiga   ko‘ra
80yillarning   oxirida   Respublikamizda   750   ta   suv   tozalash   inshooti   mavjud   bo‘lgan
bo‘lsa,   afsuski,   shulardan   225   tasi   yaxshi   ishlamagan,   104   tasi   esa   umuman
ishlamagan.   Natijada   1988-yilda   Respublikamizdagi   sanoat   korxonalarida   384   mln.
m³   oqava   suvlar   hosil   bo‘lgan   bo‘lsa,   shuning   11,7   foizi   umuman   tozalanmay   suv
manbalariga oqizilgan.
20  
    Yuqoridagi   miqdorga   ayrim   korxonalar   quyidagicha   "hissa"   qo‘shganlar:
Chirchiq   elektrokimyo   kombinati   242   mln.m³,   Toshkent   qog‘oz   kombinati   2,4
mln.m³.     Birinchisi   oqava   suvlarni   bevosita   Chirchiq   daryosiga,   ikkinchisi   esa
Qorasuv kanaliga oqizgan. Yuqoridagi kabi salbiy holatlarning oqibati nimalarga olib
kelishini   quyidagi   raqamlarda   ko‘rish   mumkin:   M.I.Lvovich   ma‘lumotlariga   ko‘ra   1
m³ hajmdagi tozalanmagan oqava suv kam deganda 5060 m³ toza tabiiy daryo suvini
bulg‘aydi.   To‘rtinchidan,   ayrim   mutaxassislar,   olimlar   tomonidan   "tabiiy   suvlar
ifloslanishining yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan normasi" degan noto‘g‘ri nuqtai nazar
ishlatilmoqda. Hozirgi kunda "bu yo‘nalish suvning ifloslanishini  chegaralaydi",   deb
qarash o‘zini oqlamaganligi hammaga ma’lum bo‘lib qoldi.
  Suv   resurslarining   sifat   jihatdan   o‘zgarishiga   asosiy   sabablardan   yana   biri
tabiiy   suv   manbalariga   ekin   maydonlaridan   chiqqan   suvlarning   oqizilishidir.   Mana
shu   sabab   tufayli,   hamda   sanoat   korxonalari,   maishiy-kommunal   tarmoqlar   oqava
suvlarining   qo‘shilishi   va   ularning   ayrimlari   havoga   chiqarayotgan   chiqindilar
natijasida   o‘lkamizdagi   tabiiy   suv   manbalarining   minerallashish   darajasi,   ularda
erigan   tuz   miqdori   ortib   bormoqda,   tobora   ifloslanmoqda.   Respublikamizda   suv
resurslari   cheklangan   bo‘lishiga   qaramasdan,   uni   tejashga   kam   e’tibor   berilayapti,
natijada   suvning   ko‘p   qismi   bekorga   sarf     bo‘lmoqda.   Deyarli   barcha   iste’molchilar
doimiy   ravishda   me’yordan   ko‘p   suv   olishga   harakat   qiladilar.   Bu   esa   ekin
maydonlarida yer osti suvlari sathining ko‘tarilishiga, yerlarning qayta sho‘rlanishiga
olib kelmoqda. O‘z navbatida sho‘rni yuvish uchun yana katta miqdorda suv sarflanib,
natijada   sug‘oriladigan   yerlarda   hosil   bo‘ladigan   qaytarma   suvlar   miqdori   ham
ortmoqda.   Shundan   ko‘rinib   turibdiki,   sug‘orishda   suvni   tejashning   katta
imkoniyatlari mavjud.  
        Suv resurslarini kamayishdan saqlashning asosiy rezervlaridan yana biri 
sug‘orishda qaytarma suvlardan unumli foydalanishdir. Respublikada bu suvlar asosan
ekin  maydonlaridan,  sanoat  korxonalaridan  va  maishiy-
21  
  kommunal tarmoqlardan qaytgan suvlardan tashkil topgan bo‘ladi. F.E.Rubinova 
ma‘lumotlariga ko‘ra  1971-1975-yillarda  Farg‘ona vodiysida irrigatsiya 
maqsadlarida yiliga o‘rtacha 19 km³ suv sarflangan bo‘lsa, hosil bo‘lgan qaytarma 
suvlar 9 km³ ni tashkil etgan. Xuddi shu davr uchun Mirzacho lda yiliga 6,3 km³ suv ʻ
olinib, qaytarma suvlar 2,2 km³ ga teng bo‘lgan. Keyingi yillarda daryolar, ko‘llar, 
suv omborlarining suvi unga sanoat va shaharlar oqava suvlarining, ekin 
maydonlarida hosil bo‘ladigan qaytarma suvlarning qo‘shilishi natijasida keskin 
yomonlashib ketdi. 
Daryolar   suvining   minerallashuvi   ularning   quyi   qismiga   tomon   ortib   boradi.
Afsuski,   bu   o‘zgarish   hozirgi   vaqtda   yanada   sezilarliroq   bo‘lmoqda.   Daryo   suvi
minerallashuv   darajasining   ortishi   bilan   ularda   zaharli   ionlar   (magniy,   natriy,   kaliy,
sulfat   va   xlorid)   miqdori   ham   daryo   uzunligi   va   vaqt   bo‘yicha   hamda   yilning
suvliligiga bog‘liq holda o‘zgarmoqda. 
Natijada   ko‘pgina   daryolar,   jumladan   Amudaryo,   Sirdaryo,   Chirchiq,
Ohangaron,   Zarafshon,   Qashqadaryo,   Surxondaryo   suvidan   ularning   quyi   qismida
ichimlik suvlari sifatida foydalanish imkoniyati yo‘qoldi.  
Hozirgi   kunda   Respublikamizda   eng   dolzarb   masalalardan   biri   suvni   sifat
jihatdan muhofaza qilishdir. 
Bu   muammoni   hal   etishda   ko‘pchilik   olimlar   qaytarma   va   oqava   suvlarni
tozalashni   asosiy   yo‘l   deb   qaramoqdalar.   Lekin,   bu   yo‘l   juda   murakkab   bo‘lib,
qimmatga   tushadi.   Ikkinchidan,   eng   takomillashgan   sun’iy   tozalash   inshootlari   ham
suvni   to‘la   tozalashga   imkon   bermaydi.   Suvni   80-90   foiz   tozalash   yetarli   darajada
takomillashgan deb qabul qilinadi. Bu holda 10-20 foiz o‘ta chidamli ifloslantiruvchi
moddalar yana suv tarkibida qoladi. Ular daryo suvini ifloslantiradi. 
Demak,   sun’iy   tozalash   asosiy   masalani   hal   qilishning   yordamchi   usullaridan
biridir.  
         
