Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 4.9MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O’zbekiston yoqilg’i-energetika balansi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INOVATSIY ALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG` BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI GEOGRAFIY A VA GEOAX BOROT TIZIMLAR FAKULTETI “O’zbekiston geografiyasi” fanidan “ O’zbekiston yoqilg’i- energetika balansi ” mavzusida yozgan KURS ISHI Toshkent-2024 1 MUNDARIJ A Kirish ................................................................................................................. ....3 I BOB. O’ZBEKISTON DA Y OQILGI SAN OATI .................................5 1.1 O’zbekistonda yoqilg’i- energetikaning ilk ko’rsatkichlari hamda ularning bugungi kundagi o’rni va ahamiyati.........................................................................5 II BOB. O’ZBEKISTO N DA Y OQILGÍ- EN ERGETIK BA- LAN SI ................................................................................................................. ..12 2.1Bugungi kunda O’zbekistonning yoqilg’i sanoati istiqbollari..........................12 2.2O’zbekistonning elektr-energiya sanoati……………………………………...18 X ULOSA …………………………………………………………………………26 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R ………………………………………..27 2 Kirish Kurs ishi mav zusining dolzarbligi .Energetika sanoati har qanday mamlakat yoki rayonning moddiy va nomoddiy ishlab chiqarishining asosini tashkil qiladi. Energetika sanoati xalq xo’jaligining asosiy bo’g’inlaridan bo’lib, u sanoat ishlab chiqarishini joylashtirishda muhim omil bo’lib hisoblanadi. U iqtisodiy rayonlarning ixtisoslashuvini ko’p jixatdan aniqlab beradi. Energetika sanoati yoqilg’i xom ashyosini qazib olish va iste’mol qilish, elektr energiya ishlab chiqarish va uni taqsimlash tarmoqlarining o’zaro va bir-biri bilan bog’langan yig’indisidir. Yoqilg’i-energetika majmuasi yoqilg’i va elektroenergetika sanoatining o’zaro bir-biri bilan bog’langan tarmoqlari yig’indisidan iborat. Mamlakat yoki hudud qancha ko’p energiya ishlab chiqarsa va iste’mol qilsa, u shuncha ko’p mahsulot ishlab chiqaradi va iqtisodiy rivojlanish darajasi shuncha yuqori bo’ladi. Energetika sanoatining xom ashyosi bo’lib, yoqilg’i (neft, gaz, ko’mir, torf, yonuvchi slanets, yog’och, uran va boshqalar) hamda gidroresurslar (daryo va dengiz oqimi, qalqish energiyalari) hisoblanadi. Hozirgi paytda energiyani noan’anaviy usullar bilan olishning rivojlanishi tufayli quyosh energiyasi, shamol kuchi, yerning ichki issiqligi ham energetika xom ashyosi sifatida qaralmoqda. Yoqilg’i resurslari xalq xo’jaligining barcha tarmoqlari uchun energiya ishlab chiqarishning asosiy manbai bo’lib hisoblanadi. Ammo fan va texnikaning rivojlanishi bilan u yoki bu energiya manbaining xalq xo’jaligidagi ahamiyati o’zgarib turadi. Bir so’z bilan aytganda, bugungi kunda hech bitta davlat yoki hududni elektr- energetiksiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Ushbu resurslar bilan qay darajada ta’minlanganlik va qay darajada unumli foydalanish, o’z navbatida davlat iqtisodiyotining salohiyatini tom ma’noda ko’rsatib beruvchi me’zon hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi- Oʻzbekiston yoqilgʻi-energetika balansining hozirgi holatini tahlil qilish, asosiy muammolarni aniqlash va iqtisodiy samaradorlikni 3 oshirish, ekologik xavfsizlikni taʼminlash hamda qayta tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirish boʻyicha takliflar ishlab chiqish. Kurs ishining v azifalari: 1.Oʻzbekiston yoqilgʻi-energetika tizimining umumiy tahlili:Yoqilgʻi- energetika balansi tushunchasining mazmuni va ahamiyatini aniqlash.Oʻzbekistonning energetika resurslari va ularning turlari bo‘yicha tavsifi (neft, gaz, ko‘mir, gidroenergetika va boshqa alternativ manbalar). 2. Energetika sektorining rivojlanish dinamikasi:Energetika ishlab chiqarish va iste'molining soʻnggi yillardagi o‘sish tendensiyalari.Mintaqalar bo‘yicha energetik resurslarning taqsimlanishi va ularning iqtisodiyotga ta’siri. 3. Energetika resurslarining eksport va import salohiyati:Energetika resurslarining eksport hajmi va asosiy bozorlar.Import qilinadigan energetik manbalar va ularga bo‘lgan talabni o‘rganish. 4. Energetika samaradorligini oshirish yo‘nalishlari:Energetika sektorida samaradorlikni oshirish uchun qo‘llanilayotgan texnologiyalar va siyosatlar.Energetika ishlab chiqarish va iste'molida yoʻqotishlarni kamaytirish bo‘yicha chora-tadbirlar. 5. Alternativ energetika manbalarini rivojlantirish:Quyosh, shamol va boshqa qayta tiklanadigan energiya manbalarini joriy qilish imkoniyatlarini tahlil qilish.Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining iqtisodiy va ekologik afzalliklari. 6. Oʻzbekiston energetika balansi muvozanatini taʼminlash muammolari:Yoqilgʻi-energetika sohasidagi mavjud muammolarni aniqlash.Iqtisodiyotning boshqa sohalariga energetika balansining taʼsiri. 7. Kelajakda gi rivojlanish strategiyal ari:Energe siyosati va istiqbol rejalari.Oʻzbekiston energetika sohasidagi xalqaro hamkorlik masalalari va loyihalari. 