Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 34.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘zbekistonda demokratik tamoyillar asosida milliy davlat boshqaruv tizimining yaratilishi, qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati

Купить
O’zbekistonda demokratik tamoyillar asosida milliy davlat boshqaruv tizimining yaratilishi, qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati Reja: 1. O`zbekistonda demokratik, fuqarolik jamiyatining qaror topishi. O`zbekistonda hokimiyatlar bo`linishining prinsiplari. 2. Davlat boshqaruvida sudlarning roli, ular faoliyatidagi yangi islohotlar. 3. O`zbekistonda inson huquqlari va erkinliklarining kafolatlanishi . 4. Mustaqillik yillarida O`zbekistonda fuqarolarning o`zini-o`zi boshqarish organlarining tashkil etilishi. 5. O`zbekistonda demokratiyaning yanada chuqurlashtirish. Ko`ppartiyaviylik. 6. Mustaqillik yillarida O`zbekistonda yoshlarga oid davlat siyosati va uning ahamiyati. O`zbekiston Respublikasida Ommaviy axborot vositalari (OAV) ning roli va ahamiyati . 1.O`zbekistonda fuqarolik jamiyati va huquqiy davlat qurish murakkab sinovlardan o`tdi. Chunki mamlakatda sobiq Ittifoq tuzumidan qolgan meros saqlanib qolmoqda edi, yangi jamiyat qurish uchun tajriba yetishmas edi.Odamlarda fuqarolik jamiyati to`g`risidagi tasavvurlar juda past edi . O`zbekistonda yangi jamiyat qurishda adolat va haqiqat g`oyasiga asoslanadi. Unda odamlar o`z qobiliyati, ehtiyojlarini to`la namoyon qiladi, uning uchun mamlakatda huquqiy mexanizm yaratiladi. Fuqarolik jamiyati iborasining mazmun mohiyati-jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, huquqiy va ma’naviy jihatdan yuqori darajada kamol topganini anglatadi. Fuqarolik jamiyati, u qanday jamiyat? Bu jamiyat har bir inson manfaatini ustuvor biluvchi, huquqiy an’ana va qonunlarga hurmat bilan qarovchi, umuminsoniy qadriyatlar e’zozlangan, davlat hokimiyati boshqaruvida jamoatchilik nazorati o`rnatilgan, insoniy munosabatlar chuqur ildiz otgan erkin, demokratik jamiyatdir. Fuqarolik (erkin inson) degan sifat belgisida komillik cho`qqiga chiqqan jamiyat yotadi. Bu jamiyatda-erkinlik, qonun oldida barcha insonlarning tengligi, ijtimoiy adolatning ta’minlanganligi, barcha fuqarolrning ijodiy salohiyati va istedoddi ro`yobga chiqadi ю Ma’lumki fuqarolik jamiyatidagi o`zini-o`zi boshqarishning 4 ta asosiy mexanizmi mavjud: Ular quyidagilar : 1-Erkin bozor (iqtisodiy mexanizm), 2- Siyosiy mexanizm (siyosiy erkinlik va demokrtiya), 3-Ma’naviy-axloqiy soha (ma’naviy-ruhiy mexanizm) 4-Nizolarni odil sudlov vositasida hal etish(Sud- huquqiy mexanizm). Fuqarolik jamiyatining qaror topishi prinsiplari quyidagilar: - Iqtisodiy erkinlik, turli mulk shakllari va bozor munosabatlarining mavjudligi; - Inson va fuqarolarning tabiiy hududlarini muhofaza qilish, tabiatni sevish; - Huquqiy davlatning mavjudligi - Barchaning qonun oldida tengligi, insonlarning yuridik jihatdan muhofaza qilinganligi; - Siyosiy va mafkuraviy legal muholifatning mavjudligi; - So`z va matbuot erkinligi; - Davlatning fuqarolar hayotiga aralashmasligi; - Ijtimoiy hamkorlik va milliy totuvlik; - Insonlarning munosib hayot kechirishi uchun samarali ijtimoiy siyosatni amalga oshirish va boshqalar. Ma’ruzaning shu yerida tariximizga, o`tmishimizga nazar tashlasak, O`zbekiston kuhna va boy tarixga ega bo`lib, o`zbek davlatchiligi 3000 yillik tarixga ega. Ulug` ajdodlarimiz, olimlarimiz, davlat arboblari fuqarolik jamiyati qurishga alohida e’tibor berishgan. Masalan, Abu Nasr Farobiy o`zining “Madaniyatli shahar aholisining qarashlari” asarida shunday yozadi: “ Fozil jamiyat adolat va saodatli bo`lib , u jamiyat bilimdon hukmdor tomonidan boshqarilsa, tartib-qoida o`rnatilsa jamiyat a’zolari orasida bir biriga hurmat bo`lsa, unday jamiyat barqaror va gullab yashnaydi ” deb ta’kidlaydi. Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy o`z davrida – insonlarning ijtimoiy kelib chiqishi, o`rni, mansabi, mavqeidan qat’iy nazar, qonun oldida teng bo`lishni ta’kidlagan va o`zi ham shunday jamiyatni orzu qilgan. Demak mamlakatda qonun ustuvorligi- fuqarolik jamiyatining xususiyatlaridan biridir. Davlat boshqaruvida 1990-yil 24-martdan O`zbekistonda Prezidentlik lavozimi joriy etildi. 1991-yil 29-dekabr va 2000-yil 9-yanvarda Prezident saylovlari bo`lib o`tdi va unda I.Karimov O`zbekistonning birinchi Prezidenti etib saylandi. Prezident atamasi lotincha so`zdan olingan bo`lib “oldinda o`tiruvchi” degan ma’noni anglatadi. Hozirgi kunda dunyodagi 130 dan ziyod mamlakatlarda Prezidentlik boshqaruvi joriy etilgan. Mustaqil O`zbekistonda hokimiyatning bo`linishi O`zbekiston Konstitutsiyasining 11- moddasiga binoan- Qonun chiqaruvchi (Oliy Majlis), Ijro etuvchi (Vazirlar mahkamasi) va sud hokimiyatiga bo`linadi. Shu yerda Oliy Majlis va uning faoliyatiga to`xtalsak. O`zbekiston parlamenti tarixiga nazar tashlasak, 1990-1994-yillarda mamlakatimiz Parlamenti Oliy Kengash nomi bilan atalgan. Unda jami 150 ta deputat faoliyat ko`rsatgan. 1995-2004-yillarda parlament Oliy Majlis deb atalib, unda 250 ta deputat bo`lib, bu parlament bir palatali edi. 2002-yil 27-yanvar kuni O`zbekistonda ikki palatali Parlament tuzish masalasiga bag`ishlangan umumxalq Referendumi bo`lib o`tdi. Unga qatnashgan saylovchilarning 93,65 foizi mamlakatda ikki palatali parlament tuzishga rozi ekanligini bildirdi. 2002-yil 24-aprelda Oliy Majlisning VIII sessiyasida “Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari to`g`rida”gi Qonun qabul qilindi. Unda Parlamentimiz nomi Oliy Majlis deb atalib, u ikki palatadan: 1- Quyi palata-Qonunchilik palatasi; 2-Yuqori palata-Senat deb atalishi va ularning vakolatlari 5 yil deb ko`rsatildi. Shu qonunga muvofiq O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining XVIII, XIX, XX, XXIII boblariga tuzatish va qo`shimchalar kirgizildi. 2002-yil 12-13-dekabr kunlari Oliy Majlisning X sessiyasi bo`lib o`tdi va bu sessiyada ikkita qonun: “O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi” va “O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati” to`g`risidagi qonunlar qabul qilindi. Bu qonunlarda Qonunchlik palatasida 120 ta deputat va Senat a’zolarining soni 100 nafar bo`lishi nazarda tutildi. 2004-yil dekabr oyida O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik Palatasiga, Xalq deputatlari viloyat, tuman, va shahar kengashlariga saylovlar bo`lib o`tdi. Shu yili 17-20-yanvar kunlari Senat ham shakillantirildi. 2009-yilda saylov qonunchiligida o`zgarishlar sodir bo`ldi unda Oliy Majlisning Qonunchilik palatasida deputatlar soni 120 tadan 150 tagacha yetkazish nazarda tutildi, ularning 135 tasi siyosiy partiya vakillaridan, 15 tasi Ekologik harakatdan saylanadigan bo`ldi. 2009-yil 27-dekabrda Oliy Majlis Qonunchilik palatasi, Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga saylovlar bo`lib o`tdi. Saylovlarda Qonunchilik palatasiga 150 deputat va 100 ta Senatorlar shakllantirildi. 2010-yil 20-22-yanvar kunlari senat a’zolari saylandi va barcha Oliy Majlis deputatlari 2014-yilning oxiriga qadar faoliyat ko`rsatdi. Ushbu davrda ular tomonidan yuzdan ortiq normativ hujjatlar qabul qilindi. 2014-yil 21-dekabrda oshkoralik sharoitida O`zbekiston Respublikasi Qonunchilik palatasi, xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashlariga saylovlar bo`lib o`tdi. Saylovda jami 18 mln. 500 ming saylovchilarning 88,9 foizi saylovlarda faol ishtirok etdi va unda Qonunchilik palatasiga jami-150 ta deputat saylandi: Xususan O`zLDPdan-52 nafar, Milliy tiklanish Demokratik partiyasidan- 36 nafar, O`zXDPdan-27 nafar, O`zASDP dan-20 nafar, 2008-yil 2-avgustda tashkil topgan O`zbekiston Ekologik harakatidan- 15 ta deputat saylandi. 2019-yil 22-dekabrda O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi, xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashlariga saylovlar bo`lib o`tdi. Saylovda 5 ta siyosiy partiyadan nomzodlar qatnashdi. O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasiga saylangan 150 ta deputatning 48 tasini, ya’ni 32 % ni xotin-qizlar, 9 tasini, ya’ni 6 % ni yoshlar, 39 nafari, 26 % i oldindan quyi palata deputati bo’lgan kishilar tashkil qildi. Saylov yakunlari bo’yicha O’zLiDeP dan 53 ta, O’zbekiston “Milliy tiklanish” demokratik partiyasidan 36 ta, O’zbekiston “Adolat” sotsial demokratik partiyasidan 24 ta, O’zXDP dan 22 ta, Ekologik partiyadan 15 ta deputat saylandi. O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Spikeri Ismoilov Nurdinjon Mo’ydinxonovich. Bugungi kunda O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasida 5 ta siyosiy partiya fraksiyasi, 12 ta qo’mita, 5 ta komissiya faoliyat yuritmoqda. O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasida qonun loyihalarini xalqaro shartnomalarga, O’zbekistonning xalqaro reytinglardagi o’rnini yaxshilash bo’yicha tavsiyalarga mosligini o’rganish amaliyoti joriy qilindi. Qonunchilik palatasi tomonidan 2020-yilda 149 ta qonun loyihasi ko’rib chiqilib, shundan 62 tasi alohida qonun sifatida, 49 tasi esa 10 ta Qonunga birlashtirilib, jamlanma Qonunlar tariqasida qabul qilindi. O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi tomonidan qabul qilingan Qonunlar 2016-yilda 21 ta, 2017-yilda 45 ta, 2018-yilda 55 ta, 2019-yilda 90 ta, 2020-yilda 72 tani tashkil qildi. O`zbekiston Respublikasida saylovlarning huquqiy asoslari O’zbekiston Respublikasining Saylov Kodeksida o’z aksini topgan. Bu kodeks 2019-yil 25- iyunda qabul qilindi, 18 ta bob, 103 ta moddadan iborat. Ushbu Saylov kodesi qabul qilingandan so’ng, uning ikkinchi moddasiga binoan 1991-yil 18-noyabrdagi ”O`zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi to`g`risida”gi Qonun, 1993-yil 28- dekabrdagi “O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to`g`ridagi” Qonun, 1994-yil 5-maydagi “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashiga Saylovlar to`g`rida”gi Qonun, 1994-yil 5-maydagi “Fuqarolar saylov huquqlarining kafolatlari to`g`risida”gi va “O’zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi to’g’risida”gi Qonunlar o’z kucnini yo’qotgan deb hisoblandi. Saylov kodeksiga ko`ra 18 yoshga to`lgan O’zbekiston Respublikasi fuqarolari saylov huquqiga va har bir saylovchi bitta ovoz berish huquqiga, 25 yoshga to`lgan fuqaro Oliy Majlis deputati bo`lishga, 21 yoshga yetgan fuqaro viloyat, tuman va shahar Kengashi deputatligiga hamda 35 yoshga to`lgan, 10 yil O’zbekistonda muqim yashagan, oliy ma’lumotli fuqarolar O`zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga saylanishi mumkin. Fuqaro bir vaqtning o`zida ikkitadan ortiq vakillik organlarining deputati bo`lishi mumkin emas. Saylov kodeksiga asosan Qonunchilik palatasida Ekoharakat vakillari uchun kvota ajratish instituti tugatildi. Saylovchilarning yagona elektron ro’yxatini yuritish tartibi qonunan tartibga solindi. Saylovlarda ovoz berish vaqti 8:00 dan 20:00 gacha qilib belgilandi. Oliy Majlisning yuqori palatasi Senatdir.Senat so`zi lotincha so`z bo`lib “Senatus”, yoki “Senix” so`zlaridan olingan bo`lib uning ma’nosi o`zbekchada “oqsoqol” yoki “mo`ysafit” degan ma’nolarni bildiradi.Senat hududiy vakillik palatasi hisoblanib 12 ta viloyatdan 6 ta jami 72 ta, Toshkent shahri va Qoraqalpog`iston Respublikasidan 12 ta deputat saylanadi, jami 84 ta va a’zolarning 16 tasi fan, adabiyot, san’at, ishlab chiqarish sohadagi katta tajribaga ega bo`lgan, alohida qilgan xizmatlari uchun eng obro`yli fuqarolar orasidan O`zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tayinlanadi. Shunday qilib Senat a’zolarining jami soni 100 tani tashkil etadi. Senatni shakillashtirish tartibi Saylov kodeksining 14-bobida o’z aksini topgan. Senatning vakolat muddati besh yil. Senat raisi bugungi kunda Narbayeva Tanzila Kavalovnadir. Hokimiyat bo`linishining ikkinchi bo`lagi ijro etuvchi hokimiyat ya’ni Vazirlar Mahkamasi hisoblanadi. Bu hokimiyat-iqtisodiyot, ijtimoiy va ma’naviy sohaga rahbarlik qiladi, O`zbekiston Respublikasi qonunlari, Oliy Majlis qarorlari, prezident farmonlari, qarorlari, farmonlar ijrosini ta’minlovchi-ijro etuvchi hokimiyatdir. Vazirlar Mahkamasi tarkibi qonun bilan belgilangan. Uning tarkibiga-Bosh vazir, uning birinchi o`rin bosari va o`rin bosarlari, Vazirlar, davlat qo`mitalarining raislari (12 ta), davlat va xo`jalik boshqaruvi organlarining rahbarlari kiradi . Vazirlar Mahkamasining tarkibi Prezident tomonidan shakllantiriladi. Vazirlar Mahkamasi faoliyatini Bosh vazir tashkil etadi va unga rahbarlik qiladi, uni samarali ishlash uchun shaxsan Bosh vazir javobgar. Bosh vazir nomzodini-saylovlarda eng ko`p ovoz olgan partiya vakillari ko`rsatadi. 2019-yil dekabr oyida bo`lib o`tgan saylovlarda eng ko`p ovoz to`plagan O`zbekiston Ishbilarmonlar va Tadbirkorlar partiyasi O`zLDP Abdulla Oripov nomzodini ko`rsatgan edi. Prezident Bosh vazir nomzodini ko`rib chiqish va tasdiqlash uchun Oliy Majlis palatalariga taqdim etadi. Bu masala dastlab Qonunchilik palatasida, so`ngra Senatda ko`rib chiqiladi. Bosh vazirni lavozimidan olish O`zbekiston Respublikasi Prezidenti vakolatiga kiradi. Vazirlar Mahkamasining majlislarida-davlat boshqaruvi, xo`jalik va ijtimoiy-madaniy qurilishning eng muhim masalalari ko`rib chiqiladi va hal etiladi. Majlislar har chorakda bir marta o`tkaziladi. Majlislarda vazirlar, davlat qo`mitalari rayislari, idoralar, kompaniya va koorporasiya rahbarlari, konsern va uyushma rahbarlari, Qoraqalpog`iston Vazirlar Mahkamasi Kengashining rayisi, viloyat va Toshkent shahar hokimlari, ular bo`lmasa ularning birinchi o`rin bosarlari ishtirok etadi. 2-masala Davlat boshqaruvida Sudlarning faoliyatini ko`rib chiqamiz. Bu hokimiyat bo`linishidagi uchinchi bo`linish hisoblanadi. To`rtinchi hokimiyat Ommaviy Axborot Vositalari bo`lib u hali mustaqil hokimiyat bo`lgani yo`q. Mustaqillikning dastlabki kunlaridan boshlab demokratik jamiyatga xos sud hokimiyatini shakllanishiga kirishildi . Sud hokimiyati- O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining XXII bobi 106-moddasiga ko`ra Qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi, siyosiy partiyalardan, jamoat tashkilatlaridan mustaqil holda ish yuritadi . Hozirgi kunda O`zbekiston Respublikasida Sud tizimi O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 107-moddasi hamda 2000-yil 14-dekabrda qabul qilingan “Sudlar to`g`risida”gi qonunga ko`ra (1-moddasiga) quyidagilardan iborat: 1. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsion sudi 2. O`zbekiston Respublikasi Oliy sudi 3. Harbiy sud 4. Qoraqalpog`iston Respublikasi fuqarolik va jinoyat ishlari bo`yicha sudlar 5. Fuqarolik va jinoyat ishlari bo`yicha viloyatlar Toshkent shahar sudlari 6. Iqtisodiy va ma’muriy sudlar 7. Jinoyat ishlari bo`yicha tuman va shahar sudlari va boshqalarga bo`linadi. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005-yil 1-avgustdagi Farmoniga ko`ra 2008-yilning 1-yanvaridan boshlab yurtimizda o`lim jazosi bekor qilindi, uning o`rniga qastdan odam o`ldirish, terrorizm jinoyatini sodir etganligi uchun umrbot qamoq jazosi joriy etildi. 2005-yil 5-avgustdan Prezident Farmoni bilan qamoqqa olishga sanksiya berish huquqi prokurordan sudlarga o`tkazildi. Bugunga qadar sudlarning odilligini ta’minlovchi yangi qonunlar yaratildi, ular asosida qonunchilik, demokratiya, oshkoralik, odillik, insonparvarlik, jinoyat qilgani uchun javobgarlik muqarrar ekanligi masalalari aytib o`tildi. Lekin bizda professional sudyalar korpusi tayyorlanmadi. Chunki bu sohada ishga joylashishida qarindosh-urug`chilik, korrupsiya holatlari va pora brish holatlari avj oldi, hatto tanish bilishchilik avj olib bu sohaga mansabdor saxslar ham aralashdi. Shu sababli bizda-sudyalar mustaqil va adolatli sud hokimiyatiga ko`tarila olmadi. Keyingi yillarda odamlarning sudga bo`lgan ishonchi kamaya boshlagan edi. Aslida O`zbekistonda amalga oshirilgan sud-huquq islohotlarining asosiy maqsadi-mustaqil, kuchli sud hokimiyatini vujudga keltirishdan iboratdir. Sud-odil sudlovning oliy nuqtasi va uning rolini oshirish, huquqiy davlat barpo etish yo`lidagi qonuniy jarayondir. Bu sohada ko`plab yechimini kutib turgan muammolar mavjud. Ular quyidagilar: - Sudlarning haqiqiy mustaqilligini va erkinligini ta’minlash; - Sud ishlarida adolatli qarorlar qabul qilishga qodir-yuksak malakali halol, pok, vijdonli sud xodimlarini korpusini shakllantirish; - Sudlarda ishlarni ko`rib chiqish sifatini yanada oshirish lozim; O`zbekistonda mustaqil, adolatli sud hokimiyatini qaror topdirish-davlat siyosatining ustuvor yo`nalishi bo`lib u mamlakatimiz Prezidentining doimiy diqqat markazidadir. 2020-yil 24-iyulda qabul qilingan “Sudlar faoliyatini yanada takomillashtirish va odil sudlov samaradorligini oshirishga doir qo`shimcha chora tadbirlar” to`g`risidagi Prezident Farmonida-odil sudlovni tashkil etishning ustuvor yo`nalishlari ko`rsatib o`tildi, ular quyidagilardan iborat: 1. Xolis, adolatli va qonuniy sud qarorlarini qabul qilish uchun bu tizimda tashkiliy tuzilmaviy o`zgarishlar amalga oshiriladi; 2. Viloyat va unga tenglashtirilgan fuqarolik ishlari bo`yicha, jinoyat ishlari bo`yicha, iqtisodiy sudlar negizida sudyalarning qat’iy ixtisoslashuvini saqlab qolgan holda Qoraqalpog`iston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahar umumyurisdeksiya sudlari tashkil etiladi; 3. Sud ishlarini nazorat tartibida ko`rish instituti tugatiladi, ya’ni sud ishlarini qayta qayta bir necha bor nazorat tartibida ko`rilshi-fuqarolarning ovora bo`lishiga sabab bo`lmaoqda, sudlarda ish hajmining asossiz maqsadsiz ortib borishiga sabab bo`lmoqda, bunga ham barham beriladi; 4. Prokurorning sudga ishtirok etishi tartibi ilg`or xorijiy tajriba xalqaro standartlarga moslashtiriladi; 5. O`zbekiston Respublikasi Oliy sudi tuzilmasida Jamoatchilik va Ommaviy Axborot Vositalari bilan hamkorlik boshqarmasi, viloyat va unga tenglashtirilgan sudlar tuzilmasida Matbuot xizmatlari tashkil etiladi. Bu esa sud organlari faoliyati ochiqlik, shaffoflik, adolatni taminlashga olib keladi. 2020-yil 29-dekabrdagi Oliy Majlis Murojatnomasida Prezidentimiz sud sohasidagi o`z fikirlarini bildirib uning oldiga quyidagi vazifalarni qo`ydi: -Bu sohada keyingi 4 yilda 40 dan ortiq Qonunlar va Farmonlar qabul qilindi. -Adolat va qonun ustuvorligini ta’minlashimizda sud hokimiyati hal qiluvchi o`rinni egallaydi. -2020-yil 1-yanvardan boshlab “bir sud-bir istansiya “ tamoyili amalga oshiriladi. Bu sudlar tizimida adolatni ta’minlashda bosh me’zondir. Sud bosqichlari bekor qilinadi, chunki bu holat aholini ovora qilmoqda va vaqtini olayapti; -Endi 3 ta sud-fuqarolik, iqtisodiy, jinoyi ishlar bo`yicha sudlar birlashtiriladi; -Endi investrlar nizoni hal qilish uchun to`g`ridan-to`g`ri Oliy sudga murojaat qilishi mumkin; -Sud tizimida raqamlashtirish joriy etiladi, chunki inson endi sud binosiga kelmasdan “onlayn” tartibda murojaat qilishi mumkin bo`ladi; -Jazoni ijro etish tizimida 25 ta manzil-kaloniyalar bosqichma bosqich- qisqartiriladi; -Shartli ozod etish (maxbuslarni) endi yangi tashkil etilgan “Insonparvarlik komissiyasi” ga o`tkaziladi; - Maxbuslarga nisbatan turli xil og`ir qiynoqlarni oldi olinadi - 15 yil O`zbekistonda muqim yashagan kishilarga O`zbekiston fuqaroligi beriladi. 2020 yilda O`zbekistonda 50 ming fuqaro fuqarolik pasportini oldi, yana bu yil ya’ni 2021-yilda yana 20 ming odam shunday huquqni oladi; 3-masala O zbekiston Mustaqillikka erishgach inson huquqlari va erkinliklari to'laʻ to'kis kafolati uchun shart-sharoitlar yaratildi. O zbekistonda qisqa vaqt ichida O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi ʻ ʻ asosida insonning huquq va erkinliklari to g risidagi milliy qonunchilik tizimi ʻ ʻ shakllantirildi. Konstitutsiyamizning 13-moddasida "O zbekiston Respublikasida ʻ demokratiya-umuminsoniy prinsiplarga asoslanadi, ularga ko ra inson, uning ʻ hayoti, erkinligi, sha'ni, qadr-qimmati oliy qadriyat hisoblanadi" deb belgilandi. Shu davrda fuqarolarning huquqlarini aks ettirgan 300 dan ortiq Qonun va qarorlar qabul qilindi. O zbekiston Respublikasida ushbu davrda inson huquqlarini himoya qiluvchi ʻ xalqaro hujjat qabul qilindi. Ular Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948 - yil 10- dekabrda tashkil topgan) va unga O zbekiston a zo bo ldi. “Iqtisodiy, ʻ ʼ ʻ ijtimoiy va ma'naviy huquqlar to'g'risidagi Xalqaro Pakt (1996-yil 19 - dekabrda qabul qilingan) hamda 30 dan ortiq Pakt va Konvensiyalarga O zbekiston a zo ʻ ʼ bo lib kirgan ʻ O zbekistonda yagona fuqarolik qabul qilingan unga ko'ra Qoraqalpog'iston ʻ fuqarosi O zbekiston fuqarosi hisoblanadi. O zbekiston Birlashgan Millatlar ʻ ʻ Tashkilotining 20 dan ortiq inson huquqlari bo'yicha pakt va konvensiyalariga qo'shilgan. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining " Shaxsiy huquq va ʻ erkinliklari" deb nomlangan VII bobida Respublika fuqarolarining shaxsiy huquqlari va erkinliklari quyidagicha ta'riflangan - yashash huquqi, erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqi, uy-joy daxlsizligi, fikrlash va so z hamda e'tiqod ʻ erkinligi, fuqarolarning o z huquqiga daxldor hujjatlar bilan tanishish huquqi, ʻ vijdon erkinligi Konstitutsiyamizning 31-moddasida "Hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson hohlagan diniga e'tiqod qilishi yoki hech qanday dinga e tiqod qilmaslik huquqiga egadir". Diniy qarashlarni majburan ʼ singdirish mumkin emas. 1998- yil yangi tahrirdagi "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to'g'risida"gi Qonun qabul qilindi. Ushbu Qonunda O zbekiston ʻ Respublikasida din davlatdan ajratilgan. Hech bir dinga imtiyoz yoki cheklashlar belgilanmaydi yoki davlat diniy tashkilotlar zimmasiga o zining hech qandayʻ vazifasini bajarishini hohlamaydi. Diniy tashkilotlar davlat vazifalarini bajarmaydi. Davlat diniy tashkilot hamda dahriylik targ ibotiga oid faoliyatini mablag' bilan ʻ ta'minlanamaydi. Demak, insonlarning shaxsiy huquqlari shulardan iborat bo'lib ularni inson mustaqil amalga oshiradi, ular davlat tomonidan himoya qilinadi. Bu huquqlar O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining VIII bobining 32,33,34,35- moddalarida himoyalangan va o z aksini topgan. ʻ O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasining "Fuqarolarning ʻ burchlari" deb nomlangan XI bobida insonlarning burchlari va majburiyatlari aytib o tilgan. Ular quyidagilardan iborat: ʻ - Konstitutsiya va Qonunlarga rioya etish; - Boshqa kishilarning huquqlari va majburiyatlarini hurmat qilishi; - O zbekiston aholisi xalqning tarixiy va madaniy merosini avaylab asrashga ʻ majburdirlar; - Fuqarolar Qonun bilan belgilangan turli xil soliqlar va mahalliy yig inlarni ʻ to'lashga majburdir; - O zbekiston Respublikasini himoya qilish - Respublikadagi har bir ʻ fuqaroning burchidir; 4-masala O`tgan ma’ruzada Biz siz bilan O`zbekistonda demokratik, fuqarolik jamiyatining qaror topishi, O`zbekistonda hokimiyat tizimining bo`linishi masalalari hamda davlat boshqaruvida sudlarning o`rni , roli, ahamiyati, hamda bu sohadagi yangi islohotlar haqida gaplashgan edik Endigi ma’ruzada Mustaqillik yillarida O`zbekistonda fuqarolarni o`zini-o`zi boshqarish organlarining, ya’ni-mahallalarning tashkil topishi , ularning faoliyati haqida suhbatlashamiz. Tariximizdan ma’lumki mamlakatimizda mahallalarning tashkil topishi uzoq o`tmishga borib taqaladi. Manbalarning guvohlik berishicha o`lkamizda dastlabki mahallalar IX-X asrlarda paydo bo`lgan. Bu haqda Abu Rayhon Beruniy o`z asarlarida yozib qoldirgan. O`zbekistonda yangi jamiyat qurish-adolat va haqiqat g`oyasiga asoslanadi. Bunda insonlar o`z qobiliyatini, ehtiyojlarini to`la namoyon qiladi. Buning uchun jamiyatda uni amalga oshirish uchun to`la huquqiy mexanezim yaratilishi lozim. Bu tizim huquqiy jihatdan kafolatlanishi kerak. Shu sababli Respublikada mahalla institutlarini joriy etishda 1993-yil 2-sentabrda qabul qilingan “Fuqarolarning o`zini-o`zi organlari to`g`risida”gi O`zbekiston Respublikasi Qonuni qabul qilindi. Mahalla mexanizmi shu Qonun asosida joylarda tashkil etila boshladi. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsuyasining 105-moddasida “Shaharcha, qishloq va ovullarda, uning tarkibidagi mahallalarda fuqarolarning o`zini-o`zi boshqarish organlari bo`lib, ularning rayisi (oqsoqoli) va uning maslahatchilari 2,5 yil muddatga saylanadi ” deyilgan. Mahallaning huquqiy asoslari 1993-yil 2-sentabrdagi qabul qilingan Qonun bilan mustahkamlangan. Ushbu Qonun yuqorida nomi keltirilgan. Bu Qonunda mahallaning vazifalari, vakolatlari hamda oqsoqolning vazifalari qat’iy belgilangan. 1999-yil 14-aprelda 29 moddadan iborat ushbu Qonunning yangi tahriri chiqdi. Qonunning 7-moddasi, Konstitutsiyaning 105-moddasiga moslashtirildi va unda fuqarolarning o`zini-o`zi boshqarish organlari tushunchasi quyidagicha konkretlashtirildi: “Shaharchalar, qishloqlar va ovullar, shuningdek shaharlar, shaharchalar qishloqlar va ovullardagi mahallalar fuqarolar yig`inlari Fuqarolarning o`zni-o`zi boshqarish organlari”dir deyildi. 2013-yil 22-aprelda O`zbekiston Respublikasining “Fuqarolarning o`zini-o`zi organlari to`g`rida”gi Yangi tahrirdagi, hamda “Fuqarolar yig`ni rayisi va uning maslahatchilari saylovi to`g`risidagi Qonunlar qabul qilindi” 2017-yil 3- fevralda O`zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoyevning “Mahalla institutini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to`g`risida”gi Farmoni qabul qilindi. Ushbu Farmonda MFY oldiga quyidagi vazifalar qo`yildi: - Jamiyat hayotidagi ularning mavqeyi belgilandi; - Ular joylarda xalqning chinakam maslakdoshi va kumakdoshi bo`lishi lozim; - Yoshlarni tarbiyalovchi asosiy o`choq vazifasini bajaruvchi; - Hududlarda ma’naviy hayotning sog`lomlashtiruvchi asosiy bo`g`in bo`lishi va boshqa vazifalar belgilab berildi. 2018-yil 15-oktabrda O`zbekiston Respublikasining “Fuqarolar yig`inlari rayisi (oqsoqoli) saylovi to`g`risida ” Yangi Qonun qabul qilindi. Qonunga ko`ra mahalla oqsoqollari rayislarini saylovi har 3 yilda bo`lib o`tadigan bo`ldi. Ushbu Qonun asosida O’zbekiston Respublikasining Kostitutsiyasining 105-moddasining birinchi qismiga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritildi. 2019-yilda Respublika Fuqarolar yig`inlari rayislarining navbatdagi sayovi bo`lib o`tdi, unda Respublikadagi 10 000 ga yaqin MFY rayislari navbatdagi muddatga saylandi. Bu masala 2020-yil 29-dekabrdagi O`zbekiston Respublikasi Prezidentining xalqimizga va Oliy Majlisga Murojaatnomasida ham ko`rib chiqildi. Ma’ruzada qayd etilishicha so`ngi uch yilda “Obod qishloq”, “Obod mahalla” Davlat dasturi doirasida 5 mln. aholi yashaydigan 1200 ta mahalla va qishloqlar qiyofasi tubdan o`zgardi. Bu ishlar pandemiya sharoitida vaqtincha to`xtab qoldi. Xalqaro Moliya institutlari bu Dastur doirasida ishtirok etish uchun 270 mln. AQSH dollari miqdorida mablag` yo`naltirishga tayyor ekanligi bildirilmoqda. Bu ishlar 2021- yilda ham davom etishini Muhtaram Prezidentimiz ta’kidlab o`tdilar. 5-masala Endigi masala- O`zbekistonda demokratiyaning yanada chuqurlashuvi hamda ko`ppartiyaviylikning qaror topishiga to`xtalamiz. Mustaqillik sharofati bilan yakka partiyaviylikga barham berildi. Sobiq ittifoq davrida kommunistik partiya yakka hukmron partiya edi. Uning g`oyasiga ko`ra, har bir insonning dunyo qarashi kommunistik mafkurada shakllanishi lozim edi. Kommunistlar tub aholining mafaati, mentaliteti hamda davlatchilik tarixi bilan umuman hisoblashmas edi. Ularda fikrlar xilma-xilligiga yo`l qo`yilmas, jamoat birlashmalariga aralashishlik partiya ishining asosi edi. Siyosiy partiyalarning erkin faoliyat ko`rsatishishi- demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etishning asosiy garovidur. Mamlakatimiz birinchi Prezidenti Islom Karimov ta’kidlaganidek: “Partiya degani- bu mansab uchun, lavozim uchun kurash emas, balki muayyan g`oya uchun uni jamiyatda ustuvor bo`lishi va ro`yobga chiqishi uchun kurash demakdir. Agar partiya ma’nosini mana shu nuqtayi nazardan tushunar ekanmiz , qancha partiya bo`lsa bo`laversin, ularni faoliyatiga tegishli sharoit yaratib beriladi ” degan edi. Hozirgi kunda Respublikamizda 5 ta siyosiy partiya mvjud va 2 ta ijtimoiy harakat faoliyat ko`rsatmoqda. 1997-yil 14- sentabrda O`zbekiston Kommunistik partiyasining oxirgi XXIII se’yzdi bo`lib o`tdi, unda bu partiya KPSS tarkibidan chqib yangi siyosiy tashkilot- O`zbekiston XDP tuzish haqida Bayonot qabul qildi va shu yili 1- noyabrda partiyaning ta’sis Qurultoyida O`zbekiston Xalq Demokratik partiyasiga asos solindi. Bu partiyaning “O`zbekiston ovozi”, “Голос Узбекистана” gazetalari bor. “Vatan taraqqiyoti” partiyasi 1992-yil 24-may kuni tashkil topgan. Bu partiya 2000-yil 14-aprelda Fidokorlar Milliy demokratik partiyasi bilan qo`shildi va “Fidokorlar Milliy Demokratik Partiyasi” nomini oldi. O`zbekiston “Adolat” sotsial demokratik partiyasi 1992- yil 18- fevralda bo lib o tgan I ta'sis Qurultoyida tashkil topdi. Partiyaning dasturi va nizomi e'lonʻ ʻ qilindi. Partiyaning "Adolat" nomli gazetasi bor. “Milliy Tiklanish Demokratik Partiyasi” 1995- yil 1- iyunda tashkil topdi. Dasturi va nizomi qabul qilindi. " Milliy tiklanish" nomli haftalik gazetasi bor, hozirgi kunda Oliy Majlis qonunchilik Palatasida 36 ta deputat faoliyat ko'rsatmoqda. O zbekiston Leberal ʻ Demokratik Partiyasi 2003-yil 15-noyabrda tashkil topgan bo lib, bu partiya ʻ Respublikadagi Ishbilarmon va Tadbirkorlarni himoya qiluvchi partiyalardir. 2015- yilgi saylovlarda O zLeDeP Oliy Majlis qonunchilik palatasida eng ʻ ko'p, 52 nafar deputat etib saylandi. 2019 - yil yanvarda Respublikamizda yosh partiya “O’zbekiston Ekologiya partiyasi” tashkil topdi. Xalq deputatlari viloyat kengashiga 60 ta dan ko’p bo’lmagan, tuman va shahar kengashlariga esa 30 ta dan ko’p bo’lmagan deputatlar guruhi shakillantiriladi. 6- masala Endigi masalada davlatimizning yoshlarga bo'lgan e'tibori masalasi haqida gaplashamiz. Bu masala fuqarolik jamiyati talabiga muvofiq qayta ko rib chiqildi.ʻ 2016- yil 14 - sentyabrda " Yoshlarga oid davlat siyosati asoslari to`g`risida" gi Qonunning yangi tahriri qabul qilindi. 2017 - yil 30- iyunda “Kamolat” yoshlar ittifoqi ijtimoiy harakatining IV Qurultoyida yangi vazifalar o rtaga tashlandi. O zbekiston Respublikasi Prezidenti ʻ ʻ Shavkat Mirziyoyevning tashabbusi bilan " Kamolat “zaminida " Yoshlar ittifoqi" tashkil topdi. Yoshlar masalasi davlat siyosatining ustuvor yo'nalishiga aylandi. 30- iyun Respublikamizda “Yoshlar kuni” deb e'lon qilindi. 2017- yil 5- iyulda O zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlarga ʻ oid davlat siyosatining samaradorligini oshirish va O zbekiston Yoshlar ittifoqi ʻ faoliyatini qo'llab quvvatlash to`g`risida”gi Farmon qabul qilindi. Unga ko'ra “Mard o g lon” medali ta'sis etildi. 2018- yil 27- iyunda " Yoshlar kelajagimiz" ʻ ʻ Davlat dasturi qabul qilindi. 2018- yil avgustda “O zbekiston Yoshlar ittifoqi” ʻ huzurida, “Yoshlar kelajagimiz” jamg'armasi va uning hududiy bo limlari ish ʻ boshladi. 2020-yil 29-dekabrda Mamlakatimiz Prezidentining Oliy Majlisga Murojaatnomasida bu masala ham atroflicha ko`rib chilqildi. Unga ko`ra 2021-yil “Yoshlarni qo`llab quvvatlash va aholi salomatligini mustahkamlash” yili deb e`lon qilindi. Shu masalada Prezidentimiz Yoshlarni qo`llab quvvatlash maqsadida kelgusi yilda amalga oshirilishi lozim bo`lgan asosiy vazifalarni ta’kidlab o`tdi. Ommaviy axborot vositalari xalqga ilmiy, huquqiy, siyosiy, iqtisodiy madaniyat tarqatuvchi “To`rtinchi hokimiyatdir”. U boshqaruv organlarining kamchiliklarini, xatolarini tanqid qiladi. Uning huquqiy asoslari hujjatlarda o`z aksini topdi: 1. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 67- moddasida yoki 29- moddasida-har kim o`zi hohlagan axborotni olish va uni tarqatish huquqiga ega diyelgan; 2. 1997-yil 27-aprelda “Ommaviy Axborot Vositalari to`g`risida” Qonun qabul qilindi. Endi ular erkin faoliyat yuritishi mumkin, chunki qabul qilingan qonun bor; 3. 2017-uilning 11- fevralida O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning: “Matbuot va axborot sohasida boshqaruvni yanada takomillashtirish to`g`risidagi Farmoni e`lon qilindi. Unga ko`ra Respublikada “Matbuot va Axborot Agentligi” tashkil etildi. Mustaqillik yillarida Respublika ommaviy axborot vositalari, noshirlik, matbaachilik faoliyatini rivojlantirish, so`z va axborot erkinligini ta’minlash borasida O`zbekiston Respublikasining 10 dan ortiq Qonunlari, 150 dan ortiq qonun osti hujjatlari qabul qilindi. 2020-yil 29-dekabrdagi O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Oliy Majlisga Murojaatnomasida Ommaviy axborot vositalari faoliyatiga ham baho berib o`tdi: “Oshkoralik va so`z erkinligi bu-davr talabi, bu-O`zbekistondagi islohatlarning talabi . Xolis va adolatli jurnalis va blogerlarning tanqidiy chiqishlari yaxshi, ularning bu chiqishlari rahbarlarga yoqmaydi. Ammo, bu ishlarni 2021-yilda ham yanada jonlantirish kerak. Uning uchun tashkil etilgan “Axborot va Ommaviy Kommunikatsiyalar Agentligini”, uning faoliyatini tanqidiy ko`rib chiqish kerak deb ta’ kidladi Respublikamiz Prezidenti Shavat Mirziyoyev. ADABIYOTLAR: 1. O’zbekiston Respublikasining Kostitutsiyasi.T.,”O’zbekiston”, 2019. 2.Mirziyoev Sh.M. Biz milliy taraqqiyot yo'limizni qat'iyat bilan davom ettiramiz va uni yangi bosqichga ko'taramiz. T. 1. - Toshkent: O'zbekiston .. 2017 yil. 3. Mirziyoev Sh.M.Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. T.”O’zbekiston”, 2016. 4.Mirziyoev Sh.M.Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib- intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lish kerak.T.”O’zbekiston”, 2017. 5.O’zbekiston Respublikasining Saylov kodeksi. T.”Adolat” huquqiy axborot markazi. 2019. 6. “Ommaviy Axborot Vositalari to`g`risida”gi Qonun. T.”O’zbekiston”,1997. 7 . Jo’rayev N. Mustaqil O`zbekiston tarixi. T. G`afur G`ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi. 2013. 8.Xoliqulov R.,G`aniyev K., Nasrullayev M. O`zbekiston tarixi (nomutaxassis yo`nalish talabalari uchun). C.2019.266-274-betlar. 9. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. Zarafshon gazetasi, 2020 yil 31 dekabr, 155-156 sonlari

O‘zbekistonda demokratik tamoyillar asosida milliy davlat boshqaruv tizimining yaratilishi, qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati

Купить