22  
  5-rasm.  Chirchiq daryosi 
 
Bu asosiy masala esa bir qancha choralar tizimini o‘z ichiga oladi. Ular oqava
suvlarni   daryolar,   ko‘llar,   suv   omborlariga   oqizishni   iloji   boricha   kamaytirishga,
ayrim   hollarda   esa   to‘la   to‘xtashishga   qaratilgandir.   Faqat   shu   yo‘lgina   masalani
tubdan hal  qilishga imkon beradi, toza suvni  tashlandiq suvga aralashtirishdan xolos
etadi.   Shu   yo‘l   bilan   tabiiy   suvlarning   sifatini   yaxshilash   va   ularning   miqdorini
ko‘paytirish   mumkin,   chunki   bunda   butun   daryo   suvi   toza   bo‘lib,   iste‘mol   uchun
yaroqli   bo‘ladi,   toza   suv   hajmi   bir   necha   marta   ortadi.   Yuqorida   aytilgan   asosiy
masalani   hal   qilishda,   ko‘pchilik   olimlarning   fikricha,   quyidagi   chora-tadbirlarni
nazarda tutish lozim:  
1. Shaharlarning   oqava   suvlaridan   dehqonchilik,   asosan,   yem-xashak
yetishtiriladigan   dalalarini   sug‘orishda   foydalanish   mumkin,   chunki   tajribalarning
23  
  ko‘rsatishicha   ular   tarkibida   ko‘p   miqdorda   organik   o‘g‘itlar,   jumladan,   o‘rtacha   50
g/m³ azot, 10 g/m³ fosfor, 30 g/m³ kaliy.  
  Daryo suvi minerallashuvining ortishi Surxondaryoda 60-yillardan, Amudaryo
va   Zarafshonda   60-yillarning   oxiridan   sezilarli   bo‘la   boshladi.   70-yillarning
boshlarida   Zarafshon   va   Surxondaryoning   quyi   qismida   ularning   oqim   hosil
bo‘ladigan oblastiga nisbatan minerallashuvi 2,93 marta o‘sdi.  
2. Sanoat   korxonalarini   aylanma   suv   ta‘minotiga   o‘tkazish   zarur.   Bunda
korxona   suvni   o‘ziga   kerakli   darajada   tozalaydi   va   undan   qayta   foydalanadi.   Shu
maqsadda   korxona   talab   darajasidagi   suvni   bir   yo‘la   oladi,   mahsulot   ishlab
chiqarishda butunlay sarf  bo‘lgan qismi (umumiy suv miqdoriga nisbatan 10-15 foiz)
esa   suv   manbaidan   doimiy   ravishda   to‘ldirib   boriladi.   Bu   tizimning   qulay   tomoni
shuki,   birinchidan,   oqava   suvlarning   daryolarga   oqizilishiga   chek   qo‘yiladi,
ikkinchidan,   korxona   o‘zi   ifloslantirgan   suvni   tozalashga   majbur   bo‘ladi.   Bunda
korxonaning   o‘zi   ortiqcha   ifloslanishni   oldini   olishga   harakat   qiladi,   natijada   suvni
tejash uchun rag‘batlantiruvchi iqtisodiy omil vujudga keladi;  
3. Ayrim ximiyaviy korxonalarning ifloslangan suvlarini, agar ularni tozalab
qayta   ishlatish   imkoni   bo‘lmasa,   alohida   havzalarga   yig‘ib,   tabiiy   yoki   sun’iy   holda
bug‘latib yuborish kerak;  
4. Shaharlarda   suv   ta’minoti   tarmoqlarini   ikki   yo‘nalishda,   birinchisini
ichimlik,   maishiy   va   oziq-ovqat   sanoati   uchun,   ikkinchisini   esa   sanoatning   boshqa
tarmoqlari uchun tashkil etish zarur.  Bu tartib toza suvni tejash imkonini beradi;  
5. Shaharlardagi   yirik   sanoat   korxonalarida   (asosan   ximiya,   metallurgiya)
iloji   boricha   suvdan   foydalanish   me’yorini   kamaytirish   uchun   kurashish   kerak.   Bu
toza suvning miqdorini va shu bilan birga sifatini saqlash choralaridan biridir;  
6. Daryolarda   kam   suvli   davrda   ularning   suvini   bir   muncha   ko‘paytirishga
erishish lozim. Buning uchun mavjud suv omborlaridan tadbirkorlik bilan foydalanish
va agromelioratsiya usullarini qo‘llash talab etiladi;  
24  
  7. Ekin maydonlarini sug‘orish natijasida hosil bo‘lgan qaytarma suvlardan
unumli   foydalanish   lozim.   Ularning   tabiiy   botiqlarga   oqizilishiga   va   behuda
sarflanishiga iloji boricha yo‘l qo‘ymaslik kerak.  
O‘lkamiz   sharoitida   foydalaniladigan   suv   resurslarining   asosiy   qismi   (90
foizdan   ortig‘i)   irrigatsiya   maqsadlarida   ishlatiladi.   Uning   qolgan   qismidan   esa
sanoatda   hamda   maishiy   va   kommunal   maqsadlarda   foydalaniladi.   Ma’lumki,
yuqoridagi   har   uch   yo‘nalish   ham   yildanyilga   ko‘proq   suv   talab   qilmoqda   va   shu
sababli   o‘lkamizda   suv   muammosi   tobora   tig‘iz   bo‘lib   qolmoqda.   Ana   shunday
sharoitda   suvdan   tejab-tergab   foydalanish,   uning   samarasiz   yo‘qotilishiga   yo‘l
qo‘ymaslik,   qaytarma   va   oqava   suvlardan   unumli   foydalanish,   eng   muhimi   suv
manbalarini ifloslanishdan va ortiqcha minerallashuvdan saqlash asosiy vazifa bo‘lib
qoldi.  
 
 
 