4 I BOB. O’ZBEKISTON DA Y OQILGÍ SAN OATI 1.1.O’zbek ist onda y oqilg’i-energet ik aning ilk k o’rsat k ichlari hamda ularning bugungi k undagi o’rni v a ahamiy at i Mamlakat yoki xudud qancha ko’p energiya ishlab chiqarsa va iste’mol qilsa, u shuncha ko’p maxsulot ishlab chiqaradi va iqtisodiy rivojlanish darajasi shuncha yuqori bo’ladi. Energetika sanoatining xom ashyosi bo’lib, yoqilg’i (neft, gaz, ko’mir, torf, yonuvchi slanets, yog’och, uran) va gidroresurslar (daryo va dengiz oqimi, qalqish energiyalari)hisoblanadi. Hozirgi paytda energiyani noan’anaviy usullar bilan olishning rivojlanishi tufayliquyosh energiyasi, shamol kuchi, yerning ichki issiqligi hamenergetika xom ashyosi sifatida qaralmoqda. Yoqilg’i resurslari xalq xo’jaligining barcha tarmoqlari uchun energiya ishlab chiqarishning asosiy manbai bo’libhisoblanadi. Ammo fan va texnikaning rivojlanishi bilan u yoki bu energiya manbaining xalq xo’jaligidagi ahamiyati o’zgarib turadi. Yoqilg’ining turli xillarini bir-biri bilan taqqoslash uchun ular shartli yoqilg’iga aylantiriladi. Shartli yoqilg’i deb, 1 kg yoqilg’i yonganda 7 ming kkal (29 MJ/kg) energiya beradigan, issiqlik koeffitsenti bir deb qabul qilinganyoqilg’iga aytiladi. Yoqilg’i-energetika majmui respublikamiz xalq xo’jaligining bazaviy tarmog’i, iqtisodiyot va tehnika taraqqiyotining mustahkam poydevori hisoblanadi. YaIM (Yalpi ichki mahsulot) iqtisodiy rayonlarni shakllanishida, sanoat markazlari va rayonlarini vujudga kelishida katta ahamiyat kasb etadi. Xalq xo’jaligining deyarli barcha tarmoqlarini rivojlanishi YaIM (Yalpi ichki mahsulot)ning holatiga bog’liq bo’ladi. Har qanday mamlakatning iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanish darajasi u ishlab chiqarayotgan va iste’mol qilayotgan energiya miqdoriga ham bog’liq bo’ladi. Yoqilg’i-energetika majmui og’ir sanoat tarkibiga kiradi. O’zbekiston yoqilg’i-energetika majmui respublika yalpi sanoat mahsulotining 22 % ini ishlab chiqaradi. O’zbekistonda bu majmua tarmoqlari asosan yangi tashkil etilgan 5 bo’lib, yuqori iqtisodiy samara bilan ishlaydi. Bu majmua asosan 2 guruhga bo’linadi: 1.Yoqilg’i sanoati; (Ko’mir, neft, gaz va boshqalar) 1-rasm Ko'mir 60 40 20 0 1960-yil 1970-yil 1980-yil 2006-yil Ko'mir Ko'mir 57,2 20,2 7,7 5,4 1-rasm. K o’mir qazib olinish (yillar k e simida) Ko’mir sanoati: O’zbekistonda ko’nmirni sanoat usulida qazib olish 1930-yillar oxiridan boshlangan. Toshkent viloyati Ohangaron vodiysida Angren qo’ng’ir ko’mir, Surxondaryo viloyatida Sharg’un, Boysuntog’ toshko’mir konlari bor. 1940-1948 yillarda Angren qo’ng’ir ko’mir konida ko’mir ochiq va yopiq usullarda qazib olina boshladi. 1950-yilga kelib, respublikada 1,4 million tonna ko’mir qazib olindi, Angren ko’mir havzasi yonida Angren shahri qad ko’tardi. 1941-yilda Sharg’un posyolkasi yaqinida Sharg’un toshko’mir koni ochilib, 1958-yilda ishga tushirilgan. Uning yillik ishlab chiqarish quvvati 200 ming tonna. Shaxtada briketlash fabrikasi ishlaydi (yillik quvvati 150 ming tonna). 1961-yili Angren ko’mir konida yer osti gazogeneratorlarida ko’mirni yuqori bosimdagi 6 havo oqimi yordamida energetik gazga aylantiradigan “Yerostigaz” stansiyasi qurildi (yillik ishlab chiqarish quvvati 800 million metr kub gaz). Turli yoqilg’i va energiya turlarini qazib olish hamda ishlab chiqarish bilan shug’ullanuvchi sanoat tarmoqlari majmui yoqilg’i- energetika majmui deb ataladi. Yoqilg’i-energetika majmui xalq xo’jaligining barcha tarmoqlari (sanoat, qishloq xo’jaligi, transport) va aholining kundalik xayoti uchun juda katta ahamiyatga ega. Yoqilg’i-energetika majmui sanoatning bir tarmog’i bo’lsa ham u umumiqtisodiy ahamiyat kasb etadi, shu boisdan ham ba’zan yoqilg’i- energetikani sanoat tarkibiga ham, boshqa tarmoqlarga ham qo’shmasdan “Xalq xo’jaligining energetika bazasi” deb alohida ajratishadi. Neft sanoati: O’zbekistonda dastlabki neft koni 1904-yilda (Farg’ona vodiysidagi Chimyon neft konida 278 metr chuqurlikdan sutkasiga 130 tonna neft olingan) ochilgan. O’sha yili Vannovsk (hozirgi Oltiariq) temir yo’l stansiyasida neftni qayta ishlash zavodi ishga tushirildi. 2-rasm Neft 2006-yil 1980-yil 1970-yil Neft 1960-yil Neft 0 1960-yil 5 10 15 20 25 1970-yil 1980-yil 2006-yil 22 9,9 8,6 6 , 2-rasm. Ne f t qazib olish (y illar k e simida) 7 Keyinroq Farg’ona botig’ida Yorkuton, Selroxs konlari ham ochildi, Chimyon-Vannovsk neft quvuri qurildi, neftni qayta ishlash zavodi kengaytirildi. O’zbekistonda tabiiy gaz zaxiralari 66 trillion metr kubga teng bo’lib, dunyo gaz zaxiralarining 1.3 % (foiz) ini tashkil etadi va gaz zaxiralari bo’yicha O’zbekiston dunyoda 14-o’rinda turadi. Respublikamizning asosiy gazga boy hududi Buxoro-Xiva regioni sanaladi. Bu yerda mamlakat gaz zaxiralarining 90 % (foiz) i to’plangan. 3-rasm GazНазвание оси 100 1960-yil 1970-yil 1980-yil 2006-yil Gaz Gaz50 0 Gaz 8,6 64,6 79,6 84,9 3-rasm. Gaz sanoat i Gaz qazib olish 52 ta konda amalga oshirilmoqda (zaxiralari 3000 milliard metr kub) va 48 ta kon ishlatish uchun hozirlab qo’yilgan (umumiy zaxiralari 5000 milliard metr kub). Istiqbolli gaz kondensati zaxiralari 300 million tonnadan ortiq deb baholanmoqda. Tabiiy gazni ham, gaz kondensatini ham asosiy prognoz zaxiralari Buxoro-Xiva va Surxondaryo regionlarida to’plangan. 2)Elektr energetika sanoati Elektr energetika sanoati — tabiiy resurslardan energiya manbalarini olishga qaratilgan faoliyat sohasi. Bu faoliyatga qayta tiklanuvchi, yadroviy va qazib olinadigan yoqilgʻidan olinadigan energiya manbalarini ishlab chiqarish hamda isrof qilinadigan energiyani qayta tiklash va qayta ishlatish kiradi. Energiyani tejash va samaradorlik choralari, energiyani rivojlantirishga boʻlgan 8 talabni kamaytiradi va atrof-muhit muammolarini yaxshilash bilan jamiyatga foyda keltirishi mumkin. 4-rasm RESPUBLIKADAGI ENG YIRIK ISSIQLIK ELEKTR STANSIYALARI Taxiatosh Navoiy Angren 8% Sirdaryo Sirdaryo5% 33% 14% Yangi Angren Toshkent Navoiy Angren Taxiatosh Toshkent 20% Yangi Angren 20% 4-rasm. I ssiqlik e lek t r st ansiy alar O’zbekistondagi eng yirik Issiqlik Elektr staniyalar (GRES). * Sirdaryo GRES – 3000 MVt * Yangi Angren GRES – 1800 MVt * Toshkent GRES – 1860 MVt * Navoiy GRES – 1250 MVt * Angren GRES – 484 MVt * Taxiatosh GRES – 730 MVt Jamiyatlar energiyadan transport, ishlab chiqarish, yoritish, isitish, havoni tozalash, aloqa, sanoat, tijorat va maishiy maqsadlarda foydalanadi[5]. Energiya resurslari birlamchi manbalar sifatida tasniflanishi mumkin, bunda resurs asosan asl shaklida ishlatilishi mumkin yoki energiya manbasini qulayroq foydalanishga yaroqli shaklga aylantirish kerak boʻlgan ikkilamchi resurslarga boʻlinadi. Qayta tiklanmaydigan resurslar inson foydalanishi natijasida sezilarli darajada tugaydi, 9 qayta tiklanuvchi resurslar esa insonning cheksiz ekspluatatsiyasini davom ettira oladigan jarayonlar natijasida ishlab chiqariladi. 5-rasm RESPUBLIKADAGI ENG YIRIK GIDROELEKTR STANSIYALAR Chorvok GES Xo'jakent GES G'azalkent GES Farxod GES 16% 12% 24% 60% 12% 5-rasm. Gidronelektr stansiyalar O’zbekistondagi eng yirik Gidoelektr stansiyalar (GES) Chorvoq GES – 620.5 MVt Xo’jakent GES – 165 MVt G’azalkent GES – 120 MVt Farxod GES – 126 MVt 10 RESPUBLIK ADAGI IS SIQLIK ELEKTR MARKAZLARI Toshkent IEM 7% Muborak IEM 14% 6-rasm. Issiqlik elektr stansiyalar O’zbekistondagi eng yirik Issiqlik Elektr Markazlari (IEM) Farg’ona IEM – 330 MVt Muborak IEM – 60 MVt Toshkent IEM – 30 MVt Minglab odamlar energetika sohasida faoliyat olib boradi. Anʼanaviy sanoatga neft sanoati, tabiiy gaz sanoati, elektr energetikasi va atom sanoati kiradi. Yangi energiya sanoati muqobil va barqaror ishlab chiqarish, tarqatish va muqobil yoqilgʻilarni sotishni oʻz ichiga olgan qayta tiklanuvchi energiya sanoatini oʻz ichiga oladi. Respublikamiz bugungi kunda nafaqat GES (Gidroelektr stansiyalar), IES (Issiqlik Elektr stansiyalar) dan balki shamol energiyasidan ham bugungi kunda foydalanishni boshlagan va ushbu yo’nalishning istiqbollarini ko’rgan holda, shu sohada ildam qadamlarni tashlashni boshladi. 11 II BOB. O’ZBEK ISTON DA Y OQILGÍ-EN ERGETIKA BA LAN SI 2.1 Bugungi k unda O’zbek ist onning y oqilg’i sanoat i ist iqbollar O’zbekiston yoqilg’i-energetika resurslariga boy mamlakat. Ayniqsa, gaz va neft zaxiralari ulkan: 160 dan ortiq neft va gaz konlari mavjud. O’zbekistonda sanoat zaxiralariga ega bo’lgan 86 ta neft koni ochilgan. Ulardan 36 tasi neft, 24 tasi neft-gaz va gazoneft, 26 tasi neft- gaz kondensatli konlarga kiradi. Neft qazib chiqarish 63 ta konda amalga oshirilmoqda va neft hozirgi darajada qazib olinsa, neft zaxiralari Respublika ehtiyojlarini 30 yildan oshiqroq ta’minlaydi. Umumiy zaxiralari 185 million tonna bo’lgan 14 ta neft konida hozir razvedka ishlari olib borilmoqda. Istiqbolli gaz kondensati zaxiralari 300 million tonnadan ortiq deb baholanmoqda. Tabiiy gazni ham, gaz kondensatini ham asosiy prognoz zaxiralari Buxoro-Xiva va Surxondaryo regionlarida to’plangan. O’zbekistonda ko’mirning umumiy zaxiralari 2 milliard tonnaga teng. Hozirda 20 ga yaqin joyda ko’mir borligi ma’lum. Agar hozirgi darajada ko’mir qazib chiqarish davom etsa, mavjud zaxiralar 120 yilga yetadi. Istiqbolli ko’mir zaxiralari Surxondaryo viloyatida mavjud. O’zbekiston energiya resurslariga ham boy mamalakat. Uning sharqi va janubidagi tog’li hududlar gidroresurslarga boy bo’lsa, ko’plab yoqilg’i resurslari issiqlik energiyasi uchun manba bo’ladi. Quyosh energiyasidan, geotermal energiyadan va kelajakda atom energetikasidan foydalanish imkoniyatlari katta (O’zbekiston uran zaxirasi bo’yicha dunyoda 7-8-o’rinni egallab turibdi). O’zbekiston seysmik jihatdan o’ta faol davlat bo’lganligidan atom energetikasini barpo etish, uning xom ashyolaridan foydalanish o’ta ehtiyotkorlikni talab etadi. Turli yoqilg’ilarni taqqoslash uchun ular shartli yoqilg’iga aylantiriladi. Shartli yoqilg’i deb 1 kg yoqilg’i yonganda 7 000 KLWT energiya beradigan, issiqlik koeffitsiyenti 1 deb kabul qilingan yoqilg’iga aytiladi. 1 kg shartli yoqilg’i 2 kl Vt elektr energiyasiga teng deb ham olinadi. Neft va tabiiy gazning issiqlik koeffitsiyenti 1,5 ga, toshko’mirniki 1,0 ga, qo’ng’ir ko’mirniki 0,43 ga va o’tinniki 0.40 ga teng. Shuni ham bilish muhimki, neft va gaz sanoatidagi kapital 12 xarajatlari ko’mir sanoatidagiga qaraganda 3 barobar kam, neft qazib chiqarish tannarxi ko’mir tannarxidan 3-4 barobar, gaz qazib chiqarish tannarxi esa 10-15 hissa pastdir. Yoqilg’ini shartli yoqilg’iga aylantirish uchun, yoqilg’ilar haqidagi ma’lumotlarni tegishli issiqlik koeffitsentiga ko’paytiriladi. Hisoblashlarda 1 kg shartli yoqilg’i o’rta hisobda 2 kVt/soat elektr energiyasiga teng debham qabul qilinadi, lekin bunda elektr stantsiyalarining FIK (Foydali Ish Koeffitsenti) hisobga olinadi. Yoqilg’i resurslarining qiymati faqat ularning kaloriyasigagina bog’liq bo’lmay, balki undan foydalanish imkoniyatiga hamda qazib olish harajatlariga ham bog’liq. Eng tejamli yoqilg’i xom ashyosi neft va gazdir, chunki ularni qazib olish va quvurlar orqali iste’molchiga jo’natish arzonga tushadi. Ko’mir qazib olishning eng ilg’or va afzal usuli uni ochiq usulda, karyerlardan qazib olishdir. Bunday usulda ishlovchilar ishchi yer tagida ishlovchi ishchiga qaraganda 6 barobar ko’p miqdorda ko’mir qazib chiqaradi. Karyer qancha katta bo’lsa, xarajat shuncha kam bo’ladi. Ko’mir judayam chuqurda joylashgan va tabiiy-geografik sharoit murakkab bo’lsa, yopiq (shaxta) usulda qazib olinadi. Dastlab, ko’mir asosan shu usulda qazib olingan. Hozirgi paytda ko’mirni tejamli gidravlik usulda qazib olish keng qo’llanilmoqda. Ko’p hollarda ko’mir yer tagida to’gridan-to’gri gazga aylantirish yo’li bilan ham qazib olinadi. Bunda hosil bo’lgan gaz bevosita iste’molchilarga quvurlar orqali uzatiladi. Ushbu sanoat tarmog’i XX asrning o’rtalaridan boshlab jahon energetika sanoatida yetakchi o’rinni eg’allab kelmoqda. Neft xalq xo’jaligida g’oyat muhim ahamiyatga ega. Undan yoqilg’ining turli xillari, ko’p miqdorda kimyo mahsulotlari, surkov moylari olinadi. Ichki yonish dvigatellari bug’ mashinalarini siqib chiqara boshlagandan keyin, benzin, kerosin hamda boshqa neft maxsulotlari ishlab chiqarila boshlangandan keyin, shuningdek bu mahsulotlar motor va reaktiv yoqilg’i sifatida qo’llaniladigan bo’lgandan keyin neftning yoqilg’i sifatidagi ahamiyati nihoyatda ortib ketdi. Neft mahsulotlaridan kimyo sanoatining turli 13 tarmoqlari uchun, ayniqsa organik sintez uchun foydalanish katta ahamiyatga ega bo’lib qoldi. Neft xom ashyo xolida ishlatilmaydi, qayta ishlash natijasida, undan turli xil yoqilg’i va yangi kimyoviy mahsulotlar olinadi. Neftni qayta ishlashdan chiqqan moy elektrostantsiyalarda yoqilg’i sifatida ishlatiladi. Neftni qazib olish ko’mirni qazib olishdan o’rta hisobda 4 barobar arzon tushadi. Xalq xo’jaligining turli tarmoqlarida neftdan foydalanish juda ko’p mablag’ni tejashga imkon beradi. Neftning tannarxiga uning qanday chuqurlikda yotgani emas, balki konning qanchalik kattaligi, bitta burg’u qudug’idan naqadar ko’p neft olish mumkinligi ko’proq ta’sir ko’rsatadi. Neft qazib olishning eng arzon usuli uni, “Fontan” usuli bo’lib, bunda neft quduqlardan neft-gazning bosimi ta’sirida otilib chiqadi. Vaqt o’tgan sari bosim asta-sekin pasaya boradi va uni turli usullar bilan oshirib turiladi. Bosim kam yoki butunlay yo’q joylarda neftni nasoslar yordamida qazib olinadi. Neft sanoati: O’zbekistonda dastlabki neft koni 1904-yilda (Farg’ona vodiysidagi Chimyon neft konida 278 metr chuqurlikdan sutkasiga 130 tonna neft olingan) ochilgan. O’sha yili Vannovsk (hozirgi Oltiariq) temir yo’l stansiyasida neftni qayta ishlash zavodi ishga tushirildi. Keyinroq Farg’ona botig’ida Yorkuton, Selroxs konlari ham ochildi, Chimyon-Vannovsk neft quvuri qurildi, neftni qayta ishlash zavodi kengaytirildi. Shu davrda rus va chet el kapitali neft qazib olish uni qayta ishlash, neft mahsulotlarini sotishni to’la o’z nazoratiga oldi. “Santo” – O’rta Osiyo neft savdosi shirkati tashkil etildi. 1913-yilda jami 13 ming tonna neft qazib olindi. Oktabr to’ntarishidan keyin neft konlari va neftni qayta ishlash korxonalari natsionalizatsiya qilinib, neft konlarini izlash, ishga tushirish uchun O’zbekistonga boshqa respublikalardan, ayniqsa Rossiyadan ko’plab mutaxassislar kela boshladi. Qo’qon shahrida “Uzneft” (1924- yil), Termiz shahrida “Termizneft” (1936-yil) trestlari tashkil qilindi. 1940- yilda respublikada neft olinadigan konlar soni 11 taga yetdi 1941-1945- yillarda yangi neft konlari (Farg’ona vodiysida Janubiy Olamushuk, Polvontosh, Andijon) ochildi. Oltiariq zavodi kengaytirildi. O’sha 14 davrda respublikada neft sanoatining infratuzilmasi ham vujudga keldi. 1945-yilda 478 ming tonna neft qazib olindi. 1950-yillardan neft konlarida telemehanizatsiya vositalari qo’llanildi. Turbinali burg’ilash joriy qilina boshladi. 1959-yilda Farg’ona vodiysi va Surxondaryo viloyatidagi 9 ta neft konining o’zidan 1 460 ming tonnadan ziyod neft olindi. O’sha davrda Buxoro-Xiva provinsiyasida topilgan neft konlari ishga tushirildi va ularning negizida neft va gaz qazib olish boshqarmasi tashkil etildi. 1970-yillar boshidan ayrim neft konlaridagi zaxiralarning tugashi natijasida neft qazib olish kamaydi. Yangi neft konlarini topish uchun chuqur quduqlar qazish o’zlashtirildi. Voruxda 5 200 metr, Gumxonada 5 670 metr, Chust-Popda 5 805 metr, Mingbuloqda 6 006 metr o’ta chuqur neft quduqlari burg’ilandi. 1985-yilda Buxoro-Xiva provinsiyasida yaxshi tarkibli yirik neft- gaz kondensatli Ko’kdumaloq koni ochildi. 1993-yili Farg’ona botig’ining o’ta chuqur qatlamlaridan (Mingbuloq tuzilmasidan) neft otilib chiqdi (qidiruv-burg’ilash ishlari davom etmoqda). Respublika neft sanoati xalq xo’jaligining neftga bo’lgan talabini to’liq qondirish imkoniyatlariga ega. 1999-yilda Respublikada 8,1 million tonna neft qazib olindi. Ko’kdumaloq neftgaz koni ochilganidan keyin Fransiyaning TEKNEP firmasi bilan hamkorlikda 1993-yildan Buxoro viloyatining Qorovulbozor tumanida “Buxoro neftni qayta ishlash” zavodi qurilishi boshlandi va bir yilda 2,5 million tonna gaz kondensatini qayta ishlash quvvatiga ega bo’lgan 1-navbati 1997-yil avgustida ishga tushirildi. Neftni qayta ishlash zavodlarida yuqori oktanli benzin (shu jumladan B- 92 aviabenzini), dizel yonilg’isi, koks, parafin, motor moylariga qo’shilmalar, yengil avtomashinalar uchun motor va surkov moylari (kompressor, turbina, urchuq moylari), kerosin, bitum, suyultirilgan neft gazlari (butan, texnik propan va boshqalar), mazut kabi 50 turdan ortiq neft mahsulotlari ishlab chiqariladi. Yangi mahsulot turlari ishlab chiqarishni o’zlashtirish dasturiga muvofiq yangi texnologiyalar o’zlashtirilmoqda. Hozirgi davrda respublikamiz neft sanoati 15 korxonalari quvvatlari bir yilda 11 million tonna neftni qayta ishlash imkoniyatiga ega. Neftni qayta ishlash sanoati sohasida “Oltiariq neftni qayta ishlash”, “Farg’ona neftni qayta ishlash” va “Buxoro neftni qayta ishlash” zavodlari ishlab turibdi. Farg’ona zavodi surkov moylari va yonilg’i ishlab chiqarishga ixtisoslashgan, ishlab chiqarish bo’yicha 30 tadan ortiq texnologik qurilmaga ega. Oltiariq neft zavodi esa yonilgi yo’nalishida. Keyingi yillarda qurilgan keskin tadbirlar natijasida neft (gaz kondensati bilan birga) qazib olish hajmi yuqori sur’atlarga o’sdi. Respublikaning neft mustaqilligi ta’minlandi. Gaz sanoati – yoqilg’i-energetika majmuasining eng rivojlangan tarmog’i. Uning respublikada qazib olinayotgan yoqilg’i balansidagi hissasi 87,2 % (foiz) ni tashkil etadi. Neft bilan yo’ldosh tarzda uchraydigan tabiiy gazni qazib olish urushdan oldingi yillardan boshlangan (1940-yilda 0,7 million metr kub). Neft gazidan sanoat maqsadlarida foydalanish uchun 15 km uzunlikdagi birinchi gazoprovod “Andijonsanoat” – Andijon shahri o’rtasida qurilgan (1944- yil). Gazni alohida sanoat usulida chiqarib olish 1950-1960-yillarda boshlandi. Gaz qazib olish sanoati joylashgan asosiy rayonlar – Buxoro va Qashqadaryo, shuningdek Farg’ona, Surxondary o viloyatlari hamda Qoraqalpo g’iston Respublikasidir. 