O‘zbekistonda demokratik, fuqarolik jamiyati asoslarining shakllanishi, amalga oshirilgan siyosiy islohotlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	38.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda demokratik, fuqarolik jamiyati asoslarining shakllanishi, amalga oshirilgan siyosiy islohotlar

Купить

Mavzu; O‘zbekistonda demokratik, fuqarolik jamiyati asoslarining
shakllanishi, amalga oshirilgan siyosiy islohotlar
Reja:
1. O’zbekistonda huquqiy demokratik davlat qurilishi
2. Mustaqillik yillarida huquqiy demokratik fuqarolik jamiyati
qurishning asosiy xususiyatlari
3. O’zbekistonda inson huquqlari va erkinliklari kafolatining yaratilishi
4. O’zbekistonda fuqarolik jamiyati rivojlanishining asosiy bosqichlari
va istiqbollari

Tayanch so’z va iboralar: fuqarolik jamiyati tushunchasi, modernizatsiya,
demokratik davlat, xususiy mulk, oila, davlat tuzumi, huquq, madaniyat, ta’lim,
qonunlar.
O’zbekiston yangi jamiyat qurishda adolat va haqiqat g’oyasiga
asoslanmoqda. Respublikamizda odamlar o’z qobiliyati va ehtiyojlarini to’la
namoyon qilish va amalga oshirishlari uchun zarur bo’lgan dastlabki teng
imkoniyatlarni, shu jarayonni vujudga keltiradigan huquqiy mexanizmni yaratishga
katta e`tibor berildi. Negaki, busiz adolatli jamiyat qurib bo’lmaydi.
O’zbekiston yangi jamiyat qurishda adolat va haqiqat g’oyasiga
asoslanmoqda. Respublikamizda odamlar o’z qobiliyati va ehtiyojlarini to’la
namoyon qilish va amalga oshirishlari uchun zarur bo’lgan dastlabki teng
imkoniyatlarni, shu jarayonni vujudga keltiradigan huquqiy mexanizmni yaratishga
katta e`tibor berildi. Negaki, busiz adolatli jamiyat qurib bo’lmaydi. Ana shunday
imkoniyatlar yaratilgandan keyingina, har bir insonning taqdiri, turmushi,
jamiyatdagi o’rni uning o’ziga, salohiyatiga mehnat qilish istagi, oqil-u
uddaburonligiga bog’liq bo’ladi.
1993- yil 2- sentabrda «Fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari
to’g’risida» O’zbekiston Respublikasining Qonuni qabul qilindi. Unga binoan,
qishloq, posyo’lka (shaharcha)larda davlat hokimiyati vakillik organlari - qishloq,
posyo’lka sovetlari tuzilmaydigan bo’ldi, ularning o’rniga o’zini o’zi boshqarish
organlari - mahalla qo’mitalari tuzildi. Shunday qilib, fuqarolarning o’zini o’zi
boshqarish organlari mahalliy hokimiyat tizimidan ajratildi. Biroq ular bir-biridan
mutlaqo ajratilgan holda faoliyat ko’rsatmaydi, ularning bog’liq tomonlari mavjud.
Ular o’rtasidagi munosabatlarning huquqiy asoslari „Mahalliy davlat hokimiyati
to’g’risida» gi qonunda belgilab qo’yilgan. Har ikkalasi ham mahalliy ahamiyatga
molik masalalarni hal qiladi. Xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar kengashlari
fuqarolarning o’zini o’zi boshqarishni rivojlantirishga ko’maklashadi, o’zini o’zi
boshqarish organlari faoliyatini yo’naltirib turadi.
Bugungi kunda fuqarolik jamiyatining barcha muhim jihatlarini qamrab
oluvchi, uning ham institutsional, ham funksional yo’nalishlarini ifodalovchi ilmiy