II BOB. YER RESURSLARI VA ULARDAN FOYDALANISH 
MASALALARI
2.1. O‘zbekistonning yer-suv fondi, qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan 
yer-suv resurslari, ularning iqtisodiy-ijtimoiy ahamiyati
Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotining asoslaridan biri bu-tabiiy resurslardir. Tabiiy
resurslarning   eng   kerakli   unsurlariga   ega   yer   va   suv   kiradi.   Yer   qishloq   xo‘jaligida
ishlab   chiqarishning   asosiy   omili,   mehnatga   yo‘naltirilgan   obyekt   sifatidagi   mehnat
predmeti,   shuningdek,   turli   xil   mahsulotlarning   joylashuv   makoni,   insonlar   uchun
turar joy hamda hayvonot va o‘simlik dunyosining yashashiga mo‘ljallangan mehnat
qurolidir. 
25  
  Har bir xalq va millat yerni asosiy boyligi sifatida e’tirof etib, bir nechta shart
va omillar birlashtirgan holda qishloq xo‘jaligidagi afzalliklarni yer orqali tavsiflaydi.
Yer resurslari – bu quruqlik yuzasining jami yig‘indisi bo‘lib, uning tarkibiga boshqa
tabiiy obyektlar kiritiladi. Bular: o‘rmonlar, o‘simlik va boshqa tirik organizmlar, suv
obyektlari. Yer resurslarning suv obyektlari o‘z ichiga ko‘llar, ariqlarni qamrab oladi.
Okean, dengizlar va daryolar esa suv resurslari tarkibiga kiradi. 
Har   bir   davlatning   yer-suv   resurslari   tabiat   va   jamiyatda   yashash   manbaidir,
shuningdek, yer va suv bir-birining mavjudligini taqozo qiladi. O‘zbekiston hududida
foydalaniladigan suv resurslarining 80 %i Tojikiston va Qirg‘iziston hududida, 20 %i
mamlakatimiz ichida shakllanadi. Shundan 92 %i qishloq xo‘jaligida ishlatiladi. 
Sirdaryo  va  Amudaryo  havzalaridagi   mavjud  iste’mol   qilinadigan  suv  resurslari  114
km³, shundan Sirdaryo 36,06 km³ va Amudaryo 78,34 km³ ni tashkil etadi. 
Yer resurslari boshqa resurslar kabi o‘z xususiyatlariga ega: Birinchidan, yer –
tabiat mahsuli, in’omi hisoblanib, u inson mehnati bilan yaratilmaydi. Inson faqatgina
yerga   o‘z   mehnatini   yo‘naltirib,   yoki   yerning   ahvolini   yaxshilaydi,   yoki   umuman
yomon   ahvolga   solishi   mumkin.   Lekin   inson   o‘z   xohishi   bilan   yer   resurslarini   hosil
qila   olmaydi.   Ikkinchidan,   yer   chegaralangan   tabiiy   resursdir.   Inson   xohlagancha
yerni ko‘paytirib yoki kamaytira olmaydi.
  Shu   sababli   bosh   maqsad   -   yerdan   samarali   va   to‘g‘ri   foydalanishdir.   Bir
mamlakat   yer   miqdori   uning   chegaralari   bilan   aniqlansa,   umuman   hududlar   sifatida
esa yer miqdori quruqlik yuzasi bilan belgilanadi. 
Yer   resurslari   jismoniy   nuqtai   nazardan   murakkab   majmua   hisoblanadi.   Bu
majmua turli omillar (kimyoviy, fizik, biologik) birlashmasi bilan xarakterlanadi. Yer
resurslari turli yer uchastkalaridan iborat bo‘lib, ular birbiridan tuproq turlari, relyefi,
miqdori va boshqa tasniflari bilan farqlanadi.
 Uchinchidan, yer abadiy ishlab chiqarish vositasidir. Shuningdek, yer har doim
ishlab chiqarishdagi eng asosiy omil sifatidagi o‘rnini yo‘qotmaydi. Undan mablag‘ni
26  
  ko‘paytirish, ishlab chiqarishda zamonaviy texnologiyalar orqali qishloq xo‘jaligidagi
yerlardan   unumli   va   samarali   foydalanish,   shuningdek   sanoat   va   uy-joy   qurilishi
maqsadida ishlatish mumkin. Shu bilan birga texnika taraqqiyoti yuksak cho‘qqilarga
ko‘tarilganiga   qaramay,   yerni   boshqa   ishlab   chiqarish   omillari   bilan   almashtirib
bo‘lmaydi.  
6-rasm.  O‘zbekistonning qishloq xo‘jalik xaritasi 
 
О ‘z be
kiston
Respublikasida   yer   –   davlat   mulki,   umummilliy   boylikdir,   undan   oqilona   fodalanish
zarur,   u   davlat   tomonidan   muhofaza   etiladi.   Davlat   yerning   asosiy   x о ‘jayini   sifatida
yer   fondiga  egalik  qilish,   ulardan  t о ‘g‘ri  foydalanishni   ham   yuritishi  zarur.  Shunday
qilib,   kadastrining   obyekti   –   bu   mamlakat   yagona   yer   fondidir,   ya’ni   kimning
ixtiyorida   b о ‘lishidan   qat’i   nazar,   О ‘zbekiston   Respublikasi   davlat   chegarasidagi
barcha   yerlardir.   Yer   fondi   yerlardan   foydalanishning   asosiy   maqsadiga   qarab
quyidagi toifalarga b о ‘linadi.  
1) Qishloq x о ‘jaligi yerlari – qishloq x о ‘jaligi ehtiyojlari uchun yoki ana shu
maqsadlarga m о ‘ljallangan yerlar.  
27  
  2) Aholi   punktlarining   yerlari   (shaharlar,   shaharchalar   va   qishloq   aholi
punktlarining   yerlari),   shahar   va   posyolka   chegaralari   doiralaridagi,   shuningdek,
qishloq aholi punktlari chegaralari doiralaridagi yerlar.  
3) Sanoat,   transport,   aloqa,   mudofaa   maqsadlarida   foydalanish   uchun
m о ‘ljallangan yerlar.  
4) Tabiatni   muhofaza   qilish,   sog‘lomlashtirish,   rekreatsiya   maqsadlarida
foydalanish uchun m о ‘ljallangan yerlar.  
5) Tarixiy – madaniy maqsadlarda foydalanish uchun m о ‘ljallangan yerlar.  
6) О ‘rmon fondi yerlari.  7) Suv fondi yerlari.  
8) Zaxira yerlari.  
5-jadval 
O‘zbekiston yer fondining toifalar bo‘yicha taqsimlanishi (2022-yil) 
T/r Yer fondining
toifalari  Jami maydon  Shundan 
sug‘oriladiganlari 
ming, ga  jami yerga 
nisbatan
fozi  ming, ga  jami yerga 
nisbatan
fozi 
1  Qishloq xo‘jaligiga 
mo‘ljallangan yerlar  22264,6  50,13  4213,8  9,49 
2  Aholi punktlarining 
yerlari  235,4  0,53  49,7  0,11 
3  Sanoat,   transport,
aloqa, mudofaa va  1968,0  4,43  11,7  0,03 
boshqa   maqsadlarga
mo‘ljallangan yerlar 
4  Tabiatni muhofaza 
qilish, 
sog‘lomlashtirish, 
rekreatsiya 
maqsadlariga 
mo‘ljallangan yerlar  75,5  0,17  0,6  0,001 
28  
  5  Tarixiy-madaniy 
ahamaiyatga molik 
yerlar  0,4  0,001  0  0 
6  O‘rmon fondi yerlari  8661,2  19,5  29,4  0,07 
7  Suv fondi yerlari  815,8  1,84  4,5  0,01 
8  Zahira yerlar  10389,4  23,4  1,9  0,004 
  Jami yerlar  44410,3  100  4311,6  9,71 
Jadval O‘zbekiston Respublikasi Statistika qo’mitasi ma’lumotlari asosida
tuzilgan.
                  Qishloq   x о ‘jalik   ehtiyojlari   uchun   berib   q о ‘yilgan   yoki   shu   maqsadlar   uchun
belgilangan   yerlar   qishloq   x о ‘jaligiga   m о ‘ljallangan   yerlar   deb   hisoblanadi.   Bu   yerlar
qishloq   x о ‘jaligi   faoliyat   k о ‘rsatish   uchun   zarur   b о ‘lgan   qishloq   x о ‘jaligi   yerlari   va
daraxtzorlar,   ichki   x о ‘jalik   y о ‘llari,   kommunikatsiyalar,   о ‘rmonlar,   berk   suv   havzalari,
binolar va inshootlar bilan band b о ‘lgan yerlarga ajratiladi.
  Haydaladigan   yerlar,   pichanzorlar,   yaylovlar,   b о ‘z   yerlar,   k о ‘p   yillik
daraxtzorlar (bog‘lar, tokzorlar va boshqalar) egallagan yerlar qishloq x о ‘jaligi yerlari
jumlasiga   kiradi.   Qishloq   x о ‘jaligiga   m о ‘ljallangan   yerlar   doimiy   yoki   vaqtinchalik
egalik   qilish   va   foydalanish   maqsadlarida   qishloq   x о ‘jaligi   ishlab   chiqarish
kooperativlariga (shirkatlarga), boshqa  qishloq x о ‘jaligi  korxonalari, muassasalari  va
tashkilotlariga,   fermer   x о ‘jaliklarini   tashkil   etish   va   yuritish   dehqon   x о ‘jaligini,
xususiy bog‘dorchilik, polizchilik va chorvachilikni yuritish, jamoa bog‘dorchiligi va
uzumchiligi   uchun   Respublika   fuqarolariga,   yordamchi   qishloq   x о ‘jaligini   yuritish
uchun   qishloq   x о ‘jaligi   bilan   shug‘ullanmaydigan   korxonalar,   muassasalar   va
tashkilotlarga beriladi.
 Qishloq x о ‘jalik yerlarini irrigatsiya va suvdan foydalanish tizimiga asoslangan
sun’iy   sug‘orish   qishloq   x о ‘jaligi   ishlab   chiqarishini   tashkil   etishning   asosi   va
yerlardan   foydalanish   hamda   ular   unumdorligini   oshirishning   shartidir.   Qishloq
x о ‘jaligida   foydalanish   va   sug‘orishni   ta’minlay   oladigan   sug‘orish   manbasi   bilan
29  
  bog‘langan   doimiy   yoki   muvaqqat   sug‘orish   tarmog‘iga   ega   b о ‘lgan   yerlar
sug‘oriladigan yerlar jumlasiga kiradi.
  Sug‘oriladigan   yerlar   maxsus   muhofaza   qilinadi,   ularni   sug‘orilmaydigan
yerlar   sarasiga   о ‘tkazish   alohida   hollarda,   tuproq-meliorativ   va   iqtisodiy   sharoitlarni
hamda yerlarning suv bilan ta’minlanganligini, ulardagi mavjud suv resurslarini va bu
suvlarga   belgilangan   me’yorlashni   e’tiborga   olib,   viloyat   hokimlari   tomonidan
О ‘zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi   bilan   kelishilgan   holda   amalga
oshiriladi.   Shahar   va   shaharcha   doirasidagi   barcha   yerlar   shaharlar   va   shaharchalar
yerlariga   kiradi.   Qishloq   aholi   punktlarining   yerlariga   yer   tuzish   tarkibida   ana   shu
punktlar uchun belgilab q о ‘yilgan chegaralari doirasidagi hamma yerlar kiradi. Shahar
va   shaharchalar   yerlari   tarkibiga   shahar   qurilishi   yerlari,   umumiy   foydalanishdagi
yerlar,   qishloq   x о ‘jaligida   foydalaniladigan   yerlar,   daraxtzorlar   egallagan   yerlar,
sanoat,   transport,   aloqa,   mudofaa   yerlari   va   boshqa   maqsadga   m о ‘ljallangan   yerlar,
tabiatni   muhofaza   qilish,   sog‘lomlashtirish,   rekratsion   va   tarixiy-madaniy
maqsadlarga m о ‘ljallangan yerlar, suv fondi yerlari, zaxira yerlar kiradi.
  Qishloq   aholi   punktlarining   yerlariga   qishloq   va   ovul   о ‘zini- о ‘zi   boshqarish
organlari   tassarufidagi,   qishloq   aholi   punktlarining   qishloq   x о ‘jaligi   hamda   о ‘rmon
x о ‘jaligi   korxonalari,   muassasalari   va   tashkilotlari   egaligidagi   yerlari   kiradi.   Sanoat
yerlari   jumlasiga   sanoat   korxonalariga,   jumladan   undirma   sanoat,   energetika
korxonalariga   ishlab   chiqarish   va   yordamchi   binolar   hamda   inshootlar   qurilishiga
doimiy foydalanish uchun berib q о ‘yilgan yerlar kiradi. 
Transport yerlari jumlasiga temir y о ‘l, ichki suv transporti, avtomobil, havo va
quvur   transporti   korxonalari,   muassasalari   va   tashkilotlariga   transport   inshootlari,
qurilmalari   va   boshqa   obyektlarni   ishlatish,   saqlab   turish,   qurish,   qayta   qurish,
ta’mirlash,   takomillashtirish   va   rivojlantirish   sohasida   ular   zimmasiga   yuklatilgan
vazifalarni amalga oshirish uchun doimiy foydalanishga berib q о ‘yilgan yerlar kiradi.
30  
    Aloqa   yerlari   jumlasiga   aloqa   liniyalarini   hamda   tegishli   inshootlarni
joylashtirish   uchun   aloqa,   radio   eshittirish,   televideniya   va   axborot   korxonalari,
muassasalari   va   tashkilotlariga   doimiy   foydalanish   uchun   berib   q о ‘yilgan   yerlar
kiradi.   Qurolli   kuchlar   chegara,   ichki   va   temir   y о ‘l   q о ‘shinlarining   harbiy   qismlari,
harbiy  о ‘quv yurtlari, korxonalari, muassasalari va tashkilotlarning joylashishi hamda
doimiy   faoliyati   uchun   berib   q о ‘yilgan   yerlar   mudofaa   ehtiyojlari   uchun
m о ‘ljallangan yerlar deb e’tirof etiladi. 
Boshqa maqsadlar  uchun m о ‘ljallangan yerlar  jumlasiga korxonalar, muassasalar
va   tashkilotlar   foydalanadigan,   qishoq   x о ‘jaligi   yerlari,   aholi   punktlari,   sanoat,
transport, aloqa, mudofaa, tabiatni muhofaza qilish, sog‘lomlashtirish, rekreatsiya  va
tarixiymadaniy ahamiyatga moliy yerlar tarkibiga, shuningdek  о ‘rmon va suv fondlari
tarkibiga kirmagan barcha qolgan yerlar kiradi.  
7-rasm.  O‘zbekistonda yer resurslaridan foydalanish  
 
Suv   x о ‘jaligi   ehtiyojlari   uchun   korxonalar,   muassasalar   va   tashkilotlarga
belgilangan tartibda berib q о ‘yilgan suv havzalari (daryolar, k о ‘llar, suv omborlari va
h.k.)   gidrotexnika   va   boshqa   suv   x о ‘jaligi   inshootlari   egallab   turgan   yerlar,
31  
  shuningdek   suv   havzalarining   qirg‘oqlari   va   boshqa   suv   obyektlari   b о ‘ylab   ajratib
q о ‘yilgan zonadagi yerlar suv fondi yerlari jumlasiga kiradi.
 Tabiatni muhofaza qilishga m о ‘ljallangan yerlar jumlasiga belgilangan tartibda
korxonalar,   muassasalar   va   tashkilotlarga   maxsus   maqsadlar   uchun   berilgan   davlat
q о ‘riqxonalari,   milliy   va   dendrologiya   bog‘lari,   botanika   bog‘lari,   zakazniklar
(ovchilikka   m о ‘ljallangan   yerlar   bundan   mustasno),   tabiat   yodgorligi   yerlari   kiradi.
Kasallikning   oldini   olish   va   davolashni   tashkil   etish   uchun   qulay,   tabiiy   shifobaxsh
omillarga   ega   b о ‘lgan,   tegishli   muassasalar   va   tashkilotlarga   doimiy   foydalanish
uchun   belgilangan   tartibda   berib   q о ‘yilgan   yer   uchastkalari   sog‘lomlashtirish   ishlari
uchun   m о ‘ljallangan   yerlar   jumlasiga   kiradi.   Aholining   ommaviy   dam   olish   va
turizimni   tashkil   etish   uchun   tegishli   muassasalar   va   tashkilotlarga   berilgan   yerlar
rekreatsiya uchun m о ‘ljallangan yerlardir.
  Tegishli   muassasalar   va   tashkilotlarga   doimiy   foydalanish   uchun   berib
q о ‘yilgan   tarixiy-madaniy   q о ‘riqxonalar,   memorial   bog‘lar,   maqbaralar,   arxeologiya
yodgorliklari,   tarix   va   madaniyat   yodgorliklari   joylashgan   yerlar   tarixiy-madaniy
ahamiyatga molik yerlar qatoriga kiradi. 
О ‘rmon x о ‘jaligi   ehtiyojlari   uchun berib  q о ‘yilgan  yerlar   о ‘rmon fondi  yerlari
deb   e’tirof   etiladi.   Bu   yerlarda   о ‘rmon   x о ‘jaligi   tashkilotlari   о ‘z   faoliyatini   mavjud
о ‘rmonlarni   q о ‘riqlash,   yangi   о ‘rmonlar   barpo   qilish,   qayta   tiklash   va   о ‘rmonlarni
muhofaza etish hamda boshqa turdagi ishlar bilan olib boradi. Fuqarolar korxonalar,
muassasalar   va   tashkilotlarga   doimiy   egalik   qilish   hamda   foydalanish   uchun
berilmagan barcha yerlar zaxira yerlaridir. 
Bunday   yerlar   jumlasiga   doimiy   egalik   qilish   va   doimiy   foydalanish   huquqi
tugatilgan   yerlar   ham   kiradi.   Zaxira   yerlar   tuman,   shaharlarning   davlat   hokimiyat
organlari   tasarrufida   b о ‘ladi   va   qishloq   x о ‘jaligi   maqsadlari   uchun   egalik   qilish,
foydalanishga va ijaraga berishga m о ‘ljallanadi. Tuman hokimi mahalliy ahamiyatga
32  
  molik   zaxira   yerlarining   ayrim   uchastkalarini   о ‘z   qarori   bilan   posyolka,   qishloq   va
ovullarning  о ‘zini  о ‘zi boshqarish organlari tasarrufiga berishi mumkin. 
  
2.2. Yer-suv resurslari, ularning miqdori, turlari va tarkibi, sug‘oriladigan 
yerlar miqdori, sifati
Yer-suv resurslari  jamoa mulki hisoblanib, ulardan hech qachon alohida shaxs
manfaatlari   uchun   foydalanilmaydi.   Yer   barcha   uchun   birdek   muhim   va   ahamiyatli
resurs bo‘lsa, suv hayot manbaidir. 
Shu   sababli   davlat   organlari   yersuv   resurslaridan   foydalanishni   tartibga   solib,
taqsimlaydilar.   Yer   resurslarning   asosiy   qismi   qishloqlarga   to‘g‘ri   keladi.   Statistik
ma’lumotlarga   qaraganda,   AQSH   qishloq   xo‘jaligiga   mamlakatdagi   mavjud
yerlarning 90 %ini ajratadi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida mavjud maydonning 80
%i,   Rossiya   Federatsiyasida   esa   90   %ga   yaqin   yerlar   qishloq   xo‘jaligiga
yo‘naltirilgan.   O‘zbekiston   Respublikasining   jami   yer   maydoni   44,4   mln   gektar.
Shundan   20,8   mln   gektari   yaylov   va   pichanzorlar,   30-32   mln   gektari   haydaladigan
yerlarni tashkil etadi va 3 %i esa foydalanilmaydigan yerlar chunki bu yerlarda namlik
juda kam hisoblanadi. 
8-rasm.  Respublika qishloq xo‘jaligi yerlarining tarkibi  
 