1958-1960 yillarda Jarqoq-Buxoro- Samarqand- magistral gazoprovodi qurilishi bilan respublika sanoat markazlari, shahar va ayrim qishloqlarni gazlashtirish boshlandi. 1962-yilda katta zaxiraga ega “Gazli” koni ishga tushirildi. Zudlik bilan magistral gazoprovodlar qurilib O’zbekiston gazi sobiq Ittifoqning Yevropa qismi, Ural, Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston, Boltiq bo’yi mamlakatlari va boshqa mintaqalarga uzluksiz jo’natib turildi. Nihoyatda qisqa muddatlarda Buxoro-Ural (1-, 2-, 3-navbatlari), O’rta Osiyo-Markaz, Buxoro-Toshkent-Frunze (Bishkek)-Olmaota gazoprovodlari qurib foydalanishga topshirildi. O’rta Osiyo-Markaz gazoprovodiga Turkmaniston va Qozog'iston ham gaz yetkazib berib turdi. 1970-yilga kelib respublikada jami 32 milliard metr kub 16 tabiiy gaz qazib olishga erishildi (1960-yilda 447 million metr kub edi). O’sha yillari Buxoro-Xiva provinsiyasi tarkibida oltingugurtsiz yana bir qancha gaz konlari ochildi. O’zbekiston tabiiy gazi murakkab geologik qatlamlarda (3 500 metr va undan chuqurda, bosimi 600 atmosferagacha) joylashgan. Tarkibida vodorod sulfid (6 % (foiz) ga qadar), karbonat kislota kabi agressiv aralashmalar bo’lgan gaz konlarini ishga tushirishda bir qancha ilmiy-texnikaviy muammolarni hal etishga to’g’ri keldi. 1972-yil Muborak gazni qayta ishlash zavodining birinchi navbati ishga tushirilib, gazni magistral gazoprovodlarga uzatishdan oldin aralashmalardan tozalash imkoniyatlari yaratildi. Sho’rtanda gaz majmuasi qurildi. Oltingugurti ozroq tabiiy gazni energetika ehtiyojlari uchun uzatish maqsadida Sho’rtan-Sirdaryo-Toshkent gazoprovodi ishga tushirildi. Gazli-Chimkent gazoprovodi qurilib foydalanishga topshirildi. “Muborak gazni qayta ishlash” zavodida gazdan oltingugurt ajratib olishda aminli usuldan foydalanildi. “Sho’rtan gaz majmua” sida esa jahonda birinchi bo’lib molekulyar elak (g’alvir) lar qo’llanildi. Qazib olinayotgan gazning qariyb 98 % (foiz) oltingugurtli gaz konlariga to’g’ri keladi. Farg’ona neftni qayta ishlash, Muborak gazni qayta ishlash zavodlari va Sho’rtan gaz majmuasida yiliga 100 ming tonnaga yaqin suyultirilgan gaz ishlab chiqariladi. Respublikamizdagi gaz uzatish bo’linmalari 7 ta magistral gaz quvuri tarmog’i bor, bular quyidagilar: - Buxoro-Gazli-Toshkent, (522 km); - Muborak-Navoiy, (112 km); - Sho’rtan-ToshGRES, (602 km); - Kalif-Do’shanbe, (408 km); - Buxoro-Ural, O’zbekiston hududidan o’tadigan qismi 489 km; - O’rta Osiyo-Markaz, O’zbekiston hududidan o‘tadigan qismi 369 km), 17 Umumiy quvvati 1 576,6 ming kVt bo’lgan 25 ta kompressor stansiyasi, 283 ta gaz taqsimlash stansiyasi, 5 ta yer osti gaz saqlash omboriga ega. Diametri 720-1220 millimetrli magistral gaz quvurlarining umumiy uzunligi 12,5 ming km. Respublikada gaz sanoatining rivojlanishi qishloq xo’jaligi va boshqa sanoat tarmoqlarining o’sishini ta’minladi. Shahar, shaharcha va ayniqsa qishloqlarni gazlashtirish avj oldi. Respublikada tabiiy gaz bilan 3,8 millon ta xonadon (jami 66 % (foiz)), shu jumladan shahar va shaharchalarda 1,85 millon, qishloq joylarda 1,98 milliondan ortiq xonadon ta’minlangan (1998-yil). 1990-yilda respublikada 6,4 million tonna ko’mir qazib chiqarildi. Keyingi yillarda bu ko’rsatkich sezilarli pasaydi. 2005-yilda respublikamizda 3 million tonna ko’mir qazib olindi. Ammo, Angren va Yangi Angren GRES larining to’la qattiq yoqilg’iga o’tkazilishi bilan respublikaning ko’mirga bo’lgan ehtiyoji ortmoqda. Qazib olinayotgan ko’mirning 96,5 % (foiz) qo’ng’ir ko’mirga to’g’ri keladi. O’zbekistonda qazib olinayotgan ko’mirning 87 % (foiz) i ochiq usulda qazib olinmoqda. 2.2 O’zbek ist onning elek t r-energiy a sanoat i Elektr energiyasi sanoati - elektr energiyasini ishlab chiqarish va uni iste'molchilarga uzatish tarmoqlaridan iborat.Ushbu tarmoq mamlakat yoki iqtisodiy rayon miqyosida sanoatni joylashtirishga muhim taʻsir koʻrsatadi. Bu taʻsir ikki yoʻnalishda sodir boʻladi. Birinchi yoʻnalish elektr energiyani katta masofaga uzatishdan iborat. Bu esa mamlakatning barcha xududlarida sanoatni rivojlantirishga imkon beradi. Ikkinchi yoʻnalish moʻl-koʻl va arzon elektr energiyasi ishlab chiqaradigan xududlarda energiyani koʻp talab qiladigan sanoat tarmoqlarini joylashtirishdan iborat. Elektr energiyasini koʻp talab qiladigan sanoat tarmoqlariga titan, alyuminiy, magniy, sintetik tola, sintetik kauchuk, sintetik ammiak ishlab chiqarish kiradi. Bir tonna titan ishlab chiqarish uchun 60 ming kVt/soat, magniy uchun 26 ming kVt/soat, alyuminiy ishlab chiqarish uchun esa 20 ming kVt/soat elektr energiyasi sarf boʻladi. Demak, ishlab chiqarilgan mahsulot 18 tan narxining asosiy qismini energetika harajatlari tashkil qilsa, bunday ishlab chiqarish koʻp energiya talab qiladigan ishlab chiqarish deb ataladi. Elektr energiyasini kamroq talab qiladigan tarmoqlarga qora metallurgiya (elektrometallurgiyadan tashqari), soda va qogʻoz ishlab chiqarish, mashinasozlik, mebel, fanera va toʻqimachilik sanoati kiradi. Elektr energiyasi sanoatini joylashtirishda quyidagi omillar hisobga olinadi: a) yoqilgʻi va gidroenergetika resurslari; b) ishlab chiqarishdagi va elektr energiyani uzatishdagi texnika taraqqiyoti; c) isteʻmolchining joylashishi Ushbu tarmoqning asosiy hususiyati shundan iboratki, elektr energiya ishlab chiqarish uni isteʻmol qilish bilan bir vaqtga toʻgri keladi. Mamlakat xalq xoʻjaligi yoki iqtisodiy rayon xoʻjaligi uchun ishlab chiqarilgan energiya tannarxining past boʻlishi katta ahamiyatga ega. Elektr energiyaning tannarxi elektr stantsiyalarda ishlatiladigan yoqilgʻini qazib olish va tashib kelishga ketadigan harajatga bogʻliq. Shu sababli, elektr stantsiyalarni qurish uchun joy tanlanayotganda yoqilgʻini tashib kelishga va elektr energiyani isteʻmolchiga yetkazib berishga ketadigan harajatlar hisobga olinadi. Agar yoqilgʻini tashib kelish harajati elektr energiyani oʻzatish harajatidan ortiq boʻlsa, elektr stantsiyani yoqilgʻi manbaiga yaqin, agar energiyani uzatish qimmatga tushsa, uni isteʻmolchiga yaqin quriladi. Ayrim xollarda, elektr energiya juda koʻp talab qilinadigan joylarda elektr stantsiyalar boshqa joydan keltiriladigan yoqilgʻiga moʻljallab quriladi. Energetika respublika xalq xo’jaligining negiz tarmog’i, respublikada iqtisodiyot va texnika taraqqiyotining mustahkam poydevori hisoblanadi. O’zbekiston energetika sistemasi umumiy o’rnatilgan quvvati 11,5 million kVt bo’lgan 37 issiqlik va gidravlik elektr stansiyalarida yiliga 55 milliard kVt soat dan ortiq elektr energiyasi ishlab chiqarish imkoniyatiga ega. O’zbekiston energetika sistemasining barcha kuchlanishlardagi elektr tarmoqlarining umumiy uzunligi qariyb 228 ming km ni tashkil qiladi. Tarmoq transformatorlarining umumiy 19 quvvati 42,6 MVA ga teng. Hozir respublika energetika tizimida 60 mingga yaqin kishi ishlaydi. O’zbekistonda elektr quvvatidan asosan XX asr boshlaridan foydalanila boshlandi. O’sha davrda Toshkentda 2 elektr stansiya qurilgan bo’lib, biri (quvvati 1 450 kVt, 5 dizel) tramvayni tok bilan ta’minlash, ikkinchisi (Pavlov elektr stansiyasi, quvvati 125 kVt) shaharni yoritish uchun ishlatilgan. 1913-yilda O’zbekiston hududida umumiy quvvati 3 MVt chamasida bo’lgan 6 ta kichik dizel elektr stansiyalari bo’lgan, yillik elektr energiyasi hosil qilish 3,3 million kVt. soatga yetgan. 1920-yillarda O’zbekistonda issiqlik energetikasi dizel va mayda bug’ turbinali eletr stansiyalarini qurish yo’nalishida rivojlandi. Dizel elektr stansiyalar umumiy maqsadlarda hamda issiqlik energiyasiga ehtiyoji bo’lmagan paxta zavodlari, nasos stansiyalari, kanallar va boshqa korxonalar qoshida qurildi. Respublikada dastlabki bug turbinali elektr stansiyalari Farg’ona va Kattaqo’rg’on yog’-moy zavodlarida qurildi. Farg’ona yog’-moy zavodining “Sharq tongi” issiqlik elektr markazi (IEM) umumiy maqsadlard agi elektr stansiyasi bo’lgan birinchi IEM (Issiqlik elect stansiyasi) dir. 1934-yil 25-sentabr O’zbekiston energiya sistemasining tashkiliy asosi – “O’zbekenergiya” energetika boshqarmasi (hozirgi O’zbekiston Respublikasi Energetika va elektrlashtirish vazirligi) tuzildi. 1930-yillar boshidan Chirchiq-Bo’zsuv Gidroelektr stansiyalar kaskadi barpo etildi. O’zbekistondagi birinchi gidroelektr stansiyasi Bo’zsuv GES (Gidroelektr stansiyasi) shu traktda qurilib, 1926-yilda ishga tushirilgan edi. Chirchiq-Bo’zsuv gidroenergetika traktida gidroenergetika qurilishi tez sur’atlar bilan davom ettirilib, 1926-yildan 1940-yilga qadar mazkur trakt gidroelektr stansiyalarida 67 ming kVt generator quvvatlari ishga tushirildi. Urushdan keyingi yillarda O’zbekiston energetika sistemasida quvvatlarni oshirish gidroelektr stansiyalar qurilishi hisobiga amalga oshirildi. 1950-yilda O’zbekiston umumiy energetika balansida ishlab chiqarilgan elektr energiyaning 64.3 % (foiz)i GES (Gidroelektr stansiya) lar hissasiga to’g’ri keldi. Respublika 20 xalq xo’jaligining energiya ta’minoti Chirchiq va Sirdaryo daryolarining suvchanligiga bevosita bog’liq bo’lib qoldi. 1950-yillarning 2-yarmiga kelib O’zbekistonda juda boy tabiiy gaz zaxiralarining topilishi, elektr energiyasi ishlab chiqarishni keskin oshirish imkoniyatini yaratdi. 1960-1970-yillarda tabiiy gaz negizida ishlaydigan Toshkent, Navoiy, Taxiatosh, Sirdaryo GRESlari, Angren ko’mir koni bazasida ishlaydigan Angren GRESning ishga tushirilishi natijasida energetika quvvatlari umumiy balansida issiqlik elektr stansiyalari (IES)ning hissasi 80 % (foiz) ga yetdi. Elektr stansiyalari qurilishi bilan bir vaqtda elektr tarmoqlari, elektr uzatish liniyalari (EUL) va shaharlar yaqinida kichik stansiyalar barpo etish davom ettirildi. 1960-yili 110 kilovolt va 220 kilovoltli elektr uzatish liniyalari (EUL) bilan O’zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston, Qirg'iziston hamda Qozog'iston janubidagi besh viloyatini birlashtirgan O’rta Osiyo Birlashgan energetika sistemasi tashkil etildi. Toshkentda Birlashgan energetika sistemalari ish tartibotini operativ boshqarish uchun Birlashgan dispetcherlik boshqaruvi tuzildi (1991-yildan “Energiya” birlashgan dispetcherlik markazi). Energetika sistemalarini birlashtirish xalq xo’jaligida elektr ta’minoti sifati va puxtaligini tubdan yaxshiladi, gidroresurslar va yoqilg’idan oqilona foydalanish imkoniyatlarini yaratdi, o’rnatilgan quvvatlar zaxiralarini kamaytirdi. Bu davrda O’zbekistonda jamoa va davlat xo’jaliklari, tuman markazlari energiya sistemasi tarmoqlariga birlashtirildi. 1965-yilga kelib barcha shaharlar va aholi punktlarining elektr ta’minotini markazlashtirishga imkon beradigan O’zbekistonda yagona energiya sistemasi yaratildi. Hozirgi davrda O’zbekiston energetika sistemasi 19 ming ta sanoat, 80 ming ta qishloq xo’jaligi, 19 ming ta kommunal va 3,5 million ta maishiy iste’molchilarni energiya bilan ta’minlaydi. 0.4-6-10 kV kuchlanishli elektr uzatish yo’llarining yalpi uzunligi 190 ming km dan ortiq. Respublika bo’yicha jami elektr energiyasi iste’moli 46,1 milliard kVt. soatni tashkil etadi. 21 Respublika energetikasi istiqbolda gidroenergetika va issiqlik energetikasi yo’nalishida rivojlanadi. Gidroenergetika: O’zbekiston energetika sistemasida jami 27 ta GES (Gidro elektr stansiya) larda o’rnatilgan quvvatlar 1 420 MVt ni tashkil etadi. Ularda 6 331,2 million kVt. soat elektr energiyasi ishlab chiqarilmoqda. O’zbekiston gidroenergetikasi rivojlantirishda Piskom daryosi, To’palang, Hisorak, Ohangaron suv omborlarida GES (Gidro Elektr stansiya) larni loyihalash va qurish yo’nalishi yetakchi o’rinda turadi Issiqlik energetikasi: 1960 – yillarda respublikada elektr energiyasi xosil qilishni ko’paytirish, asosan gazda ishlaydigan yirik IES (Issiqlik Elekt stansiya) ni ishga tushirish yo’nalishida olib borildi. Yirik IES (Issiqlik Elekt stansiya) lar qurilishi natijasida O’zbekiston energetika sistemasining o’rnatilgan quvvatlari 11,3 ming MVt ga yetdi. Yaqin yillarda Yangi Angren GRES ida 8-blok va Talimarjon GRES ning 1-blokini ishga tushirish rejalashtirilgan. O’zbekiston Energetika va elektrlashtirish vazirligi tarkibida loyiha, qurilish-montaj, sozlash, ta’mirlash va ishlatish tashkilotlarining to’la majmui energetika tizimining ishonchli ishlashini va istiqbol taraqqiyotini ta’minlaydi. O’zbekiston energetika sistemasi hozir respublika xalq xo’jaligi va aholisining elektr energiyasiga bo’lgan ehtiyojlarini to’la ta’minlamoqda va elektr energiyasini qisman qo’shni davlatlarga eksport qilmoqda. 1997-yilda O’zbekistonda ja’mi 46,0 milliard kVt soat, 1999-yilda esa 45,3 milliard kVt soat elektr energiyasi ishlab chiqarildi. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida 2021-y ilning y anv ar- O‘tgan yilning mos davriga nisbatan elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi 4926,2 mln. k Vt soat ga oshgan holda, o‘sish sur'ati 109,4 foizni tashkil etgan. Ma'lumot o‘rnida e lek t r e ne rgiy a ishlab chiqarish 2021- y ilning: • • yanvar oyida 6 427,7 kVt soat (o‘sish sur'ati yanvar-fevral oylarida 11 951,4 kVt soat ( 22 • • • • • • • yanvar-mart oylarida 17 987,4 yanvar-aprel oylarida 23 528,4 yanvar-may oylarida 28 809,1 kVt soat ( yanvar-iyun oylarida 34 318,6 kVt soat yanvar-iyul oylarida 40 340,0 kVt soat ( yanvar-avgust oylarida 46 030,9 yanvar-sentabr oylarida 51 558,4 kVt soat ( Jami elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan respublika miqyosida ishlab chiqarilgan elektr energiyasining jami hajmida Toshkent viloyati 23,1 % , Sirdaryo viloyati 22,2 % , Qashqadaryo viloyati 19,0 % hamda Hozirgi paytda elektr energiyasini uzatish mumkin boʻlgan masofa yildan-yilga uzayib bormoqda. Elektr energiyani uzoq masofaga uzatish mumkinligi uni yoqilgʻining boshqa turlariga qaraganda afzalroq qilib qoʻymoqda. Bu esa quyidagilarni amalga oshirishga imkon beradi: — yoqilgʻining maxalliy turlaridan toʻla va har tomonlama foydalanishga; — yirik va qudratli elektr stantsiyalar qurishga; — xoʻjalikning hamma tarmoqlarida elektr energiyadan foydalanishga. Elektr energiyasi issiqlik elektr stantsiyalarda (IES), gidroelektr stantsiyalarda (GES), issiqlik elektr markazlarida (IEM), atom elektr stantsiyalarida (AES) va noanʻanaviy elektr energiyasi olish stantsiyalarida ishlab chiqariladi. Jahonda ishlab chiqariladigan elektr energiyaning 70 foizdan ortigʻi IESlarda ishlab chiqariladi. Ular ancha tez va arzon quriladi. Ularning quvvatini 6 mln kVt dan oshirish mumkin. IESlarni qurishda elektr resurslari, ishlab chiqarish va transport sharoitlari, qurilish harajatlari va muddatlari hamda stantsiyani ekspluatatsiya qilish nazarda tutiladi. Koʻpchilik IESlarda elektr energiya bilan birga issiqlik energiyasi ham ishlab chiqariladi. Bunday elektr stantsiyalar issiqlik elektr markazlari (IEM) deb ataladi. Ularda elektr energiya ishlab chiqarish vaqtida isigan suvni issiqxonalarni, binolarni isitishga va ishlab chiqarish extiyojlariga yuboriladi. Ammo isigan suvni 23 faqat 20 km gacha boʻlgan masofaga joʻnatish mumkin, shuning uchun IEMlar asosan sanoat korxonalari yaqinida va yirik shaharlarda quriladi. Gidroelektr stantsiyalarda (GES) energiya ishlab chiqarish toʻxtovsiz oqib tushadigan suv oqimi kuchiga asoslanadi. Shuning uchun ham ularda ishlab chiqarilgan elektr energiyaning tan narxi past boʻladi. GESlar suv oqimi energiyasini elektr energiyaga aylantirib beradigan inshootlar va jixozlar majmuidir. Tekislik va togʻ oldi daryolarida suvning toʻxtovsiz oqimi asosan toʻgonlar tufayli hosil qilinadi. GES binosi toʻgon yonida, yoki ichida, baʻzi xollarda toʻgʻondan pastda joylashadi. Togʻ daryolarida koʻpincha derivasion GESlar orqali hosil qilinadi. GES binosi toʻgʻondan ancha pastda, ayrim xollarda yer tagida joylashtiriladi. Daryo oqimi yil boʻyi energiya olishda, toʻla foydalanish maqsadida suv omborlar qurish orqali tartibga solinadi. Yirik GESlar qurilganda daryo suvlaridan transport va irrigatsiya maqsadlarida ham, suv taʻminoti uchun ham foydalaniladi. Bunday inshootlar gidrouzellar deb ataladi. Gidrouzellar elektr energiyani ishlab chiqarish, yerlarni sugʻorish, xoʻjaliklar va aholini suv bilan taʻminlash, kemachilik va baliqchilikni rivojlantirish masalalarini xal qilishga imkon beradi. Hozirgi paytda GESlarning yangi turi boʻlgan gidroakkumulyativ elektr stantsiyalar (GAES) ham qurilmoqda. Ular energiya tizimlarida elektr energiyadan notekis foydalanish sababli quriladi. GAESlar boshqa GESlar ishlab chiqargan energiyani toʻplaydi (akkumulyatsiya qiladi), bunda ular stantsiyadan yuqorida joylashgan xavzaga suvni nasoslar bilan koʻtarish uchun qurilgan tizimlardagi ortiqcha elektr energiyasidan foydalanadi (masalan, tunda). Elektr energiyaga extiyoj oshganda bu xavzadagi suv ochib yuboriladi va hosil boʻlgan oqim kuchi tufayli GAESlarda elektr energiyasi hosil qilinadi. Bitta daryoning oʻzida bir nechta elektr stantsiyalar pogʻonasini (kaskad) vujudga keltirish mumkin. U suv resurslaridan koʻp marta foydalanishning eng yaxshi imkoniyatlarini yaratib beradi.Masalan, Chirchiq daryosida 19 ta elektr stantsiyalar pogʻonasi qurilgan. Gidroenergetika resurslarining 65 foizi rivojlanayotgan mamlakatlarga toʻgʻri keladi, ammo ulardan foydalanish darajasi past. Jahonda ishlab chiqariladigan 24 elektr energiyaning 20 foizi GESlarda ishlab chiqariladi. O’zbekiston hududida esa asosan, IES ya’ni Issiqlik elektr stansiyalari zimmasiga to’g’ri keladi. Atom elektr stantsiyalarida (AES) jahonda ishlab chiqariladigan elektr energiyaning 15—17 foizi ishlab chiqariladi. AESlar oʻzining energetika manbai boʻlmagan va yoqilgʻi qimmat, lekin elektr energiya koʻp talab qilinadigan joylarda quriladi. Uning xom ashyosi boʻlib uran hisoblanadi. AESlar hozir 30 dan ortiq davlatlarda qurilgan. Birinchi AES Rossiyada (Obninsk AESi) qurilgan. Noanʻanaviy energiya manbalari asosida ishlaydigan elektr stantsiyalarga quyosh elektr stantsiyalari (QES), shamol elektr stantsiyalari (SHES), geotermal elektr stantsiyalar (GeES), qalqish elektr stantsiyalari (QaES), bizning hudud bevosita dengiz bilan tutashmaganidan bunday energiya olishni imkoni yo’q va bunga dengiz oqimi elektr stantsiyalari (OES) va boshqalar ham kiradi. Bugungi kunda ushbu muqobil energiya olishning imkoni ham yaratilmoqda ya’ni yaqin yillarda AES (Atom Elektr stansiyalar) ni ishga tushirish (Navoiy viloyatida nazarda tutilyapti) va undan to’laqonli foydalanish chora-tadbirlari ko’rilmoqda. 25 X ulosa Mustaqil diyorimiz, Ozbekiston bugungi kunda o’z ildamligini qo’lga olib, rivojlanishda shaxdam qadamlar ila ildamlab kelayabdi desak mubolag’a bo’lmaydi. Bunda hududimizning qulay geografik o’rni va iqlim sharoitini ham alohida ta’kidlab o’tish joizdir. Hududimizning yoqilg’i-energetika balansi qoniqarli qisman yaxshi. Ushbu tarmoq bo’yicha rivojlanishni biz mustaqillikdan keying yillarda yaqqol darajada ko’rishimiz mumkin. Bunda faqat energetika tizimida nafaqat, GES (Gidroelektr stansiyalar), IES (Issiqlik elektr stansiyalar), IEM (Issiqlik elektr markazlari) hisobidan tashqari Shamol energiyasidan elektr-energiya olish ishlari hama amaliyotda o’z ifodasini topmoqda. Bundan tashqari yaqin yillarda AES (Atom elektr stansiya) sining ishga tushirilishi uchun katta islohotlar boshlab yuborilgan. Bularning barchasining negizida O’zbekistonning elektr- energetika balansi salmog;ining ko’tarilishini ko’rishimiz mumkin. Bugungi kunda nafaqat elektr-energiya sanoati bo’yicha balki, yoqilg’I sanoati bo’yicha ham yaxshigina o’zgarishlar va islohatlar, joyi kelganda tub burilishlar ham bo’layabdi. Yurtimizning yoqilg’i sanoatining asosini neft, tabiiy gaz va ko’mir tashkil qiladi. Ushbu foydali qazilmalarning YaIM mahsulot hajmida ham o’z isbotini topadi. 26 Foy dalanilgan adabiy ot lar ro’y xat i 1. Mintaqaviy iqtisodiyot. o'quv qo'llanma/ mas'ul muharrir Z.Ahmadjonova. -T.: Universitet, 2003 2. Тўхлиев Н. Ўзбекистониқтисодиёти асослари. / Н.Тўхлиев, Қ.Ҳақбердиев, Ш.Эрматов, Н. Холматов. – T.: “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” Давлат илмийнашриёти, 2006. 3. Новейший энциклопедический справочник. Страны мира / Авт. – сост. Д.О. Хвостова. – М.:ОЛМА Медиа Групп, 2006. Foy dalanilgan Int ernet say t lari 27 TAQRIZ Talaba O`ralov Elmurodning O’zbekiston geografiyasi fanidan “O’zbekistonning yoqilg’i-energetika balansi” mavzusida yozgan kurs ishi: kirish, 2 ta bob , xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Ishning umumiy hajmi 27 bet. I-bob.O`zbekistonda yoqilg`i sanoati II-bob. O`zbekistonda yoqilg`i-energetika balansi Mazkur kurs ishi Oʻzbekiston Respublikasining yoqilgʻi-energetika balansi holati, uni shakllantirishdagi muammolar va yechimlarni o‘rganishga bag‘ishlangan. Ishda yoqilg‘i-energetika sektorining umumiy holati, iqtisodiy rivojlanishda tutgan o‘rni va mavjud resurslardan samarali foydalanish muhimligi chuqur tahlil qilingan. Mazmunan ish mamlakat energetika sohasidagi strategik rejalashtirish va iqtisodiy barqarorlik masalalarini yoritib bergan. Kirish qismida muammo dolzarbligi va mavzuning ilmiy va amaliy ahamiyati yoritilgan.Asosiy boblarda yoqilg‘i-energetika balansi tarkibi, resurslarning holati va mamlakat energetika sektorining o‘ziga xos xususiyatlari haqida batafsil ma’lumot keltirilgan.Xulosalar va takliflar bo‘limida muallif yoqilg‘i-energetika balansini optimallashtirish va resurslarni samarali boshqarish bo‘yicha muhim tavsiyalarni taqdim etgan. Kurs ishi rasmlar, diagrammalar va jadvallar bilan boyitilgan. Ishning xulosa qismi maqsad va vazifadan kelib chiqqan holda qisqacha yakun yasalgan. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatida 9 ta manba keltirib o’tilgan. Ishda grammatik xatolar qisman uchraydi, lekin bu ishning saviyasiga ta’sir ko’rsatmaydi. Umuman olganda, Geografiya yo’nalishi 3- kurs talabasi O`ralov Elmurod tomonidan “O’zbekistonning yoqilg’i- energetika balansi” mavzusida yozilgan kurs ishini ijobiy baholash va himoyaga tavsiya etish mumkin. Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zMU Geografi y a v a geoaxborot t izimlari fak ult et i Iqt isodiy -ijt imoiy k afedrasi o’qit uv chisi_______________ 28 29

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. O’ZBEKISTONDA YOQILGI SANOATI

1.1 O’zbekistonda yoqilg’i-energetikaning ilk ko’rsatkichlari hamda ularning bugungi kundagi o’rni va ahamiyati

II BOB O’ZBEKISTONDA YOQILGÍ-ENERGETIKA BA- LANSI

2.1 Bugungi kunda O’zbekistonning yoqilg’i sanoati istiqbollari

2.2 O’zbekistonning elektr-energiya sanoati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить