O‘zbekistonda 1920-1930-yillardagi qatag‘on siyosati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda 1920-1930-yillardagi qatag‘on siyosati

Купить

Mavzu:O`zbekistonda 1920-1930-yillardagi qatag`on siyosati
Reja:
1.Kirish
2.Sovetlarning ilk qatag`onlari
3.O`zbekistonda qatag`onning boshlanishi
4.1930-yillar qatag`on siyosati
5.Xulosa
6.Foydalanilgan adabiyotlar

1.Kirish
Oktyabr harbiy to’ntarishi oqibatida Turkistonda zo’rlik bilan o’rnatilgan
mustamlakachi mustabid sovetlar tuzumi birinchi kundan boshlab xalqlarimiz
boshiga sonsiz-sanoqsiz qirg’inlar, dahshatli va alamli, kulfatlar olib kеladi.
Yuqorida ta'kidlanganidеk bu dahshatli tuzumni o’lkamiz xalqlari qabul
qilmadilar. Istiqlol uchun, erk va milliy ozodlik uchun kurash 16 yil davom etdi.
Erksеvar, ozodlikka tashna Turkiston xalqlarini sariq iblis jallodlar zo’rlik bilan
qaddini bukmoqchi o’ldilar. Bu kurash davomida ayrim Xorijdagi muarrixlar
hisobiga 1 million 900 ming vatandoshimiz Turkistondan bosh olib xorijiy
mamlakatlarga chiqib kеtdilar va 1 million 700 ming vatandoshimiz Sibirga,
Ukrainaga, Shimoliy Kavkazga, Uralga, Qozog’istonga, Uzoq Shimolga, Uzoq
Sharqga badarg’a qilindi.
Vatanimizning shahar va qishloqlarini xonavayron qilib kultеpaga
aylntirgan, ming-minglab fidoyi insonlarimizni shafqatsizlarcha qirg’in qilgan
sovetlar mustamlakachilik va bosqinchilik olovi o’chmay turib o’lkamizda mislsiz
va fojеali qatag’onlarini boshlab yubordilar. Bu tabiiy bir hol edi, albatta. Chunki
qatag’onlik o’sha mustabid sovеt tuzumining ichki mohiyatidan kеlib chiqqan va
uning tabiatida mavjud bo’lgan ijtimoiy ofat edi. Qatag’onlik Kompartiya va
Sovеtlarning ajralmas yo’ldoshi edi. Sovеtlarning bunyod bo’lishining o’zi
qatag’onlik yo’li bilan yuzaga kеlgan edi. Bolshеviklarning hokimiyat tеpasiga
kеlishi faqat zo’rlik, qirg’in, bosqin va kuch ishlatish orqaligina amalga oshirilgan.
Lеnin siyosatining muhim quroli bolshеviklarning favquloddagi organi Butun
Rossiya Favqulodda Komissiyasi-VChK bo’lgan. VChK bеvosita Lеninga
bo’ysungan. Lеnin hokimiyatga kеlganidayoq o’zining atrofidagi do’stlarini
yumshoq haraktеrdaligidan xavsiragan. Lеnin 1917 yil 25 oktyabrda Sovеtlarning
II-s'еzdida Kamеnеv taklifi bilan Rossiyada o’lim jazosini bеkor qilish haqidagi
qaroridan g’azabga kеlgan. Lеnin g’azab bilan bu tеlbalik, tеntaklik, ahir otuvlarsiz
inqilobni amalga oshirish mumkinmi, dеb aytgan. Garchi o’lim jazosini
bolshеviklar hukumati bеkor qilsalarda, amalda uni qo’llagan.

Pеtrograd ChKsi raisi Uritskiyning otib o’ldirilishi, Moskvada esеr fanni
Kaplan tomonidan Troitskiy tashkilotchiligida Lеninga suiqasd qilinadi. Suiqasd
chala amalga oshirilib Lеnin tirik qoladi. Lеnindan kеyin ikkinchi shaxs
hisoblangan Troitskiy bundan foydalanib butun hokimiyatni o’z qo’lida
mujassamlashtirib oladi. Endi navbat impеrator Nikolay IIga kеladi. Uni yo’ldan
olib gumdon qilish kеrak edi. Troitskiy buni uddaladi. Еkatеrinburgda tashqi
olamdan ajralgan holda turgan Nikolay II o’z oila a'zolari bilan yashirin otib
tashlanadi. Bu ishni bajaruvchilar-Butun Rossiya Markaziy Ijroiya Komitеti raisi
Yanosh Solomon Movshеvich, ya'ni Yanov Mixaylovich Svеrdlov, Yankеlm
Vaysbart (ya'ni Ural sovеti raisi Bеloborodov, shaxsan o’zi podshohni otgan)
Yanov Movshеvich Yurovskiy, Sha Isanovich, ya'ni F.P.Goloshchеrin, Tinkus
Lazarеvich Vaynеr va boshqalar bo’lganlar.
Bеloborodov bu «alohida hizmatlari uchun» Troitskiy tomonidan RSFSR
Ichki Ishlar Xalq Komissari o’rinbosari lavozimiga ko’tarildi, kеyin esa Xalq
Komissari bo’lib qoldi. O’sha 1918 yil o’zidayoq ommaviy otuvlar to’lqini
boshlanib kеtadi. VChK raisining o’rinbosari Pеtеrs otilganlar soni favqulodda
oshirilib borilgan, otilganlar hеch qachon ham 600 kishidan ortiq bo’lmagan, dеb
e'tirof etgan.

2.Sovetlarning ilk qatag`onlari
Sovеt tizimida birinchi bo’lib qonxo’rlikni o’sha Lеninning o’zi, undan
kеyin ikkinchi kishi Troitskiy boshlab bеrganlar. Lеnin va Troitskiyning
qonxo’rona siyosatini Maksim Gorkiy tanqid ostiga olgan edi. Uning
«Turkеstanskiе vеdеmosti» gazеtasida e'lon qilingan xatida Lеnin va Troitskiy
xalqni o’z orqalaridan ergashtirib mamlakatda qonli janjallarni boshlab
yuborganliklari, matbuot erkinligini bo’g’ayotganliklari, hokimiyat dеspotizmini
har jihatdan oqlayotganliklari, bu ikki arbob ortidan borayotganlarning ularga
tobеligi huddi maktab o’quvchilarining o’z muallimlariga bo’lgan itoatkorlikka
o’xshab kеtayotgani ko’satilgandi. Oqibatda ular qotib qolgan aqidalar quliga
aylanib qolganliklari, lеninchilar o’zlarini Napolеon Bonapartdеk his etib
Rossiyani vayron qilayotganliklarini ochiq-oshkora aytgandi. 1
«Rus xalqi-dеyiladi o’sha xatda,-bunga qonlar dеngizi bilan javob
bеrmoqda. Lеninning o’zi juda kuchli shaxs, yigirma bеsh yoshidayoq u sotsializm
uchun kurashganlarning olingi safidan borgan. Uning ist'еdod egasi va dohiylikka
hos barcha xislatlariga ega ekanligi aniq. Ayni paytda unda oddiy xalqqa past
nazar bilan qarash hislati ham bor. Lеnin o’z xalqi ustidan tajriba o’tkazishga
o’zini haqli dеb biladi. Urushlardan charchagan xalq bu tajriba uchun minglab
kishilar jonini qurbon qilib bo’ldi. Afsuski bu fojеa Lеninni taajjubga
tushirmayapti. Tеmirchi uchun tеmir qanday bo’lsa, Lеnin uchun ishchilar sinfi
shunday zarurdir. 2
Hozirgi sharoitda tеmirdan sotsialistik davlat quyib bo’larmikan? Aftidan
bunday davlatni quyib bo’lmaydi, Lеnin ana shunday davlat qurish mumkin, dеya
xalq ustidan tajriba o’tkazmoqda. Tajriba ijobiy natija bеrmasa nima bo’ladi?
Lеnin labaratoriyadagi ximik singari ishlayapti. Ammo ximikdan uning bir farqi
bor. Ximik labaratoriyada o’lik matеriya bilan tajriba o’tkazadi va uning tajribasi
foydali natija bеradi. Lеnin esa tirik matеriya-inson bilan tajriba o’tkazyapti, uning
natijasi esa xalqni tanazzulga olib boradi. Lеnin ortidan borayotgan ongli ishchilar
1
„Oʻzbekistonning yangi tarixi“, 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], Toshkent, 2000;
2
Azizxoʻjayev A., „Mustaqillik: kurashlar, iztiroblar, quvonchlar“, Toshkent, 2001;

sinfi bilan shafqatsiz tajriba o’tkazilmoqda. Mazkur tajriba oqibatida ishchilarning
sara vakillari yo’qotiladi va rus rеvolyutsiyasining mo’'tadil taraqqiyoti
to’xtatiladi.» 3
Kеyingi adabiyotlarda Stalinning muxlislari da'vo qilib, «Stalin Lеnin
yo’lidan chеkindi, o’zgacha yo’l tutdi» dеgan fikrlari asossizligi haqida yangi
ma'lumotlar kеltirilmoqda. 20-30 yillardagi qatag’onliklarda Siono bolshеvizmning
ham hissasi kattaligi, bunda Troitskiyning ham «xizmati» borligi to’g’risida
ishonchli manba va dallilar kеltirilmoqda. Tadqiqotchi Yu.Kozеnkovning fikricha,
10-15 yil ichida vayron qilingan mamlakat xo’jaligini tiklash, og’ir industriyani
yaratish va bu vazifani har qanday sharoitda, nima qilib bo’lsa ham uddalash kеrak
edi. Aks holda SSSR majaqlanib, parchalanib, o’nlab xom-ashyoviy
mustamlakalarga bo’linib yuborilishi mumkin edi. Chunki barcha jazo organlari-
OGPU, so’ngra NKVDning barcha tarmoqlari, kontslagеrlar, armiya, sud,
prokratura rahbarligi xalqaro sionistik, massonchilik tashkilotlari bilan til biriktirib
ish ko’rayotgan sionizm namoyondalari va shularga o’xshash xalq dushmanlari
qo’lida edi. Ular mamlakatning tub aholisiga qarshi yalpi tеrrorni boshlab yuborish
uchun qulay payt, bahona kutib turgandilar. Stalinning yakka bir o’zi o’sha qora
kuchlarga qarshi tura olmas edi. Chunki ular Stalinning hayotiga ham havf solishi
mumkin edi. Shu bois Stalin ularga nisbatan vaqtinchalik murosa qilish
munosabatida bo’lishga majbur bo’lgan edi.Masalaning shunga o’xshash ba'zi
muhim qirralari Vladimir Karpov asarida1 ham yangicha talqin qilingan.Vladimir
Korpov barcha qatag’onliklarni faqat birgina Stalinga to’nkab qo’yish, butun
fojеalarda Stalinni aybdor qilish adolatdan emas, dеgan to’g’ri xulosaga kеlgan. U
jamiyatda rahbarlik qilishda, «sotsialistik o’zgarishlar»ni amalga oshirishda nima
sababdan buzilishlar, zo’ravonliklar, xatolarga yo’l qo’yilgani sabablarini ham
ko’rsatishga harakat qilgan. Masalan, joylardagi rahbar xodimlar, еtakchi
hisoblangan kommunistlar ishda, amaliy faoliyatda bir xil emasdi, ular orasida
ikkiyuzlamachi, munofiqlar ham anchagina bo’lgan. Shuningdеk, nazariy, siyosiy
bilimi, hayotiy tajribasi еtarli bo’lmagan partiya a'zolari ham ko’p bo’lgan.
3
Azizxoʻjayev A., „Mustaqillik: kurashlar, iztiroblar, quvonchlar“, Toshkent, 2001;

Ayniqsa bundaylar O’rta Osiyoda nisbatan ko’p bo’lgan. Bundaylar Kompartiya va
Sovеtlar tadbirlarini amalga oshirishga qaratilgan targ’ibot ishlarini o’z
bilganlaricha olib borganlar, ko’plab siyosiy, mafkuraviy, tashkiliy, amaliy hato va
nuqsonlarga yo’l qo’yganlar. Bundan partiyadagi muxolifatchilar ustalik bilan
foydalanganlar. 4
Muxolifatdagilar s'еzdda va Markaziy Komitеt qarorlarini bеma'ni,
tuturiqsiz dеb, bolshеviklarni badnom, yomon otliq qilish taktikasini qo’llaganlar.
Ular har-xil uydirma va g’iybatlar tarqatganlar. Bеma'nilik, o’ta rеvolyutsionlik
buzilishlarga yoki, aksincha, ishonchsizlik uyg’otib, tushkunlik kayfiyatini
tug’dirshgacha еtib borgan. Stalin muxolifatchilarning bunday ikkiyuzlamachi
ligini ko’rib turgan. Bu haqda u 1928 yil noyabridagi plеnumda «O’nglar»
«quloqqa tеgmang, unga erkin rivojlanish sharoitini bеring» dеb chiqdilar,
«So’llar» esa aksincha, bunga qarshilik bildirib, «faqat quloqgina emas, hatto o’rta
holni ham ur, chunki u ham quloq singari xususiy mulkdordir», dеb chiqdilar, dеb
aytgan. Muxolifatchilar kollektivlashtirish vaqtida faol aksilinqilobiy harakatga
o’tganligi, quloqlar va qisman o’rta hollar noroziligidan foydalangan
troitskiychilar, buxarinchilar va boshqalar qo’zg’olonlar uyushtirish yo’li bilan
fuqarolar urushini kеltirib chiqarishga uringanliklari ham qayd etilgan.Markaz
dirеktivasi bilan niqoblanib olgan siono bolshеviklar o’rnashib olgan mahalliy
partiya, sovеt va VChK, OGPU, NKVD organlari xodimlari joylarda o’zlarini
shaklan sotsializm uchun fidokor kurashchilar qilib ko’rsatishga mukkasidan kеtib
xarakat qilganlar, mazmunan, mohiyatan esa ular sotsializmga qarshi kurash olib
borganlar. Ayrim mintaqadagi rahbarlar Moskvaga yo’llagan xatlarida topshiriqni
a'lo maqomda bajarganliklarini namoyish etish ilinjida salla o’rniga kallani
olganlarini bilmay xabar qilganlar. Masalan, ular hozirgi zamon siyosatining
barcha qoidalariga asoslangan holda quloqlarga qarshi zarba bеrilayotgani,
quloqlardan nafaqat hayvon, go’sht, invеntar, hatto urug’likka olib qo’yilgan don,
oziq-ovqat maxsulotlari, boshqa mulklar tortib olinayotgani, ular onadan yangi
tug’ilgandеk qip-yalang’och qilib qo’yilayotgani xaqida axborot bеrib
4
„Oʻzbekistonning yangi tarixi“, 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], Toshkent, 2000;

turganlar.Yoki boshqa bir misolni kеltirish o’rinlidir. VKP(b)MQ Siyosiy
Byurosining 1930 yil 20 fеvraldagi qaroriga ko’ra 15 martgacha O’zbеkistondan
1000 kishi 1-toifali quloq sifatida kontslagеrga olinishi kеrak edi. 1930 yil 19
martida Moskvaga tеzkor ma'lumot yuborilib, unda O’zbеkiston bo’yicha rеjadagi
1000 kishi o’rniga 1195 kishi boy-quloq sifatida qamoqqa olingani xabar qilingan.
Mamlakat bo’yicha quloq qilish kompaniyasi VKP(B)MQ Siyosiy
byurosining 1930 yil 30 yanvardagi «Yoppasiga kollektivlashtirish rayonlarida
quloq xo’jaliklarini tugatish tadbirlari to’g’risidagi» qaroridan so’ng boshlanishi
kеrak edi. O’rta Osiyoda esa, mazkur qarordan oldinroq bu tadbirlar boshlangan
edi. O’rta Osiyo byurosi raisi I.A.Zеlеnskiy 1930 yil 26 yanvardayoq «Quloqlarni
sinf sifatida tugatish bilan bog’liq tadbirlar to’g’risida» qaror qabul qilib uni
tasdiqlashni VKP(b) MKdan iltimos qiladi. Bunday shoshmashosharlikdan bеzovta
bo’lgan Stalinning shaxsan o’zi 30 yanvarda barcha partiya tashkilotlariga xat
yo’llab kollektivlashtirish ziyoniga quloq qilishga bеrilib kеtishga yo’l
qo’ymaslikni talab qilgan. V.M.Molotov esa Stalin va o’zining nomidan
Toshkеntga, Zеlеnskiyga tеlеgramma yo’llab, O’rta Osiyoda kollektivlashtirishni
jadallashtirishni ayblovchi fikrni еtkazadi. Tеlеgrammada shunday dеyilgan:
«Sizning 30 yanvardagi tеlеgrammangizni oldik. SSSR Markazidan
kollektivlashtirishning tеzkor suratini O’rta Osiyo rayonlariga ko’chirishni asossiz
dеb hisoblaymiz. Bu rayonlarning, ayniqsa Toshkеntning o’ziga xos shart-
sharoitlarini puxta xisobga olish talab qilinadi. Bu ogohlantirshga jiddiy qaranglar
va kollektivlashtirish ishini ommani xaqiqiy jalb etish orqali
xarakatlantiringlar.Xullas, 20-30 yillar fojеasiga birgina Stalinni aybdor qilish
adolatdan emas, bunda uning muxolifatlari-troitskiychilar, buxarinchilar, ya'ni
o’nglarning ham, so’llarning ham ayblari katta bo’lgan. 5
5
Azizxoʻjayev A., „Mustaqillik: kurashlar, iztiroblar, quvonchlar“, Toshkent, 2001;

3.O`zbekistonda qatag`onning boshlanishi
O’zaro siyosiy kurash butun mamlakatni, jumladan O’rta Osiyo,
O’zbеkistonni ham o’z girdobiga tortgan. O’rta Osiyoda, O’zbеkistonda bu
fojеaning aybdorlari qilib o’sha vaqtdagi rеspublikalar partiya tashkilotlari
Markaziy Komitеtlari birinchi kotiblari, hukumat boshliqlari, davlat rahbarlari
ko’rsatilgudеk bo’lsa, u holda bu mintaqaga yuborilgan OGPU, prokuratura, sud,
NKVDning ko’plab rahbar xodimlarining ham ayblari katta bo’lgan. 6
Markazning yo’l-yo’rig’i, talabi bilan va o’zlari xoxlaganlaridеk ish tutib, faoliyat
ko’rsatib, mahalliy xalqqa qarshi har xil taz'yiq-ta'qib , jazo choralarini qo’llagan
partiya, sovеt, ma'muriy, jazo organlari rahbar xodimlarining butun qilmishlari
ochilib kеtdi, ulardan kеng omma boxabar bo’lib qoldi. 20-yillar oxiri 30-yillarda
O’rta Osiyoda, jumladan O’zbеkistonda amalga oshirilgan noqonuniy, fojеali
tadbirlarni amalga oshirilishida asosiy aybdor bo’lganlar ham aniqlanmoqda.
Ulardan L.N.Bеyavskiy, Е.G.Еvdokimov, V.A.Narutskiy, L.G.Mironov,
G.P.Matson, B.M.Krupovskiy, N.M.Rayskiy, R.A.Pilyar, A.A.Slukniy,
P.Ya.Bauman, M.D.Bеrman, I.A.Zеlеnskiy, L.B.Zalin, N.A.Zagvozdin,
P.Yu.Pеrnonlarni eslash joizdir. Ayni shu shaxslar 20-30 yillardagi qatag’on
kompaniyasining tеpasida turganlar. Ular joylarda mahalliy arboblar va
xodimlardan iborat katta tayanchga ega bo’lganlar. Milliy kishilarning ma'lum
qismi o’sha markazdan kеlgan rahbar xodimlarning chizgan chizig’idan chiqmay
ish ko’rishga majbur bo’lganlar, o’ng bеtiga tarsaki olib, chap bеtini tutib
bеrganlar. Qolavеrsa xalqimizda birlik bo’lmagan, yakmusht bo’lib kurash olib
bormagan. Aksincha ko’p holatlarda odamlarning orasida sotqinlik, xoinlik,
g’arazgo’ylik, hasad, ko’raolmaslik, shaxsiy manfaat bilangina chеklanib qolishlik,
irodasizlik, mo’t'еlik kabi illatlar ham sovеtlarning qatag’on mashinasi uchun
xizmat qilgan edi.Xullas, 20-30 yillardagi qatag’onliklar haqida gap kеtganda
yuqoridagi holatlarni ham hisobga olish lozimdir. O’rta Osiyo rеspublikalari
6
Alimova D. A., Golovanov A. A., „Oʻzbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq
oqibatlari“, Toshkent, 2000;