33  
  Haydaladigan   yerlar.   Ular   sug‘oriladigan   hamda   lalmi   yerlardan   tashkil
topgan,   tuprog‘i   eng   unumdor   hisoblanadi,   ayniqsa   sug‘oriladigan   yerlarniki.   Bu
yerlarda   suvdan   foydalangan   holda   paxta   xom-ashyosi,   sholi,   bug‘doy,   arpaning
asosiy qismi, makkajo‘xori, kartoshka, sabzavot, poliz mahsulotlari yetishtirilmoqda.
Shuning   uchun   ulardan   yil   mobaynida   to‘liq   va   samarali   foydalanish   maqsadga
muvofiqdir.  
 Yaylovlar   va   pichanzorlar.   Bu   yerlarda   chorva   hayvonlari   boqilib,   ular
uchun   turli   xildagi   yem-xashaklar   yetishtiriladi.   Bu   yerlarda,   asosan   qo‘ychilik
rivojlangan. 
   Ko‘p   yillik   daraxtzorlar   maydoni,   ya‘ni   bog‘lar,   tokzorlar,   tutzorlar,
daraxtzorlar maydoni. 
   Zahiradagi yerlar.  
Qishloq   xo‘jaligi   mahsulot   ishlab   chiqarishida   diversifikatsiya   va   tarkibiy
o‘zgarishlar   qilindi,   ya’ni   1990-yilgacha   paxta   va   boshqa   suvni   ko‘p   talab   qiluvchi
ekinlar ekin maydonining 50 % ini tashkil etgan bo‘lsa, 2000-yildan keyingi yillarda
suvni ko‘p talab qiluvchi ekinlar 30 % va suvni kam talab qiluvchi ekinlar 70 % ekin
maydonlarini tashkil qilmoqda.  
O‘zbekiston Respublikasida yiliga 72,4 km³ suvdan foydalanib, shundan 61 km³
oqova   suvlar,   11,4   km³   yer   osti   suvlarini   tashkil   etadi.   Iqlimimiz   keskin   kontinental
ekanini, respublikamiz qurg;oqchilik zonasida joylashganini  hisobga olib shuni  aytib
o‘tish kerakki, yoz oylari yerdagi suv namlari parlanib havoga chiqib ketadi. 
Ekinlarimizning ham  ko‘p qismi  nobud bo‘lishi  va  sifatsiz bo‘lishi  yuqoridagi
omilga,   ya’ni   suvsizlikka   bog‘liq.   O‘zbekiston   Respublikasi   Markaziy   Osiyodagi
qolgan   yana   uchta   –   Qirg‘iziston,   Tojikiston,   Qozog‘iston   respublikalari   bilan
birgalikda   hududimizdan   oqib   o‘tuvchi   ikki   daryo   –   Amudaryo   va   Sirdaryolarning
suvlarini iste’mol qiladi. 
34  
  Bu ikki daryoning yillik suv o‘tkazish quvvati 114400 mln m³ bo‘lib, shundan
eng   ko‘p   O‘zbekiston   -   56190   mln   m³   foydalanadi.   Bu   suv   resurslaridan   qishloq
xo‘jaligi   uchun   -   92,0   fozi,   sanoat,   energetika,   baliqchilik   va   maishiy   xizmatlarga   8
foizi   foydalaniladi.   Qishloq   xo‘jalik   ekinlari   yetarli   suv   bilan   ta‘minlanmasa,
hosildorlik   pasayib,   turli   kasalliklar   ortadi,   shu   bilan   birga   mahsulot   sifati
yomonlashadi.   Mahsulot   sifatini   yaxshilash   esa   qishloq   xo‘jaligidagi   asosiy
muammolardan biridir. 
    
6-jadval  Mamlakatimiz hududlari bo‘yicha sug‘oriladigan ekin
maydonlarining taqsimlanishi (2022-yil, ming ga)
T/r Viloyatlar  Sug‘oriladigan   ekin
maydonlari, ming ga 
1  Qoraqalpog‘iston Respublikasi  419,2 
2  Andijon  199,3 
3  Buxoro  200,2 
4  Jizzax  261,7 
5  Qashqadaryo  422,1 
6  Navoiy  89,6 
7  Namangan  200,2 
8  Samarqand  255,4 
9  Surxondaryo  242,0 
10  Sirdaryo  255,9 
11  Toshkent  304,1 
12  Farg‘ona  249,3 
13  Xorazm  209 
14  Toshkent shahri  0,5 
  Jami  3308,5 
35  
  Jadval O‘zbekiston Respublikasi Statistika qo’mitasi ma’lumotlari asosida 
tuzilgan. 
 
Iqtisodiyotda   muhim   iqtisodiy   ko‘rsatkichlar   mavjudki,   ular   yer-suv
resurslaridan   foydalanishda   ham   muhim   rol   o‘ynaydi.   Eng   avvalo,   suv   resurslaridan
foydalanish   darajasini   ifodalovchi   ko‘rsatkichlar   tizimiga   to‘xtalamiz.   Iqtisodiyot
tarmoqlarida   suvdan   foydalanish   asosan   to‘rt   turga   bo‘linadi.   Suvdan   umumiy   va
maxsus foydalanishning 2 xili mavjud:  
1. Suvdan umumiy foydalanish - suvning holatiga ta’sir qiladigan inshootlar
yoki texnikaviy qurilmalarni qo‘llamay turib foydalanish;  
2. Suvdan maxsus foydalanish - inshootlarni yoki qurilmalarni qo‘llash yo‘li
bilan foydalanish.  Suv resurslaridan  foydalanish  samaradorligini   aniqlashda  bevosita
qishloq   xo‘jaligi   korxonasida   ishlatilgan   suv   ko‘rsatkichlari   aniqlanadi.   Suvdan
foydalanuvchilar uyushmasi yoki irrigatsiya tizimi havza boshqarmalarida inshoot va
qurilmalarni qo‘llashdagi ko‘rsatkichlar asosida suv samaradorligi aniqlanadi.  
36  
  9-rasm.  Qishloq xo‘jaligida suvdan foydalanish turlari 
 
Yer   fondining   toifalari   va   yer   turlari   b о ‘yicha   taqsimlanishi.   О ‘zbekiston
Respublikasining   yer   fondi,   Yuqorida   e’tirof   etilganidek,   yerlardan   foydalanishning
belgilangan   asosiy   maqsadiga   k о ‘ra   6   ta   toifaga   b о ‘linadi   hamda   uning   tarkibida
asosiy yer turlari quyidagilar:  
1. Qishloq x о ‘jaligi yerlari (ekin yerlar, k о ‘p yillik daraxtzorlar, b о ‘z
yerlar, pichanzor va yaylovlar).  
2. Tomorqa yerlar.  
3. О‘rmonzorlar.  
4. Bog‘dorchilik-uzumchilik va sabzavotchilik uyushmalari yerlari.  
5. Meliorativ holatini yaxshilash bosqichidagi yerlar.  
6. Boshqa yerlar. 
 
37  
  10-rasm.  Qishloq xo‘jaligida suvdan foydalanish tadbirlari  
2.3. Yer va suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish yo‘llari 
Mustaqil   rivojlanish   yillarida   hukumatimiz   tomonidan   suv   xo‘jaligini
boshqarishni   takomillashtirishga   alohida   e'tibor   berilmoqda.   Jumladan,   suvdan
samarali foydalanishni ta'minlash maqsadida sobiq Qishloq xo‘jaligi va Suv xo‘jaligi
vazirliklari   tashkil   etildi.   Suvdan   foydalanish   tartibi   ham   bozor   iqtisodiyoti
talablaridan   kelib   chiqqan   holda   takomillashtirib   borilmoqda.   O‘zbekiston
Respublikasi   Suv   xo‘jaligi   vazirligi   suv   resurslaridan   foydalanishni   tartibga   solish
hamda respublika iqtisodiyoti va aholisini suv bilan ta'minlashga doir zarur tadbirlami
amalga oshiradi.  Uning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:  
- suvdan foydalanishda bozor islohotlarini joriy etish, suvdan maqsadli  va
samarali foydalanishni tashkil etish;  
- suv xo‘jaligiga suvni tejovchi ilg‘or texnologiyalami joriy etish;  
- iste'molchilami suv bilan uzluksiz o‘z vaqtida ta'minlash;  
- suvdan   foydalanish   hisobi   va   hisobotini   yuritishni   ta'minlash;   -   suv
xo‘jaligida   iqtisodiy   islohotlami   chuqurlashtirish,   mulkchilikning   turli   shakllarini
38  
  rivojlantirish  ishlarini  muvofiqlashtirish   va  ular   amalga  oshirilishining  monitoringini
yuritish;  
- mavjud   me'yoriy   hujjatlarga   rioya   etilishi   ustidan   nazorat   qilish,   qonun
buzilishi hollarida belgilangan tartibda chora ko‘rilishini ta'minlash;  
- suv xo‘jaligi uchun yangi inshootlar qurilishini va mavjudlarining 
rekonstruksiya qilinishini ta’minlash;  
- suvdan   foydalanish   uchun   maxsus   mxsatnomalar   berishni   va   suv
inshootlarini   ro‘yxatga   olish,   suvdan   foydalanuvchilar   uyushmalari   va   ulaming
boshqa   birlashmalarini   tashkil   etish   va   rivojlantirishda,   ichki   xo‘jalik   suv   hisobini
tashkil etishda uslubiy va amaliy yordam ko‘rsatish;  
- suv resurslarini tartibga solish va ulardan foydalanish, suv xo‘jaligini va
yerlami   melioratsiyalash   bo‘yicha   davlatlararo   masalalami   muhokama   qilish   va   hal
qilishda   respublika   nomidan   ishtirok   etish.   Mamlakatimizdagi   mavjud   suv   xo‘jalik
tashkilotlari   va   xizmat   ko‘rsatuvchi   tuzilmalar   hamda   ularning   hududiy   boiinmalari
negizida Irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi tuzilgan. Uning vazifasi xalq xo‘jalik
tarmoqlari hamda qishloq xo‘jalik korxonalarida mahsulot yetishtirish uchun suv bilan
ta'minlash va suv xo‘jaliklariga servis xizmat ko‘rsatishdan iboratdir.  
Yer   va   suv   resurslaridan   to‘liq   va   samarali   foydalanish   uchun   quyidagi
tadbirlami amalga oshirish lozim: 
- yer-suv islohotlarini doimiy takomillashtirib borish;  
- meliorativ holati yomonlashgan yerlarda irrigatsiya va melioratsiya 
tadbirlarini o‘z vaqtida va sifatli amalga oshirish;  
- zamonaviy, samarali texnilcalami, ilg‘or texnologiyalami qishloq xo‘jalik
ishlab chiqarishiga joriy etish;  
- ilmiy va amaliy jihatdan asoslangan almashlab ekishni yo‘lga qo‘yish;  
- ekologiyaga   salbiy   ta’sir   ko‘rsatmagan   holda   mahalliy   va   mineral
o‘g‘itlardan oqilona foydalanish;  
39  
  - agrotexnik tadbirlami sifatli amalga oshirish;  
- ishchi   va   xizmatchilami   moddiy   va   ma’naviy   rag‘batlantirish   bilan
bog‘liq bo‘lgan masalalami hal etish;  
- yer va suv munosabatlarini takomillashtirish va erkinlashtirish.  
Qishloq   xo‘jaligi   yerlaridan   oqilona   foydalanish   tadbirlarini   quyidagi   to‘rtta
guruhga ajratish mumkin:  
1) tashkiliy tadbirlar, bunga quyidagilar kiradi:  
- ilmiy asoslangan yer tuzish;  
- hududlar bo‘yicha ishlab chiqarish kuchlarini oqilona joylashtirish;
- yagona yer monitoringi tizimini olib borish;  
- davlat   yer   kadastrini   to‘liq   amalga   oshirish;   -   davlat   va   jamoat
ekspertizasini yo‘lga qo‘yish;  
- yerdan foydalanish va uni muhofazalash nazoratini kuchaytirish va
hokazo.  
2) huquqiy tadbirlar, bunga quyidagilar kiradi:  
- tabiatni muhofaza qilish qonunchiligi normalarini takomillashtirish;  
- tabiiy resurslar qonunchiligi normalarini takomillashtirish;  
- yerdan foydalanish normalarini takomillashtirish;  
- ekologik huquqiy mexanizmni takomillashtirish;  
- yer huquqbuzarligiga nisbatan jazoning muqarrarligini ta'minlash va hokazo.  
3) iqtisodiy tadbirlar, bunga quyidagilar kiradi:  
- holati yomon yerlami imtiyozli soliqqa tortish;  
- tuproq muhofazasi tadbirlarini kreditlash;  
- qishloq   xo‘jaligida   faoliyat   yurituvchi   tadbirkorlarning   yer   va   suvdan
samarali foydalanish bo‘yicha manfaatdorligini oshirish; 
- yerlarni  rekultivatsiya  qilish(qayta  tiklash)  va  meliorativ  
holatini   yaxshilashga   davlat   tomonidan   beriladigan   ko‘makni   takomillashtirish
va hokazo.  
40  
  4) texnologik tadbirlar, bunga quyidagilar kiradi:  
- yerlami tubdan rekultivatsiyalash va meliorativ holatini yaxshilash
texnologiyalarini ishlab chiqish;  
- almashlab ekish tizimini joriy etish va unga qat'iy amal qilish;  
- noqishloq   xo‘jalik   va   sanoat   o‘zlashtirishning   yagona
texnologiyasini 
yaratish;  
- suvlami muhofaza qilish texnologiyasini joriy etish;  
- yerlami qayta tiklash texnologiyalarini joriy etish;  
- talab etiladigan joylarda ixotazorlar tashkil etish;  
- erroziyaga   qarshi   kurash   tadbirlari   va   sellaming   salbiy   oqibatlari
oldini olish inshootlarini barpo etishni yanada rivojlantirish va hokazo. 
  
XULOSA  
Kishilik   jamiyati   vujudga   kelgandan   buyon   tabiiy   resurslar   ichida   yer   ayniqsa
katta   iqtisodiy-ijtimoiy   ahamiyatga   ega   b о ‘lib   qolavergan.   Yer   resurslari
respublikamizning   milliy   boyligidir.   Ishlab   chiqarishning   har   qanday   vositalaridan
oqilona va samarali foydalanish k о ‘p jihatdan uni tashkil etishga y о ‘naltirilgan qator
tadbirlarni   qay   darajada   о ‘tkazilayotganligiga   bog‘liqdir.   Davlat   tomonidan
о ‘tkazilayotgan   bunday   tadbirlar   qanchalik   t о ‘g‘ri   va   oqilona   tashkil   etilgan   b о ‘lsa,
yer   maydonlaridan   foydalanish   va   umuman   iqtisodiyotning   rivojlanishi   shunchalik
yuqori   b о ‘ladi.   Yerni   har   tomonlama   yaxshilash,   uning   unumdorligini   va   iqtisodiy
samaradorligini   doimo   oshirib   borish   –   bu,   birinchi   galda,   qishloq   x о ‘jaligini
yuritishning ilmiy tizimi asoslari va yerdan yuqori mahsuldorlik bilan foydalanishdir. 
Shu jihatdan ham yerdan t о ‘g‘ri foydalanishni tashkil etishga y о ‘naltirilgan davlat yer
kadastri, yer  tuzish, yer monitoringi, yer  huquqi, yer  solig‘i, yerlardan foydalanishni
davlat   nazoratini   о ‘rnatish   kabi   tadbirlarning   tub   mohiyatini   bilish   va   ularga   rioya
41  
  qilish   katta   amaliy   ahamiyatga   ega   b о ‘ladi.   Shuning   uchun   ham   b о ‘lg‘usi
mutaxassislarni   respublika   yer   maydonlaridan   foydalanishni   tashkil   etishga
y о ‘naltirilgan   yuqoridagi   tadbirlarning   umumiy   mazmuni,   mohiyati   va   о ‘tkazish
uslubiyatlari   bilan   tanishtirish   ularni   kasbiy   mahoratlarini   shakllantirish   va
rivojlantirishda muhim  о ‘rin tutadi.  
Suv manbalarini sifat jihatdan muhofaza qilishning birorta universal usuli yo‘q.
Asosiy   yo‘nalish   oqava   suvlarini   kamaytirish   yoki   umuman   to‘xtatish   bo‘lib,   u   bir
qancha  yordamchi  choralar   tufayli  amalga  oshiriladi.  Suvdan  foydalanish   jarayonida
uni   muhofaza   qilish   ularning   hammasi   uchun  xos   bo‘lgan  umumiylikdir.  Boshqacha
qilib   aytganda   suv   boyliklarini   himoya   qilish   faqat   ta’qiqlashlaru   chegaralashlardan
iborat emas. Bu yo‘lda noto‘g‘ri yo‘nalishlarga tezda chek qo‘yish, oldindan tadbirlar
belgilash, yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan xatolardan ogohlantirish ham muhimdir.  
Suv resurslaridan foydalanish va muhofaza qilishning huquqiy asoslarini adabiy
manbalar   asosida   ochib   berildi.   Suv   resurslaridan   foydalanish   va   muhofaza   qilish
huquqiy   tushunchasi   va   o‘ziga   xos   xususiyatlari   o‘rganilib,   ma’lumotlar   to‘plandi.
Shuningdek,   suv   manbalaridan   foydalanish   turlari,   foydalanuvchilarning   huquq   va
majburiyatlari hamda suv resurslaridan foydalanish huquqini himoya qilishning chora
tadbirlari o‘rganildi.  
Suv resurslaridan foydalanish va muhofaza qilishning huquqiy muhofaza qilish
tushunchasi va xususiyatlari, transchegaraviy suv resurslaridan foydalanishni huquqiy
tartibga   solish,   suv   manbalarini   muhofaza   qilish   va   undan   foydalanish   to‘g‘risidagi
qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlik haqida to‘la ma’lumotlar berildi.  
 
42  
  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI  
1. О ‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi.  T., “Adolat”, 2011. 
2. O‘zbekiston   Respublikasining   Tabiatni   muhofaza   qilish
to‘g‘risidagi qonuni. 
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Axborotnomasi. – 1999. 
3. Рафиков   А.   Геоэкологик   муаммолар.   Тошкент,   Ўқитувчи,
1997. 
4. Расулов   А.Р.,   Ф.Ҳ.Ҳикматов,   Д.П.   Айтбоев   Гидрология
асослари Тошкент, ‚,Университет” 2003. 
5. Ғуломов   П.Н.   Ўзбекистонда   табиатдан   фойдаланишнинг
географик асослари. Тошкент. 1990.  
6. Ҳасанов И., Ғуломов П.Н. Ўзбекистон табиий географияси (1-
қисм). 
Ўқув қўлланма.-Т.: Ўқитувчи, 2007.  
7. Ҳасанов   И.,   Ғуломов   П.Н.,   Қаюмов   А.   Ўзбекистон   табиий
географияси 
(2- қисм). Ўқув қўлланма.-Т.: Университет, 2010. 
8. Babajanov   A.R.,   Roziboyev   S.B.,   Abdurahmanova   I.Q.   Yerdan
foydalanish asoslari. O‘quv qо‘llanma. T., TIMI, 2006. 
9. Ekologiya huquqi. Darslik. Mas’ul muharrir: M.B. Usmonov. - Toshkent:
TDYI, 2006.  
10. Musayev   P,   Musayev   J.   O‘zbekistonning   iqtisodiy   va   ijtimoiy
geografiyasi. 
Umumiy o‘rta ta’lim  maktablarining 8-sinf o‘quvchilari uchun darslik.   T.:    «Sharq».
2019. 
11. Nig‘matov   A.N.   O‘zbekiston   Respublikasining   Ekologiya   huquqi.
Darslik. – Toshkent.: TDYUI, 2004-y.  
12. Rafiqov A, Vahobov H, Qayumov A, Azimov Sh.  Amaliy geografiya. 
43  
  Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun o‘quv qo‘llanma. T.:  “Sharq”. 2014. 
13. Soliyev A. O‘zbekiston geografiyasi.  Darslik – T.: “Universitet”. 2014. 
14. Soliyev   A.   Hududiy   majmualaming   nazariy   asoslari.   O‘quv   qo‘llanma.
T., 2007. 
15. Soliyev   A.   Iqtisodiy   geografiya:   nazariya,   metodika   va   amaliyot.   -   T.,
Kamalak, 2013. 
16. Yo‘ldoshev   Z.   Mustaqillik   sharoitida   O‘zbekiston   qishloq   xo‘jaligi   va
iqtisodiyoti. -T.: “Mehnat”, 2005 
17. G‘ulomov   P,   Vahobov   H,   Baratov   P,   Mamatqulov   M.   O‘rta   Osiyo   va
O‘zbekiston   tabiiy   geografiyasi.   Umumiy   o‘rta   ta’lim   maktablarining   7-sinf
o‘quvchilari uchun darslik.  T.: “O‘qituvchi”. 2017. 
18. Internet ma’lumotlari. 
www.geografiya.uz  
www.gov.uz  
www.kadastr.uz  
www.stat.uz  
www.ziyonet.uz  
 
 
 
44

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Suv resurslari va ulardan foydalanish masalalari

1.1. O‘zbekiston Respublikasining suv resurslari, ularning hududiy taqsimlanishi hamda xalq xo‘jaligidagi ahamiyati

1.2. O‘zbekistonda suv resurslarini muhofaza qilishning ilmiy, ekologik va huquqiy asoslari

1.3. Suv resurslarini muhofaza qilish chora-tadbirlari

II bob. Yer resurslari va ulardan foydalanish masalalari

2.1. O‘zbekistonning yer-suv fondi, qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan yer-suv resurslari, ularning iqtisodiy-ijtimoiy ahamiyati

2.2. Yer-suv resurslari, ularning miqdori, turlari va tarkibi, sug‘oriladigan yerlar miqdori, sifati

2.3. Yer va suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish yo‘llari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati