O‘zbekistonda 1917-90 yillardagi muzeylarining ijtimoiy hayotda tutgan o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	80.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda 1917-90 yillardagi muzeylarining ijtimoiy hayotda tutgan o‘rni

Купить

O‘zbekistonda 1917-90 yillardagi muzeylarining ijtimoiy hayotda
tutgan o‘rni
Reja:
1. O‘zbekistonda muzeylar bo‘yicha sovet davrida olib borilgan siyosat va
muzey ishi.
2. O‘zbekistonda 1917-90 yillarda tashkil etilgan muzeylar faoliyati.
1.O‘zbekistonda muzeylar bo‘yicha sovet davrida olib borilgan siyosat va muzey
ishi.

XX asr boshlarida hozirgi O‘zbekiston hududi tarkibiga uch davlat
birlashmasi: Rossiya O‘rta Osiyoni zabt etganidan keyin tuzilgan va uning
tarkibiga mustamlaka sifatida qo‘shib olingan Turkiston general-gubernatorligi,
shuningdek, yuzaki ravishda mustaqil bo‘lgan, ammo Rossiyaga qaram
hisoblangan Buxoro amirligi va Xiva xonligi kirar edi. O‘sha vaqtda xududning
kattaligi va aholisining ko‘pligi jihatidan Turkiston o‘lkasi, ya’ni Turkiston
general-gubernatorligi eng yirik sanalardi. Uning tarkibiga Samarqand, Sirdaryo,
Farg‘ona, Kaspiy orti va Yettisuv viloyatlari kirar edi.
Mustamlakachilik Turkiston xo‘jaligining an’anaviy tarkibiga putur
yetkazish bilan bir qatorda milliy asosda burjua yo‘nalishida o‘z axvolini mustaqil
ravishda o‘zgartirish imkoniyatidan uni mahrum etdi, turg‘unlikka, inqirozga,
qoloqlikka mahkum qildi.
1917 yillarga kelib, mamlakatda keskin burilish yuz berdi. Shu yilning
oktyabr oyida bolsheviklar zo‘rlik bilan amalga oshirgan to‘ntarish sobiq Ittifoq
xalqlari, jumladan, O‘zbekiston xalqlari tarixida salkam 75 yil davom etgan yangi
mustamlakachilik sahifasini boshlab berdi. Natijada chor mustamlakachilik
imperiyasi o‘rnini «qizil imperiya» egalladi.
Muzeylarda, jumladan saroy muzeylarida saqlanayotgan san’at asarlari va
qadimgi davrga oid osori-atiqalar xalqning qadriyatlari ekanligi, ularni asrash va
muhofaza etish bilan hukumat darajasida shug‘ullanish lozimligi anglanadi.
O‘zbekistonda davlatning o‘zi muzeylariga homiylik siyosatini olib borish bilan
birgalikda, ularning eng asosiy muammolarini hal etishga yo‘naltirilgan tadbirlar
o‘tkazdi. Xususan, ushbu davrdan hunarmandchilik, pedagogika sohalarida
muzeylar tashkil etish boshlandi. Yangi hokimiyat ham muzeylarni moliyaviy
ta’minlash o‘rniga asosiy e’tiborni muzeyga kiruvchilarga hukmron kommunistik
g‘oyani targ‘ib etishga yo‘naltirdi 1
. Shuni ta’kidlamoq lozimki, Rossiya
imperiyasida oktyabr davlat to‘ntarishiga qadar muzeylarni boshqarish uchun
alohida boshqarma yoki biror bir maxsus muzeylar uchun qonunlar majmuasi
yaratilmagan edi. Natijada muzeylarning ko‘payishi, eng ilg‘or muzeylar erishgan
1
Музейное дело России / П од об щей редакцией Каулен М.Е. , Коссов ой И.М., Сундиев ой А.А.. – М осква :
Издательство «ВК», 2003. – С. 127.

yutuqlar bilan bir qatorda umumiy tarqoqlik, ishni tashkil etishning past saviyasi,
muzeylar faoliyatining ilmiy asoslangan yagona tizimi yo‘qligi ko‘zga tashlanar
edi.
1917 yilgi bolsheviklarning davlat to‘ntarishidan so‘ng xonlarning saroy
kolleksiyasi va muzeylar milliylashtirildi hamda davlat mulki deb e’lon qilindi.
Badiiy va tarixiy ahamiyatga ega bo‘lgan ashyo-buyumlarni aniqlash, ularni
ro‘yxatga olish, muhofaza qilish uchun badiiy-tarixiy komissiyalar tuzilib,
mutaxassislarning fikricha, bu tashkilot madaniy merosni saqlab qolishda muhim
rol o‘ynadi.
Muzey ishi va yodgorliklarni muhofaza qilish davlat boshqaruvi tizimi
1918–1920 yillarda yaratildi 2
. Muzeylarni boshqarish yagona tashkilotining
tuzilishi muzeyshunos arboblarning istak va fikrlarining amalga oshishi bo‘ldi. Bu
tashkilot RSFSR Maorif xalq komissarligi qoshida tuzilib, uning ishida madaniyat
arboblari, muzey xodimlari, san’atshunoslar, rassomlar (I.E.Grabar, P.P.Muratov,
N.G.Mashkovsev va boshqalar) faol ishtirok etadi. 1918–1927 yillari muzey ishi,
san’at va qadimgi yodgorliklarni muhofaza qilish bo‘limini N.I.Troskaya
boshqaradi. Maorif xalq komissarligi rahbarligida mahalliy sovetlar xalq maorifi
bo‘limlari qoshida muzey ishini boshqarish tashkilotlari tuziladi. Muzeylarni
boshqarishning bu tizimi uning markazlashuvini ta’minladi.
Sovet hukumati muzey ishi va yodgorliklarini muhofaza qilish bo‘yicha
qonun yaratilib, u osori-atiqalarni milliylashtirish asoslarini, madaniy boyliklarni
asrash, davlat uchun ma’lum yodgorlik yoki kolleksiyaning muhim ahamiyat kasb
etganligini tasdiqladi. «Vijdon erkinligi, cherkov va diniy jamiyatlar haqida»gi
1918 yil 20 yanvar dekreti esa cherkov mulkini milliy qadriyat deb e’lon qildi.
Yangi hukumat shu bilan diniy qadriyatlar orqali ham katta mablag‘ va vositalarga
ega bo‘ldi. Tarixiy va badiiy ahamiyatga ega bo‘lgan ashyo-buyumlarni chet elga
sotish 1918 yilning sentyabr–dekabr oylarida e’lon qilingan dekretlar bilan
taqiqlandi 3
.
2
Музейное дело России / П од об щей редакцией Каулен М.Е. , Коссов ой И.М., Сундиев ой А.А.. – М осква :
Издательство «ВК», 2003. – С. 130.
3
Музейное дело России / П од об щей редакцией Каулен М.Е. , Коссов ой И.М., Сундиев ой А.А. . – М осква :
Издательство «ВК», 2003. – С. 132.

Turkiston Xalq Komissarlari Sovetining 1918 yili 19 apreldagi dekreti bilan
knyaz Nikolay Romanovning Toshkentdagi hovlilarini davlat mulki deb e’lon
qilindi. Uyi esa xalq muzeyiga aylandi 4
. Unda tasviriy san’at, grafika, haykallar,
badiiy san’at ashyolari, mebel, chinni, tunj va amaliy san’atning boshqa buyumlari
qo‘yilgan edi. Muzey fondlarini to‘latish uchun Moskva davlat muzeyi fondidan
badiiy muzey qiymatiga ega bo‘lgan 120 ga yaqin eksponat shu muzeyga berildi.
Turkiston ASSR Xalq Komissarlari Sovetining 1920 yil 31 iyuldagi
«Turkiston Respublikasidagi ayrim shaxslar va jamiyatlar ixtiyorida bo‘lgan san’at
asarlari, qadimgi yodgorliklarni ro‘yxatdan o‘tkazish, hisobga olish hamda
qo‘riqlash haqida»gi maxsus Qarori muzey jamoalari zimmasiga mas’uliyatli
vazifa yukladi 5
. Turkkomstarisning maxsus yo‘riqnomasi bilan muzey ashyolarini
rasmiylashtirish va ro‘yxatga olish joriy etildi. Qarorda ayrim shaxslar ixtiyoridagi
yodgorliklarni ro‘yxatga olishga katta e’tibor berilgan. Bunday shaxslarga har
tomonlama yordam ko‘rsatilib, maxsus muhofaza yorliqlari berilar edi 6
.
Turkkomstarisga qimmatbaho ashyolar bilan savdo qilishda maxsus ekspert
komissiyasi belgilagan baho bo‘yicha sotib olish huquqi berildi. Ushbu maqsadda
maxsus mablag‘ fondi tuzilib, knyaginya Iskanderga tegishli qadimiy qurollar
kolleksiyasi 200 ming rublga sotib olindi. Unda Sharq xalqlari Rossiya va
Angliyada ishlangan nodir va qimmatbaho qurollar bor edi 7
.
Bundan tashqari, Turkkomstarisga ko‘rgazma va nashrlar uchun xususiy
kolleksiyalardan foydalanish huquqi ham berildi. Muzey uchun qadrli narsalarni
aniqlash uchun ilmiy-badiiy ekspert komissiyasi tuzildi. Uning raisi etib
Turkkomstaris muzey seksiyasining mudiri A.M.Mironov tayinlandi.
Komissiyaning faol harakatlari bilan Turkkomtstaris muzey fondi qisqa davr ichida
badiiy tarixiy qiymatga ega ko‘plab ashyolar bilan boyidi.
Turkiston Xalq Komissarlari Sovetining 1923 yil 3 noyabr qaroriga binoan
Turkiston o‘lkasining turli viloyatlarida joylashgan 20 ta qadimgi yodgorlik
Turkkomstaris ixtiyoriga o‘tkazildi. Tarixiy-arxeologik jihatdan ahamiyatga ega
4
Культурное строительство в Туркестанской АССР (1917–1924) .Том 1. – Ташкент, 1979 . – С. 417.
5
ЎзР МДА, Р–394-фонд, 1-рўйхат, 5-иш, 7-варақ.
6
ЎзР МДА, Р–394-фонд, 1-рўйхат, 13-иш, 18-варақ.
7
ЎзР МДА, Р–396-фонд, 1-рўйхат, 5-иш, 7-варақ.

bo‘lgan 52 ta yodgorlik hisobga olindi. Turkiston ASSRning yettita muzeyida
(Buxoro va Xivani qo‘shganda) osori-atiqalar soni 114075 taga yetadi 8
. Muzey
ishlarini tashkil etish va unga rahbarlik qilish uchun yagona markaziy apparat –
Turkkomstarisning tuzilganligi O‘rta Osiyo xalqlari tarixiy o‘tmishini o‘rganishga
sharoit yaratdi.
XX asrning 20-yillari xalqli ravishda «o‘lkashunoslikning oltin o‘n yilligi»
deyiladi. Mahalliy muzeylar taraqqiyoti o‘lkashunoslik harakati bilan bevosita
bog‘liq holda borgan. «O‘lkashunoslik muzeylari» atamasi ham o‘tgan asrning 20-
yillari o‘rtalaridan keng tarqaladi. Ularning faoliyati, mazmun mohiyati
o‘lkashunoslikka oid nashrlarda muhokama etildi 9
. O‘lkashunoslik harakatini
taniqli olimlar va madaniyat arboblari akademik V.V.Bartold, professor
A.A.Semyonov, A.A.Divaev, V.L.Vyatkin, M.E.Masson, L.V.Oshanin va
boshqalar boshqarib, muntazam ravishda o‘lkashunoslik konferensiyalarini
o‘tkazib turganlar. Rossiyada 1918–1923 yillari 150 dan ortiq muzey yaratilgan
bo‘lsa 10
, Turkistonda 4ta, jumladan Toshkentdagi san’at, Namangandagi shahar
o‘lkashunoslik, Xorazm tarixiy-inqilobiy va Buxoro muzeylari tashkil qilindi 11
.
O‘lkashunoslik ishlarining bu xilda tashkil etilishi muzeylarning viloyatlar
hayotidagi ahamiyatini oshirib, ularni o‘ziga xos madaniy va ilmiy markazlarga
aylantirdi, jamiyatda ularga «viloyat fanlar akademiyasi», «o‘lkaning jonli
ensiklopediyasi» sifatidagi munosabati shakllandi. Dastlab bolsheviklar hukumati
mahalliy ziyolilaridan katta qismining muzeylarda ishlashi jiddiy ilmiy
tadqiqotlarni davom ettirishlari imkonini beradi. O‘tgan asrning 20-yillarida
muzeyga sovet davrida ta’lim olgan, ammo avvalgi an’ana va tajribalarni
o‘zlashtirgan yosh avlod ham kelib qo‘shildi. O‘lkashunoslik muzeylarining ushbu
yillardagi faoliyati natijasida fondlar to‘latilib, turli mavzudagi kolleksiyalar
viloyatlar tabiati va xom ashyo zaxiralariga oid eksponatlar to‘plandi. Muzeylar
faoliyatiga oid masalalar ko‘p sonli anjumanlarda va o‘sha davr matbuoti
8
ЎзР МДА, Р–394-фонд, 1-рўйхат, 103-иш, 85–86-варақлар.
9
Музейное дело России / П од об щей редакцией Каулен М.Е. , Коссов ой И.М., Сундиев ой А.А. . – М осква :
Издательство «ВК», 2003. – С. 141.
10
Содиқова Н. Маданий ёдгорликлар хазинаси. – Т ошкент : Фан, 1981. – Б. 76.
11
ЎзР МДА, Р–394-фонд, 1-рўйхат, 49-иш, 3-варақ.

sahifalarida keng muhokama etildi 12
.
Bu davrda nafaqat sobiq Ittifoq, balki O‘zbekiston mahalliy muzeylari ham
(bu atama XX asrning 30 yillarining o‘rtalarigacha muomalada bo‘lgan) kuchli
g‘oyaviy tazyiqqa uchradi. O‘lkashunoslik muzeylaridan yigirmanchi yillarning
oxiridanoq faqat utilitar xo‘jalik, siyosiy-ma’rifiy maqsadlarda foydalanishga
harakat boshlanadi. Natijada o‘lkashunoslik muzeylari o‘lkani kompleks va keng
qamrovli o‘rganishi lozimligi haqidagi juda ham muhim vazifa amalda sxematizm
va bir tomonlama yondashuvga olib keldi. Oqibatda mahalliy muzeylarning
ko‘pchiligi XX asrning o‘ttizinchi yillariga kelib, madaniyat sohasining ikkinchi
darajali tarmog‘iga aylanib qoldi. Zero, bu ko‘rinishda ham muzeylar ilmiy
bilimlarni ommalashtiruvchi, o‘z o‘lkasiga qiziqish uyg‘otuvchi, savodsizlikni
tugatishdagi muhim omil bo‘lib qoladi.
Muzey ishida XX asrning 20-yillari o‘rtalaridayoq bolsheviklarning
inqilobiy ruhlari va markazlashishning ta’sirida xavfli yo‘nalishlar ko‘rina
boshladi. Xalq maorifi komissarligi qoshida 1920 yili tuzilgan Bosh siyosiy-
ma’rifiy komitet muzey bo‘limi ustidan siyosiy nazoratni kuchaytira boshladi.
Davlat tomonidan ma’muriy-buyruqbozlik tizimi shakllana boshlab, RKP (b)ning
1919 yilgi konferensiyasi qarorlarida ko‘rsatilgan muzey xodimlarining
jamoatchilik va kasbiy birlashmalarini tuzish taklifi amalga oshirilmay qoldi.
Keyinroq 1927 yili oktyabr inqilobining o‘n yilligini nishonlash davomida
«yuqoridan» ko‘rsatma berilib, unda muzey ko‘rgazmalarida inqilobiy voqealarni
aks ettirish talabidan tashqari bo‘lim va ko‘rgazma materiallari nomlari ham
belgilab qo‘yilgan edi.
1923 yili barcha muzeylarning fondi davlat mulki deb e’lon qilindi. Maxsus
qarorlarga binoan 1922–1926 yillari muzeylarga tarixiy-badiiy qiymatga ega
bo‘lmagan buyum va ashyolarni, eskirgan narsa, takrorlanadigan fondlarni sotishga
ruxsat berildi. Ushbu yangi iqtisodiy siyosat davrining majburiy chorasi hamda
1929 yili davlat muzey fondlari omborxonalarining tugatilishi haqidagi qaror
antikvariat bozorini shakllantiribgina qolmasdan, muzey kolleksiyalarining
12
Музейное дело России / П од об щей редакцией Каулен М.Е. , Коссов ой И.М., Сундиев ой А.А.. – М осква :
Издательство «ВК», 2003. – C . 142-14.

sotilishiga va tiklab bo‘lmas yo‘qotishlarga olib keldi.
Ushbu davrda O‘zbekistonda qator tarixiy o‘lkashunoslik muzeylari barpo
etildi. Farg‘ona viloyati o‘lkashunoslik muzeyi 1925 yili Qo‘qon shahrida Qo‘qon
xoni Xudoyorxonning 1870 yili qurilgan saroyida tashkil qilindi. Muzey tabiat,
maishiy-turmush, tarix va xalq xo‘jaligini aks ettiruvchi o‘lkashunoslik sohasida
ish olib boradi.
O‘zbekiston hukumati Buxoro viloyatida o‘lkashunoslik muzeyi tashkil etish
uchun 1925–1927 yillari tayyorgarlik ishlarini olib boradi 13
. Ekspozitsiya dastlab
Ko‘kaldosh madrasasining 6 ta kichik xonasiga qo‘yiladi. Unda arxeologiya,
etnografiya va zoologiya bo‘limlarida mingdan ziyod buyum bor edi. Arxeologik
ashyolar soni 335 ta, etnografiya bo‘limida 618 buyum bo‘lgan. Zoologiya bo‘limi
eksponatlari 90 ga yaqin edi 14
.
Sitorai Mohi Xosa Buxoro amirining yozgi saroyida «Amirlar so‘nggi
sulolasining turmushi» deb atalgan uch bo‘limdan iborat ochiq muzey
ekspozitsiyasi tashkil etildi. Buxoro amirligining inqilobdan oldingi holati haqida
respublikamizning dastlabki rahbarlaridan biri Fayzulla Xo‘jaev shunday degan:
«Ulkan mamlakat uy xo‘jaligidek boshqarilar edi. Amirlar Buxoroga ota meros
mulk, oilaviy mulk deb qarar edilar 15
» . Ma’lum kamchiliklarga ega bo‘lishiga
qaramay, Buxoro muzeyining ochilishi ommaviy-ma’naviy muassasa sifatida
muhim ahamiyatga ega bo‘ldi 16
.
1926 yilning 1 yanvarida Toshkentda (eski shaharda) yana bir muzey
ochildi. U qishloq xo‘jaligi yo‘nalishidagi respublikadagi ilk tarmoq muzeyi
hisoblanar edi 17
. Unda uchta: qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik sanoati, tabiat
tarixi bo‘limlari faoliyat ko‘rsatgan. Muzeydagi 2 mingga yaqin eksponatning
aksariyati noyob buyumlardan iborat edi. Keyinchalik u Toshkent tabiat muzeyi
nomini oldi.
I Butunrossiya muzeylari qurultoyi 1930 yil dekabr oyida Moskvada bo‘lib,
13
ЎзР МДА, Р–94-фонд, 5-рўйхат, 735-иш, 19-варақ.
14
ЎзР МДА, Р–94-фонд, 5-рўйхат, 735-иш, 19–21-варақлар.
15
Хўжаев Ф. Танланган асарлар. 1 том. – Тошкент, 1970. – Б. 79.
16
Жумаев К. Музей народно-прикладного искусства Ситораи Мохи хоса // Мозийдан садо. – Ташкент, 2003.
– № 1 (17). – С. 12.; ЎзР МДА, Р– 394-фонд, 1-рўйхат, 300-иш, 57-варақнинг олди ва орқаси.
17
ЎзР МДА, Р–394-фонд, 1-рўйхат, 226-иш, 29–48-варақлар.

u 20-yillar oxirida muzey ishida ko‘zga tashlangan yangi omillarni, muzeylarning
jamiyat va madaniy hayotdagi o‘rnining mustahkamlanishiga olib keldi. Ushbu
davrdan muzeylar tarixida 1980 yillargacha davom etgan yangi bosqich
boshlanganligini ta’kidlash mumkin 18
.
Qurultoyda qabul qilingan qarorlar o‘z davri va g‘oyaviy muhitiga monand
edi. Muzeylarni sotsialistik qurilish xizmatiga jalb etib, «madaniy inqilob»
quroliga aylantirish vazifasi istiqbol rejaga qo‘yildi. Qurultoy qarorlarining 30-
yillarda muzeylar uchun majburiy ekanligini alohida ta’kidlamoq lozim.
Muzeylarda tez orada reekspozitsiya (ko‘rgazmalarni qayta tuzish) sotsialistik
qurilish bo‘limlari ochish tavsiya etildi. Har bir tumanda o‘lkashunoslik
bo‘limlarini tuzish, omma orasida g‘oyaviy tarbiyani kuchaytirish vazifasi qo‘yildi.
Muzeylar tizimini qayta tashkil etish va takomillashtirish 1930 yillarda davom
ettirildi. Ommani inqilob an’analari ruhida tarbiyalovchi tarixiy-inqilobiy va xotira
muzeylarini tashkil etishga e’tibor qaratildi.
O‘lkashunoslik muzeylari eng chekka viloyatlarda ham ochilib, ilgari
muzeylar umuman bo‘lmagan shaharlarni ham qamrab oldi. Bu muzeylar
viloyatlarni har tomonlama, eng avvalo xalq xo‘jaligi manfaatlari nuqtai nazaridan
tadqiq etish, ilmiy muassasalarga mamlakat zaxiralarini aniqlashda
ko‘maklashishga yo‘naltirilgan. Muzeylar madaniyat, maorif va ommaning,
ayniqsa uzoq hududlarda faolligini oshirishga xizmat qilishda davom etadi. 1930
yillarning o‘rtalarida o‘lkashunoslik muzeylarining umumiy tizimi yaratilib, uchta
ekspozitsiya bo‘limi – tabiat, tarix va sotsialistik qurilish bo‘limi belgilandi. Shu
vaqtning o‘zida avvalgi saroy, zodagonlar qo‘rg‘onlarida joylashgan tarixiy-
maishiy va tarixiy badiiy muzeylar soni kamayib boradi. Muzey ishida 30-
yillardagi o‘zgarishlar dinga qarshi, ateistik muzeylarni tashkil etishda ham
o‘zining ifodasini topdi. Bu davrda siyosiy-ma’rifiy ishlarga, xususan, muzeydan
tashqari ish uslublari – ma’ruzalar, ko‘chma ko‘rgazmalarga e’tibor kuchaydi.
Muzeylarga kiruvchilarning soni ko‘payishiga ko‘rgazmalarga maktab
o‘quvchilarining tartibli jalb qilinishi orqali erishilgan. Ekspozitsiya ishining ko‘p
18
Музейное дело России / Под общей редакцией Каулен М.Е., Коссов ой И.М., Сундиев ой А.А. . – М осква :
Издательство «ВК», 2003. – С. 145.

yillar davom etgan uslubi siyosiy mazmundagi mavzuli ko‘rgazmalar bo‘lib qoldi.
Muzeylarga sotsialistik qurilish va hayot tarzidagi ustunliklarni namoyish etish
tavsiya qilindi.
Shunga qaramasdan, muzey ishi ko‘nikmalari avloddan-avlodga o‘tgan
madaniy faoliyatining ma’lum an’analarini saqlashga erishildi. Sredazkomstaris
1938 yil 7 aprelda tugatilib, uning muassasalari – O‘rta Osiyo bosh muzeyi,
Markaziy badiiy muzey, Hayvonot bog‘i va inqilob muzeyi, O‘zbekiston maorif
xalq komissarligi fan bo‘limi ixtiyoriga o‘tkazildi. Natijada muzeylarning ilmiy-
yig‘uv va ilmiy-ekspozitsion faoliyati maydoni torayib, O‘zbekiston hududi bilan
cheklanib qoldi.
XX asrning 30-yillarida davom etayotgan siyosiy qatag‘onlar kampaniyasi
ham O‘zbekiston muzey ishiga o‘zining salbiy ta’sirini ko‘rsatdi. O‘shanda sobiq
Ittifoqda qator yirik muzeylarning g‘oyaviy pozitsiyasi noto‘g‘ri deb topildi.
Natijada bir necha muzeylarning faoliyati to‘xtatildi 19
.
Urush yillarida ilmiy tadqiqot muassasalari, shu jumladan, muzeylarning
faoliyati ham tubdan o‘zgardi. Ko‘pgina muzeylar o‘z binolarini evakuatsiya
qilingan muassasalar uchun bo‘shatib berdi. Respublikada muzeylar tarmog‘i
qisqardi. Birgina O‘zbekiston tarixi, madaniyat va san’at muzeyi nomi ostida
San’at, Adabiyot va O‘zbekiston tarixi; tabiat muzeyi bilan birga Politexnika
muzeyi birlashtirildi. Respublikaning ko‘pgina muzeylari ekspozitsiyalari
yig‘ishtirilib, ilmiy tadqiqot faoliyati hamda shtatlar qisqartirildi 20
.
Urushdan keyingi yillarda muzeylar oldida turgan asosiy vazifalar: tarixiy
yodgorliklarni ta’mirlash, tiklash va saqlashga qaratildi. «O‘lkashunoslik
muzeylarining namunaviy mavzulari tizimi» 1946 yili yaratilib, bu hujjat bir
tomondan muzeylar faoliyatini qattiq reglamentga solish orqali muzey
xodimlarining faolligini cheklab qo‘ygani bo‘lsa, ikkinchi tomondan malakasiz
mutaxassislarga yangi ko‘rgazmalar tashkil etishda qo‘l keldi. O‘lkashunoslik
muzeylarining namunaviy tizimini ishlab chiqishda yirik tarixchi olimlarning
19
Музейное дело России / П од об щей редакцией Каулен М.Е. , Коссов ой И.М., Сундиев ой А.А. . – М осква :
Издательство «ВК», 2003. – С.158.
20
Содиқова Н. Маданий ёдгорликлар хазинаси. – Т ошкент : Фан, 1981. – Б. 180.

ishtiroki bu hujjatlarning o‘sha davr tarix fani darajasiga mos bo‘lishini qisman
ta’minladi.
Urush natijasida yetkazilgan zarar, keyingi davrning iqtisodiy
qiyinchiliklarini to‘ldirish qiyin kechdi. Shu yillarda muzey xodimlari soni,
ularning maoshi keskin qisqartirildi. Muzey osori-atiqalarini saqlash xonalarining
og‘ir holati, yetarlicha nazorat va hisobning bo‘lmasligi qimmatli buyumlarning
yuqolishiga olib keldi. Bu holatga faqatgina urush emas, 1930 yillarda muzey
ishida ilmiy tadqiqot va muhofaza ishlariga e’tibor bermaslik, muzeylar
faoliyatining faqat madaniy-ma’rifiy tarbiyaga yo‘naltirilgani ham ta’sir etmay
qolmadi.
Muzeylarga umumiy talablar markaz tizimlari tomonidan 1930 yillarda
shakllanib, urushdan keyin ham deyarli o‘zgarmay qoldi. Davlat muzey ishini
qat’iy talablar asosida olib borishdan ham voz kechmadi. Bu esa ularning ijodiy
ishlashiga, izlanishlariga yo‘l bermadi. Ustiga-ustak 1945 yili muzeylar
O‘zbekistonda ham maorif tizimidan madaniy-ma’rifiy muassasalar qo‘mitasiga
o‘tkazildi. Shu tariqa muzeylarning madaniy-ma’rifiy muassasalar tizimiga o‘tishi
uzil-kesil hal etildi. 1953 yil Madaniyat vazirligi tuzilsa-da, uning muzeylarni
boshqarishning ilmiy asoslangan dasturga ega emasligi, boshqaruvning barcha
pog‘onalaridagi kadrlar saviyasining pastligi kuzatilar edi 21
. Muzeylarni
boshqarishdagi bu vaziyat O‘zbekistonda 1950 yillarning oxiridan 80-yillarning
oxiriga qadar davom etdi.
Partiya Markaziy Qo‘mitasining 1964 yil 12 maydagi «Mehnatkashlarning
kommunistik tarbiyasida muzeylarning rolini oshirish to‘g‘risida»gi va 1982 yil
avgustdagi «Muzeylarning g‘oyaviy-tarbiyaviy rolini oshirish to‘g‘risida»gi ikki
Qarori O‘zbekiston muzeylarini ham «g‘oyaviy targ‘ibotchi muassasalar» tizimiga
uzil-kesil biriktirib qo‘ydi. Bu esa muzeylar rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi.
Muzeylar boshqarmasi 1947 yili ishlab chiqqan «Muzey fondlarini hisobga
olish bo‘yicha ko‘rsatmalar», 1968 yili yangi «Asosiy fondlar tarkibi haqida»
hujjat chiqqunga qadar O‘zbekistonda amal qildi. Muzeylarga yagona namunadagi
21
Златоустава В.И. Государственная политика в области музейного дела. (1945 – 1965гг . ) // Музей и власть. Ч.
I . М осква , 1991. – С. 226-298 .

inventar kitoblari ishlab chiqilib tarqatildi 22
.
Davlatning asosan muzey muassasalaridan g‘oyaviy targ‘ibotchi
imkoniyatlaridan foydalanishga intilishi sovet davrining deyarli boshqa
bosqichlarida muzeylarning ilmiy salohiyatli mutaxassislarning qarshiligiga duch
keldi. O‘lkashunoslik va muzey ishi ilmiy tadqiqot institutlarining 1948 yil
noyabrdagi kengaytirilgan sessiyasi ushbu muassasaning faoliyati yakunlari va
istiqbollariga bag‘ishlandi. Institut «Respublika, o‘lka, viloyat va yirik rayonlar
o‘lkashunoslik muzeylari haqida»gi hamda «Respublika, o‘lka, viloyat va yirik
rayonlar o‘lkashunoslik muzeylari ko‘rgazmalarini tashkil etishning asosiy
tamoyillari» kabi hujjatlarning ishlab chiqilishi va qabul qilinishida katta o‘rin
tutdi. Hujjatlarda muzey eksponatlarini unifikatsiyalashga yo‘l tutilgani o‘z
tasdig‘ini topdi. O‘lkashunoslik muzeylarining davlat tomonidan ilmiy tadqiqot va
madaniy-ma’rifiy muassasa deb tan olinishi muzey ishiga ijobiy ta’sir qildi. Uning
tizimida fond bo‘limi, kutubxona, ilmiy arxiv, yordamchi kabinetlar bo‘lishi
ko‘zda tutilgan edi. Muzeylar mustaqil ravishda adabiyot yoki badiiy ko‘rgazmalar
tashkil etishga ruxsat oldi. Katta anjuman tashkil etilib, unda muzey tizimini ilmiy
rejalashtirish masalasi muhokama etildi.
1950 yillarning ikkinchi yarmi – 1960 yillarning boshigacha bo‘lgan qisqa
davr sobiq Ittifoq va respublikalar madaniyati tarixida «iliqlik» davri deb
nomlanadi. Unda ijtimoiy hayot va madaniy jarayonlar ustidan qattiq nazorat bir
muncha susaydi. Hozir ma’lum bo‘lishicha, mamlakat siyosiy rahbariyatining
madaniy jarayonlar taraqqiyotida qisman erkinliklar berishi, sotsializmni
mustahkamlashga ko‘maklashishni ijodiy kuchlarni faollashtirish maqsadini
ko‘zlagani ma’lum bo‘ldi. Ushbu qisqa imkoniyat, erkin nafas olish madaniy
hayotni sezilarli jonlantirdi. Jumladan, muzey ishida tabiat va madaniy merosni
asrash muammolariga e’tibor kuchaydi. Ushbu yillarda jamoa muzeylarining
umumiy soni o‘sib, dastlabki muzey qo‘riqxonalar yaratildi. Badiiy muzeylar
tizimini yaratishga faol kirishildi. «Iliqlik» ta’sirini qatag‘on qilingan siyosiy va
madaniy arboblar haqidagi ko‘rgazmalar, ma’lumotlarda hamda qamoqlarda,
22
Музейное дело России / П од об щей редакцией Каулен М.Е. , Коссов ой И.М., Сундиев ой А.А. . – М осква :
Издательство «ВК», 2003. – С. 159-160.

surgunlarda omon qolgan xodimlarning muzey ishiga qaytishida ko‘rish mumkin.
Ushbu davrning yana bir muhim jihati xalqaro hamkorlikning tiklanishi
bo‘ldi. Sovet muzeylari tashkiloti 1957 yili Muzeylar xalqaro kengashiga a’zo
bo‘ldi. Muzeylar xalqaro kengashi bu davrda sovet muzeylari uchun dunyoga
ochilgan «darcha» bo‘lib, xorijiy muzeylar bilan aloqa bog‘lash jahon muzey
amaliyotidagi yangi jarayonlar bilan tanishish imkonini berdi. Butunittifoq
muzeylarning I ko‘rigi 1957 yili o‘tkazilib, u urushdan keyingi o‘n yillikda soha
faoliyatini sarhisob qilishga imkoniyat yaratadi.
Ayni shu yillarda O‘zbekistonda ham o‘lkashunoslik harakati jonlandi.
Yangi bosqichda ommaviy tarixiy o‘lkashunoslik harakatining o‘ziga xos jihati
qator muzeylar tizimining yaratilishi bo‘ldi. Yangi muzeylar jamoatchilik
tashabbusi bilan tashkil etilib, ularning mablag‘lari hisobiga faoliyat ko‘rsatgan.
Dastlabki jamoat muzeylari XX asrning 20–30-yillarida tashkil qilingan
bo‘lsa, 1970 yilda O‘zbekistonda 60 ta bu turdagi muzeylar bo‘lib, ularning
faoliyati davomida 4 mingta ekskursiya o‘tkazilib, 200 ming kishi ko‘rgazmalarni
tomosha qilgan. Jamoatchilik muzeylari davlat, boshqarma, muassasa, tashkilot,
oliy ta’lim, maktab muzeylari vazifasini o‘tab, muzey tizimining ajralmas qismi,
davlat muzey fondini to‘ldirish vositasi bo‘lib qoldi. O‘z faoliyatida tashkiliy,
g‘oyaviy-siyosiy, ilmiy-ma’naviy, targ‘ibiy, madaniy-tarbiyaviy darajaga erishgan
muzeylarga «Xalq muzeyi» unvoni berildi. Jamoatchilik muzeylarining keskin
ko‘payishi mamlakatda aholining tabiiy-madaniy merosga ommaviy qiziqishining
natijasi edi. Ular professional mahorati jihatidan davlat muzeylaridan past bo‘lsa-
da, ommaning jonli ijodi faolligi namunasi sifatida davlat muzeylarining g‘oyaviy
cheklanganligi, formalizmiga qarshi «namoyishi» desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Jamoa muzeylari mahalliy madaniy va ijtimoiy madaniyatdagi o‘rni, aholini
muzeylar tashkil etishga bevosita jalb qilishi o‘z qishlog‘i, shahri, korxonasining
tarixini o‘rganish, madaniy yodgorliklarni asrashda qo‘l keldi.
Jamoa muzeylari ichida son jihatidan eng ko‘pchiligini maktab muzeylari
tashkil etadi. O‘zbekistonda ular XX asrning 60-yillaridan tashkil qilina boshlandi.
Umuman olganda 1960–1980 yillarning boshida muzeylarga kiruvchilar

sonining keskin o‘sishi kuzatiladi. Muzey ishi jamoachilik diqqat markazida turdi.
Muzeylar, ular faoliyati, madaniy yodgorliklarni asrash muammolari haqidagi
munozaralar nafaqat maxsus, balki matbuot, gazeta va jurnallarda keng muhokama
etildi. Jamiyatda muzeylarga qiziqishning oshishi muzey faoliyatiga davlat
tomonidan e’tiborning kuchayishiga olib keldi.
1966 yilda O‘zbekiston Respublikasi tarixiy va madaniy yodgorliklarni
saqlash jamiyati tuzilib, unga alohida shaxs, ayrim jamoalar a’zo bo‘la boshladilar.
Natijada yirik zavod, korxonalar jamiyatga a’zolik badali tarzida nasbatan salmoqli
mablag‘larni o‘tkazish imkoniga ega bo‘ldilar. Bu vaziyat jamiyatga darhol yuqori
status berib, u eng avvalo davlat manfaatlarining himoyasi, ayniqsa sobiq hukmron
g‘oyaga zid bo‘lmagan tarixiy-madaniy merosni muhofaza qilishda qo‘l keldi.
Ammo masjid, madrasa, xonaqohlarni buzish, ularni tahqirlab omborxonalarga
aylantirish siyosati davom etdi. Ular muhofazadagi binolar ro‘yxatidan
chiqarilganligi tufayli sanoat korxonalari, vaqtixushlik muassasalariga aylantirish
hollari ham uchrab turardi. Bu salbiy holatga 1960–1970 yillarda keng yoyilgan
yoshlar, ziyolilarning tarixiy va madaniy obidalarni asrash vatanparvarlik harakati
qarshi turdi.
YuNESKO ma’lumotlariga qaraganda, dunyo muzeylarining 80 foizi dastlab
qal’a, saroy, ibodatxona, monastir, xususiy uylarda faoliyat ko‘rsatgan.
O‘zbekistonda ham ushbu manzara kuzatiladi. Yana shuni ta’kidlash lozimki,
muzey binolarining ko‘pgina qismi ancha paytdan buyon ta’mirlanmagan, avariya
holatidagilar ham bo‘lgan. Holbuki, XX asrning 60–70-yillarida harbiy-tarixiy,
inqilobiy, badiiy muzeylar uchun maxsus muzey binolari 23
, xususan Toshkentda
ham ko‘plab qurildi.
Yuqorida ta’kidlanganidek, jamiyatda tarixiy-madaniy yodgorliklarni
muhofaza qilishga hamda ulardan foydalanishga munosabatning ijobiy tomonga
o‘zgarishi yangi muzey muassasalari, muzey-qo‘riqxonalarning vujudga kelishiga
ko‘maklashdi. Ularning o‘ziga xosligi ma’lum ko‘chmas yodgorlik asosida
yaratilishi, uning atrofidagi tarixiy-madaniy va tabiiy muhitni muhofaza qilish yoki
23
Миронов А.М. Художественн ы й муз ей в Ташкенте / Музей и школа. Пособие для учителей. М., 1985. – С.
27-43.

tiklanishi bilan bog‘liqligi edi. Muhim tarixiy-madaniy va tabiiy-madaniy
qadriyatga ega bo‘lgan bu xildagi muzeylarning dastlabki kundanoq yuqori
mavqeni olishi ularning tarixiy-madaniy osori-atiqalar yirik majmuasi tarzida
muhofaza qilinishiga imkoniyat yaratar edi.
2.O‘zbekistonda 1917-90 yillarda tashkil etilgan muzeylar faoliyati. Bu
davrda muzey tizimidagi yetakchi o‘rin O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat
vazirligi doirasidagi davlat muzeylari bo‘lib qolgan edi. Turli boshqarmalar,
xususan, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tizimidagi muzeylar soni
ko‘paydi.
Ushbu davrda respublikada yigirmadan ortiq tarix va o‘lkashunoslik
muzeylari faoliyat ko‘rsatgan. Ularning muzeylar tizimidagi o‘rni muhimdir. XX
asrning 60–80-yillarida o‘lkashunoslik muzeylari markaziy muzeylar fondlaridan
olingan ashyo, buyum va hujjatlar hisobiga ham boyib bordi.
O‘lkashunoslik muzeylari 1970 yillardan tabiiy-ilmiy ko‘rgazmalardan,
landshaftli ko‘rgazmalarga o‘tish jarayonini yakunladi. Tez sur’atlar bilan
o‘sayotgan muzeylar guruhiga muzey-qo‘riqxonalar, jonli eksponatli muzeylarni
kiritish mumkin.
O‘zbekiston muzeylari tizimidagi turli o‘zgarishlar umumjahon miqyosida
muzeylarga qiziqishning o‘sishi va ularning madaniy imkoniyatlari cheksiz
ekanligini namoyish etgan.
Sovet hokimiyati davrida muzeylar tizimini tashkillashtirish usullaridan biri,
markazlashgan muzeylar sistemasini yaratish bo‘ldi. Bunday birlashmalarning
asosiy maqsadi nazorat hamda muzey to‘plamlaridan g‘oyaviy va targ‘ibot
maqsadlari uchun kengroq va unumliroq foydalanish, viloyat, shahar va tuman
muzeylari saviyasini oshirish, ayrim muzeylarning tematik qayta tashkil qilinishi
vazifalarini hal etishga qaratilgani edi.
Yangi muzey, ko‘rgazmalarning tashkil etilishi jarayonining tezlashuvi
muzeylarni loyihalashtirishda ham o‘zgarishlarga olib keldi. Ko‘rgazma dizayni
badiiy ijodiyotning mustaqil va istiqbolli turi bo‘lib, muzey xodimlari va
rassomlarning hamkorligidagi ijodi edi. Muzey ko‘rgazmalarini san’atning alohida

sohasi ekanligining nazariy asosini Ye.A.Ryuzenblyum tahlil etishga harakat
qilgan 24
. Biroq shuni ta’kidlash lozimki, sovetlar davrida muzey ko‘rgazmalari
rang-ba rang va yuqori darajadagi san’at asarlariga aylana olmasdi. Zero,
ko‘rgazmalar ham totalitar tuzumning mohiyatini o‘zida mujassam etishi lozim
bo‘lgan. Barcha san’at turlari g‘olib proletariat va dehqonlarning
muvaffaqiyatlarini tarannum etishi lozim bo‘lgan. Shuning uchun maxsus
komissiyalar nazorati va muhokamasidan o‘tgan asarlar hayotga tatbiq etilib,
minglab nusxalarda ko‘paytirilib, sobiq Ittifoq hududlarida tarqatilar edi.
Jumladan, Toshkentdagi Lenin muzeyining filiali o‘lkamizda bo‘lmagan «butun
jahon proletariatining dohiysi» hayoti va faoliyatini keng omma orasida targ‘ibot
qilishi kerak edi. Shunday milliy qadriyatlar va an’analarga qarshi bo‘lgan g‘oya
hamda mavzular boshqa muzeylar orqali ham xalq ongiga singdirilishi kerak edi.
Yangi muzey binolari qurilishi, kommunistik g‘oyalariga mos keladigan
ekspozitsion yechimlar, ba’zan original ko‘rgazma loyihalari keng ko‘lamli
restavratsiya, me’morchilik yodgorliklarining muzeyga aylantirilishi natijasida
muzeylar o‘zgacha tus oldi. Muzey faqat ma’rifiy ta’sir vositasi emas, dam olish
joyi, bo‘sh vaqtni unumli o‘tkazish maskani, sovet xalqi va chet el turizmining
ommaviy maskaniga aylantirilishi lozim edi 25
. Shunda madaniy-ma’rifiy
faoliyatning bunday keng ko‘lami jarayonni anglab, maxsus ijodiy tahlil etishni
taqozo etar edi. Muzeyshunoslikda 1980 yillarning boshlaridan «muzey
pedagogikasi» atamasi paydo bo‘ldi. Muzeyshunoslar keluvchilarga «Muzey
madaniyatini» oshirish, ya’ni maxsus muzey tilini qabul qila olishi, predmetli
axborot, asl nusxaning qiymatini tushunish va boshqa ko‘nikmalarni yuksaltirish
dasturini ishlab chiqdilar.
Muzeyga keluvchilarning «ichki dunyosini», talablarini o‘rganish uchun
psixolog va sotsiologlar taklif qilina boshlandi. Bu xildagi dastlabki tadqiqotlar
1920 yillarda (ijtimoiy-demografik tahlil, axborotni qabul qilish xususiyatlarini
o‘rganish va boshqalar) o‘tkazilgan edi. Sobiq totalitar tuzum tomonidan 30-
24
Розенблюм Е.А. Художник в дизайне. – Москва: Наука, 1974. – С. 51.
25
Музейное дело России / П од об щей редакцией Каулен М.Е. , Коссов ой И.М., Сундиев ой А.А. – М осква :
Издательство «ВК», 2003. – С. 171 .

yillarda to‘xtatilgan tadqiqotlar 1960 yillardan qaytadan boshlandi. Keng ko‘lamli
tadqiqotlar 1970–1980 yillarda madaniyat ilmiy tadqiqot instituti xodimlari
tomonidan o‘lkashunoslik va muzey-qo‘riqxonalarda o‘tkazilgan «Muzey va unga
kiruvchilar» deb nomlangan tadqiqotlar natijalari ushbu institut olimlari asarlarida,
muzey jurnallarida chop etildi.
Sovet davridagi muzey faoliyati nazariy tahlili muzeyshunoslik ilmining
yangi sohasi sifatida shakllanishida o‘z aksini topadi. A.M.Razgon tahriri ostida
chop etilgan «Muzeyshunoslik» hamda tarixiy soha muzeylariga bag‘ishlangan
ishlari muzeylarning sovetlar davridagi faoliyati yakuni sifatida tan olingan 26
.
Sobiq Ittifoq hamda O‘zbekistonda muzey ishining holati, ko‘p sonli ilmiy
munozaralar hamda yirik kompleks tadqiqotlar, ularning natijalari muzey
nashrlarida e’lon qilinishi asosida bo‘ldi. Muzeylar tarixidagi 50 yildan ortiq
davom etgan son va sifat jihatidan rivojlanish davri yakunlandi. Muzeylar
mamlakat tarixi bilan uzviy bog‘liq bo‘lsa-da, muzey ishi o‘zining ichki mantiqiy
taraqqiyotiga ega edi. Muzeylar soni va turi o‘sib bordi, ularning o‘rni va
ahamiyati targ‘ibot va tashviqot markazi sifatida mamlakatning ijtimoiy hayoti,
madaniyatidagi roli esa kundan-kunga sezila borgani kuzatiladi.
O‘zbekistonda sovet davri t arix va o‘lkashunoslik muzeylarining ijtimoiy
hayotda tutgan o‘rni ni tadqiq etish quyidagi xulosalarni berishga asos bo‘ladi:
Rossiya imperiyasi davridagi Turkistondagi muzeylar o‘lkaning moddiy va
ma’naviy, yer osti va ustki boyliklarini chuqur o‘rganib, Rossiya manfaati yo‘lida
foydalanish uchun tashkil etilgan bo‘lsa, sobiq sovet mustamlakachiligi davrida bu
ishlar o‘zgacha tusga ega bo‘ldi. Ular endi yangi tuzumni targ‘ib etishlari, yangi
g‘oyalarni xalqqa singdirishlari zarur edi. Muzeylar tashviqot va targ‘ibot manbai
sifatida partiyaning barcha g‘oyalari, qabul qilinayotgan qarorlari hayotga tatbiq
bo‘lishini (uzoq kelajakda bo‘lsa ham) ko‘rsatib berishi lozim edi. Muzeylar sovet
davridagi ijtimoiy yolg‘onni targ‘ib qiladigan bir organga aylandi desak xato
bo‘lmaydi.
Muzeylar reekspozitsiya qilindi va alohida sotsialistik qurilish bo‘limlari
26
Музееведение. Музеи исторического профиля. – М осква : Высшая школа, 1988. – С. 5-8.

yaratildi. Har bir viloyat, shahar, tuman markazlarida o‘lkashunoslik muzeylari
tashkil etildi. Ommaviy-g‘oyaviy ishlar kuchaytirildi. Sun’iy ravishda muzey
faoliyati doirasi ommaviy g‘oyaviy ish bilan qisqartirildi, muzeyda ish olib borish
uslubi va shakllari primitiv (sodda)lashtirildi. G‘oyaga mos kelmaydigan madaniy
yodgorliklarning ahamiyati pasaydi. Muzey muassasalarining o‘ziga xos,
individuallik tomonlari tenglashtirildi. Muzey ekspozitsiyalarida yodgorliklardan
foydalanish masalasi noto‘g‘ri hal qilindi va bu sobiq sovet davridagi muzeylar
rivojida salbiy ta’sir ko‘rsatgani aniqlandi.
Muzey tarmoqlarini qayta tashkil etish va kengaytirish davom etdi va
ma’lum strukturaviy o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Asosiy o‘rinni tarixiy-inqilobiy va
memorial muzeylar egalladi. Mavjud tarixiy va o‘lkashunoslik muzeylarining
barchasida yangi tuzum yutuqlarini namoyish etib, uning g‘oyalarini keng ommaga
singdiruvchi ekspozitsiyalar paydo bo‘ldi. O‘lkashunoslik muzeylarining tipologik
tizimi ishlab chiqildi. Asosiy e’tibor tomoshabinlar bilan siyosiy-ma’rifiy ish olib
borishga qaratildi. Bunda ma’ruza va ko‘chma ko‘rgazmalardan kengroq
foydalanildi. Tomoshabinlar soni ularni uyushgan holda ko‘rgazmalarga jalb etish,
maktablar bilan ommaviy ishlar olib borish hisobiga oshirildi. Ekspozitsiya
ishining yetakchi uslublari tematik (mavzular bo‘yicha) ekspozitsiya bo‘ldi.
Ekspozitsion faoliyatni baholashning asosiy mezoni uning siyosiy mazmuni bo‘ldi.
Muzeylarga sotsialistik qurilish yutuqlari va sotsialistik hayot tarzining
afzalliklarini ekspozitsiyalarda aks ettirish zimmasi yuklatildi. Lekin ularda sovet
tarixi bo‘yicha to‘laqonli kolleksiyalar yo‘q bo‘lganligi sababli muzey predmeti
o‘rnini matn, sxema, shiorlar egalladi.
Namangan viloyati o‘lkashunoslik muzeyi . Keyingi muzey Namanganda
1920 yili tashkil etiladi. Bu ishni amalga oshirishda Namangan shahridagi 1-rus
o‘rta maktabining fizika o‘qituvchisi Vladimir Ivanov katta tashabbus ko‘rsatdi. U
1919 yilda Xalq ta’limi nozirligiga yozgan xatida o‘quvchilarga puxta bilim berish
maqsadida Namangan shahar maktablaridagi barcha fizika o‘quv asboblarini bir
joyga yig‘ishni va yagona fizika kabineti tashkil qilishni taklif etdi. Bu taklif xalq
ta’limi nozirligi tomonidan qabul qilindi.

1920 yil 20 avgust kuni muzeyga asos solindi va 1-son 7 yillik rus
maktabining ikkita xonasida ekspozitsiya joylashtirildi. Mazkur muzey to‘liq
xo‘jalik hisobida ish olib bordi va o‘zini o‘zi ta’minladi. Ilk tashkil etilgan davrda
Namangan shahar o‘lkashunoslik muzeyi, 1934 yildan keyin tumanlararo, 1938
yildan boshlab esa Namangan viloyat o‘lkashunoslik muzeyi deb atala boshlandi.
M.I.Ben-Gerariy nomidagi Namangan viloyat o‘lkashunoslik muzeyi 1920 yildan
1930 yilgacha bo‘lgan davrda ekspozitsion zallarini muntazam ravishda to‘ldirib
bordi. har 5 yilga reja tuzilib ish olib borildi. Masalan 1930 yilda tuzilgan 5 yillik
reja qo‘yidagilardan iborat: Muzey 1930 yildan boshlab ish rejasida muzey
fondlarini ko‘rgazmali qurollar, modellar, manikenlar, turli hayvonlar tulumlari
kolleksiyasi, o‘lkadagi o‘simliklardan namunalar, turli xildagi preparatlar,
diaramalar, kartinalar, chizmatasvirlar, turmushda ishlatiladigan buyumlar bilan
boyitishni maqsad qilib qo‘ydi. Bu kolleksiya to‘plamlari mazkur o‘lka
odamlarining turmush tarzini, madaniyatini, bilim darajasini, ilm-fan yutuqlarini,
san’atni, ishlab chiqarishni, savdo-sotiq faoliyatini, aloqa yo‘llari kabilarni o‘zida
aks ettirishi lozim. Muzeyga o‘lkadagi barcha muassasalar yordam berishi kerak.
Muzey aholi talablarini aks ettirishi, mazkur o‘lka tabiatining va ijtimoiy
hayotining oynasi bo‘lishi kerak. Muzeyda to‘qqizta: Zoologiya bo‘limi, Qishloq
xo‘jaligi bo‘limi, Paxtachilik, ipakchilik bo‘limlari, Agronomiya va
zararkunandalarga qarshi kurash bo‘limi, Inqilob bo‘limi, Suratlar galereyasi,
haykaltaroshlik va gravyura namunalari, Tarixiy arxeologik
bo‘lim,Hunarmandchilik bo‘limi, Xudosizlik bo‘limlari mavjud edi.
Shuningdek arxiv fondi hujjatlaridagi o‘n olti yil davomida muzeyga
kelayotgan tomoshabinlar sonini ko‘rsatish, ushbu muzey haqidagi tasavvurlarni
kengaytiradi: xar ikki uch yildan tomoshabinlar soni orta borgan. 1920 yillari
tomoshabinlar soni 3205 kishi bo‘lsa, 1934 yilga kelib bu ko‘rsatkich 36770 taga
yetdi. Demak, muzey ishi faoliyati yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. 1935 yili
tomashabinlar soni keskin 16075 tagacha tushib ketadi, bunga sabab, yuqori
tashkilotlar buyrug‘iga asosan, tirik hayvonlar namoyish etiladigan bo‘limi yopilib,
Toshkentga jo‘natilgan.

Yana shuni ta’kidlab o‘tish joizki, Namangan muzeyi ko‘chma agit-muzeyi
ham tashkil etib, paxta yig‘im-terim kompaniyasiga chiqib, jamoat xo‘jaliklarida
yurib, quyidagi ishlarni amalga oshirgan.
Ko‘chma agit-muzeyning maqsadi, ekspozitsiyalar orqali iqtisodiyot va
madaniy frontdagi asosiy erishilgan yutuqlarni ko‘rsatish va jamoa xo‘jaliklari
bilan muzeylar o‘rtasida aloqa o‘rnatishdan iborat edi.
Namangan o‘lkashunoslik muzeyi fondlari eksponat sotib olish hisobiga
boyigan, shuningdek Moskvadagi Tretyakov galeriyasi va Sankt-Petrburgdagi
Ermitajdan bir necha asarlar yuborilgan.
Shuningdek fondlarni boyitish uchun muzey xodimlari Farg‘ona vodiysini
qamrab oluvchi tematik ekspeditsiyalar uyushtiradilar . Shu zaylda muzey fondlari
etnografik, tabiatshunoslik, arxeologik eksponatlar bilan boyidi.
Urush yillarida O‘zbekistonda muzey tarmoqlari vaqtincha qisqarishi
Namangan O‘lkashunoslik muzeyiga xam tasir qildi. Eksponatlar vaqtinchalik
viloyat o‘rta maktablariga taqsimlanadi. Natijada ko‘pgina muzey eksponatlari
yo‘qoladi.
1947 yili muzey qayta tiklanib,eksponatlar joyiga qaytariladi.
1950-60 yillarda Chust, Quvasoy, Axsikent daralari va g‘orlaridan qadimgi
davrlarga mansub manzilgoxlar topilib, o‘rganiladi. Bu ishda muzey xodimlari
xam faol qatnashadilar.
1961 yili O‘zbekiston rassomlari uyushmasi qoshidagi O‘zbekiston Badiiy
ko‘rgazmalar direksiyasi Namangan viloyat O‘lkashunoslik muzeyiga 50ta tasviriy
sanat asarlarini sovg‘a qilgan.
1988 ylda muzey maxsus qurilgan binoga ko‘chirildi. Bino 3 qavatli bo‘lib,
umumiy maydoni 53201 kvadrat metrdan iborat, 1700 kvadrat metri ekspozitsion
maydon, 520 kvadrat metri fond xonalar maydonini tashkil etadi. Eksponatlar soni
56mingdan ortiq. Bugungi kunda ekspozitsiya Tabiat bo‘limi, Ommaviy oqartuv
bo‘limi, Ilmiy uslubiyat bo‘limi, Zamonaviy davr, Tarix, Jangovor shon-shuxat
bo‘limlaridan iborat. Muzey eksponatlari soni 2000-yillarga kelib 61mingdan
oshdi.

O‘zbekiston Davlat San’at muzeyi. Turkiston Xalq Komissarlari Sovetining
1918 yil 19 apreldagi dekreti bilan knyaz N.Romanovning Toshkentdagi
majmualari davlat mulki deb e’lon qilindi. Uyi esa muzeyga aylantirildi. Shu tariqa
respublikada muzey ishlari qurilishi boshlandi. Knyaz yig‘gan tasviriy va amaliy
san’at namunalari asosida Markaziy badiy muzey tashkil etildi. Biroq bu
kolleksiyalar muzey uchun kamlik qilar va har xil edi. Bu yerda turli vaqtda, turli
yo‘llar bilan to‘plangan tasviriy san’at, grafika, haykaltaroshlik asarlari, badiiy
ishlangan mebl, chinni, tunj va amaliy san’atga doir buyumlar ham
ekspozitsiyadan joy olgan edi. Bu kolleksiyalarning cheklangan xususiyati yangi
tuzum muzeylariga qo‘yilgan talablarga javob bera olmasligi sababli boshqa yirik
muzey fondlaridan eksponatlar yg‘ildi. Muzey ilk tashkil etilgan davrda 500 ga
yaqin eksponat bo‘lsa, 1923 yilga kelib ularning soni 2-3 baravar ko‘paydi. 1924
yili milliy chegaralanish o‘tkazilib, O‘zbekiston Respublikasining tashkil topishi o‘z
navbatida, muzey oldiga milliy san’at bo‘limi ochish vazifasini qo‘ydi. 1935-1939
yillarda xalq san’ati namunalarini yig‘ish uchun Respublika bo‘ylab bir necha
ekspeditsiyalar uyushtirildi. Natijada O‘zbekiston xalq san’atining barcha
tomonlarini ko‘rsatuvchi g‘oyat nodir va xilma-xil kolleksiya to‘plandi, shu bilan
birga juda boy ilmiy materiallar yig‘ildi. O‘ttizinchi yillarning oxiriga kelib, muzeyda
uch mustaqil bo‘lim - G‘arbiy Yevropa san’ati, rus san’ati, O‘zbekiston tasviriy va
xalq amaliy san’ati bo‘limlari tashkil topdi. Shuni ta’kidlab o‘tish joizki, ushbu
muzey-Markaziy badiiy muzey sifatida 1929 yilga qadar faoliyat ko‘rsatdi. Chunki
1929 yili eksponatlarga joy yetishmaganligi sababli muzey yopildi. 1935 yili
O‘zbekiston san’at muzeyi nomi bilan boshqatdan ochilib, fabrika binosidan
muzey uchun joy ajratildi. 1941 yildan bu muzey O‘zbekiston xalqlari tarixi
muzeyiga qo‘shib yuborildi. 1945 yili alohidagi muzey sifatida O‘zbekiston Davlat
san’at muzeyi nomi bilan atalib, faoliyat ko‘rsata boshlaydi. Mazkur muzey juda
boy eksponatlar to‘plamiga ega bo‘ldi. Ibtidoiy jamoa tuzumi davridan to
zamonaviy davrgacha bo‘lgan tasviriy va amaliy san’atning noyob namunalari,

muzey ekspozitsiyasidan joy oldi.
Buxoro viloyati o‘lkashunoslik muzeyi . Buxoro muzeyi ilk bor 1922 yil
tashkil etilib, ba’zi sabablarga ko‘ra yopiladi. Buxoroda qayta muzey ochish taklifi
Zarafshon viloyati prezidiumi va eski Buxoro shahar qo‘mitasi yig‘ilishida ilgari
suriladi. Mazkur yig‘ilish mazmuni 1926 yil 7 dekabrda 37-sonli protakolda o‘z
aksini topgan va arxiv fondi hujjatlarida saqlanib qolgan. Yig‘ilishda quyidagi
maqsad vazifalar oldinga qo‘yiladi:
Mukamilov Buxoroda muzey tashkil etish kerakligi va buning uchun sobiq
amir saroyi Sitorai Moxi-Xosa binosini berish kerakligini ta’kidlaydi:
a) Zarafshon viloyati markazida muzey ochish zarur va buning uchun
Sitorai Moxi-Xosa saroyini berish kerak.
b) Mazkur saroyning tarixiy ahamiyatini hisobga olib, unda
Buxoroda mehnatkash xalqni ezgan johil amirning kundalik hayotini aks
ettiruvchi ekspozitsiya tashkil etish lozim.
v) Muzey tashkil etish bo‘yicha amaliy ish viloyat mudiri Xolmuradovga
topshirib, 1 oy muddat berildi.
g) Sitorai-Moxi-Xosa saroyidan tashib ketilgan muassasalardagi, alohidagi
shaxslardagi buyumlarni yig‘ib olish vazifasi Zarafshon viloyati ijroya qo‘mitasi
va Xolmurodov zimmsiga yuklatildi.
1925-27 yillarda muzeyni ochish uchun shu tariqa tayyorgarlik ishlari olib
borildi. Buxoro komstarisining raisi Musa Saidjanov va ilmiy kotib
B.I.Dudkeevilar Buxoro muzeyining tashkilotchilari edi.
Yuqorida qayd etilgan yig‘ilishida muzey uchun 2 ta bino taklif etiladi, biri
Sitorai-Moxi-Xosa, ikkinchisi Ko‘kaldosh madrasasi. XVI asrga mansub
Ko‘kaldosh madrasasi juda noqulay bo‘lsada, muzey uchun aynan shu bino
ajratiladi. Ekspozitsiya madrasa hovlisidagi oltita kichik xonaga joylashtiriladi.
Binolar zarur talablarga javob bermas, xona shiftlari, past, sathi kichik edi.
Muzeyning dastlabki ekspozitsiyasi arxeologiya, etnografiya va zoologiya
bo‘limlaridan iborat bo‘lib, ularda mingdan ziyod buyumlar bo‘lgan. Xalq maorifi
tomonidan berilgan materiallar va shuningdek, qisman muzey tomonidan yig‘ilgan,

hamda sotib olingan buyumlar bo‘rilajak ekspozitsiya uchun asos bo‘lib xizmat
qildi.
Ekspozitsiyaning birinchi bo‘limida, Buxoro okrugi qadimiy obidalarning
fotosuratlari, Sayfuddin Boxarziy (XIV asr) qabriga qo‘yilgan yog‘och sag‘ana,
Bahoviddindagi amirlar sag‘anasidan olib kelinib, badiiy ishlov berilgan ikkita
qabirtoshi, Buxoro va Samarqand me’moriy obidalarining sirli koshinlaridan
lavhalar, Afrosiyobdan topilgan ossuariy bo‘laklari va sirli idish parchalari
namoyish etilgan edi.
Etnografiya bo‘limida qadimiy sharq qurollari, cholg‘u asboblari, yozuv
anjomlari, ot-ulov aslahalari, kiyim- boshlar, Kitob, Xisor, Qarshi, Buxoro, Nurota
choponlari, zargarlik va kashtachilik buyumlari va hakozalar yig‘ilgan.
Shuningdek numizmatika bo‘limida qadimiy tangalardan to sovet davrigacha
bo‘lgan qog‘oz pullar namoyish qilingan.
Zoologiya bo‘limi eksponatlarining soni kamroq bo‘lib, to‘qsonga yaqin
mahalliy fauna vakillarining nusxalari bo‘lgan.
Buxoro Davlat muzeyining 1935 yil 1 yanvardan 1 iyulgacha bo‘lgan
hisobotlaridan birida shunday deyilgan: «Ish jarayoni juda noqulay sharoitda olib
borilmoqda. Bunga sabab muzey XVI asrda qurilgan eski Ko‘kaldosh madrasasiga
joylashgan bo‘lib, bu bino muzey uchun umuman yaroqsiz».
Muzey xodimlari shunday og‘ir sharoitda ishlagan bo‘lsalarda ilmiy
safarlar tashkil etishgan, ilmiy muassasalar bilan aloqa bog‘lab, muzey uchun
eksponat yig‘ilgan. Masalan: 1934 yilning birinchi yarmida muzeyning ilmiy
xodimi Goncharova Moskva va Leningradga ikki oyga yuborilgan. Muzey xodimi
u yerda markaziy muzeylar faoliyati bilan tanishgan, fondlarni hisobga olish,
saqlash, ekspozitsiya tuzish ishlarini o‘rgangan. Shu yilning ikkinchi yarmida esa
Toshkent va Samarqand muzeylari bilan tanishib, eksponat yig‘ish uchun yana
uchta bo‘lim boshliqlari yuborilgan.
Muzeyga bir yil maboynida 29722 tomoshabin kelgan, shulardan 19253
tasi mahalliy aholi edi.
Buxoro amirining sobiq yozgi rezidensiyasi Sitorai-Moxi-Xosada alohida

muzey ochish xam ko‘zda tutiladi. Mazkur masalaning muhimligini nazarda tutib,
O‘zbekiston hukumati Sitorai-Moxi-Xosa saroyini Buxarstaris ixtiyoriga
topshiradi. Saroyda «Amirlar so‘nggi sulolasining turmushi» deb atalgan 3
bo‘limdan iborat ekspozitsiya tashkil etildi. Bundan ommaga g‘oyaviy ta’sir
o‘tkazishda foydalanish mumkin edi. Ammo muzey ixtisosi o‘z mazmuniga
munosib emas edi. Zarafshon viloyat o‘lkashunoslik muzeyi va undagi «Amirlar
so‘nggi sulolasining turmushi» filialining dastlabki ekspozitsiyasi ko‘plab jiddiy
nuqsonlarga ega bo‘lib, tarixiy-tematik prinsipda yondashilmagan edi.
Muzeyda o‘lkashunoslik ixtisosligi 1945 yili shaharning qadimiy memoriy
obidasi-Arkka ko‘chirilganidan so‘ng to‘la shakillanadi. Bu bino 300 yil davomida
Buxoro hukumdorlarining rezidensiyasi vazifasini o‘tagan. 1948 yili Sitorai-Moxi-
Xosa filialida tarixiy-maishiy bo‘limi amaliy san’at bo‘limiga aylantiriladi.
1955 yili Buxoro Amirining sobiq zindonida –muzey burchagi ochiladi.
1969 yili muzey O‘lkashunoslik ixtisosligidagi muzeyga aylantiriladi va tabiat,
tarix va tasviriy sanat bo‘limlariga ajratiladi. 1980 yillargacha muzey sust
rivojlanadi. (20-23-ill).
Mustaqillik davrida mazkur muzey o‘z faoliyatini, ekspozitsion
konsepsiyasini o‘zgartirib, zamon talablariga mos ekspozitsiyalar yaratiladi.
Toshkent Tabiat muzeyi . Toshkent Tabiat muzeyi Toshkentning eski
shahrida 1926 yilning 1 yanvarida ochildi. Mazkur muzey 1921 yilning 1 mayidan
boshlab Toshkentning eski shahar qismida ish olib borgan Eski shahar muzeyi
asosida tashkil etiladi. U qishloq xo‘jaligi yo‘nalishida bo‘lib, respublikada birinchi
tarmoq muzey hisoblanar edi. Birinchi o‘zbek muzey to‘g‘risidagi nizom, 1925
yilning 20 fevralida O‘rta Osiyo komstaris tomonidan tasdiqlandi. Qishloq
xo‘jaligini va o‘lka qishloq xo‘jalik kooperatsiyalarini, shuningdek bevosita ana shu
masalalarga oid qolgan barcha masalalarni qamrash maqsadida muzey
gerbariylar, urug‘lar, qayta ishlangan ozuqalar, qishloq xo‘jaligi sohasidagi ilmiy
tajribalar natijasida hosil bo‘lgan materiallarni to‘plash, sotib olishni ko‘zda tutgan
edi. Bundan tashqari, qishloq xo‘jaligi mehnat qurollari, mashinalarining modellari

ham to‘plangan edi.
Muzey quyidagi bo‘limlardan iborat bo‘lgan:Qishloq xo‘jaligiga karashli
barcha sohalar; Hunarmandchilik sanoati bo‘limi; Umumiy ta’lim xarakteridagi
tabiat tarixi bo‘limi.
Muzey kolleksiyalarini qishloq xo‘jalik ko‘rgazmalaridan olingan bir qism
eksponatlar, muassasa va tashkilotlardan olingan, o‘lka qishloq xo‘jaligi hamda
ilmiy sanoatiga oid materiallardan tashkil etar edi. 1926 yilga kelib muzeyda ikki
mingga yaqin eksponat mavjud bo‘lib, ularning asosiy qismini noyob buyumlar
tashkil etar edi. 1930 yili O‘rta Osiyo bosh muzeyining zoobog‘i, geologiya,
geografiya, botanika, zoologiya, antropologiya bo‘limlari va Birinchi o‘zbek
qishloq xo‘jaligi muzeyi O‘rta Osiyo tabiati va ishlab chiqarish kuchlari muzeyiga
aylantiriladi. 1935 yildan esa umumiy tabiat ixtisosligidagi O‘zbekiston Davlat
tabiat muzeyi sifatida qayta tashkil etiladi.
1945 yili muzey O‘zbekiston Fanlar akademiyasi muassasalari sistemasiga
o‘tkaziladi va “O‘zbekiston Fanlar akademiyasining tabiat muzeyi” deb ataladi.
1963 yili Madaniyat Vazirligi tasarrufiga o‘tadi.
Ekspozitsiya Yer sayyorasining paydo bo‘lish jarayonlarini va boshqa
Quyosh sistemasidagi sayyoralarning vujudga kelishini, rivojlanish evolyusiasini
aks ettiruvchi ekspozitsiadan boshlanadi. Shuningdek Yer sayyorasida xayotning
boshlanishi xaqidagi ekspozitsialar xam mavjud.
Keyingi bo‘limlardaO‘zbekistonning xayvonot va o‘simlik dunyosi
namunalari , respublikaning mineral va foydali qazilmalarini aks ettiruvchi
materiallar namoish etilgan. Asosiy o‘rinni turli xildagi diaramalar egallaydi va
ular juda qiziqarli bo‘lib, tomoshabinlarni o‘ziga jalb qiladi.
Mustaqillik yillarida muzey yangi binoga ko‘chirilib, ekspozitsion
konsepsiasi tubdan o‘zgartirilib, yanada ko‘rkam ekspozitsiya yaratildi.
Qo‘qon shahar o‘lkashunoslik muzeyi . Qo‘qon shahar o‘lkashunoslik
muzeyi 1924 yili qishloq xo‘jaligi ko‘rgazmasi asosida tashkil etiladi(35-ill.). Muzey
binosi uchun sobiq Qo‘qon xoni Xudoyorxonning saroyi ajratiladi. Mazkur bino
1871 yili qo‘rilgan bo‘lib, ham noyob tarixiy me’moriy obida, ham muzey vazifasini

o‘taydi. Saroy qurilishida ishtirok etgan ustalarning nomlari ham saqlanib qolgan.
Usto Abdullo, Isavoy Mogum, Mullo Axmat Domullo, Mir-Ubaydulla, Fozil-Xo‘jalar
shular jumlasidandir.
Muzey ekspozitsiyasi yil sayin ilmiy xodimlar tashabbusi bilan to‘ldirib
borildi. Eksponatlar miqdori 1937 yilgacha 1040 ta bo‘lsa, 1940 yilga kelib
ularning soni 5487 to gacha yetkazildi. Ekspozitsiyaga qo‘yilgan eksponatlar soni
1939 yili 1401 ta bo‘lsa, 1940 yili 2337 ta eksponatdan iborat edi.
Barcha o‘lkashunoslik ixtisosligidagi muzeylar singari, Qo‘qon
o‘lkashunoslik muzeyi ekspozitsiyasi ham qadimgi Qo‘qon tarixini yoritib
beruvchi ekspozitsion materiallardan iborat edi. Shuningdek chor Rossiyasi bosib
olgandan keyingi o‘zgarishlar, ya’ni yangi binolarning, temir yo‘llarning qurilishi,
1906 yili birinchi poezdning kelishi haqida ham ma’lumotlar mavjud bo‘lgan.
Inqilobdan keyingi davr siyosatiga oid eksponatlar, qishloq xo‘jaligi faoliyatini,
sanoatdagi rivojlanish va o‘lka tarixini, flora faunasining turli jabhalarini o‘zida
aks ettiruvchi eksponatlar ham muzey ekspozitsiyasidan joy olgan edi. Tasviriy
san’at asarlari uchun ham bir bo‘lim ajratilgan. Qo‘qon shahar o‘lkashunoslik
muzeyini «muzey ichidagi muzey» deb bejiz aytishmagan. Chunki yuqorida aytib
o‘tilganidek, muzey binosi sobiq xon saroyi bo‘lgan. Markaziy binoning devorlari
juda go‘zal sirli koshinlar, ganch o‘ymakorligi pannolari bilan bezatilgan va mana
shu taxt turadigan zalda amaliy san’at namunalari ham ekspozitsiyaga qo‘yilgan.
Makzur bino muzey uchun moslashtirilgan bo‘lganligi bois
ekspozitsion maydon yetarli emas. Avvallari tabiat, tarix, xalq amaliy sanati,
tasviriy sanat bo‘limlaridan iborat bo‘lgan. 2001 yili mart oyida muzey ilmiy
kengashining qaroriga asosan vaqtinchalik muzey yopilib, ekspozitsiya qayta
tuzildi. Davr talabiga mos ekspozitsiya yaratildi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi o‘lkashunoslik muzeyi . Qoraqalpog‘iston
Respublikasida ham boshqa qo‘shni viloyatlardagi kabi rus olimlari va mahalliy
aholi o‘lka tarixini har tomonlama o‘rganishgan. Mana shu tadqiqotlar negizida
1927 yili To‘rtko‘l shahrida birinchi o‘lkashunoslik muzeyi tashkil etiladi. Ammo
ba’zi bir sabablarga ko‘ra uning ishi to‘xtatiladi va 1929 yili muzey o‘z faoliyatini

davom ettiradi. 1938 yilgacha bo‘lgan davrda eksponatlar soni 318 ta bo‘lib,
shulardan 300 tasi ekspozitsiyaga qo‘yilgan edi. 1940 yilga kelib esa eksponatlar
miqdori 7689 taga yetadi va shulardan 1000 tasi ekspozitsiyaga qo‘yiladi.
Tomashabinlar soni ham 1938 yili 7572 ta bo‘lsa, 1940 yillarda 31650 taga yetdi.
Demak, muzey ilk tashkil etilgandan so‘ng ish faoliyati yaxshi yo‘lga qo‘yilmagan,
ya’ni 9 yilda 318 ta buyum yig‘ilgan xalos. Yuqoridagi raqamlar muzey ilmiy
xodimlari 1938 yildan keyin muzey fondlarini boyitish uchun yaxshi ish olib
borishganini bilish mumkin. Muzey ilk tashkil etilganidan uning ekspozitsiyasi
tabiat, inqilobgacha bo‘lgan o‘tmish va zamonaviy davr bo‘limlari, shuningdek
suratlar galeriyasidan iborat edi.
Keyinchalik ekspozitsiya kengaytirilib, uchta bo‘limga ajratiladi. Brinchisi
o‘lkaning umumiy fizik-geografik xarakteristikasini ochib beradi. Ikkinchi bo‘lim
o‘lkaning qadimgi va inqilobdan oldingi davrini o‘zida aks ettiradi. Uchinchi
bo‘limda qizil imperiyaning tashkil etilishiga oid ekzpozitsiya namoyish etilgan
edi.
Mustaqillik yillarida mazkur muzey ekspozitsiyasining konsepsiyasi tubdan
o‘zgartiriladi. Zamon talablariga moslashtirilib, yangi ekspozitsiya tuziladi.
Andijon viloyati o‘lkashunoslik muzeyi . Andijon shahrida 1934 yili qishloq
xo‘jaligi yutuqlari ko‘rgazmasi uyushtirildi. Ushbu ko‘rgazma asosida viloyat
o‘lkashunoslik muzeyi tashkil etildi. 1937 yilga kelib eksponatlar soni 760 taga
yetadi va hammasi ekspozitsiyaga qo‘yildi. 1940 yilga kelib esa, eksponatlar
miqdori 1753 tagacha yetib, shulardan 450 tasi ekspozitsiyaga qo‘yiladi.
Eksponatlar orasida ibtidoiy jamoa tuzumi davrining mehnat qurollari, rangtasvir,
grafika, haykaltaroshlik asarlari, fotoxujjatlar va hokazolar mavjud edi. Andijon
viloyat o‘lkashunoslik muzeyi 1935-41 yillardan viloyat xududida o‘tkazilgan ilmiy
safar va ekspeditsiyalar jarayonida arxeologiya, etnografiya hamda o‘lka tabiiy
boyliklari bo‘yicha kolleksiyalarni komplektlashtiradi.
Muzeyning ilmiy fondi 24000 ga yaqin eksponatni o‘z ichiga oladi. Ularning
orasida rangtasvir va grafika asarlari, xaykaltaroshlik namunalari, amaliy san’at

asarlari, 16000 ga yaqin fotosurat va boshqa xujjatlar mavjud.
Muzey eksponatlari Andijon viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi,
Farg‘ona vodiysi xalqlarining etnografik o‘ziga xosliklarini, dehqonchilik,
chorvachilikning rivojlanishini, o‘lkaning resurslarini har tomonlama o‘rganishga
imkoniyat yaratadi.
Surxondaryo viloyat o‘lkashunoslik muzeyi. Surxondaryodagi muzey ham
qishloq xo‘jaligi ko‘rgazmasi asosida 1933 yili tashkil etilgan. Avvaliga u
Surxondaryo tumanlararo davlat muzeyi deb atalgan. 1935 yili viloyat muzeyi,
1945 yili viloyat tarix o‘lkashunoslik, 1964 yildan boshlab esa o‘lkashunoslik
muzeyi deb atala boshlangan.
1933 yili respublika viloyatlari muzeylarini yiriklashtirish maqsadida ularni
qayta qurish ishlari boshlangan. Xususan, Surxondaryo okrug ijroya komiteti
qarori bilan Termizdagi Surxondaryo tumanlararo davlat muzeyi okrugi va shahar
ahamiyatiga ega bo‘lgan muzeyga aylantirildi. Sherobod tumani o‘lkashunoslik
muzeyi esa uning filiali bo‘lib qoldi. Shu yili muzeyda jonli tabiat burchagi tashkil
etilib, keyinchalik u Termiz hayvonot bog‘i sifatida muzeydan ajralib chiqdi.
Surxondaryo okrug muzeyi ekzpozitsiyasi tabiat, inqilobgacha bo‘lgan o‘tmishi va
zamonviy davr tarixi bo‘limlariga ega edi. Birinchi bo‘limdan viloyatning
hayvonot va nabotot dunyosi o‘rin oldi. Madaniy voha zonasida ingichka tolali
paxtaning turli navlari hamda shakar qamish namoyish qilindi. Ikkinchi bo‘limda
Teshiktosh va Machay g‘orlaridagi arxeologik topilmalar, Zarovutsoy va Bitik
Chashma devor naqshlari, ro‘zg‘or buyumlari, haykalchalar, saroy devorlaridagi
naqsh parchalari, Xonaqatepa va Xayrobodtepa haykaltaroshligi va qadimgi
Ayritom frizi fotonusxasi joylashgan edi. Uchunchi bo‘limda xujjatlar, suratlar
orqali zamonaviy davr tarixi namoyish qilingan edi. Mazkur muzeyda 1937 yili
eksponatlar soni 9816 taga yetdi, 1611 tasi ekspozitsiyaga qo‘yildi. 1940 yilga
kelib esa eksponatlar soni 72840 tadan iborat bo‘lib, shulardan 2050 tasi
ekspozitsiyadan joy oldi.
O‘zbekiston Xalq amaliy san’ati muzeyi . O‘zbekiston Xalq Amaliy san’at
muzeyi 1937 yili hunarmandlar ishlagan buyumlar ko‘rgazmasi asosida vujudga

keldi(17,18,19-ill). 1938 yili muzey uchun podsho amaldori Polovsevning XIX asr
oxirida qurilgan sobiq qarorgohi binosi ajratildi. Bu bino juda ko‘rkam bo‘lib,
me’moriy yodgorlik sifatida ham qarash mumkin. Binoni bezashda mashhur
o‘zbek ustalaridan Olimjon Qosimjonov, Usto Kal, Toshpo‘lat Arslonqulov va
boshqalar ishtirok etganlar.
Muzey ekspozitsiyasi amaliy san’atning turlariga qarab tuzilgan. U yerda
asosan XIX - XX asrlarda yaratilgan san’at asarlari namoyish etiladi. Ekspozitsiya
bilan tanishuv XIX asrning ajoyib me’moriy-dekarativ san’ati namunasi bo‘lgan
markaziy zaldan boshlanadi. Zalni bezashda o‘zbek xalq ustalarining ijodi o‘z
aksini topgan: ganch va yog‘och o‘ymakorligi, naqqoshlik, mozayka va hokazolar
shular jumlasidandir.
Muzeyda kulolchilik, mayda plastika, kashtachilik san’ati namunalari
saqlanadi. Shuningdek Respublikada ishlab chiqarilgan milliy matolardan xonatlas,
beqasam, olachi, adras kabilar ham ekspozitsiyadan joy olgan. Muzey eksponatlari
ko‘p marotaba Polsha, Hindiston, AQSh, Fransiya, Daniya, Щvesiya, Belgiya va
boshqa davlatlarda bo‘lib o‘tgan ko‘rgazmalarda namoyish etilgan. 1937 yili
Parijda o‘tkazilgan xalqaro ko‘rgazmalarda xonatlas va beqasam yaratuvchi
ustalari oltin medalga sazovor bo‘lganlar va oltin medal bilan taqdirlangani
haqidagi Diplom hozirgi kunda muzeyda saqlanilmoqda. Yana shu yili Parijda
o‘tkazilgan Butun dunyo ko‘rgazmasida kashtachilik namunalari katta oltin
medalga sazovor bo‘lgan. 1939 yili Nyu-Yorkdagi ko‘rgazmada muzey
eksponatlari oliy mukofot Diplomi savrindori bo‘lib, qaytgan.
Mustaqillik yillari muzey binosining ikki tomoniga qo‘shimcha binolar
qurilib, ekspozitsion maydon kengaytirildi. Muzey fondi yildan yilga ortib,
tomoshabinlar soni xam ko‘payib bormoqda.
Mazkur muzey fondida amaliy san’at namunalarining juda boy to‘plami
yig‘ilgan.
O‘zbekiston Geologiya muzeyi . O‘zbekiston Respublikasining Geologiya va
mineral resurslar davlat qo‘mitasining Geologiya muzeyi Respublikaning geologiya
soxasi tizimida 1988 yili tashkil etilgan.

O‘zbekiston Geologiya muzeyining qurilishi 1976 yili boshlangan bo‘lib,
qurilish davomida ilg‘or geolog va mutaxassislarning fikrlari e’tiborga olinib,
loyixaga qator o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi. Natijada, o‘ziga xos
me’moriy shakl va dizaynga ega muzey binosi barpo etildi. Muzeyning beshta
ko‘rgazma zalida O‘zbekistondagi geologiya fani amaliyotining barcha
yo‘nalishlari ekspozitsiyadan joy olgan. Muzeyda yerning planeta sifatida
shakllanishi va rivojlanishining umumiy fazoviy va geologik jarayonlari aks
ettirilgan. Mazkur muzeyda O‘rta Osiyo va O‘zbekiston xududining geologik
rivojlanish tarixi zali, regional geologiya zali va monografik paleontologik
kolleksiyalardan tashkil topgan zallari mavjud. Foydali qazilmalar, mineralogiya,
geokimyo, qadim tog‘ sanoati tarixi hamda Dunyo geologik merosi zali katta
ekspozitsion maydonni egallagan va xar tomonlama mukammal kompozitsion
yechimga ega ekspozitsiya tuzilgan. Muzey vestibyulida, uning birinchi va
ikkinchi qavatlarida Respublika geologiya xizmatining shakllanish tarixi,
geologiya fanining rivojlanishi, O‘zbekistonning ilk geologlari, foydali qazilma
konlarini ochgan dastlabki geologlar, ustoz olimlar haqidagi ma’lumotlar berilgan.
Ekspozitsiyalarda namoyish etilayotgan eksponatlarning umumiy soni muzey

omborlarida saqlanayotgan dublikat va almashuv jamg‘armasini hisobga olmagan
xolda, 32 mingdan ortiqni tashkil etadi. Turfa xil tog‘ jinslari, rangli, kam
uchraydigan metall rudalari, noma’dan foydali qazilmalar ko‘rgazma qilinadi.
Muzey vitrinalarida kinovar minerali, molibdenit, vismut, volframit kristallarini
o‘zida saqlab qolgan noyob namunalar namoyish etilgan. Maxsus petrografik
kolleksiya o‘z ichiga 300 ta namunani (vulqon tog‘ jinslari - 228 ta, metomorfik
tog‘ jinslari – 46, cho‘kindi tog‘ jinslar - 26 ) qamrab oladi; mineralogik kolleksiya
esa 858 ta namunadan iborat bo‘lib, ular juda nodir eksponatlar qatoriga kiradi.
Geologiya muzeyining tashkil topganiga uncha ko‘p vaqt bo‘lmaganiga
qaramay , tadqiqot ishlari xamda respublikaning turli xududlarida izlanishlar olib
boradigan ilmiy va o‘quv markaziga aylandi.Mazkur muzey, geologik ishlab
chiqarish bilan shug‘ullanadigan turli tashkilot va muassasalarning muzeylari
ustidan uslubiy boshqaruvni amalga oshirib kelmoqda.
Muzey qoshida O‘zbekistonning mineral xom ashyo boyliklarini aks
ettiruvchi turli xil ko‘rgazmalar, taqdimotlar, chet ellik xamkorlar bilan birga
qo‘shma geologik tadqiqotlarni o‘tkazish va izlab topilgan foydali qazilmalarni
o‘zlashtirish masalasiga oid uchrashuvlar o‘tkazilib turiladi.

Geologiya muzeyi tomonidan konlar va geologik ob’ektlarga har yili tashkil
etiladigan geologik marshrutlar, tadqiqot ob’ektlari bo‘yicha keng qamrovli
axborot va jamg‘armaviy tosh materiallari yig‘ishga keng imkoniyat yaratib beradi.
Muzeyda jamg‘armaviy tosh materillarning maqsadli yo‘naltirilgan meneralogik,
petrografik, giokimyoviy va boshqa xil tadqiqotlari, noyob ob’ektlar yangi konlar
bo‘yicha tekshirish, qimmatbaxo metallar va yarqiramatoshlar xom ashyosi
jumladan, zargarlik buyumlariga ekspert xulosalarini berish kabi ishlar amalga
oshiriladi.
Alisher Navoiy nomli Adabiyot muzeyi . Alisher Navoiy tug‘ilgan
kunining 500 yilligi munosabati bilan 1941 yili Toshkentda Adabiyot muzeyi
tashkil etildi.
“O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining adabiyot muzeyi xaqida “ gi 1967
yilning 18 yanvaridagi qarori bilan Alisher Navoiy nomli Davlat Adabiyot muzeyi
tashkil etildi. Bu muzey uchun muvofiqlashtirilgan bino hisoblanadi. Muzey oldida
she’riyat xiyoboni qurilgan. Xiyobon o‘rtasida o‘zbek milliy adabiyotiga asos
solgan ulug‘ o‘zbek shoiri Alisher Navoiyga haykal o‘rnatilgan. Mazkur hiyobon
kompozitsiyasi me’morlar tomonidan muzey binosi bilan uyg‘unlashtirilgan.
Muxtasham binoning uchchala qavatini to‘la egallagan yangi adabiy
eskpozitsiya 1968 yili Alisher Navoiy tavalludining 525 yilligi bayram

qilinayotgan kunlarda ochildi. Muzey binosi 4 qavatdan iborat bo‘lib 1 chi qavatda
ma’muriy xonalar, qolgan xonalarda ekspozitsion zallar joylashgan.
Ikkinchi qavatdagi dastlabki zallarda XU asr tarixiy muxit xamda
Sohibqiron Amir Temur davlati haqida ma’lumot beruvchi xarita joylashgan.
Temur va Temuriylar davri san’atini keng miqyosda o‘rganish, xozirgi
zamon san’at taraqqiyoti uning boy an’analaridan foydalanish yo‘llarini izlash
mustaqil davlatimiz yoshlarini vatanparvarlik ruxida tarbiyalashda muxim
axamiyat kasb etadi.
Muzey vitrinalarida Amir Temur xayoti va faoliyati, uning umr mobay
nida qilgan ishlari haqida ma’lumot beruvchi tarixiy va badiiy asarlar
qo‘yilgan.
Keyingi zallarda o‘zbek klassik adabiyoti namoyondalarining asarlari
joylashgan. Mazkur zallar o‘zbek xalqining ulug‘ shoiri va mutafakkiri Alisher
Navoiyning davri, hayoti va ijodi, zamondoshlari faoliyatini yoritishga
bag‘ishlangan. Ana shu zallarda faqat Navoiy va uning zamondoshlari xaqidagi
ko‘rgazmalargina namoyish etilib qolmay, balki XU asrda O‘rta Osiyo madaniyati
va san’atining badiiy namunalari - kitobot, tasviriy san’at, xattotlik, nakqoshlik,

musiqa va me’morchilik asarlari xam ko‘rsatilgan.
Zal markaziga shoir haykali o‘rnatilgan. Stendga Navoiy yashab ijod etgan
asosiy shaharlar tushirilgan xarita qo‘yilgan. Shoir dunyoga kelib, vafot etgan
Xirot manzarasi aks etgan rangtasvir asari ekspozitsiyaga joylashtirilgan.
G‘oyat yorqin ilmiy tafakkur namoyondalaridan biri - Mirzo Ulug‘bekka
buyuk olimning xaykaltaroshlik portreti, me’moriy yodgorliklarning manzaralari,
astronomiyaga doir asarlar, tarixiy risolalarning qo‘lyozma saxifalari buyuk olim,
mutafakkir va shoir obrazini yorqin gavdalantirilgan. Ularga ekspozitsiyadan katta
joy ajratilgan.
Ekspozitsiyada o‘zining nozik san’ati, ajoyib maxorati, betakror ijodi bilan
butun jaxon xalqlari madaniyatida unutilmas iz qoldirgan, ulkan iste’dod egasi,
miniatyurachi rassom Kamoliddin Behzod haqida ham ekspozitsiya tuzilgan. Unda
rassom Temur Sa’dullaevning “Bexzod ustaxonada”, “Bexzod va Navoiy” deb
nomlangan asarlari ham mavjud. Shuningdek Behzod miniatyuralari ham
namoyish etilgan.
1991 yilda musavvir Temur Sa’dullaev qalamiga mansub bo‘lgan devoriy
panno tomoshabin diqqatini o‘ziga jalb etadi. Bu devoriy pannoda shoir Alisher

Navoiyning 5 dostoniga bag‘ishlangan lavhalari aks etgan.
Muzeyning III qavatidagi zallaridan birida atoqli davlat arbobi, adib, tarixchi
Zaxriddin Muhmmad Boburning hayoti va ijodi keng yoritilgan.
O‘zbek xalq amaliy san’ati ustalari tomonidan mohirona bezatilgan mazkur
zalning markazida Boburning xaykali o‘rnatilgan. Uning ikki tomoniga
o‘ymakorlik san’atiga oid 8 qirrali kursi qo‘yilgan. Boburni jahonga tanitgan
“Boburnoma” asari qo‘lyozmasining fotonusxasi va hozirgi davrimizdagi
naqshlari, “Aruz risolasi “, “Mubayyin” kabi asarlari haqida noyob ko‘rgazmalar
tashkil qilingan.
1991 yili Koreys adabiyotining yirik vakili, qatag‘on yillarining qurboni Cho
Min Xi memorial xonasi ochildi. Bu xonada adibning shaxsiy buyumlari,
asarlaridan namunalar, oilaviy hayoti aks etgan lavhalar namoyish qilingan.
Ekspozitsiya “O‘zbek yozuvchilarining xalqaro aloqalari” mavzui bilan
yakunlanadi. Binoning 1U qavatida Istiqlol davri adabiyoti vakillari Abdulla
Qodiriy, H.H.Niyoziy, Cho‘lpon, Fitrat, X.Olimjon, Oybek, G‘.G‘ulom,
M.Shayxzoda, Uyg‘un va A. Qahhorning ijodiy faoliyatlari aks ettirilgan. O‘zbek
yozuvchi ayollariga maxsus zal ajratilgan bo‘lib, ekspozitsiyada S.Zunnunova,

Zulfiya, O.Xojieva, X.Xudoyberdieva, E.Oxunova kabi ijodkor ayollarning
asarlaridan namunalar qo‘yilgan. 1991 yili 13 sentyabrda O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov muzey uchun tarixiy axamiyatga molik
farmonga imzo chekdi. Endilikda muzey, eng avvalo o‘zining xuquqiy jixatidan
mustaqil ilmiy ma’rifiy muassasa maqomiga ega bo‘ldi. Muzeyning ijodiy jamoasi
boy o‘zbek adabiyotimizning qadimgi davridan shu kungacha bo‘lgan tarixini
yorituvchi ekspozitsiyalar ustida qizg‘in ish olib bormoqdalar.
Bu davrdagi muzeylar muzey tarmoqlari kengaydi, fondlari
komplektlashtirilib, eksponatlar tartibga keltirildi. «Badiiy va tarixiy noyob
buyumlarni chet davlatlarga olib ketishni taqiqlash», «Xususiy shaxslarda,
muassasa va jamiyatlardagi san’at asarlari hamda qadimiy buyumlarni saqlash,
ro‘yxatga olish», «San’at va qadimiy yodgorliklarni hisobga olish hamda qayd
etish» bo‘yicha qonunlar qabul qilindi. Muzey xodimlarining malakasi oshirildi.
Madaniy, tarixiy yodgorliklar, muzey fondlaridagi kolleksiya, to‘plamlar olimlar
va tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilib, ilmiy maqolalar to‘plamlari,
monografiyalar chop etildi. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi hamda
muzey ilmiy xodimlari tomonidan qator ekspeditsiyalar tashkil etilib, arxeologik
ob’ektlar o‘rganildi, muzey fondlarini kengaytirish maqsadida eksponatlar
to‘plangani qayd etildi.
Muzeylarga oid barcha materiallarni o‘rganish, ularni atroflicha
umumlashtirgan holda tahlil etish respublikadagi madaniy qurilishning tarkibiy
qismi bo‘lgan O‘zbekistonda muzey ishining shakllanishi va taraqqiyoti tarixining
asosiy bosqichlarini yoritish imkonini yaratgan.
Yuqorida mustaqillik davridagi muzeylar faoliyatini, muzey ishini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlarini aniqlash maqsadida sovet davridagi

muzeylarning ijobiy va salbiy tomonlari yoritildi.
Shu bo‘limning xulosasi sifatida quyidagilarni ta’kidlash lozim:
Sovetlar davrida muzeylar markazlashgan tizim asosida boshqarilib
(ularning barchasi sobiq SSSR bo‘yicha Madaniyat vazirligi tamonidan
boshqarilgan), moddiy ta’minoti zaxiralar ta’minoti usuliga o‘tkazildi.
Chor hukumati tomonidan boshlangan xalqning moddiy va madaniy
boyliklarini talon -toroj qilish siyosati davom ettirildi.
Me’moriy yodgorliklar (masjid va madrasalar) ombor, yotoqxonalar va
boshqa narsalarga aylantirildi, muzeylarning moddiy-texnikaviy bazasi zaif, zaxira
va qoldiqlar prinsipi asosida ta’minlangan.
XX asrning 20-yillaridan boshlab muzeylar siyosiy-ideologik va g‘oyaviy-
tarbiyaviy vazifalarni ko‘proq bajaradigan bo‘lishdi.
XX asrning 30-yillaridan muzeylar partiya «buyruqlariga binoan», ko‘p
hollarda mintaqaviy va milliy an’analarga zid holda partiya hamda davlatning
iqtisodiy va ijtimoiy siyosatini «hayotga tatbiq etishini» ko‘rsatuvchi joylarga
aylandi (muzeylarda partiya siyosatining hayotga tatbiq etilgani haqidagi
namoyish, plakatlar va fotoko‘rgazmalar, partiya s’ezdlari, plenumlari, turli
kampaniyalar, kollektivlashtirish, sanoatlashtirish, madaniy inqilob, kommunistik
xato g‘oyalaridan kelib chiqqan turli ijtimoiy muammolarga bag‘ishlangan va
h.k.).
Bu davrning yana bir xususiyati shundan iborat bo‘ldiki, o‘lkashunoslik
xarakteridagi muzeylar son jihatdan ko‘p bo‘lgan. 1940 yilga kelib 12 davlat
muzeyidan O‘zbekistonda 9 tasi o‘lkashunoslik, 1 tasi tarix, 1 ta badiiy, 1 ta tabiat
muzeyi bo‘lgan.
Ikkinchi Jahon urushi yillarida barcha muzeylar va muzey ishi ham
g‘alabaga erishish maqsadlariga yo‘naltirildi. Biroq ba’zi muzeylarning nodir
fondi, zargarlik mahsulotlari, numizmatik kolleksiyalari Mudofaa fondiga olingan
edi. XX asrning 60–70-yillaridan boshlab O‘zbekistonda shu tuzum uchun xizmat
qilgan shaxslarga atab yodgorlik muzeylarining ochilishi rivojlanib ketadi.
Sovetlar davrida muzeylarning rivojlanishida muzey xodimlarining ijobiy emas,

balki davlat organlarining salbiy hissasi katta bo‘lgan. Va nihoyat, bunday qarama-
qarshilik va nosog‘lom raqobatda milliy qadriyatlar, an’anaviy madaniyat mag‘lub
bo‘lmay, barcha qiyinchiliklarga bardosh berdi. Mustaqillik davrida u
umuminsoniy qadriyatlar qatoridan joy oldi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Zlatoustava V.I. Gosudarstvennaya politika v oblasti muzeynogo dela. (1945 –
1965gg . ) // Muzey i vlast. Ch. I . M oskva , 1991.
2. Kulturnoe stroitelstvo v Turkestanskoy ASSR (1917–1924) .Tom 1. – Tashkent,
1979 .
3. Mironov A.M. Xudojestvenn ы y muz ey v Tashkente / Muzey i shkola. Posobie
dlya uchiteley. M., 1985.
4. Muzeevedenie. Muzei istoricheskogo profilya. – M oskva : V ы sshaya shkola,
1988.
5. Muzeynoe delo Rossii / Pod obщey redaksiey Kaulen M.E., Kossovoy I.M.,
Sundievoy A.A.. – Moskva: Izdatelstvo «VK», 2003.
6. Rozenblyum Ye.A. Xudojnik v dizayne. – Moskva: Nauka, 1974.
7. Sodiqova N. Madaniy yodgorliklar xazinasi. – T oshkent : Fan, 1981.
8. O‘zR MDA, R–394-fond, R–396-fond,

O‘zbekistonda 1917-90 yillardagi muzeylarining ijtimoiy hayotda tutgan o‘rni

Купить