modelni yaratish vazifasi turibdi. Mohiyat jihatidan «fuqarolik jamiyati» iborasi
ilmiy adabiyotlarda o’ziga xos alohida mazmun-mano kasb etib, jamiyatning
ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, huquqiy va manaviy jihatdan yuqori darajada kamol
topganligini, mukammallikka erishganligini anglatadi.
Fuqarolik jamiyatida erkinlik, qonun oldida barchaning tengligi, ijtimoiy
adolatning ta ` minlanishi, hamma fuqarolarning ijodiy salohiyati va istedodining
bevosita ro’yobga chiqarilishiga imkoniyat yaratiladi. Fuqarolik jamiyati huquq va
adolat mezonlari bilan o’lchanadi. Jamiyatning «fuqarolik» sifati bilan
tavsiflanishida boy mazmun va teran mano bor. «Fuqarolik» (erkin inson) degan
sifat belgisida yuqori taraqqiy topgan, komillikning cho’qqisiga erishgan
jamiyatning mohiyati aks etadi. Muayyan davlatga mansub bo’lgan fuqarolar
yashaydigan mamlakat hali fuqarolik jamiyati, erkin va komil insonlar jamoasi
mavjudligini anglatmaydi. Xuddi shuningdek, malum huquqiy tizim mavjud
bo’lgan, huquqiy hujjatlar majmui amal qilayotgan har qanday davlat «huquqiy
davlat» deb etirof etilavermaydi .
Insoniyatning keyingi asrlardagi taraqqiyoti zamirida to’plangan ilmiy nazariy
talqinlar asosida fuqarolik jamiyati deganda, birinchi navbatda, davlatdan xoli
bo’lgan mulkiy, bozor tartiblari, oilaviy, axloqiy-ma`naviy munosabatlar sohasi
tushuniladigan bo’ldi. Shu manoda, marifiy, xususiy, g’ayrirasmiy, nosiyosiy
hayot sohasi majmui tarzida talqin etiladigan fuqarolik jamiyati tovar ishlab
chiqaruvchilar va istemolchilarning davlat nazorat qilmaydigan manfaatlarini
amalga oshirish olami sifatida tariflanadi. Masalan, Gegelning tabiriga ko’ra,
fuqarolik jamiyati–bu eng avvalo, xususiy mulkka asoslangan manfaat (ehtiyoj) lar
tizimi, shuningdek din, oila, tabaqalar, davlat tuzumi, huquq, axloq, burch,
madaniyat, ta’lim, qonunlar va subekt (inson) larning ulardan kelib chiquvchi
o’zaro uzviy yuridik aloqalari majmuidir. Insonlar tabiiy, «nomadaniy» holatdan
«fuqarolik jamiyatiga o’tishlari lozim, zero aynan shu jamiyatda huquqiy
munosabatlar asl voqelikka aylanadi» . Gegel bu jamiyatni burjuacha ishlab
chiqarish munosabatlari majmui sifatida tushungan, shu bilan birga, uning ikki
asosiy prinsipini alohida ajratib ko’rsatgan:

Fuqarolik jamiyatining davlatdan mustaqilligi, avtonomligi uning o’zini o’zi
boshqarish qobiliyatiga egaligi bilan izohlanadi. Bu jamiyatda o’zini o’zi
boshqarish jabhasi bilan davlat boshqaruvi jabhasi mavjud bo’lib, ular biri-biriga
zid emas, aksincha, bir-birini to’ldiruvchi tizimlar hisoblanadi. Ijtimoiy o’zini o’zi
boshqarish ustun mavqega ega bo’lib, jamiyatning o’zi davlat boshqaruvini joriy
etadi, davlat apparatini shakllantiradi va, nihoyat, ijtimoiy hayotga davlat
aralashuvining ko’lami va chegarasini belgilaydi (V. A. Chetvernin) .
Fuqarolik jamiyatidagi o’zini o’zi boshqarishning asosiy mexanizm (murvat)
lari:–erkin bozor (iqtisodiy mexanizm); siyosiy erkinlik va demokratiya (siyosiy
mexanizm); manaviy-axloqiy soha (manaviy-ruhiy mexanizm; jamiyatdagi
nizolarni odil sudlov vositasida hal etish (sud-huquqiy mexanizm)dan iborat bo’lib,
ularda jamiyat azolarining rasman tengligi prinsipi namoyon bo’ladi.
Yuqoridagi tahlillar asosida «fuqarolik jamiyati» tushunchasini yana-da
aniqlashtirishga urinib ko’rish mumkin. Yani: fuqarolik jamiyati – insonlarning
shunday birligidirki, u jamiyat hayotining iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va manaviy
sohalarida asosiy (birlamchi) nodavlat tuzilmalarni ixtiyoriy vujudga keltiradigan,
shuningdek nodavlat munosabatlarning majmui va erkin insonlar, tashkilotlar va
fuqarolar uyushmalari faoliyat yuritib, namoyon bo’ladigan sohadir. Maxsus
adabiyotlardan birida quyidagi tarifni ham uchratish mumkin: «Fuqarolik jamiyati
o’z faoliyatida davlatdan, uning idora va muassasalaridan xoli bo’lgan xususiy
shaxslar, guruhlar va institutlarning tizimi... Fuqarolik jamiyatini mam¬lakatdagi
davlat-hokimiyat tuzilmalari doirasiga kirmaydigan nosiyosiy ijtimoiy
munosabatlar yig’indisi sifatida tariflash mumkin»
Fuqarolik jamiyatining qaror topishi va zohir bo’lishining quyidagi umumiy
g’oya va prinsiplarini takidlash joiz: 1) iqtisodiy erkinlik, turli mulk shakllari va
bozor munosabatlarining mavjudligi; 2) inson va fuqarolarning tabiiy huquqlarini
so’zsiz tan olish va muhofaza etish; 3) davlat hokimiyatining legitimligi va
demokratikligi, yani huquqiy davlatning mavjudligi; 4) barchaning qonun va odil
sudlov oldida tengligi, shaxsning yuridik jihatdan muhofazalanganligi; 5) siyosiy
va mafkuraviy plyuralizm, legal muxolifatning mavjudligi; 6) so’z va matbuot

erkinligi, ommaviy axborot vositalarining mustaqilligi; 7) davlatning fuqarolar
xususiy hayotiga aralashmasligi, davlat bilan fuqarolarning o’zaro burch va
masuliyat (javobgarlik) orqali bog’liqligi; 8) ijtimoiy hamkorlik va milliy
totuvlikning taminlanganligi; 9) insonlarning munosib hayot kechirishini
taminlovchi samarali ijtimoiy siyosat amalga oshirilishi .
Huquqiy davlat qurish doktrinasida davlat hokimiyati tizimi qonun
chiqaruvchi, ijro va sud hokimiyatiga bo’linishi muhim o’rin tutadi. Ushbu
qarashning genezisi, zamonaviy muammolari haqida juda ko’p falsafiy, siyosiy va
huquqiy adabiyotlar chop etilgan.
Fuqarolik jamiyati qurish jarayonida demokratik huquqiy davlat ijtimoiy
tashkilotlar darajasiga tushib qolishi mumkin emas, ammo uning boshqaruv
funksiyalarida, vakolatlarini mahalliy va fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish
organlariga o’tkazishida muayyan o’zgarishlar bo’lishi tabiiydir. Demak, fuqarolik
jamiyati institutlari faqat nodavlat, jamoat tashkilotlari, birlashmalaridan iborat,
ular davlatdan chekkada, hatto unga qarshi turadi deb qarash noto’g’ridir.
Huquqning umumiy ijtimoiy meyorga aylanishini, qonun ustuvorligini
tamin¬lashni davlat ishtirokisiz tasavvur qilib bo’lmaydi.
O’zbekistonda huquqiy davlat qurish doktrinasi mamlakatimiz
Konstitutsiyasidagi inson, uning hayoti, erkinligi, shani, qadr-qimmati va boshqa
daxlsiz huquqlari oliy qadriyatdir (13-modda), davlat inson va jamiyat
farovonligini taminlash, ijtimoiy adolat va qonuniylikni qaror toptirishga (14-
modda) xizmat qiladi degan fundamental tamoyillarga tayanadi. Ular qatoriga
insonning ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarda erkin qatnashishi, mulkka egalik
huquqi (36-modda) ham kiradi.
Shaxs bilan davlat o’rtasidagi bog’liqlik, munosabatlar fuqarolarning umumiy
yoki konstitutsiyaviy holati; maxsus yoki mavqei bilan bog’liq holati; lavozimi
bilan bog’liq holati; tasodifiy vaziyatlarda ishlovchi shaxslar holati kabi huquqiy
holatlari orqali qaror topadi. Ayrim tadqiqotchilar ular qatoriga shaxsning davlatga
mansubligi, yani shu davlatning fuqarosi bo’lishi yoki bo’lmasligini ham kiritadi.
Albatta, shaxsning qaysi davlat fuqarosi ekani huquqiy holat uchun muhimdir.

Ammo milliy huquqni shakllantirishda xalqaro meyorlarga tayanish huquqiy
taraqqiyotning yetakchi ananasi bo’layotgan ekan, u yuqoridagi huquqiy holatlarga
tasir etmay qolmaydi. U, avvalo, shaxs huquqiy holatining kengayishida aks etadi.
Bunga huquqiy davlatning yo’l yomonligi sababli haydovchilar oldidagi yoki
sanitariya-epidemiologiya xizmatining talab darajasida emasligi sababli zarar
ko’rgan fuqarolar oldidagi javobgarligi haqida qonunlar qabul qilinishi misol
bo’lishi mumkin. Hatto ilmiy adabiyotlarda davlatning fuqaro oldida javobgarligi
haqida maxsus qonun qabul qilish zarurligi takidlanmoqda. Demak, shaxsning
huquqiy holati, erkinliklari, davlat bilan munosabatlari huquqiy davlatda
kengayadi. Bu esa, o’z navbatida, davlatning shaxs erkinliklarini taminlashdagi
o’rni va ahamiyati oshishidan dalolat beradi.
Shaxs huquqiy holatining, erkinliklarining kengayishi davlat funksiyalarining
qisqarishi hisobiga sodir bo’lmaydi. Fuqarolik jamiyatini rivojlantirish aslo
davlatni zaiflashtirish yoki uni o’z funksiyalarini bajarishdan chetlashtirish
hisobiga amalga oshirilmasligi kerak. Aksincha, davlat hokimiyat organlarini
qonuniylik va huquqiy tartibni jamoatchilik obro’siga tayangan holda har
tomonlama mustahkamlashi zarur.
Huquqiy davlat fuqarolik jamiyati shaklidir va davlat huquqiy bo’lnshi uchun
kuchli, hayot kechirib keta oladigan, erksevar, har qanday antidemokratik avtoritar
tajivuzlarga qarshilik ko’rsata oladigan jamiyat bo’lish« kerak. Buning o’chun esa
avvalo Davlat hokimiyatini demokratiya, o’znni o’zi boshqarish va xalqning to’la
Hokimligi prinsiplari asosida qayta tashkil etish zarur. Huquqiy davlatga borish
yo’lida, avvalo jamiyatga mamuriy buyruqbozlik bilan rahbarlik qilishni,
byurokratizmni, saylab qo’yiladigan organlar ustidan ijro etuvchi organlar
hukmronligini, shaxsning, jamoalarning siyoeiy jihatdan o’z-o’zini ifodalash
shakllarining rivojlanmaganligani yengib o’tish, odamlarning davlatga bo’lgan
munosabatlarini (unga doimo zo’ravonlik, majburlash apparati deb qarab kelingan
edi) qayta ko’rib chiqish zarur.
Jamiyatning huquqiy ongi va huquqiy madaniyati huquqiy davlatning muhim
omili.va shartidir. Ammo tuban siyosiy-huquqiy savodlilik va chalasavodlilik,

hatto savodsizliq, rasmiy nuqtai nazarga qarab ish ko’rish, rasmiy so’z bilan
haqiqiy ahvol o’rtasidagi farqqa odatlanish xos bo’lgan, mamuriy-buyruqbozlikka
asoslangan davlat huquqiy ongi va huquqiy madaniyatidan farq qilib, huquqiy
davlat madaniyati va Huquqiy ongi uchun: yuqori siyosiy va huquqiy savodxonlik
hamda faollik zo’ravonlik va huquq buzilishlariga qarshi tura olish qobiliyati va
bunga tayyorlik xos bo’ladi.
Fuqarolik jamiyati - bu shunday jamiyatki, unda kishilar o’zaro bog’liqdirlar
hamda bir-birlari va davlat bilan mustaqil ravishda munosabatda bo’ladilar.
Bunday jamiyatda ijtimoiy, manaviy va madaniy hayotni taminlash, uni
rivojlantirib, avloddan-avlodga yetkazish davlat bilan jamoat birlashmalarining,
shaxs bilan jamoaning munosabatlarini malum darajada mustaqil ravishda olib
borish orqali amalga oshiriladi. Bunday jamiyatda shaxs ijtimoiy munosabatlarda
o’zining shaxsiy xususiyatlarini yo’qotmasdan ishtirok etadi, har bir shaxs o’zligini
namoyon qilib, faoliyatining shakl va turlarini erkin tanlaydi.
Mustaqil demokratik yo’ldan dadil odimlayotgan O’zbekistonning eng ulug’
maqsadi, avvalo, xalqimiz manfaatlari ko’zlangan islohotlarni amalga oshirishga
qaratilgani bilan etiborlidir. Bu jihatlar Konstitutsiyamizda ham mustahkamlab
qo’yilgan. Jumladan, Bosh Qomusimizning II bob 13 moddasida «O’zbekiston
Respublikasida demokratiya umuminsoniy printsiplarga asoslanadi, ularga ko’ra
inson, uning hayoti, erkinligi, shani, qadr-qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari oliy
qadriyat hisoblanadi.
Bugungi kunda mamlakatimizda qo’lga kiritilayotgan yutuqlar, olamshumul
va tarixiy o’zgarishlarni tahlil etar ekanmiz, mustaqillikning ilk kunlaridan boshlab
O’zbekiston o’z taraqqiyot yo’lini naqadar to’g’ri tanlaganligiga yana bir bora
ishonch hosil qilamiz. Islohotlar izchil, tizimli va bosqichma-bosqich olib
borilayotganligi, har bir o’zgarish aniq maqsadni ko’zlagan holda, mukammal
ishlangan konsepsiya va dasturlar asosida amalga oshirilayotganligi o’z samara va
natijalarini bermoqda. Istiqlol yillarida mamlakatimizning sud-huquq tizimi tubdan
yangilandi. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlarning bosh maqsadi
demokratik huquqiy davlat qurish va fuqarolik jamiyatini barpo etishdan iborat.

Ushbu asosiy maqsaddan kelib chiqib, sud-huquq tizimidagi islohotlar
insonlarning shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy huquq hamda erkinliklarini
himoya qilinishini taminlashga va kafolatlashga xizmat qiladi. Bu
Konstitutsiyamizning 44-moddasida «Har bir shaxsga o’z huquq va erkinliklarini
sud orqali himoya qilish, davlat organlari, mansabdor shaxslar, jamoat
birlashmalarining g’ayriqonuniy xatti-harakatlari ustidan sudga shikoyat qilish
huquqi kafolatlanishi» mustahkamlangan.
Respublikamizda sud-huquq islohotlarining konstitutsiyaviy asosi
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 11-moddasida «O’zbekiston
Respublikasi davlat hokimiyatining tizimi hokimiyatning qonun chiqaruvchi, ijro
etuvchi va sud hokimiyatiga bo’lininshi prinsipiga asoslanishi» belgilangan.
Shuningdek, Konstitutsiyaning 106-moddasida sud hokimiyati qonun chiqaruvchi
va ijro hokimiyatilaridan, siyosiy partiyalardan, boshqa jamoat birlashmalaridan
mustaqil holda ish yuritishi, 107-moddasida odil sudlovni amalga oshiruvchi
O’zbekiston Respublikasining sud tizimi belgilangan. Bu konstitutsiyaviy asoslar
insonlarning sud idoralariga bo’lgan ishonchini orttirib, o’z navbatida, sudya va
sud xodimlarida o’zlariga yuklatilgan vazifalarni sidqidildan bajarish, ularga
masuliyat bilan yondoshish hissini kuchaytiradi. Zero, davlat va jamiyatning
obro’si sud organlari va sudyalarning qonun normalariga qanchalik rioya qilishiga,
ular qabul qilgan qarorlarning adolat meyorlariga nechog’lik mos kelishiga
bevosita bog’liqdir.
Jahon tajribasini hisobga olgan holda ilk bor mamlakatimizda
Konstitutsiyaviy sud tasis etildi. Bozor iqtisodiyotining rivojlanish sharoitida
xo’jalik munosabatlarida qonunchilikni taminlashda muhim rol o’ynayotgan
xo’jalik sudlari tizimi yaratildi. Sudlarning ixtisoslashuvi, yani fuqarolik ishlari
bo’yicha va jinoyat ishlari bo’yicha sudlarning tashkil etilishi bilan fuqarolarning
huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilishning huquqiy doirasi yanada
kengayganligi bu yo’nalishdagi o’zgarishlarning asosiy omillaridan biri bo’ldi
desak, aslo mubolag’a bo’lmaydi. Shuningdek, 2000 yilda yangi tahrirdagi «Sudlar
to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonunining qabul qilinishi sud tizimini

isloh qilishda muhim bosqich bo’ldi. Sud ishlarini apellyatsiya, kassatsiya va
nazorat tartibida ko’rib chiqish institutlari joriy etildi, tergov-surishtiruv va
kishilarni hibsda saqlash muddatlari sezilarli darajada qisqartirildi hamda ishlarni
sudlarda ko’rib chiqishning qatiy muddatlari belgilandi.
Mustaqillikni qo’lga kiritgandan so’ng sudlar yildan-yilga hokimiyatning
to’laqonli mustaqil tarmog’i sifatida o’z o’rniga ega bo’lib bormoqda. Sudlar
faoliyatiga noqonuniy aralashuvlarni bartaraf etish hamda ularning faqat qonunga
bo’ysunishini taminlash maqsadida mamlakatimizda bir qator ishlar amalga
oshirilmoqda. Sudlarning jinoyat, fuqarolik va xo’jalik ishlari bo’yicha
ixtisoslashuvi ayniqsa, mamlakat hayotida yuzaga kelayotgan iqtisodiy nizolarni
chuqurroq o’rganib, ularni maqbul muddatarda adolatli qarorlar qabul qilish yo’li
bilan hal etish imkoniyatini tug’dirdi.Yangi tahrirdagi «Sudlar to’g’risida»gi
Qonun sud-huquq tizimini isloh qilishda muhim bosqich bo’lib, jamiyatni
harakatga keltiruvchi huquqiy munosabatlarni tartibga solish, har qanday
ko’rinishdagi huquqbuzarliklarning oldini olish, jazoning muqarrarligini taminlash,
fuqarolarning huquqiy ongi, tafakkuri va madaniyatini zamon talablariga muvofiq
tarzda shakllantirish, huquqiy himoya qilish ishlarini rivojlangan davlatlar
darajasiga yetkazish uchun qonuniy asos yaratdi.Ushbu Qonunning 2-moddasida
O’zbekiston Respublikasida sud O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va
boshqa qonunlarida, inson huquqlari to’g’risidagi halqaro hujjatlarda elon qilingan
fuqarolarning huquq va erkinliklarini, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning
huquqlari hamda qonun bilan qo’riqlanadigan manfaatlarini sud yo’li bilan himoya
qilish belgilangan. Sudlarning faoliyati qonun ustuvorligini, ijtimoiy adolatni,
fuqarolar tinchligi va totuvligini taminlashga qaratilgandir.
Sud-huquq tizimini liberallashtirish, uning amalda mustaqilligiga erishish
hamda bu sohada qonun ustuvorligini taminlashda o’z kasbini vijdonan qadrlay
oladigan, har tomonlama yetuk professional sudya kadrlarsiz tasavvur etib
bo’lmaydi. Shunga asosan sud sohasida kadrlarni tanlash va tasdiqlashning ham
samarali demokratik huquqiy mexanizmi yaratildi. 2016 yil 21 oktabrda qabul
qilingan O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Sud-huquq tizimini yanada

isloh qilish, fuqarolar huquqlari va erkinliklarini ishonchli himoyalash kafolatlarini
kuchaytirish boyicha chora-tadbirlar to’g’risida»gi PF-4850-sonli farmoni bilan
sud-huquq sohasidagi davlat siyosatining sifat jihatdan yangi darajaga ko’tarildi.
Ushbu farmonda uchta asosiy ustuvorlik ajratib korsatiladi: sud hokimiyatining
haqiqiy mustaqilligi; fuqarolar huquqlari va erkinliklarini ishonchli himoyalash
kafolatlarini kuchaytirish; va odil sudlovni amalga oshirish darajasini kuchaytirish.
Sud hokimiyatining haqiqiy mustaqilligini taminlash, kasb obro-etiborini oshirish,
yuqori malakali va samarali faoliyat yuritadigan sud korpusini tashkil qilish
maqsadida birinchi marta sudyalarning vakolat muddatlari qayta korib chiqildi.
Xususan, sudyalarni dastlabki besh yillik va navbatdagi on yillik muddatlarga
tayinlash (saylash), kelgusida esa lavozimni muddatsiz davr mobaynida egallash
nazarda tutiladigan tartib joriy qilindi.
Shu bilan birga, farmon orqali 2017 yil 1 apreldan jinoiy, jinoiy-prosessual,
fuqarolik prosessual va boshqa qonun hujjatlariga inson huquqlari va erkinliklari
ustuvorligini taminlash, sudda ishlarning adolatli va oz vaqtida korib chiqilishi va
jazoning insonparvarligi kafolatlarini kuchaytirish hisobga olingan holda odil
sudlovni amalga oshirish samaradorligini kuchaytirishga qaratilgan bir qator
o`zgartirishlar kiritildi. Bundan tashqari, mamlakatda amalga oshirilayotgan
islohotlar qonuniyligini va samarali realizasiya qilinishini taminlashda davlat
organlari yuridik xizmatlari rolini oshirish maqsadida, ularning faoliyatini yanada
takomillashtirish boyicha muayyan chora-tadbirlar nazarda tutilmoqda.
Belgilangan ustuvorliklarni hayotga tatbiq qilish va amaliyotda realizatsiya
qilish uchun mazkur farmon bilan sud-huquqiy tizimini rivojlantirishning 8 ta eng
ustuvor sohasi boyicha 45 ta muayyan chora-tadbirlar realizatsiya qilinishini
nazarda tutadigan kompleks chora-tadbirlar tasdiqlandi. Farmonni realizatsiya
qilish doirasida O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga, Jinoiy, Jinoiy-
protsessual, Fuqarolik protsessual, Xojalik protsessual kodekslariga va bir qator
boshqa qonun hujjatlariga ozgartirishlar va qoshimchalar kiritiladi. Fuqarolar
huquqlari va erkinliklarini himoyalash tizimini takomillashtirish va kuchaytirish
maqsadida, umumiy e`tirof qilingan xalqaro standartlar asosida maxsus qonunlar,

shu jumladan «Jabrlanuvchilar, guvohlar va jinoiy jarayonning boshqa
ishtirokchilarini himoyalash to’g’risida», «Mediatsiya to’g’risida», «Mamuriy sud
ishlarini korib chiqish to’g’risida»gi va boshqa qonunlarni qabul qilish
rejalashtirilmoqda. O’zbekistonda qisqa tarixiy muddat ichida milliy davlatchilikni
shakllantirishning huquqiy asoslari yaratildi. Mamlakatimiz barcha rivojlangan
huquqiy davlatlardagi kabi uch hokimiyatga, yani qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi
va sud hokimiyatiga taqsimlandi. Xalq farovonligi yo’lida kuchli huquqiy
davlatdan fuqarolik jamiyati sari ildam qadam qo’yish maqsadida erkin bozor
munosabatlariga asoslangan kuchli iqtisodiyot barpo etildi. Inson huquqlari va
erkinliklarini muhofaza qilishning ta`sirli vositasini barpo etish, xalqaro
tashkilotlar va huquqni muhofaza qiluvchi organlar bilan hamkorlikni kengaytirish,
davlat muassasalari xodimlari va aholining inson huquqlari bo’yicha madaniyatini
oshirish maqsadida BMTning Inson huquqlari va boshqaruv tizimini
demokratiyalashni qo’llab-quvvatlash ga muvofiq, O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 1996 yil 31 oktyabrdagi Farmoni bilan Inson huquqlari bo’yicha
O’zbekiston Respublikasi Milliy markazi tuzildi. Farmonda Inson huquqlari
bo’yicha Milliy markazning maqsad va asosiy vazifalari aniq belgilab qo’yildi.
O’zbekistonda Inson huquqlari bo’yicha milliy institutlarning shakllanishi
mamlakatni isloh qilish va modernizatsiyalash jarayonlari doirasida davlat va
jamiyatning barcha sohalarida demokratik islohotlar o’tkazish amalga oshirildi.
2008 yil 1 maydagi «Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul
qilinganligining 60 yilligiga bag’ishlangan tadbirlar to’g’risida»gi Farmoni
O’zbekistonda Inson huquqlari bo’yicha milliy institutlarning huquqiy maqomini
mustahkamlash yo’lida yana bir muhim qadam bo’ldi, deyish mumkin.
Inson huquqlari bo’yicha milliy institutlar faoliyatini qo’llab-quvvatlash
to’g’risida qabul qilingan meyoriy hujjatlar, xalqaro standartlarga
muvofiqlashtirish maqsadlarida milliy institutlarning qonunchilik asoslarini
takomillashtirish O’zbekistonning demokratik o’zgarishlarga sodiqligini yana
bir karra namoyish qilmoqda.

2000-yildan bugungi kunga qadar bo’lgan davrni qamrab olgan bosqichda
mamlakatda faol demokratik yangilanish va modernizatsiyalash jarayonlari
kuzatildi. Ushbu bosqichning asosiy vazifasi qilib milliy davlatchilik asoslarini
mustahkamlashga qaratilgan kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyatiga
bosqichma-bosqich o’tish masalasi qo’yildi. Mamlakatning siyosiy va iqtisodiy
hayotida demokratlashtirish va liberallashtirish jarayonlari chuqurlashdi, inson haq
huquqlari va erkinliklarini himoya qiluvchi mustaqil sud tizimi mustahkamlandi,
fuqarolik jamiyati asoslari rivojlandi, fuqarolarning iqtisodiy va siyosiy faolligi
ortib bordi. Islom Karimov tomonidan mamlakatda fuqarolik jamiyatini
shakllantirish va demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish konsepsiyasi
ishlab chiqildi. Ushbu bosqich davlat hokimiyati va boshqaruvini yanada
demokratlashtirish, sud-huquq tizimi, axborotlashtirish sohasini isloh etish, so’z
erkinligini ta`minlash, saylov qonunchiligini takomillashtirish, iqtisodiyotni
liberallashtirishga qaratilgan demokratik bozor islohotlarini chuqurlashtirishga
qaratilganligi bilan xarakterlanadi.
2010-yil 12-noyabrda bo’lib o’tgan O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisidagi «Mamlakatimizda
demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini
rivojlantirish konsepsiyasi» mavzusida qilgan maruzasi amalga oshirilgan
islohotlarni sarhisob qilish hamda jamiyat va davlat hayotining barcha sohalarini
yanada rivojlantirish yo’nalishlarini belgilab olish nuqtayi nazaridan muhim
ahamiyatga ega bo’ldi. Ushbu Konsepsiyada mamlakatimizda fuqarolik jamiyati
va huquqiy davlat barpo etish borasida amalga oshirilgan ishlar mufassal tahlil
etilib, bu yo’nalishdagi demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va izchil
davom ettirish bo’yicha dolzarb vazifalar belgilab berildi.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2016-yil 28-dekabrdagi «Jismoniy va
yuridik shaxslarning murojaatlari bilan ishlash tizimini tubdan takomil lashtirishga
doir chora-tadbirlar to’g’risida»gi Farmoniga binoan Xalq qabulxonalari tashkil
etildi. Uning xodimlari esa O’zbekiston Respublikasi Prezidenti devonining
xodimlari hisoblanishi belgilab qo’yildi. 2017-yil dekabrda O’zbekiston

Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev O’zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi qabul qilinganining 25 yilligiga bag’ishlangan tantanali
marosimdagi maruzasida Xalq qabulxonalari negizida, Prezident huzurida alohida
tuzilma – Tezkor davlat xizmatlari agentligini tashkil etish g’oyasini ilgari surdi.
2017 yil 6 fevralda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan
«O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar
strategiyasi»ning qabul qilinishi mamlakatimizda fuqarolik jamiyatini
rivojlantirishning yangi bosqichi boshlandi. Davlat rahbari tomonidan ilgari
surilgan Harakatlar strategiyasida mamlakatimizni rivojlantirishning beshta
ustuvor yo’nalishi tarkibida fuqarolik jamiyatini rivojlantirishning mexanizmlari
belgilab berildi. Bu amalga oshirilayotgan islohotlar samaradorligini yanada
yuksaltirish, davlat va jamiyatni har tomonlama uyg’un va jadal taraqqiy ettirish
uchun sharoitlar yaratish, barcha sohalarni modernizatsiya qilish va
erkinlashtirishdek ezgu maqsadlarga xizmat qiladi. Zero, Harakatlar
strategiyasining birinchi yo’nalishida davlat va jamiyat qurilishi tizimini
takomillashtirish nazarda tutilganligi qonun ijodkorligi faoliyati sifatini tubdan
oshirish, davlat va jamiyat hayotida siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish, ular
o’rtasida sog’lom raqobat muhitini shakllantirish bilan chambarchas bog’liq. Bu
siyosiy partiyalarning aholini o’ylantirayotgan muammolarga samarali yechim
topish, hududlarni rivojlantirishda faol ishtirok etishiga mustahkam zamin yaratadi.
Bir yil davomida sinovdan o’tib, tobora takomillashtirilib borilgan ushbu
mexanizm dunyo hamjamiyatiga chinakam demokratiya yo’lidagi
muvaffaqiyatlarimizdan biri sifatida namoyish etildi. Prezident Shavkat
Mirziyoyev Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida
xalq hokimiyatini nomiga emas, balki amalda joriy qilish mexanizmlarini
mustahkamlashni global maqsad sifatida belgilab, mamlakatimizning barcha
hududida Prezidentning virtual va Xalq qabulxonalari tashkil etilganini hamda
hozirgi kungacha bir milliondan ortiq fuqarolarimiz bu qabulxonalar orqali
o’zlarining dolzarb muammolarini hal qilganini takidlab o’tdi.
Foydalanilgan adabiyotlar

7. Mirziyoev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo limizni qat iyat bilan davomʼ ʼ
ettirib, yangi bosqichga ko taramiz. T. 1. - Toshkent: O zbekiston.. 2017.
ʼ ʼ
8. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz
bilan birga quramiz. - Toshkent: O zbekiston. 2017.
ʼ
9. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson ma nfaatlarini
ʼ
ta minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. O zbekiston
ʼ ʼ
Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yiligiga bag ishlangan
ʼ
tantanali marosimidagi ma ruzasi. - Toshkent: O zbekiston. 2017.
ʼ ʼ
10. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O zbekiston davlatini
ʼ
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent: O zbekiston. 2017.
ʼ
11. Karimov I.А. O zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.
ʼ
1. - Toshkent: O zbekiston, 1996.
ʼ
12. Karimov I.А. Tinchlik va xavfsizligimiz o z kuch-qudratimizga,
ʼ
hamjihatligimiz va qat iy irodamizga bog liq. T. 12. - Toshkent: O zbekiston,
ʼ ʼ ʼ
2004.
13. Karimov I.А. Inson uning huquq va erkinliklari - oliy qadriyat. T. 14.
- Toshkent: O zbekiston, 2006.
ʼ
14. Karimov I.А. Yuksak ma naviyat-engilmas kuch. -Toshkent:
ʼ
Ma naviyat, 2008.
ʼ
15. Karimov I.А. Demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va
fuqorolik jamiyatini shakllantirish-mamlakatimiz taraqqiyotining asosiy mezonidir.
T.19. – Toshkent: O’zbekiston, 2011.
16. Karimov I.А. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. –
ʼ
Toshkent: O zbekiston, 2011.
ʼ
17. Karimov I. А . Tarixiy xotira va inson omili – buyuk kelajagimiz
garovidir. Xalq so zi. 2012, 10 may.
ʼ
18. Karimov I. А . Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo lida
ʼ
xizmat qilish – eng oliy saodatdir. - Toshkent: O zbekiston. 2015.
ʼ

O‘zbekistonda demokratik, fuqarolik jamiyati asoslarining shakllanishi, amalga oshirilgan siyosiy islohotlar

Купить