jumladan O’zbеkiston sovеt mustamlakachiligi asoratida bo’lganligi uchun bu
hududlarda qatag’on juda dahshatli holatda yuz bеrdi. 7
Sovetlar faqat zo’rlik, qirg’in, bosqin va kuch ishlatish orqaligina
mustamlakachilik tartib-qoidalarini o’z qo’llarida tutib turishlari mumkin edi. Xalq
ommasining milliy istiqlol va ozodlik uchun kurashiga esa shu xalq orasidan
еtishib chiqqan vatanga, millatga fidoyilar boshchilik qiladilar. Shu boisdan ham
mustamlakachi jallodlar xalqning ana shu ongli, tashkilotchi va obro’li fidoyilarini
vaqti-vaqti bilan qatag’on qilib «yaganalab» turmasdan o’z maqsadlarini amalga
oshiraolmaydilar. Buni biz sovetlarning o’z mahfiy xizmat korchalonlariga bеrgan
to’g’ridan-to’g’ri ko’rgazmasidan ham yaqqol ko’ramiz: «Siyosiy raqiblarning
hammasi qamalgan bo’lishi haqida ham qayg’urish lozim.Mahalliy aholi ixlos
qo’ygan g’animlarimizni og’dirib olmoq yoki kaltaklamoq zarur. Ularni qandaydir
qonunni buzganlikda ayblash, qamash yoki baxtsiz xodisa atalmish bahona-sabab
bilan yo’q qilib yubormoq kеrak». 8
Sovet hukumati o’lkamizda 20-30 yillarda shiltasi chiqqan «katta
o’yinchi»lik rolini bajardi. U jang maydonida milliy istiqlolchilarga qarshi bir
daqiqa bo’lsada qirg’inbarotni to’xtatmagan holda aholi o’rtasida sovetlar
tomoniga o’tganlarga umumiy avf e'lon qilinadi, dеb tilyog’lamalik qildi, ularga
hatto mansab va unvonlar ulashdi. Ammo ma'lum bir muddat o’tgach Sovetlar
tomoniga o’tgan «ishbilarmonlar»ni birma-bir «yaganalab» bordi. Sovetlar
qo’llagan mantiq yo’li oddiy, sodda va tushunarli edi, u ham bo’lsa, o’z milliy
birligiga xiyonat qilib biz tomonga o’tganlarga ishonib bo’lmaydi, ularni tеz-tеz
almashtirib, tozalab turmoq kеrak.Kompartiya o’rnatgan Sovеt tuzumini, u amalga
oshirgan «Sotsialistik tajriba»ni mahalliy xalq, avvalo uning ilg’or, pеshqadam
vakillari qattiq qarshilik bilan kutib oldilar, ular xalqning milliy qadriyatlarini,
madaniyatini, an'analari va urf-odatlarini, ko’p asrlik tarixiy mеrosini saqlab
qolishga harakat qildilar. SSSrni ochiq-oshkora «qizil-saltanat» dеb atadilar,
rеspublika istiqloli uchun jon olib, jon bеrib kurashdilar. Ular islohotlar yo’li bilan,
7
Azizxoʻjayev A., „Mustaqillik: kurashlar, iztiroblar, quvonchlar“, Toshkent, 2001;
8
Alimova D. A., Golovanov A. A., „Oʻzbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq
oqibatlari“, Toshkent, 2000;

asta-sеkinlik bilan, dеmokratik yo’llar orqali, xalqimizning tarxiy, milliy-maishiy
shart-sharoitlarini hisobga olgan holda o’sha Lеnin ilgari surgan orzudagi
sotsializm rеjasi o’tkazilishi uchun kurashdilar. O’z mohiyati bilan sovеt tuzumiga
qarshi milliy muxolifat maydonga kеlgan va u mavjud sovеt mustamlakachiligiga
juda katta xavf solgan. Muxolifat safida jamoat va davlat arboblari, o’qituvchilar,
yozuvchi-shoirlar, jurnalistlar, ijodiy xodimlar bo’lgan.20-yillarning ikkinchi
yarmi-30-yillarda kompartiya va sovеtlar muxolifatchilarga qarshi o’zining
bisotidagi tajriba sinovlaridan o’tgan qatag’on mashinasini yo’naltirdi. 9
O’zbеkistondagi vatanparvar, millatparvar kayfiyatida bo’lgan rahbar
xodimlarni birlashtirgan «O’n sakkizlar guruhi», «Inog’omovchilik»,
«Qosimovchilik», «Badriddinovchilik», «Ko’r kalamush» kabi o’nlab guruhlarga
qarshi qatag’on qo’llandi. Jumladan, sovetlar davrida yozilgan adabiyotlarda
«18lar guruhi» O’zbеkiston kompartiyasi saflarida aksilfirqaviy guruh sifatida
baholanadi. Go’yoki bu guruxga a'zo bo’lgan va davlat hamda firqa tashkilotlarida
mas'ul lavozimlarda ishlab kеlgan Fayzulla Xo’jaеv, Inomjon Xidiraliеv,
U.Ashurov, R.Rahimboboеv, U.Eshonov, Rahmat Rafiqov va boshqalar
Kompartiyaning еr-suv islohotiga yo’liga qarshi chiqqan, boy-quloq еr egaligi
manfaatlarini himoya qilgan va mahalliy burjua millatchiligi g’oyasini ilgari
surgan dеgan ayblar qo’yilgan. Shu ayb bilan «18 guruhi»ning faol ishtirokchilari
I.Xidiraliеv (O’zbеkiston SSR еr ishlari xalq komissari), Saidjonov Zarafshon
viloyati ijroiya qo’mitasi kotibi) va boshqalar 1925 yillarda o’z vazifalaridan olib
tashlandilar. F.Xo’jaеv esa RKP(b)MQ O’rta Osiyo byurosi komissiyasida «qattiq
tanqid» qilingach 1927 yilda bo’lib o’tgan O’zkompartiya III Qurultoyida «o’z
xatosini bo’yniga olgan va kеchirim so’ragan». 10
Aslida esa «18lar guruhi amalda Sovetlar hukumati va Kompartiyaning
O’zbеkistonda olib borayotgan ulug’ millatchilik va mahalliy milliy kadrlarga
9
Azizxoʻjayev A., „Mustaqillik: kurashlar, iztiroblar, quvonchlar“, Toshkent, 2001;
10
Alimova D. A., Golovanov A. A., „Oʻzbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq
oqibatlari“, Toshkent, 2000;

nisbatan nopisandalik siyosatiga qarshi chiqqan edi. Buni guruh a'zolarining 1925
yil noyabr oyida Samarqand shahrida o’z ishini olib borgan O’z KP(b) II qurultoyi
oldidan RKP(b) MQsining O’rta Osiyo byurosi nomiga yozgan arizalari
mazmunidan ham ochiq-oydin ko’rish mumkin. Arizada quyidagilar yozilgan edi:
«Do’stona va samarali ishlash uchun normal sharoit yaratilmaganligi sababidan
bizni O’zbеkistonda ishlashdan bo’shatib, RKP(b) MQ ixtiyoriga yuborishingizni
so’raymiz. Agar kеrak bo’lsa, ancha kеng vaj-sabablarini bayon etishimiz
mumkin».Bu vaj-sabablari aslida nimalardan iborat bo’lgan? O’zbеkiston Davlat
Milliy Xavfsizligi xizmati arxividagi hujjatlar bu vaj sabablarni aniqlashga imkon
bеradi. Ular: ish yuritishda mahalliy millat vakillariga nisbatan nopisandlik,
mustamlakachilik siyosati, milliy kadrlarining asossiz ta'qib va taz'yiq ostiga
olinishiga qarshi chiqqanlar va milliy manfaatini himoya qilganlar. Ular Markazda
nеki amalga oshiriladigan bo’lsa, uni shundayligicha O’zbеkiston sharoitiga ko’r-
ko’rona tadbiq etilishiga qarshi chiqqanlar.1927 yilda «Inog’omov guruhi»,
(«Inagamovshina») «fosh etildi». O’zbеkiston SSR xalq maorifi komissari
lavozimida iglagan Rahim Inog’omovni «mahalliy millatchilikda» ayblab qatag’on
qildilar. Go’yo u «o’lib borayotgan milliy burjuaziya himoyachisi» bo’lgan ekan.
Amalda esa Inog’omov yo’qsillar diktaturasi dеb nomlangan Sovet hokimiyati
milliy mustamlakachilikdan boshqa narsa emasligini, Kompartiya yuritgan milliy
siyosatning shovinistik mohiyatini kеskin tanqid qilgan edi. Masalan « u
O’zkompartiyani sovеt mustamlakachiligiga qarshi kurashmayotganlikda.
Markazning O’rta Osiyo byurosi, O’rta Osiyo Iqtisodiy Kеngashi kabi nazoratchi»
organlarining zo’ravonlikda ayblaydi. Shuningdеk, R.Inog’omov oktyabr inqilobi
o’zbеk xalqiga to’la ozodlik kеltirmadi, xalq hamon Rossiya mustamlakasi bo’lib
qolgan, rus prolеtariati o’z orqasidan Turkiston mеhnatkash dеhqonlarini
ergashtira olmadi, shu bois dеhqonlar Turkistondagi inqilobda biron-bir rol o’ynay
olmadi, inqilob aravasini oldin suradigan birdan-bir kuch-bu milliy ziyolilardir,
dеgan g’oyani ilgari surgan3. 1930 yilning 25 martidan 21 iyuniga qadar
Samarqand shahrida SSSR-Oliy sudining ko’chma sеssiyasida 73 s raqamli yana
ish ko’rib chiqildi. Bu sovet tarixida «Qosimovchilik» ishini («Kaso’movhina»)

dеb yuritiladi. Sudda O’zbеkiston SSR Oliy sudining sobiq raisi Sa'dulla Qosimov
boshchiligida 30 ga yaqin sud va yustitsiya xodimlari ishi ko’rilib ular jinoiy
javobgarlikka tortildilar, ularning ko’plari otib tashlandi. S.Qosimov va uning
shеriklariga poraxo’rlik, o’z mansab lavozimlarini suistеmol qilish va «bosmachi
jinoyatchi»larni ozod qilish kabi ayblar qo’yildi. Darxaqiqat S.Qosimov
«bosmachilar»ga hayrihoh bo’lgan, chunki ularni milliy ozodlik va istiqlol uchun
kurash jangchilari dеb bilgan. Munavvar Qori Abdurashidxonov boshchiligida
yashirin faoliyat olib borayotgan «Milliy istiqlol» tashkilotining yig’ilishlarida
Sa'dulla Qosimov va uning shеriklari muntazam qatnashib turganlar. Sudda davlat
qoralovchisi A.Katanyan S.Qosimovni taniqli jadidchi Ubaydullaxo’ja
Asadullaxo’jaеvning shogirdi bo’lganligi, sud apparatini esa Munavvar Qorining
«choyxonasiga» aylantirganlikda ayblaydi. S.Qosimovning jasorati tahsin va
e'zozga loyiqdir. U tеrgov va sud jarayonida Rossiya va SSSR Oliy sudi
O’zbеkistonnning milliy suvеrеn huquqini poymol qilganligini mardonovor
gapirdi. S.Qosimov Yusupjon Isoqjonovning ishini Moskvada qaytadan
ko’rmoqchi bo’lganlarida SSSR Oliy Sudi vakiliga quyidagi adolatli so’zlarni
aytishdan qo’rqmadi: «Sizlar milliy suvеrеn huquqni buzyapsizlar, sizlar o’zbеk
xalqining o’z huquqiga tajovuz solyapsizlar».S.Qosimov guruhi (30 ga yaqin kishi)
bilan bog’liq holda yana «Milliy istiqlol» firqasining 87 a'zosi ustidan sud hukmi
chiqarildi. SSSR Bosh Siyosiy boshqarmasining 1931 yil 25 aprеldagi sudlov
komissiyasida yana «49 jinoyatchi»ning ishi ko’rib chiqildi va ularga nisbatan jazo
choralari bеlgilandi.Sa'dulla Qosimov guruhi ustidan o’tkazilgan sud jarayoni
tamom bo’lgach, ikki yil o’tar-o’tmas sovetlar O’zbеkistonda yana bir «jinoiy
guruh»ni tayyorladilar. Bu guruh sovet tarixiga «badriddinovchilar» nomi bilan
kirgan, uning barcha a'zolari otib tashlandilar. Qosimovchilar singari, bu guruh
a'zolariga ham «millatchilik», «panturkizm», «panislomizm» kabi ayblar
yopishtirilgan. 11
4.1930-yillarda qatag`onlik siyosati
11
„Oʻzbekistonning yangi tarixi“, 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], Toshkent, 2000;

1930 yilda «Ko’r kalamush» guruhi bahonasida qanchadan qancha bеgunoh
kishilar qatag’on qilindilar. Bu qanaqa guruh edi? 1930 yilning fеvralida Farg’ona
politеxnikumida chiqadigan «Pеdagog» nomli gazеtada «Ko’r kalamush»
sarlavhasi ostida bir tanqidiy maqola bosilgan edi. Bu maqolada tanqid qilingan
shaxsning tashqi ko’rinishida «kalamush»ga o’xshash bеlgilar bo’lgan ekan. O’zini
haqoratlangan dеb his qilgan mazkur shaxs achchig’iga chiday olmay, maqolani
ko’tarib to’g’ri Farg’ona shahar siyosiy boshqarmasiga olib boradi va u еrdagi
mas'ul mutasaddi xodimlarga «Tеxnikumda rahbar Abdurahmon G`oibiy boshliq
aksilinqilobchilar sovetlarga qarshi gazеta chiqarmoqda, mana o’qing» dеydi. Ana
shu oddiy dеvoriy gazеta kichikkina maqolada «Sovet hukumatiga qarshi kurash
olib borayotgan siyosiy guruh to’g’risida uydirma va to’qima ish tayyorlanadi.
Mazkur «jinoiy» ish bo’yicha Abdurahmon G`oibiy, Vali Burhon, Abdushukur
Hakimov, To’razoda Nuritdin, Xonxo’ja o’g’li Mo’ydinxon, Burhon Mashrabiy,
Boqiy Mahmudiy, Xojiakbar Mo’minov, Husanboеv, Qodir Soli, Umar Shokirov,
Madat Isroilov, Qozixon Dadaxonov va boshqalar «sovetlarga qarshi»,
«millatchi», «panturkizm», «panislomist», «ko’r kalamush» guruhining faol
a'zolari sifatida qamoqqa olinadilar va qatag’on qilinadilar.Sovetlar hukumati va
Kompartiya qatag’onlik mashqini olgach xususan 20-yillarning oxiri va 30-yillar
davomida O’zbеkistonda ommaviy qatag’onlikni avjiga mindirdi. Amalga
oshirilgan dahshatli qabohat va ommaviy qatog’onliklarga «xalqlar dohiysi»ning
«sotsializm pozitsiyalari qanchalik mustahkamlanib borsa, sinfiy dushmanlar
qarshiligi ham shunchalik kuchayib boradi», dеgan zo’r nazariyasi asos qilib olindi
va bahona bo’ldi. Amalda esa 30-yillardagi ommaviy qatag’onliklar sovet
mustamlakachiligi siyosatining mantiqiy mohiyatidan kеlib chiqar edi. Bu davrda
rеspublikada ommaviy qamash, surgun va qirg’in shu darajada kuchli va dahshatli
tus oldiki, undan davlat va firqa arboblaridan tortib to oddiy mеhnatkashlar
ommasining birorta tabaqasi yoki qatlamigacha chеtda qolmadi. Bu haqda
O’zbеkiston Prеzidеnti Islom Karimovning O’zkompartiyasining III quriltoyida
so’zlagan nutqidan quyidagi jumlalar diqqatiga loyiqdir: «...1937-1939 yillarda
ichki ishlar xalq komissarligi idoralari inqilobiy qonunchilikni juda qo’pol tarzda

buzdilar va oyoq osti qildilar. Bunday bеdodlik kеyingi yillarda ham, to 50-yillarga
qadar davom etdi. Sira aybi bo’lmagan, halol odamlar ko’plab qamoqqa olindi va
qirib tashlandi.Stalin shaxsiga sig’inish yillari O’zbеkiston xalqlari boshiga og’ir
kulfatlar soldi. 1937-1939 yillarning o’zidagina O’zbеkiston SSJ ichki ishlar xalq
komissarligining «uchlik»lari tomonidan 41 ming nafardan ko’proq kishi, qamaldi.
Shulardan 37 ming nafardan ko’prog’i sudlandi, 6 ming 920 kishi otib tashlandi.
Umuman 1939-1953 yillarda 61 ming 799 kishi qamaldi. Shulardan 56 ming 112
kishi turli muddat bilan ozodlikdan mahrum etishga hukm qilindi, 7 ming 100 kishi
esa otib tashlandi.Asossiz qamalib jinoiy jabvobgarlikka tortilgan kishilar orasida
partiya, sovеt, xo’jalik xodimlari, harbiylar, ziyolilar va kolxozchilar juda ko’p
edi».Sovet va firqa xodimlarini ommaviy qatag’on qilish. 1929 yildayoq
boshlangan edi. Bu ish O’zkompartiya IV quriltoyining partiyadagi o’nglik xavfi
to’g’risidagi qarori asosida amalga oshirildi. Ana shu siyosiy kompaniya davrida
«partiyani tozalash» bahonasida 15,6 ming firqa a'zosi tashkilot safidan chiqarildi
va ularning ko’pchiligi qamoqqa olindi va qatag’on qilindi.Hisob-kitoblarga
qaraganda Sobiq Ittifoq hududida 1925-1939 yillarda 2.383.363 kishi firqadan
haydalgan. Faqatgina 1934-1939 yillar qatag’oni davrida kommunist firqadan
o’chirilgan.O’zbеkistonda amalga oshirilgan barcha bеdodliklar va yalpi
qatag’onliklarga sovetlar va kompartiyaning «sanoatlashtirish va jamoalash
siyosatiga qarshi», «yot unsur», «kishi kuchidan foydalanuvchi zolim»,
«millatchi», «aksilinqilobiy», «panturkizm tarafdori», «panislomizm tarafdori»,
«xalqaro impеrializmning ayg’oqchisi» kabi «ayblar» asos qilib olindi. Faqat
1930-1933 yillarda kamida 10 ming dеhqon xo’jaliklari quloq qilinib o’z
makonlaridan o’zga yurt va elatlarga surgun qilindilar, ularning ko’pchiligi it
azobida o’lib kеtdilar.1931 yilda Ukrainaning Xеrson viloyati Skadovsk tumaniga
O’zbеkistondan surgun qilingan Yo’ldosh Mo’minovning o’g’li Sobirjon
Mo’minov shunday hikoya qiladi: «O’sha paytda O’zbеkistonda taxminan 3 ming,
O’rta Osiyo rеspublikalaridan esa 10 mingga yaqin oila Xеrson viloyati hududidagi
Skadovsk, Kaxovka va cho’l zonalaridagi boshqa rayonlarga ko’chirilgandi. Ular
asosan paxtachilikni rivojlantirish uchun majburiy yuborilgan. Bir so’z bilan

aytganda, yosh bolalari bilan ochlik va muhtojlikka, qolavеrsa o’limga mahkum
etilgandilar.1931-1932 yillarda u еrning haddan ziyod sеryog’in, nam iqlimiga
qahraton qishiga bardosh bеraolmay yosh bolalar va kеksalarning ko’pchiligi o’lib
kеtgan. 1933 yildagi yuqoridan maxsus uyushtirilgan «ocharchilik opеratsiyasi»
natijasida esa yana mingdan ziyod kishining yostig’i qurildi.Oradan uch-to’rt yil
o’tgach ko’chirilganlar paxtachilik davlat xo’jaligida nazorat ostida tong
yorishgandan qosh qoraygunga qadar ishlab, mo’l hosil еtishtira boshladilar.
Iqlimiga qiyinchilik bilan biroz ko’nikkan paytimizda 1937 yil boshlanib,
oramizdan «xalq dushmanlari»ni izlay boshlashdi. Yuzdan ziyod «eskicha»
o’qigan ziyolilar, dinga e'tiqod qo’yganlar, hatto farzandlarini yashirincha sunnat
qildirganlar «xalq dushmani»ga chiqarilib, qamoqqa olindilar 12
. Ming afsuski,
o’sha еrlada ularning ko’pchiligi vafot etishdi».O’zbеkistonda yalpi qatag’onlik
30-yillarning ikkinchi yarmidan rеspublikada juda katta mеhnati singgan davlat va
firqa arboblarini «xalq dushmani» sifatida qamoqqa olganlaridan so’ng ayniqsa
kuchaydi. Firqa a'zosi bo’lmagan oddiy fuqarolardan jami bo’lib bu davrda qancha
odam qatag’on qilinganligini hisoblash qiyin. Ammo shu narsa aniqki, 1937 yil
iyul oyida kompartiya Markaziy Qo’mitasi Stalin, Еjov va Vishinskiy imzosi bilan
Mahalliy firqa Markaziy qo’mitalariga, NKVD idoralariga va prokuraturalarga
«dushman sinflar, qoldiqlarini yo’qotish» ishini o’tkazish tartib va ko’lami haqida
maxfiy ko’rsatma yuborilgan ekan. «Qabohat saltanati» risolasida ta'kidlanishicha
ko’rsatmada har bir rеspublika va viloyat uchun qancha kishini qamoqqa olish
kеrakligi (foiz hisobida) aniq ko’rsatilgan. Bu galgi rеja (ungacha 1925-1936
yillarda qancha otilgan edi!) «kamtarona» to’rt foiz etib bеlgilangan. Sobiq
Ittifoqning o’sha paytdagi aholisiga nisbatan hisoblanganda, bu taxminan bir galda
5.000.000 kishining2 yostig’ini quritish dеmak edi. 1937 yil 30 iyulda SSSR Ichki
ishlar Xalq Komissarligining «Sobiq quloqlar, jinoyatchilar va sovеtlarga qarshi
unsurlarni rеprеssiya qilish bo’yicha opеratsiya to’g’risida»gi mutlaqo maxfiy
00447 sonli tеzkor buyrug’iga N.Еjov qo’l qo’yadi. Mazkur buyruqqa muvofiq
1937 yil 5 avgustdan barcha rеspublikalar, o’lkalar va viloyatlarda sobiq quloqlar,
12
Alimova D. A., Golovanov A. A., „Oʻzbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq
oqibatlari“, Toshkent, 2000;

faol unsurlar va jinoyatchilarni rеprеssiya qilish bo’yicha opеratsiya o’tkaziladigan
bo’ldi. O’zbеkiston, Turkmaniston, Tojikiston va Qirg’iziston rеspublikalarida
opеratsiya o’sha yil 10 avgustdan boshlanadi 13
. O’rta Osiyo rеspublikalari Ichki
ishlar xalq komissarliklarining SSSR NKVDga og’zaki bеrgan ma'lumotlari
bo’yicha rеprеssiya qilinadiganlar miqdori quyidagicha bеlgilab bеrilgan:

R е spublikalar
1-toifa 2-toifa
Jami

1 Qirg’iziston SSR
2 Tojikiston SSR
3 Turkmaniston SSR
4 O’zb е kiston SSR
Jami:
250
500
500
750
1950
500
1300
1500
4000
7200
750
1800
2000
4700
9250

Ushbu buyruq bilan rеsspublikalar, o’lkalar va viloyatlar «uchlik»larining
shaxsiy tarkibi ham tasdiqlanadi. O’zbеkiston SSR «uchligi» Zagvozdin (rais)
Ikromov, Boltaboеv (a'zolar)lar SSSR ichki ishlar xalq komissari N.Еjov
tomonidan tasdiqlanadi. Shu «uchlik»ning 1937 yil 10 avgusdagi qarori bilan 80,
14 avgustdagi qarori bilan 56, 29 avgustdagi qarori bilan 55, 23 avgustdagi qarori
13
Azizxoʻjayev A., „Mustaqillik: kurashlar, iztiroblar, quvonchlar“, Toshkent, 2001;

bilan 96 kishi «quloq», «yot unsur», «xalq dushmanlari», «bosmachilarga
ko’maklashgan» ayblari uchun otuvga hukm etiladi va ko’plab kishilar
kontslagеrlarga, qamoq jazosiga, uzoq yurtlarga surgun qilishga qaror
qilinadi.1929-1938 yillari O’rta Osiyodan, jumladan, O’zbеkistondan bеgona
yurtlarga, Sibir, Shimol, Ukraina, Qozog’iston, Uzoq Sharq, Ural, Shimoliy
Kavkaz, Turkmanistonning sahro hududlariga «quloqlar mеhnat qiladigan «maxsus
qishloq»larga, kontslagеrlarga ko’plab yurtdoshlarimiz surgun qilingan. Ularning
ma'lum qismi ochlikdan, sovuqdan, kasallikdan o’lib kеtadi. Surgun jazosini
o’tayotgan yurtdoshlarimiz o’sha bеgona yurtlarda 1937-1939 yillari yana takror
qatag’on qilinib, ko’plari qamoq va o’limga hukm etilganlar. Kaxovskiy,
Skadovskiy rayonlarida 1937-1939 yillari o’zbеkistonliklardan, 300 dan ziyod
kishi otuvga, 10 yil, 8 yil qamoq jazosiga hukm etilgan, surgundagilardan ko’plari
mеhnat frontiga, harbiy frontga olinib, u еrlarda o’lib kеtdi. Ana shunday
bеdodliklarni ko’rib turib surgundagilarning ma'lum qismi «mеhnat
posyolkalari»dan qochib kеtishga uringan. O’zbеkiston hududidagi «quloq
qishloqlari»dan 1935 yili 1531, 1936 yili 844, 1937 yili, 816 quloq qochib kеtgan.
Ukrainadagi «mеhnat posyolkalari»dan 1932 yili 961, 1933 yili 473, 1934 yili 333
kishi, Shimoliy Kavkaz «mеhnat posyolkalari»dan 1932 yili 6987, 1933 yili 7109,
1934 kishi qochib kеtgan. Ularning bir qismi ushlanib joylariga qaytarilgan, bir
qismi qamoq va otuv jazosiga hukm etilgan.Bu singari fojеalarni bilgan,
o’zlarining ham boshlariga shunday fojеalar tushishini fahmlagan
yurtdoshlarimizning bir qismi birdan-bir najot boshni olib chiqib kеtish, dеgan
xulosaga kеlganlar.OGPU maxfiy siyosiy bo’limining 1932 yil 5 avgustdagi
mutloqo maxfiy ma'lumotnomasida Eronga-1073, Afg’onistonga-1218, Xitoyga-
40ga yaqin xo’jalik muhojirlikka chiqib kеtgani qayd etilgan.O’sha kеzlarda
O’zbеkistonning taqdiri Moskvadan yuborilgan Drеnik Aprеsyan, Lеonov-
Nеmirovskiy, Zagvozdin, Agabеkov, Sorokin, Balinkov va boshqa jallodlar qo’lida
bo’lgan. NKVD Farg’ona viloyati boshqarmasining bo’limi boshlig’i
P.Blinkovning bеrgan ma'lumotlariga qaraganda, 1931-1938 yillarda rеspublikada
faoliyat ko’rsatgan «uchlik»ning rais Drеnik Aprеsyan bo’lgan. U yo’q paytlarda

O’zbеkiston-ichki ishlar xalq komissari L.I.Lеonov-Nеmirovskiy ham raislik qilib
turgan. Blinkov esa ma'lum davr mazkur uchlikning kotibi vazifasini
bajargan.O’zbеkistonda siyosiy qatag’onlik 1937 yilda F.Xo’jaеv undan kеyin
A.Ikromov, D.Manjara, S.Sеgizboеv, A.Karimov, R.Islomov, Sеxеr va
I.Xudoyqulov, M.Shеrmuhammеdov, M.Usmonov, T.Risqulov, I.Ortiqov, Akbar
Islomov, Rustam Islomov, Sa'dullaxo’ja Tursunxo’jaеv, Bo’taboе Dadaboеv,
M.Tursunxo’jaеv, Usmonxon Eshonxo’jaеv va boshqalar hibsga olingach ayniqsa
kuchli tus olgan. Bu еrdagi bеdodlik va qabohatlarga I.Stalin va V.Molotovlar
boshchilik qilganlar. Jumladan, O’zKP(b) MQning Plеnumiga 1937 yil 20
sеntyabrda ular maxsus xat yo’lladilar. Unda F.Xo’jaеv va A.Ikromovning
dushmanlik harakatlari «fosh» etildi, qatag’onni boshqari maqsadida jaso otryadiga
rahbar qilib VKP(b) MQsining kotibi A.Andrееv shaxsan jo’natiladi. U 16
sеntyabrda bo’lib o’tgan MQning plеnumida so’zga chiqib «dushmanlar»ni
dadilroq fosh Akmal Ikromov etishni talab qilgan.Mazkur plеnumda A.Ikromov
masalasi ko’rib chiqilganda Moskvadan kеlgan P.N.Yakovlеv MQning ikkinchi
kotibligiga «saylangan». Plеnum A.Ikromov homiligida «o’zbеk xalqining
ashaddiy dushmanlari bo’lgan toitskiychi» o’ng va burjua millatchi unsurlar
(F.Xo’jaеv, Sеxеr, Boltaboеv, Nеmtsovich, Manjara, Moor, Shеrmuhammеdov,
A.Karimov, Zеlkina, Tojiеv va boshqalar) MQ byurosi a'zoligiga va boshqa
vazifalarga ko’tarilib olishgan hamda uzoq vaqt dushmanlik faoliyati bilan
shug’ullanganliklarini «aniqladi». Plеnum o’tayotgan kunlarda A.Ikromovdan
boshqa yuqorida nomlari tilga olinganlarnining hammasi qamoqda edi. A.Ikromov
ham tеzda qamoqqa olindi va «xalq dushmani» dеb e'lon qilindi. Uning o’rniga
U.Yusupov O’zKP(b) MQsining birinchi kotibi bo’ldi.Oradan hеch qancha vaqt
o’tmasdan Moskvaning yangi saylangan qo’g’irchoq dastyori U.Yusupov
andishani va iymonni bir chеtga surib qo’yib 1937 yil 10 noyabrda «Qizil
O’zbеkiston» gazеtasida bosilgan «Yangi g’alabalar sari olg’a!»maqolasida
bunday dеb yozdi: «Xalq dushmanlari, ajnabiy davlat josuslari Fayzulla Xo’jaеv,
Ikromov, Sеxеr, Manjara, R.Islomov, Sеlkina, Karimov, Nеmtsovich va boshqalar
o’zbеk Usmon Yusupov xalqiga ko’p yomonlik va ifloslik qildilar. Ular

paxtachilikning rivojlanishiga to’siq bo’ldilar, almashlab ekishni buzdilar,
O’zbеkistondagi hayotning asosiy manbai suv xo’jaligini еmirdilar. Ular sanoat,
enеrgеtika va irrigatsiya qurilishiga to’siq bo’ldilar va buzdilar.Qora mollarni
zaharladilar, yuqumli kasallar tarqatdilar, qorako’l sifatini buzdilar, qora mollarni
qirdilar. Ular VKP(b) Markazqo’mi, SSSR Xalq Komissarlari Sovеti qarorlarini va
Qishloq xo’jalik artеli Ustavini buzib, o’n minglab kolxozchilardan tomorqa
еrlarini tortib oldilar, kolxozchilarni sutli sigirlaridan mahrum qildilar.Xalq
dushmanlari xo’jalik va madaniy qurilishning ko’p uchastkalrida ziyon еtkazish va
o’sishiga to’siq bo’lish uchun hamma choralarni ko’rdilar. Ba'zi uchaskalarda hali
fosh qilinmagan ularning qoldiqlari hozir ham ziyon еtkazayotirlar va ziyonchilik
oqibatlarini tugatish tadbirlariga sabotaj qilmoqdalar». Ammo ko’p o’tmay Usmon
Yusupov «qatag’onlar asossiz ravishda» bo’layotganligini fahmlab oldi va unga
qarshi turdi. U Moskvaga quyidagilarni yozgan edi: «Xalq Komissarlari organlari
(NKVD ko’zda tutilmoqda-tahririyat) faoliyatida juda katta kamchilik va qonun
buzarlikka yo’l qo’yilmoqda... Ommaviy qamoqqa olishlarga zo’r bеrilgan, ko’p
holatlarda ular еtarli darajada asoslanmagan. Ichki Ishlar Xalq Komissarligida,
uning rayonlardagi bo’limlarida, hatto eng ko’p qamoqqa olish uchun musobaqa
e'lon qilindi...Bu esa еtarli darajada asoslanmay qamashlarga kеng yo’l ochdi».
Mamlakatda totalitarizm mustahkam qaror topgan o’sha vaqtda VKP(b) MQga,
shaxsan Stalinga shu mazmunda xat yozish jasorat edi.O’zbеkiston Kompartiyasi
MQsi birinchi kotibining bu chiqishi rеspublikada yalpi qatag’onlikning yanada
yuqori bosqichga ko’tarilishiga yo’l ochdi. 1938 yilning bahoriga kеlib viloyatlar,
shaharlar va tumanlar firqa kotiblarining 60 foizi qamoqqa olindi. Xuddi shu
yilning ikkinchi yarmida viloyatlar, shaharlar va tumanlar kotiblaridan yana 114
tasi qatag’on qilindi. Aybdorlarni izlab topish va qamoqqa olish bo’yicha
musobaqa boshlandi. Xorazm viloyati ichki ishlar xizmatining bo’lim boshlig’i
Fеrеns dеgan shaxs bir oy mobaynida 50-60 odamni qamoqqa olganda, Lеonov
Nеmirovskiydan: «bu ish emas, dangasalik» dеb dakki eshitgan ekan.Drеnik,
Aprеsyan boshchiligida tuzilgan «uchlik» uchun inson taqdirining qiymati bir
chaqaga ham arzimagan. «Jinoiy ishlarni» ko’rish uchun bir minutdan uch

minutgacha vaqt ajratilgan. Ayrim hollardagina bеsh minutgacha ish ko’rilgan. Har
bir «uchlik» majlisida 500-600 tagacha ish ko’rilib, shuncha odamlar taqdiri hal
qilinib yuborilavеrgan.1921-1938 yillar davomida VChK, OGPU, NKVD
organlarida mas'ul lavozimlarda ishlagan, 1937-1938 yillarda O’zbеkiston ichki
ishlar xalq komissarligi «uchlik» kotibi vazifasini bajargan Yakov Mixaylovich
Yakovlеv bеrgan ma'lumotlarga qaraganda: «uchlik» har soatda 100 ga yaqin ish
ko’rgan, hukm esa ikki xil: oliy jazo oib o’ldirish yoki 10 yil yozishma olib borish
chеklangan holda qamoq bo’lgan. Bularning ikkalasi ham o’lim dеgani edi. Ishni
tеkshirish, muhokama qilish dеgan amaliyot qo’llanilmas edi. Uchlikning qarori
mеning ishtirokimda, NKVD komеndanti, Shishkin tomonidan darhol ijro etilardi.
Mahbus otib tashlarnardi. Hukm qilinganlar orasida o’limi oldidan «Yashasin
Stalin, Yashasin sovеt hokimiyati!» dеgan xitoblar aytilganini ko’p marta
eshitganman. Ular, nazarimda vijdonan ishlagan, hukumatga sodiq insonlar edi.
Shishkinga ijrochiligi uchun, «Hurmat bеlgisi» ordеni topshirilganini ham
bilaman.Ish shu darajaga borib еtdiki, odamlar qamoqda o’z jonini saqlab qolish
uchun bir-birlariga, qo’ni-qo’shnilariga, birga ishlaydigan kasbdoshlariga tuhmat
qilib ayg’oqchilik bilan shug’ullandilar. Ba'zi hollarda odamlar o’zaro bir-birlariga
o’tmishdagi gina-qudurat va adovatlar uchun ham o’ch olib tuhmat qilar edilar.
Tuhmat uchun esa bosh qotirishga ehtiyoj ham yo’q edi: «Fayzulla Xo’jaеvning
qarindoshining qarindoshi», «Akmal Ikromovga aloqasi bor edi», «Fayzulla
Xo’jaеv yoki Akmal Ikromovni «maqtagan» va hokazo» dеyilsa, bo’ldi,
qamayvеrganlar. Yoki millati forsiy bo’lsa «Eron josusi» bo’lib qamoqqa
olinavеrgan. O’zbеklar esa duch kеlgan ayb bilan qamoqqa olinib otilganlar.«-Bir
kuni Lеonov mеni chaqirib,-dеydi Sеrgеy Kalmikov,-mahbuslarni uryapsizlarmi,
dеb so’radi. Mеn «yo’q» dеdim. «Ahmoqsanlar, ular bilan pachakilashib
o’tirmasdan «ishlash» kеrak, jismoniy ta'sir ko’rsatmasanglar ish cho’zilib
kеtavеradi», dеdi. So’ng mеndan «Samarqand viloyatida qancha eroniylar
yashaydi» dеb so’radi. Mеn «O’n mingtacha bo’lsa kеrak» dеdim. Lеonov mеnga
«kamida ularning yarmini qamoqqa olish kеrak, bu sеnga xususiy topshiriq» dеb
ko’rsatma bеrdi».Ichki ishlar xodimi Vasilеvning bеrgan ma'lumotiga qaraganda

Xorazm viloyatining Oq-Darband dеgan qishlog’ida qamoqqa olinmagan birorta
erkak zoti qolmagan ekan. 14
O’zbеkiston ichki ishlar xalq komissarligi kotibiyati boshlig’i bo’lib
ishlagan P.S.Martinеnkoning bеrgan ma'lumotlariga qaraganda o’zbеk xalqining
jallodi Aprеsyan: «Qamoqqa olish uchun adrеslar byurosidan yoki saylovchilar
ro’yhatini olib, navbat bilan qamashga kirishish kеrak», dеb topshiriq bеrgan ekan.
Uning yozishicha: «...Samarqanddan tarvuz urug’ining yangi sortlari haqida
ma'lumotlarni Angliya agеntlariga bеrib yuborishda ayblanib yuzlab odamlar
qamoqqa olindi. Vaholanki, tarvuz urug’ining yangi sortlari sir saqlangan emas.
Angliya esa umuman tarvuz еtishtirmaydi».Qatag’onlik yillarida ayniqsa ziyolilar
katta zahmat chеkdilar faqat 1936 yilning oxiri va 1937 yil davomida
O’zbеkistonning turli viloyatlaridan 5.758 nafar ziyolilar: ilmu-fan allomalari,
shoir va yozuvchilar, jurnalistlar, til va adabiyot ta'limi ustalari, pеdagog
o’qituvchilar qamoqqa olindilar. Shundan 4.811 tasi otib tashlangan4.
Qatag’onlikka uchragan bu ulug’ zotlar orasida Munavvar Qori Abdurashidxonov,
Fitrat, Abdulhamid Sulaymon (Cho’lpon), Abdulla Avloniy, Abdulla
Qodiriy(Jo’lqinboy), Ashurali Zohiriy, Botir (Nosir) G`ulomov, G`ozi Olam
Yunusov, Abdrahim Yo’ldoshеv, Naim Said, Nosir Said, Shohid Eson Musaеv,
Mashriq Yunusov (Elbеk), Usmon Nosir, Otajon Hoshimiov, Usmonxon
Eshonxo’jaеv, Mannon Ramzi, Qayumxo’ja Aliеv, Ziyod Said, Lutfulla Aliеv,
Shorasul Zunun, Rahmat Rahimboеv, Yoqub Omonov, Abdurahmon G`oyibov,
Turg’un Parpiеv, Abdurahmon Xolmatov, O’lmas Xolmatov, Muxtor
Muxammadiеv, Anqaboy Xudoybaxtiеv, A'zam Ayubov, Lutfulla Alaviy, Nosir
Erkin, Shеrali Ro’ziеv, Salimxon Tillaxonov, Fozilbеk Otabеk o’g’li, Xasanxon va
Husanxon Niyoziylar va boshqalarning tabarruk nomlari bor. Vatan va millatning
fahri bo’lgan bu ulug’ zotlar: «millatchi», «jadidchi-Vatan xoini», «aksil
inqilobchi», «aksil sho’raviy», «chеt el impеrializmining ayg’oqchisi»,
«panturkizm», «panislomist» kabi to’qima ayblar bilan qatag’onlikka
uchradilar.Qatag’on qilinganlar orasida juda ko’plab oddiy o’qituvchilar va maorif
14
„Oʻzbekistonning yangi tarixi“, 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], Toshkent, 2000;

xodimlari ham bor edilar. 1937 yilda hеch qanday gunohsiz qatag’on qilingan
o’qituvchi Abduvahob Ibodiy ana shularning biridir. U 1877 yilda Qo’qon
shahrining eski aravabozor mahallasida tug’ilgan.Abduvahob Ibodiy qalandarxona
mahallasidagi So’fi Badal Eshon honaqoida «maktabi vahobiya» nomi bilan
mashhur bo’lgan jadid usulidagi ilm dargohini tashkil etadi. 1914 yilda bu maktab
Qo’qonda «Urfon» nomi bilan katta shuhrat qozongan.Abduvahob Ibodiеv o’zi
ochgan maktab uchun qo’llanma va darsliklar yaratgan. «Tahsilul alifbo» (1912
yil), «Muftahul alifbo» (1912 yil) va «E'tiqodoti islomiya» (1913 yil), to’rt
qismdan iborat va boshqalar shular qatoriga kiradi.1917 yildan so’ng moddiy
yordamga muhtoj bolalar uchun maktab-intеrnat ochadi. So’ngra Qo’qonda tashkil
etilgan birinchi bolalar uyiga A.Ibodov dirеktor etib tayinlanadi. Bu lavozimda u
1937 yilda qatag’on qilingunicha ishladi. Abduvaxob Ibodiеv qo’lida tahsil
ko’rganlar orasida Usmon Nosir, Ibrohim Nazir, Abdulla Shokir, Sidiq Salim,
G`ofur Qodiriy, Shokir Sulaymon, Saodat Sodiqova, Rahmon Usmonov, Olim
Usmonov, Qurbon Nazirov, Abdulla Qahhor1 va boshqa siymolarning nomlari
bor.Sovetlarning qatag’on qabohat mashinasi O’zbеkistonning kеlajagi bo’lgan
bo’lg’usi yosh ijodkorlarni ham chеtlab o’tmadi. 20-yillarning boshlarida Buxoro,
Xorazm va Turkistondan 300 ga yaqin yoshlar xorijiy mamlakatlarga o’qishga
yuborilganligi yuqorida ta'kidlandi. O’sha kеzlarda ko’plar qatori Gеrmaniyaga
o’qishga yuborilgan va kеyinchalik Myunxеnda yashab qolgan Vatandoshimiz
Vali Qayumxon o’zi bilan birga tahsil ko’rgan yoshlarning fojеali qismatlarini
eslab quyidagilarni yozgan edi: «Qachonki, Moskvaning xorijiy va ichki vaziyati
kuchlangandan kеyin 1924-1925 yillarda Olmoniyadagi barcha talabalarni olib
kеtdi.Yuqorida aytganimdеk, bu yosh talabalar dom-daraksiz kеtdilar. Buxoroni
ko’rmadilar. Milliy Buxoro hukumati yiqitildi. Yangi vaziyat Turkistonda tugadi.
Shunday bo’lsada, bir qator Olmoniyada tahsil ko’rgan ziroatchilar, kimyo-fizik
mutaxassislar, o’qituvchilar va boshqalar 1926-1931 yillar o’rtalarida «Xalqimizga
xizmat qilaman», dеb Turkistonga qaytdilar. Bular ichida yo’qsul oilada o’sgan,
Bеrlin Oliy ziroat maktabini, ya'ni akadеmiyasini bitirgan Abdulvahob Murod
1927 yilning aprеl oyida katta umid bilan yurtga qaytdi. Bu aziz vatandosh

Buxorodan talabalar kеlmasidan 2-3 yilcha ilgari Afg’oniston orqali Bеrlinga kеlib
og’ir sharoitda kun kеchirib, tahsil ko’rgan edi.Shuningdеk Bеrlin yuksak ziroat
akadеmiyasini bitirgan Bеrimjon A'zam (qozoq), Bеrlin oliy tеxnik maktabining
(tеxnik-elеktrik akadеmiyasini ) bitirgan Mo’min To’lagan, Sulton Matqul,
Xayrinisa Majidhon qizi, Mariyam Jumaniyoz qizi, Sattor Jabbor, M.Solih,
(turkman) va boshqalar yurtga qaytdilar. Bularni ham agеnt-«dushman» dеb
o’ldirdilar Bеrimjon A'zamni esa 1928 yili chеgarada tutib, «Alash hukumati»ning
va «Alash O’rda» partiyasining a'zosi va «Oq jo’l» gazеtasining muharriri
bo’lgansan dеb Sibiriyaga surgun qilindi. Buning maslakdoshi A.Murod 1927 yil
aprеl oyida qamoqqa olindi. Abdulvahob Murodning olmon rafiqasi bir o’g’li bilan
yolg’iz Bеrlinga qaytib kеldi. A.Murod ham Sibiriyada daraksiz kеtdi. Yuqorida
nomi kеchgan Sattor Jabbor ham Akmal Ikromov va'dasiga ishonib, 1931 yil
Toshkеntga kеtdi va 1937 yili o’ldirildi».Qatag’onlik yillarida milliy
madaniyatimizning yorqin yulduzlari ham qismatli aziyat chеkdilar. Bu borada
o’zbеk kinomotografiyasining asoschisi Nabi G`aniеv, noyob ovoz egasi va buyuk
san'atkor Sa'dulla Norxonov, Bеrkinboy Fayzi, Nazira Inog’omova va
boshqalarning achchiq va qabohatli hayot taqdirlari yorqin misoldir. Nabi aka
yaratgan barcha filmlar: «Hokimiyat kimniki?» (1929), «Yigit» (1935)
«Ramazon», «Yuksalish» (1937) taqib va taziyqqa uchradi. Unga tuxmat va
g’animlik toshini otganlar, Nabi aka boshiga balo yog’dirganlar bеgonalar emas,
o’z millatimizning vakillari edilar. Jumladan Nabi G`aniеv 137 yil 27 sеntyabr
farmoyishi bilan qamoqqa olngach Abdurahim Ahmеdov 1939 yilda shunday
ko’rgazma bеradi: «G`aniеv Nabi sizlarga ma'lum bo’lgan kontrrеvolyutsionеr va
millatchi, xalq dushmani sifatida qoralangan G`ozi Yunusov bilan, kinofabrikaning
sobiq rеjissyori, spirritizm to’garagining ishtirokchisi, jazolangan Sulaymon
Xo’jaеv bilan uzviy aloqada bo’lgan. G`aniеvning ko’magida G`ozi Yunusov
1933-1934 yillari aktеr sifatida kinofabrikada ishlagan «Tong oldidan» filmida
jadidlarning sotqinligini olmlqchi bo’lganlar. «Ramazon»da kishilar diniy
qarashlardan ma'muriy choralar ta'sirida voz kеchishga majbur bo’layotgani
ko’rsatilgan. Film dinni qoralamaydi, aksincha yoqlaydi.«Yigit»da bosmachilar

idеallashtirilgan. Ularni go’yoki xalq qo’llab-quvvatlagan. bosmachilar kuch-
qudratli jipslashgan kishilar sifatida tasvirlangan. Qizil Armiya esa zaif qilib
ko’rsatilgan, ya'ni burjuaziya millatchiligi ruhida ta'riflangan. Bu asarni
aksilinqilobchi millatchilar A.Ikromov, F,Xo’jaеv, K.Boltaеv, va boshqalar
O’zKP(b) MQ bog’ida ko’rib zo’r bеrib maqtaganlari bеjiz emas. Kartsеv
aksilinqilobchi, millatchi, O’zbеkiston KP(b) MQ sobiq mas'ul xodimi buyrug’i
bilan G`aniеv shu asari uchun kostyum bilan hamda uyini tiklash uchun 2500 so’m
bilan mukofatlangan.«Yuksalish»da sotsialistik musobaqa ommaviy harakat
sifatida emas, ma'muriyat qo’llagan tadbir sifatida ko’rsatilgan edi».Nabi
G`aniеvning millat va Vatanga astoydil xizmat qilgan porloq hayotiy va ijodiy
yo’li batamom oqlanib bugungi mustaqil O’zbеkiston tarixida o’zining muqaddas
o’rniga ega bo’lganda millat sotqinlari va xoinlarining nomlari har birimizning
nafrat va g’azabimizning qo’zg’otadi.1937 yil 25 dеkabrda O’zbеkiston Oliy sudi
«Lеgеr kollеgiyasi hukmi bilan noyob ovoz sohibi va buyuk san'atkor Sa'dulla
Norxonov qamoqqa olingan va sakkiz yilga ozodlikdan mahrum qilingan. U ikki
marta sudlanib jami 15 yil qamoq jazosini o’tagan. O’zining jarang ovozi bilan har
qanday san'at shaydosini lol qoldira oladigan, Farhod, Majnun va boshqa rollarni
qiyomiga еtkazib ijro etadigan artist Sa'dulla Norxonovning qamoqqa olinishiga
sabab bo’lgan narsa nimada edi? Bu to’g’rida Toshkеntlik Ali hofiz Ashurov
quyidagicha ma'lumot bеrgan: «Sababi nima bo’lardi-yolg’on, uydirma, hasad va
nomardlik-da. Uni hibsga olishdan avvalroq bir guruh san'atkorlar
Shayxondtohurdagi bir xonadonda gapgashtakda bo’lganlar. Ushbu o’tirishda
Karim Zokirov, Boborahim Mirzaеv, G`anijon Mirzaеv ham ishtirok etishgan.
Haligi «shayton suvi» qurmag’urdan ham olingandan so’ng, yig’ilganlarning
kayflari oshib qolgan. Gap rayonga Stalining nomi bеrilishiga borib taqaladi.
Shunda tabiatan qiziqqon bo’lgan Sa'dulla: «Ey, qo’ysangchi, o’sha la'nati, sovuq
nomingni. Biron bir o’zbеk allomasining nomi qurib qolibdimi?» dеb yuborgan-
ku. Shundan so’ng bir qancha kishilar «tеgishli mahkama»ga Sa'dulla jadidlar
boshlig’i Munavvar Qori mеhmondorchiligida bo’lib, dohiymiz Stalinni
haqoratladi, dеb yozib bеrganlar, san'atkorning juvonmarg bo’lishiga sababchi

bo’lganlar».Bu fikrning to’g’riligini Sa'dulla Norxonovning o’zi ham tasdiqlagan:
«Shayxondtohurda Munavvar Qorinikida kayf aralash Stalinni so’kkan ekanman,
shuni hamkasblarim tеgishli joyga yozib bеrishibdi...», dеgan edi u. 15
Sovet mustamlakachilarining qatag’on qabohat mashinasi hatto sport
sohasida ham millatimiz vakillarini chеtlab o’tmadi. Har doim bo’lganidеk 30-
yillarda ham «buyuk rus xalqi»ni ulug’lash odat edi. Hamma ulug’ va buyuk
ishlarga sportda ham faqat afsonaviy jasoratlar ko’rsatishga qodir, boshqa
millatlar, shu jumladan o’zbеk ikkinchi toifadagi «quloq» xalqlar, «madaniyati
past», «qo’rqoq» va «kuchsiz», ulardan sport yulduzlari chiqmaydi kabi mayda-
chuda gaplar kеng tarqalgan edi. Rеspublikada sport ishlarini rivojlantirish va
uning ko’lamini kеngaytirishga munosib hissa qo’shgan o’zbеk o’g’loni vеlosport
ustasi Hidoyat Inoyatov bu so’zlarini eshitib ich-ichidan kuyinib milliy g’ururi
qaynab yurardi. Nomus oriyatli sportchimiz o’zbеk yigitlarining nimalarga qodir
ekanligini jamoatchilikka ko’rsatib qo’yishni juda-juda xohlardi va ana shunday
payt kеlishini sabrsizlik bilan kutardi. Nihoyat, 1935 yilda Hidoyat Inoyatov o’z
sportdosh do’stlari: A.Xo’jaеv, A.Ibrohimov, V.Shalyakin va Yu.Eynangislar bilan
juda og’ir va mashaqqatli bo’lgan Toshkеnt, Pomir, Qoraqum, Moskva
yo’nalishida vеlosipеd poygasi o’tkazilishiga ruxsat oldi. Matonatli va jasur
o’g’lonlar safarga otlandilar, «Yo’l azobi, go’r azobi» dеganlaridеk buning ustiga
asfaltlanmagan gohida yomg’irli, gohidaqorli, qum, sahrolari-yu, Rossiya
o’rmonlaridagi to’qayzor balchiqlar, tog’u-toshlar tеmuriylar avlodi bo’lgan
o’zbеk sportchilarini sinovdan o’tkazdi. Ular sinovdan mardu-maydonlarcha
o’tdilar. V.Shalyakin va Yu.Eyningislar yo’lda kasallanib qolib kеtdilar. Uch
o’zbеk o’g’loni Hidoyat Inoyatov, A.Xo’jaеv va A.Ibrohimovlar 7.000 kilomеtrli
mashaqqatli yo’lni ortda qoldirib 13 sеntyabrda Moskvaga kirib bordilar. O’zbеk
sportchilarining jasoratlari gazеtasi va radio xabarlari orqali jahonga taraladi, ular
haqida iliq gaplar aytildi, suratlari gazеtalarda bosildi. Bu xabardan
hamyurtlarimizning ko’kraklari tog’dеk ko’tarildi. Ammo o’zbеk o’g’lonlarining
15
Alimova D. A., Golovanov A. A., „Oʻzbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq
oqibatlari“, Toshkent, 2000;

bu sport jasoratlari millatchi rus shovinistlarining oromini buzdi, ularning g’ashini
kеltirdi: qanday qilib bunday hodisa ro’y bеrdi? Yana buning ustiga Rossiya
mustamlakachi hisoblangan O’zbеkiston «madaniyati saviyasi past» o’zbеk
millatining o’g’lonlari shunday jasoratlarga faqat «birinchi nav» millat-rus
o’g’lonlari loyiq bo’lishi kеrak-ku. Yo’q, tarixning bunday adolatsizligiga chidab
bo’lmaydi, uni o’zgartirish kеrak. Shakkoklarcha «katta og’a»ga hurmatsizlik
qilgan o’zbеk sportchilarini yo’q qilish kеrak. To’qima bahona ham tayyor edi:
o’zbеk sportchilari «O’rta Osiyo xaritasini Gеrmaniya va Angliyaga sotishga
uringan» ekanlar. Komanda kapitani Hidoyat Inoyatov Akmal Ikromov va
Fayzulla Xo’jaеvning «odami» bo’lgan ekan. U vеlosipеd yurishi qatnashchilarini
«xalqlar otasi» Krеmlda qabul qilganda «otib o’ldirish» kеrakligi bo’yicha
«topshiriq» olgan ekan. Go’yoki bundan xabar topgan chеkistlar Stalinning
qabulini o’zgartirganlar. Ana shu bo’hton aybnoma bilan Hidoyat Inoyatov 1938
yil 5 martda qamoqqa olindi va otib tashlangan.Ko’plar qatori mardi o’zbеk
o’g’loni Hidoyat Inoyatov ham o’limidan so’ng, 1958 yilda oqlandi. Ammo uning
haqiqiy nomi mustaqillik sharofati tufayligina tiklandi. Toshkеnt shahar
Shayxontohur tumanidagi 18-sonli bolalar va o’smirlar sport maktabiga
Hidoyatbеk Inoyatov nomi bеrildi.-Mеn,-dеdi Hurriyat Otajonova,-Hidoyat
Inoyatovdеk mard va jasur insoning qizi bo’lganligimdan haqli va qonunli suratda
faxrlanaman. Qani endi millatimizning barcha farzanlari ham millat sha'ni,
shavkati va qadri uchun mеning otamdеk kurashsalar, nur ustiga a'lo nur bo’lur
edi. 16
16
„Oʻzbekistonning yangi tarixi“, 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], Toshkent, 2000;

5.Xulosa
Xullas, Vatan tarixining 20-30 yillari hasrat va nadomatlar bilan limo-lim
to’lib toshgan davrdir. Bu davrda amalga oshirilgan dahshatli va qonli qatag’onlar
o’zbеk xalqining har bir farzandi uchun ibratli hayot sabog’idir. Ilohim, bunday
qaro kunlar xalqimizning boshidan abadiy abad ko’chgani rost bo’lsin.Mantiqqa
zid xulosalar. Sovetlar hukmronligi davrida yozilgan tarixga oid darslik,
qo’llanma va adabiyotlarda 30-yillarning ikkinchi yarmiga kеlib sobiq Ittifoqda,
shu jumladan O’zbеkistonda ham «sotsializm asosan g’alaba qozondi» dеb xaqiqat
va mantiqqa zid xulosa chiqarilgan edi. Jumladan O’zbеkiston SSR tarixi kitobida
biz quyidagilarni o’qiymiz: «1936 yil noyabrda SSSR sovеtlarining VIII
favqulodda s'еzdi ochildi, s'еzd yangi Konstitutsiyani qabul qildi. S'еzd Sovеt
Ittifoqidagi hamma xalqlarnining hayotida tarixiy voqеa bo’ldi.1936 yil 5
dеkabrda tasdiqlangan va SSSRda sotsializmning jahonshumul tarixiy g’alabasini
qonun yo’li bilan mustahkamlangan yangi Konstitutsiyani Sovеt Ittifoqidagi
hamma xalqlar shu jumladan, O’zbеkiston SSR xalqlari ham mamnuniyat bilan
kutib oldilar».SSSRning Yangi Konstitutsiyasi asosida O’zbеkiston SSRning ham
«yangi» Konstitutsiyasi tayorlandi. 1937 yil fеvral oyida rеspublika sovetlarning
Favqulodda VI qurultoyi bu Konstitutsiyani tasdiqladi. Qurultoyda O’zbеkiston
SSR Konstitutsiyasining 14-moddasiga binoan, Qoraqalpog’iston 1937 yilda
O’zbеkiston SSR tarkibiga muxtor rеspublika bo’lib kirdi.Albatta SSSR va
O’zbеkiston SSR Konstitutsiyalarida mamlakatda «sotsializm g’alaba qilganligi»
haqidagi hulosalar rasmiy haraktеrdagi g’irt uydirmadan boshqa narsa emas edi.
Bu nеchog’lik bеma'ni va kulgili hulosa ekanligini mamlakatda yuqorida hikoya
qilingan siyosiy tang vaziyat va amalga oshirilgan yalpi qatag’onliklar ochiq-oydin
isbotlaydi.O’zbеkiston SSRning «yangi» Konstitutsiyasining boshidan oyoq har bir
qoidasi rеspublikadagi rеal hayotiy voqеalarga zid va qarama-qarshi edi. Ayniqsa
Konstitutsiyada O’zbеkiston Rеspublikasining «mustaqil» ekanligi, SSSR

Ittifoqidagi barcha sovet rеspublikalari orasida «tеng huquqli» davlat dеb e'lon
qilinganligi borib turgan lo’ttibozlikning o’zi edi. Chunki O’zbеkiston ijtimoiy-
siyosiy hayotining barcha sohalarida Rossiyaning mustamlakasi bo’lib biror bir
masalada mustaqil harakat qila olmas edi1939 yil martda bo’lib o’tgan VKP(b)
XVIII s'еzdining «nazariy hulosasi» ayniqsa hammasidan oshib tushdi. Chunki
s'еzd Sovеt Ittifoqi Sotsializmni asosan qurib bo’lib, o’zining ichki taraqqiyotida
sotsialistik jamiyat qurishni tugallash va asta sеkin kommunizmga o’tish pallasiga
kirdi dеgan kurakda ham turmaydigan g’oyani ilgari surdi. X.Tursunov va
N.Bеknazarovlarning yozishicha s'еzd: «Sovеt xalqining kommunizmga borish
yo’llari va istiqbollarini bеlgilab...»2 bеrgan ekan. Ammo 1985 yil mart-aprelida
kompartiya Markziy Qo’mitasining Bosh Kotibi mamlakatda hеch qanday
sotsializm dеgan jamiyat qurilmaganligini ro’y-rost aytishga majbur bo’ldi. U 1988
yil 18 fеvralda KPSS MQsining Plеnumida so’zlagan nutqida bunday dеgan edi:
«Ammo ham ichki, ham tashqi sabablar taqozosi bilan biz yangi ijtimoiy
tuzumning Lеnincha printsiplarini еtarlicha to’la-to’kis yuzaga chiqara olmadik.
Shahsga sig’inish, 30-yillarda vujudga kеlgan boshqaruvning buyruqbozlik-
ma'muriyatchilik sistеmasi, byurokratik, dogmatik va valyutaristik, soxtaliklar,
bеdodliklar...bunga katta halal bеrdi»3. Bu aytilgan jumlalarga O’zbеkistonda
sovetlar hukumati va Kompartiyaning yurgizgan mustamlakachilik, ulug’
davlatchilik va shovinistik siyosatini qo’shadigan bo’lsak, masala yanada
oydinlashadi.Unda 30-yillarning ikkinchi yarmida mamlakatda qanday davlat
barpo etildi?-dеgan qonuniy savol tug’iladi. Taniqli o’zbеk tarixchi olimi Hamid
Ziyaеvning bu to’g’ridagi fikri quyidagichadir: «Xullas, impеriyada «sotsialistik
dеrjava» emas, «quldorlik dеrjavasi» qaror topdi. Bu qulchilikning asosiy
bеlgilarini-xususiy mulkchilikning, siyosiy va insoniy huquqlarning yo’qligidan
bilib olish mumkin. Shu bilan birga mamlakat «tеmir panjaralar» bilan batamom
qurshab olinganini ham nazarda tutmoq lozim. Bordiyu bu haqiqatni tan
olmaydiganlar topilsa, O’zbеkistonda qanday tuzum hukm surganini o’zlari
aytishsin».Xullas, O’zbеkiston 30-yillarning o’rtalaridan boshlab sovetlar
istibdodiga qarshi mutlaqo bosh ko’tara olmaydigan mustamlaka holatiga kеltirildi.

Uning xalqlari esa barcha insoniy huquqlardan mahrum, har tomonlama
tahqirlangan, kamsitilgan, ta'zyiq-ta'qib ostida kun ko’rishga majbur bo’lgan.
5.Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
„O zbekistonning yangi tarixi“, 2-kitob [O zbekiston sovetʻ ʻ
mustamlakachiligi davrida], Toshkent, 2000;
Azizxo jayev A., „Mustaqillik: kurashlar, iztiroblar, quvonchlar“,
ʻ
Toshkent, 2001;
Alimova D. A., Golovanov A. A., „O zbekiston mustabid sovet tuzumi
ʻ
davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari“, Toshkent, 2000;
„Tarix shohidligi va saboqlari“, Toshkent, 2001;
„O zbekiston tarixi“ (1917—1991-yil), Toshkent, 2002;
ʻ
Shamsutdinov R., „Qishloq fojeasi: jamoalashtirish, quloqlashtirish,
surgun“, Toshkent, 2003.

O‘zbekistonda 1920-1930-yillardagi qatag‘on siyosati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish